Jerzy Liebert

Gusła, II

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Gusła, II

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Gusła¹ nad źródłem

Leonowi Pomirowskiemu

Wiatr z góry przypadł, pod wodę wionął, 

Na dnie poruszył śpiewne wrzeciono... 

Idę nad mową niewysłowioną, 

Jasną po wierzchu, spodem zieloną.  

Pod mchy brodate, pod pniów² wykroty³, 

Pod moje stopy podpływa potok, 

Na koło swoje, w swoje obroty, 

Chwyta, nawija moje tęsknoty. 

Płynie pod słońce, wpada pod ziemię, 

W skarpach cienistych płucze korzenie... 

Wołam nań długim, czystym imieniem: 

Źródło zaklęte, moje natchnienie!  

Nigdy, do końca dni nie opowiem, 

Że tutaj płyniesz, nie znajdę w słowie, 

Żeś moje szczęście, żeś moje zdrowie 

I białopienna brzoza w mej mowie!  

Choćbym ci wszystko we mnie zaprzysiągł, 

Wierność do śmierci, miłość na dzisiaj, 

Choćbym przystanął, nad tobą przysiadł —  

Źródło zaklęte, ty będziesz ciszą!  

Chociażbym gusła czynił nad tonią, 

Zaklinał wodę i sięgał po nią, 

Słowa twojego nie schwytam dłonią, 

Choć tak jest blisko, pluska pod skronią... 

Dokądże, pokąd⁴, po jakich stronach 

Będziesz mnie wiodła, nim cię przekonam, 

Nim cię namówię, jasnozieloną? 

Niewymówiona, niewysłowiona! 

Rozmowa o Norwidzie

Mówiono o Norwidzie, oprawnym we wstążki, 

W złoconych rogach lśniącym na stole w salonie. 

Rzekł ktoś, do kart niechętnie przybliżając dłonie: 

— Wszystko jest tu niejasne, wolę proste książki.  

I dalej się o wierszach toczyła rozmowa: 

Jedni ganili ciemność, inni — zdań zawiłość, 

Czy w wierszu jest prawdziwa, czy udana miłość? 

Najpiękniejsza poezja — to są zwykłe słowa...  

Nagle wiatr rozwarł okno i woń przywiał z alej, 

Wszedł wieczór, za nim niebo różowe od chłodu. 

Ktoś cisnął białą różę między nich z ogrodu. 

Umilkli, obrażeni, — i mówiono dalej.  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Skrzydło niewidzialne

Lądy, wody, obrazy, słońca i obłoki, 

Imiona i zdarzenia, ludzie i miłości, 

Noc, co nas topi w sobie i dławi w ciemności, 

Dzień jak dłoń twoja jasny, jak wiara wysoki —  

Mijają. Płyną przez nas źródłem niepojętem⁵ 

Istnienia wiecznej ciszy i zgiełku tej ziemi, 

Która w nas się rozpływa jak zapach w przestrzeni, 

Zostawiając nam serca puste i zamknięte.  

Niesyte niczym, smocze są piersi oddechy, 

Ducha ślepe przepaście, co drżą w naszych głosach —  

Odbijamy je tylko jak w lustrze, w niebiosach, 

Podnosząc swe zasługi, a tłumacząc grzechy.  

Jest chwila, gdy w płynącej poprzez nas kaskadzie 

Czujemy nagle skrzydło, które nas owiewa 

Wonią mocniejszą stokroć nad woń ziół i drzewa —  

Wynosi niewidzialne i przed Bogiem kładzie.  

Słowacki

Gdy z ziemi cudzej wreszcie dobyty, 

Przypłyniesz ku nam rzecznym korytem, 

Na progu staniesz, swoich przywitasz —  

Na pewno wtedy będziesz się pytał:  

Jakżeście żyli, jakże się działo, 

Gdy z każdej miedzy w oczy wam wiało, 

Lęk nieustanny, niepokój miałem, 

Czy w domu wszystko, czy w domu cało?  

Kiedym was odbiegł, chodziłem wokół 

Po różnych krajach z płomieniem w oku, 

Nie mogłem spocząć, powstrzymać kroków, 

Jednego tylko tęskny widoku.  

Gdy ku domowi zwracałem głowę, 

Widziałem nad nim chmury gradowe, 

Zwały kraczące, ciemno-wiorstowe⁶... 

Chciałem je moim odpędzić słowem! 

Chciałem wam chociaż z daleka pomóc —  

Biegłem naprzeciw gońcom hiobowym⁷, 

Z chmurą, stuwichrem przy blaskach gromu 

Walczyłem w barwach naszego domu.  

Myślałem błędny, że ktoś z domowych 

Podsłucha moje z sobą rozmowy, 

Niedomówione słowa podpowie, 

Wichry, sny czarne zdejmie mi z powiek. 

Cudowną wodę rodzinnych dolin 

Do ust przyłoży, z czarów wyzwoli, 

Że wyprowadzi z zaklętych stolic 

Na drogi dobrze znanych okolic.  

Tam mi doręczy zielę nad zioła, 

Przed którym nic się oprzeć nie zdoła... 

Daremniem czekał... W kredowe koła 

Wdarł się sen wielki, sen mnie pokonał. 

I śniło mi się, że gdy grom zamilkł, 

Przyszli mnie szukać, idąc śladami, 

Że wracam wreszcie godzić się z wami, 

Odnaleziony między słowami... 

I w wieczność moją, w mój sen głęboki 

Wbiegły wiślane szepty, potoki, 

I sam widziałem moje obłoki 

Odbite w wodzie — trudy wysokie.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Do poety

Czymże są wobec niebios i ciemnych otchłani 

Nasze piekła znajome, nad którymi smutni, 

Rozpinamy pożółkłe nieba dźwiękiem lutni, 

By je rzucać, z tęsknoty za ziemią, — spłakani?  

O, czym jest miłość nasza, wieczny serca połów, 

Klęski, odwroty mądre, zwątpienia i burze, 

Wobec mocy wichury, rozpętanej w górze, 

A cichej i pokornej pod stopą aniołów?  

Jak kielichem z dna świata, tak czerpiemy słowem 

Mądrość, co serca poi wyniosłą rozpaczą —  

A jeśli nasze słowa tylko tu coś znaczą, 

Jeśli dla nieba mamy nieznajomą mowę?  

O, poeto natchniony! pod statuą lśniącą 

Schylony i bijący w struny z całej mocy, 

Lutnię srebrną i czarną, podobną do nocy, 

Gdy odkładasz zmęczony, pomódl się gorąco. 

Zaślubiny

Napracujesz się, pot z czoła zetrzesz, 

Wyprostujesz grzbiet — niech stygnie. 

Stoi dom twój, ściana przy ścianie, 

Już pod dachem, już się wydźwignął.  

Brzoza schyla się, w okna zagląda, 

Trze się listek o listek na drzewie; 

A tyś stanął, ważysz coś w myślach, 

Oczyś zamknął i patrzysz w siebie.  

Kogóż, kogóż w dom ten wprowadzę? 

Któż to stanie przy moim boku? —  

Aby godnie było, jak najlepiej: 

Kwiaty w oknie, a we mnie spokój.  

Któż tak mocno do siebie przywiąże 

I na palec serdeczny da pierścień? —  

Aby ściany te nami wypełnić, 

Wszystkie kąty wypełnić szczęściem.  

Będziesz czekał, krzątał się, troskał, 

Sprzętom miejsca bez końca wyznaczał, 

I podkowę przybijesz u progu: 

Może przyjdzie, może zobaczy?  

Wtedy wszystko niech weźmie ze mnie, 

Z bioder moich — ziarno me — dziecię, 

Całą własność, która mi dana: 

Jedno serce i palców dziesięć.  

I ołtarzyk postawisz przy drodze, 

Drzwi otworzysz na wiatr, na przestrzał — 

Drzewa wzrosną, widok zagęstwią, 

Głowę zwiesisz, siądziesz u wejścia.  

Zakołuje niebo nad tobą. 

Płomyk chwiejny na czoło spadnie! 

Staniesz w ogniu, ogień zaprószysz, 

I od ciebie dom twój się zajmie!  

Stleją ściany, sprzęty najdroższe, 

A ty z ogniem będziesz się żenił. 

Zostaniecie tylko we dwoje: 

Bóg na niebie i ty na ziemi.  

Na lipę czarnoleską

Wonna lipa czarnoleska, 

Gęsto niebem przetykana, 

Pyszna w gwarze i królewska — 

Oto lutnia mistrza Jana, 

Lira, której miodu siła, 

Na trzy wieki Polskę spiła. 

Z drzewa prostego ciosana, 

Jak drzewo ssała u szczytu, 

Z bożego pełnego dzbana 

Wyniosłą mądrość błękitu, — 

By między życiem a śpiewem, 

Nie rozdzielać ziemi z niebem.  

Dzisiaj, przed zgiełkiem i gwarem, 

Pozwól skryć się, o lutnisto, 

Pod owej pieśni konarem, 

Jak pod lipą rozłożystą, 

Gdzie ptak dzwoni w nocnym chłodzie, 

Księżyc rogiem chmury bodzie. 

Tu pod niebo rosną wieńce, 

Ponad wielką pustkę miasta, 

Struna sama idzie w ręce, 

A serce w serce nam wrasta — 

Tu cień daje laur z drzewa, 

A laur w cieniu dojrzewa.  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przymierze

Józefowi Wittlinowi

O, kiedyż z ziemi twardego rdzenia 

Na sprawy nasze zgodę dobędziem, 

Na słowa z ciebie, na słowa ze mnie —  

Jakimż wysiłkiem, jakimż narzędziem? 

Przecież jednako skrzypi w nas, gnie się 

I trzeszczy dzień nasz — jabłoń garbata, 

Owoce cierpkie w piersiach obraca, 

Gnatem korzennym nogi oplata.  

Przecież jednako na nowe lata 

Nasiona bólu łuskamy z siebie —  

Na jutro twoje, na jutro moje, 

Na nasze jutro o lepszym drzewie.  

O, kiedyż, matko, plon wykołyszesz, 

Nadzieją wzejdziesz, dojrzała tryśniesz 

Ziarnem spod kości, spod krwi — przymierzem 

I koniczyną o czworoliściu — 

Niechaj porośnie, niechaj wygładzi 

Żywoty nasze szyte i rwane, 

Nad twoim domem, nad domem moim, 

Niechaj się przyjmie dobry poranek.  

Uderzy niebem, zapachnie wiatrem, 

Zadzwoni wilgą w bliskiej olszynie, 

Byśmy się, wrogu mój, nie wstydzili 

Świerszcza o zmierzchu znaleźć w kominie.  

Abyśmy z mowy, co w żyłach płynie, 

Zielone słowa, oliwne wzięli, 

Gałązki młode, pędy kwietniowe —  

Pierwsze nadzieje tej ziemi.  

Niechaj wołają w wiosennym szumie, 

Że blizny nasze w ziołach wygoim, 

Że będziem przecież miłymi gośćmi, 

Ty w słowie moim, ja w słowie twoim.  

Victoria⁸ albo o deszczu majowym

Kasztan ich witał przeciągłym szumem, 

Kiedy aleją, w pełnym rynsztunku, 

Przeszli, przebiegli zmieszani z tłumem, 

Roznosząc plamy krwawe po brukach... 

Z chmury wiosennej grzmot wybiegł ku nim — 

Deszcz się jak kasztan w górze rozszumiał, 

Nagły i ciepły ślady ich spłukał.  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Jesień na mogiłach wiosennych

To nic, że piasek powieki rozwarł, 

Ziarnami w usta, w uszy się wwiercił —  

Przez ziemię głuchą, przez wieko śmierci, 

Miasta miłego słyszymy rozgwar.  

Jakże go trudno spod czaszki wygnać, 

Wrzawą po żyłach przebiega w tętna, 

Płynie powietrzem, napełnia cmentarz, 

Pod ziemią dzwoni, brzęczy jak sygnał.  

Tupot stóp ciągły w mogiły wsiąka, 

Tupot nad nami dotąd nie zamilkł. 

Mierzą nas w marszu, mierzą krokami, 

Wkoło stóp tysiąc po nas się błąka.  

Wiatr liście uschłe, wiatr próchna niesie, 

Deszcz szary tłucze w wieńce blaszane, 

Omywa szary cmentarny kamień. 

Listopadowa wlecze się jesień...  

Idą nad nami zmieszani z tłumem, 

Krok takt wybija, takt w trumny stuka. 

Wiatr krzyże schylił, deszcz wstęgi spłukał, 

We mgłach nad nami jak kasztan szumi.  

Barwną konnicą, szarą piechotą, 

Ciągną nad nami w poranki słotne —  

Piersi nas bolą, wieńce nas gniotą, 

Wieńce blaszane, wstęgi wilgotne!  

Niepokój szumi w warszawskim wietrze, 

Stada jaskółek w górę wzleciały —  

To tylko z chwastów, z ścierni⁹ sczerniałych, 

Wilgoć trująca sączy się w przestrzeń.  

Ciągną nad nami, płyną zwycięsko 

Kwiaty u hełmów, w lufach gałązki... 

O, matko-śmierci! W wietrze się trzęsą 

Bezlistne drzewa — rózgi liktorskie¹⁰!... 

Muza

Skądże słowo tak biegnie do dźwięku, 

Gdy go inne po imieniu zowie? 

Jakiż płomień świeci nad ziemią, 

Że tak widno w sercu i w słowie?  

Przypisy:

1. gusła — zaklęcia i rytuały magiczne, szczególnie w magii ludowej, związanej blisko z przyrodą. [przypis edytorski]

2. pniów — dziś popr. forma D. lm: pni. [przypis edytorski]

3. wykrot — dziura po korzeniach przewróconego drzewa. [przypis edytorski]

4. pokąd (daw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski]

5. niepojętem — dziś popr.: niepojętym. [przypis edytorski]

6. ciemno-wiorstowy — ponury i ogromny; wiorsta — daw. miara odległości, ok. 1 km. [przypis edytorski]

7. Biegłem naprzeciw gońcom hiobowym — nawiązanie do biblijnych posłańców, którzy powiadomili Hioba o nieszczęściach, jakie spadły na jego dom (stąd hiobowa wieść). [przypis edytorski]

8. victoria (łac.) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

9. ścierń — ucięte łodygi zbóż na polu; pole po żniwach. [przypis edytorski]

10. rózgi liktorskie (rzym.) — wiązka witek, jakie przed wysokimi urzędnikami obnaszali liktorzy, wykonawcy kar; symbol władzy karnej. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/gusla-ii

Tekst opracowany na podstawie: Jerzy Liebert, Gusła, Nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa, 1938

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Gąssowska Hanna, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: See-ming Lee æŽæ€æ˜Ž SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.