Konstanty Ildefons Gałczyński

Skumbrie w tomacie i inne wiersze satyryczne

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-7536-4

Skumbrie w tomacie i inne wiersze satyryczne

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Skumbrie w tomacie i inne wiersze

Dlaczego ogórek nie śpiewa

(z niedokończonej całości pt. „Miłosierdzie”)

Pytanie to, w tytule 

postawione tak śmiało,  

choćby z największym bólem 

rozwiązać by należało.  

Jeśli ogórek nie śpiewa,  

i to o żadnej porze,  

to widać z woli nieba 

prawdopodobnie nie może. 

Lecz jeśli pragnie? Gorąco!  

Jak dotąd nikt. Jak skowronek.  

Jeżeli w słoju nocą 

łzy przelewa zielone? 

Mijają lata, zimy,  

raz słoneczko, raz chmurka;  

a my obojętnie przechodzimy 

koło niejednego ogórka. 

Wiersz z roku 1946 o nieznanej dacie pierwodruku; pierwsza publikacja książkowa: Zaczarowana dorożka, Czytelnik 1948.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Skumbrie w tomacie

Stanisławowi Piaseckiemu¹

Raz do gazety «Słowo Niebieskie» 

(skumbrie² w tomacie³ skumbrie w tomacie),  

przyszedł maluśki staruszek z pieskiem.  

(skumbrie w tomacie pstrąg) 

— Kto pan jest, mów pan, choć pod sekretem⁴!  

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

— Ja jestem król Władysław Łokietek⁵.  

(skumbrie w tomacie pstrąg)  

Siedziałem — mówi — długo w tej grocie,  

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

dłużej nie mogę... skumbrie w tomacie!  

(skumbrie w tomacie pstrąg) 

Zaraza rośnie świątek i piątek. 

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

Idę na Polskę⁶ robić porządek.  

(skumbrie w tomacie pstrąg)  

Na to naczelny kichnął redaktor 

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

i po namyśle powiada: — Jak to?  

(skumbrie w tomacie pstrąg) 

Chce pan naprawić błędy systemu?  

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

Był tu już taki dziesięć lat temu.⁷ 

(skumbrie w tomacie pstrąg) 

Także szlachetny. Strzelał. Nie wyszło.  

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

Krew się polała, a potem wyschło.  

(skumbrie w tomacie pstrąg) 

— Ach, co pan mówi? — jęknął Łokietek;  

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

łzami w redakcji zalał serwetę.  

(skumbrie w tomacie pstrąg) 

— Znaczy się, muszę wracać do groty,  

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

czyli że pocierp, mój Władku złoty!  

(skumbrie w tomacie pstrąg) 

Skumbrie w tomacie, skumbrie w tomacie!  

(skumbrie w tomacie skumbrie w tomacie) 

Chcieliście Polski, no to ją macie!  

(skumbrie w tomacie pstrąg) 

Pierwodruk: „Prosto z mostu” 1936, nr 10.

O wróbelku

Wróbelek jest mała ptaszyna,  

wróbelek istotka niewielka,  

on brzydką stonogę pochłania,  

lecz nikt nie popiera wróbelka. 

Więc wołam: Czyż nikt nie pamięta, 

że wróbelek jest druh nasz szczery?!  

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

Kochajcie wróbelka, dziewczęta,  

kochajcie, do jasnej cholery! 

Pierwodruk: „Przekrój” 1947, nr 126.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Ballada o trzęsących się portkach

Posłuchajcie, o dziatki⁸,  

bardzo ślicznej balladki: 

Był sobie pewien pan,  

na twarzy kwaśny i wklęsły,  

miał portek z piętnaście par 

(a może szesnaście) 

i wszystkie mu się trzęsły; 

włoży szare: jak w febrze;  

włoży granatowe: też;  

od ślubu: jeszcze lepsze!  

marengo⁹: wzdłuż i wszerz. 

Krótko mówiąc, w którekolwiek portki 

kończyny dolne wtykał,  

to trzęsły mu się one 

jak nie przymierzając osika. 

W ten sposób, przez trzęsienie,  

pan żywot miał bardzo lichy,  

bo wszędzie, gdzie wszedł, zdziwienie, 

a potem śmichy i chichy. 

W końcu babcia czy ciocia,  

już nie pamiętam kto,  

powiedziała do tego pana:  

«Chłopcze, ty uschniesz, bo 

nad portek sprawą przedziwną 

wylałeś trzy morza łez,  

a znowu nie jest tak zimno,  

więc spróbuj chodzić bez. 

Toć¹⁰ są materiały urocze.  

Toć są, kochanie. Toć.  

Ty kup sobie jakiś szlafroczek 

i w tym szlafroczku chodź; 

lub od razu na zadek 

kup sobie spódnic troszkę,  

a na wszelki wypadek 

parasolkę. I broszkę; 

też innych rzeczy mnóstwo,  

kociackie¹¹ ochędóstwo¹², 

rzęsy z drutu, najlony¹³ —  

i już będziesz urządzony,  

a wąsy sobie wyskub.  

I tak wyglądasz jak biskup». 

Kupił pan sobie szlafroczek,  

chodził w szlafroczku roczek,  

ale tylko w ciemności,  

bo i szlafrok trząsł mu się cości¹⁴; 

a portki schowane w kredensie 

też się nie zrzekły tych trzęsień;  

trzęsło się całe mieszkanko,  

kanapy i futryny,  

bo to był dom melancho 

i bardzo cyko ryjny¹⁵. 

Tutaj się kończy ballada 

o portkach się trzęsących,  

z ballady morał gada,  

morał następujący: 

GDY WIEJE WIATR HISTORII,  

LUDZIOM JAK PIĘKNYM PTAKOM 

ROSNĄ SKRZYDŁA, NATOMIAST 

TRZĘSĄ SIĘ PORTKI PĘTAKOM. 

Pierwodruk: „Szpilki” 1953, nr 9.

Dwa paszkwile na Kociubińską Hermenegildę

I

Kociubińska pachnie dorszem,  

Kociubińska Hermenegilda¹⁶ —  

i pisze wiersze coraz gorsze,  

i tych wierszy nikt nie wyda; 

oczywiście, jak dobra babka 

muszę ich słuchać, lecz gdy czyta,  

nagle spada ze stołu karafka 

i noc staje w biegu jak wryta; 

więc ją biję laską po głowie. 

Kociubińską Hermenegildę. 

Ona: cy psyjdzies jutro? powiedz!  

Ja: ze prawdopodobnie psyjdę. 

II

Kociubińska ma dwie torebki, 

a w tych torebkach kompletny chaos, 

więcej: prawdziwy magiczny sklepik,  

bo: i «Kuźnica»¹⁷, i kakao, 

i dorsz, i «Karenina Anna»¹⁸ 

z fotografiami dziewczyn z Bali¹⁹,  

zżółkły wycinek ze «Skamandra»²⁰,  

że «nie będziemy drukowali», 

okładki jakichś książek Roju²¹,  

cztery obrazki prawie święte,  

muszla, Zielona Gęś z «Przekroju»²²,  

popodkreślana atramentem, 

dwie gumy «z myszką»²³, dwa ramiączka,  

próbka tapety tajemnicza, 

list Osmańczyka²⁴, autograf Wionczka²⁵ 

i wielki portret Turowicza²⁶. 

Więc ją biję laską po głowie,  

Kociubińską Hermenegildę. 

Ona: cy psyjdzies jutro? powiedz! 

Ja: ze prawdopodobnie psyjdę. 

Pierwodruk: „Odrodzenie” 1946, nr 29.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Ofiara świerzopa

Jest w I Księdze «Pana Tadeusza» 

taki ustęp, panie doktorze: 

«Gdzie bursztynowy świerzop²⁷, gryka jak śnieg biała...» 

I właśnie przez ten świerzop neurastenia²⁸ cała...  

O Boże, Boże... 

Bo gdy spytałem Kridla²⁹, co to takiego świerzop, 

Kridl odpowiedział: — Hm, może to jaki przyrząd? 

Potem pytałem Pigonia³⁰,  

a Pigoń podniósł ramiona. 

Potem ryłem w cyklopediach³¹,  

w katalogach i w słownikach,  

i w staropolskich trajediach³²,  

i w herbarzach, i w zielnikach... 

Idzie jesień i zima.  

Ale świerzopa ni ma. 

Już szepczą naokół panie:  

— Cóż się zrobiło z chłopa!  

Dziękuję, panie Adamie!!!  

Jestem ofiara świerzopa. 

Pierwodruk: „Kurier Poranny” 1934, nr 306.

Śmierć poety

Nie pomogły zastrzyki,  

recenzje i pomniki 

ni kwaśne mleko:  

Przyszedł szarlatan³³ — szuja,  

opukał go, pobujał:  

— Dementia praecox³⁴. 

Toż radość była w domu,  

nareszcie koniec sromu³⁵,  

skończony kłopot!  

Dozorca śmiał się setnie:  

— Zaraz mu nitkę przetnie 

panna Atropos³⁶. 

Żona klaskała w dłonie:  

— Ach, przecie nadszedł koniec 

pijackich orgii. 

Bólów miałam niemało,  

nareszcie twoje ciało 

wezmą do morgi³⁷. 

Wszyscy stanęli kołem 

z czołem bardzo wesołem:  

Prasa, kuzyni;  

i szacowne to grono 

orzekło unisono³⁸:  

— Dobrze tak świni! 

Po co dziewki uwodził, 

nocą domy nachodził,  

sen rwąc dzieciątek;  

i po co «Pod Zegarem» 

lał w brzucho wino stare 

świątek i piątek? 

Zna go dobrze Warszawa:  

Pożyczał — nie oddawał,  

nasienie drańskie;  

a «poetyczne dale» 

to były te skandale 

w «Małej Ziemiańskiej»³⁹. 

Dobrze ci, stary draniu,  

za grzechy nad otchłanią 

inferna⁴⁰ zwisasz.  

Najprzód gwiazdy i róże,  

potem stołek w cenzurze⁴¹ —  

sprzedajny pisarz! 

Tak to nadobne⁴² grono 

radziło unisono 

w śmiertelnej sali.  

A że lico miał bladsze, 

orzekli: — Pewnie nadszedł 

koniec kanalii. 

Zapachniały zefiry⁴³,  

brzękły potrójne liry,  

pierzchnęła tłuszcza.  

Serce alkoholowe  

unieśli aniołowie 

na złotych bluszczach. 

Pierwodruk: „Cyrulik Warszawski” 1930, nr 31.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Satyra na bożą krówkę

Po cholerę toto żyje?  

Trudno powiedzieć, czy ma szyję,  

a bez szyi komu się przyda? 

Pachnie toto jak dno beczki,  

jakieś nóżki, jakieś kropeczki —  

ohyda. 

Człowiek zajęty niesłychanie, 

a toto, proszę, lezie po ścianie 

i rozprasza uwagę człowieka; 

bo człowiek chciałby się skoncentrować 

a ot, bożą krówkę⁴⁴ obserwować 

musi, a czas ucieka.  

A secundo⁴⁵, szanowne panie,  

jakim prawem w zimie na ścianie?!  

Co innego latem, gdy kwitnie ogórek! 

Bo latem to co innego: 

każdy owad może tentego 

i w ogóle. 

Więc upraszam entomologów⁴⁶,  

czyli badaczów owadzich nogów⁴⁷,  

by się na tę sprawę rzucili z szałem. 

I właśnie dlatego w Szczecinie,  

gdzie mi czas pracowicie płynie,  

satyrę na bożą krówkę napisałem. 

Pierwodruk: „Szpilki” 1949, nr 10.

Przypisy:

1. Piasecki, Stanisław (1900–1941) — publicysta, krytyk literacki, prozaik i działacz polityczny; założyciel i red. naczelny związanego z obozem endecji tygodnika literacko-artystycznego „Prosto z mostu” (1935–1939), w którym wiersz Skumbrie w tomacie ukazał się po raz pierwszy (1936, nr 10). [przypis edytorski]

2. skumbria (daw., z ros. скумбрия) — makrela (łac. Scomber), ryba morska o tłustym mięsie; skumbrie w tomacie: konserwa rybna z makreli w sosie pomidorowym. [przypis edytorski]

3. tomat (daw., rzad., z ros. томат, od fr. sauce tomate) — sos pomidorowy. [przypis edytorski]

4. pod sekretem — prosząc o zachowanie tajemnicy. [przypis edytorski]

5. Władysław I Łokietek (ok. 1260–1333) — książę łęczycki i kujawski, zjednoczył główne księstwa Piastów po okresie rozbicia dzielnicowego, koronowany na króla Polski w 1320; Siedziałem (...) długo w tej grocie: wg legendy Władysław Łokietek, uciekając przed wojskami czeskiego króla Wacława II, na kilka tygodni schronił się w grocie w pobliżu Ojcowa, a życie uratował mu pająk, który zasnuł otwór pajęczyną, czym zmylił pościg; autor połączył tę legendę z legendą o śpiących w tatrzańskiej jaskini rycerzach, którzy zbudzą się do walki, gdy Polska znajdzie się w potrzebie. [przypis edytorski]

6. Idę na Polskę (pot.) — popr.: idę w Polskę. [przypis edytorski]

7. Chce pan naprawić błędy systemu? (...) Był tu już taki dziesięć lat temu (...) Strzelał... — odniesienie do przewrotu majowego (12–15 maja 1926), zbrojnego zamachu stanu dokonanego przez marszałka Józefa Piłsudskiego pod hasłami uzdrowienia sytuacji w kraju powodowanej nieudolnością systemu parlamentarno-demokratycznego; w czasie przewrotu zginęło po obu stronach konfliktu ok. 400 osób, a ok. 1000 zostało rannych. [przypis edytorski]

8. dziatki (daw.) — dzieci. [przypis edytorski]

9. marengo — odcień ciemnoszarego, nieco jaśniejszy od grafitowego. [przypis edytorski]

10. toć (daw.) — przecież. [przypis edytorski]

11. kociacki (neol.) — właściwy kociakom, taki jak u kociaka; kociak (pot.): atrakcyjna młoda kobieta, zwykle o modnym, kokieteryjnym wyglądzie i zachowaniu. [przypis edytorski]

12. ochędóstwo (daw.) — schludność, dbałość o wygląd; stroje, ozdoby (por. Jan Kochanowski, Tren VII: „Nieszczęsne ochędóstwo, żałosne ubiory / Mojej namilszej cory”). [przypis edytorski]

13. najlon (fonet. ang. nylon) — nylon, tkanina syntetyczna o dużej wytrzymałości, wynaleziona w 1935, zaprezentowana w 1938; nylony: damskie pończochy z takiej tkaniny, które w latach 40. i 50. XX w. z powodu swojej trwałości i przezroczystości stały się bardzo pożądane. [przypis edytorski]

14. cości (gw.) — coś. [przypis edytorski]

15. cykoryjny (pot.) — strachliwy, tchórzliwy; od: cykor: strach, tchórz. [przypis edytorski]

16. Hermenegilda Kociubińska — fikcyjna postać groteskowej poetki „hermetyczno-sympatycznej”, występująca w satyrycznych tekstach Gałczyńskiego, m.in. w cyklu miniatur Teatrzyk Zielona Gęś. [przypis edytorski]

17. „Kuźnica” — tygodnik społeczno-literacki, wyd. w latach 1945–1950, początkowo w Łodzi, następnie w Warszawie. [przypis edytorski]

18. Anna Karenina — klasyczna powieść psychologiczna rosyjskiego pisarza Lwa Tołstoja, wyd. 1875–1877. [przypis edytorski]

19. Bali — wyspa w Indonezji, ośrodek kultury i sztuki. [przypis edytorski]

20. „Skamander” — polskie czasopismo literackie, założone przez grupę poetycką o tej samej nazwie, wyd. w latach 1920–1928, a następnie 1935–1939. [przypis edytorski]

21. Rój, właśc. Towarzystwo Wydawnicze „Rój” — największe w okresie międzywojennym wydawnictwo beletrystyki w Polsce, publikujące głównie tanie książki na niskim poziomie edytorskim. [przypis edytorski]

22. Zielona Gęś z „Przekroju” — groteskowe miniatury dramatyczne Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego z cyklu Teatrzyk Zielona Gęś, publikowane na ostatniej stronie tygodnika „Przekrój” w latach 1946–1950. [przypis edytorski]

23. dwie gumy „z myszką” — gumki do wymazywania z z obrazkiem myszki. [przypis edytorski]

24. Osmańczyk, Edmund (1913–1989) — polski publicysta, dziennikarz, politolog i polityk, wielokrotny poseł na sejm PRL, członek Rady Państwa (1979–1980), senator I kadencji (1989–1991). [przypis edytorski]

25. Wionczek, Mieczysław (1918–1988) — polski dziennikarz, korespondent PAP; opisywał sytuację na Dolnym Śląsku po bezpośrednio zakończeniu działań wojennych, relacjonował proces w Norymberdze oraz amerykańskie doświadczenia z eksplozjami atomowymi na atolu Bikini, publikował m.in. w „Przekroju”, w „Kuźnicy” i „Odrodzeniu”. [przypis edytorski]

26. Turowicz, Jerzy (1912–1999) — polski dziennikarz i publicysta, redaktor naczelny „Tygodnika Powszechnego” (1945–1953 i 1956–1999), katolickiego czasopisma o tematyce społeczno-kulturalnej i politycznej. [przypis edytorski]

27. świerzop — dawna regionalna nazwa niektórych gatunków roślin z rodziny kapustowatych mających żółte kwiaty i rosnących na nieużytkach i polach uprawnych jako chwast: a) rzodkiew świrzepa (Raphanus raphanistrum), o jadalnych liściach; lub b) podobna do niej gorczyca świrzepa (gorczyca polna, ognicha, Sinapis arvensis), dawniej używana w lecznictwie oraz do wytwarzania oleju i musztardy. [przypis edytorski]

28. neurastenia — nerwica, nadpobudliwość. [przypis edytorski]

29. Kridl, Manfred (1882–1957) — polski historyk i teoretyk literatury, profesor uniwersytetu w Wilnie, podczas wojny wyemigrował do USA; autor m.in. obszernego podręcznika Literatura polska wieku XIX (1925–1933). [przypis edytorski]

30. Pigoń, Stanisław (1885–1968) — historyk literatury polskiej, edytor, badacz romantyzmu i Młodej Polski; profesor uniwersytetu w Wilnie, a następnie Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie; znawca biografii i twórczości Mickiewicza, edytor i komentator wielu wydań (od 1925) poematu Pan Tadeusz w serii Biblioteka Narodowa (początkowo uważał Mickiewiczowski świerzop za ognichę, w ostatnich wydaniach opowiadał się za identyfikacją świerzopu jako rzepaku). [przypis edytorski]

31. cyklopedia (daw.) — encyklopedia. [przypis edytorski]

32. trajedia (daw.) — tragedia. [przypis edytorski]

33. szarlatan — oszust, zwodzący łatwowiernych ludzi swoimi rzekomymi nadzwyczajnymi umiejętnościami. [przypis edytorski]

34. dementia praecox (łac., daw. med.) — otępienie wczesne, schorzenie psychiczne polegające na przedwczesnym osłabieniu funkcji intelektualnych, utracie spójności myśli i uczuć oraz częściowym lub całkowitym zerwaniu kontaktu z rzeczywistością; pojęcie historyczne, wprowadzone do medycyny pod koniec XIX w., obecnie nieużywane, zastąpione terminem schizofrenia. [przypis edytorski]

35. srom (daw.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]

36. Atropos (mit. gr.) — jedna z trzech bogiń przeznaczenia i losu każdego człowieka, przedstawianych jako prządki zajmujące się nicią ludzkiego życia; Atropos wyznaczała kres życia każdego z ludzi: gdy nadchodziła chwila śmierci, przecinała nić. [przypis edytorski]

37. morga (daw., z fr. morgue) — kostnica; dawniej ciała zmarłych przechowywano przed pogrzebem w domach mieszkalnych, w budynku kostnicy wystawiano zwłoki osób niezidentyfikowanych w celu ich rozpoznania. [przypis edytorski]

38. unisono (muz., z wł.) — jednym głosem. [przypis edytorski]

39. Mała Ziemiańska, właśc. Ziemiańska — modna przedwojenna kawiarnia w Warszawie, mieszcząca się przy ul. Mazowieckiej 12; miejsce spotkań literatów, poetów, dziennikarzy, aktorów itp. [przypis edytorski]

40. inferno (wł.) — piekło. [przypis edytorski]

41. stołek w cenzurze — w 1930 Gałczyński przez kilka miesięcy pracował jako referent cenzury w Komisariacie Rządu w Warszawie. [przypis edytorski]

42. nadobny (daw.) — ładny, pełen powabu. [przypis edytorski]

43. zefir — ciepły, łagodny wiatr; od imienia Zefira, greckiego boga i uosobienia wiatru zachodniego. [przypis edytorski]

44. boża krówka (pot.) — biedronka, drobny chrząszcz o czerwonym tułowiu w czarne kropki. [przypis edytorski]

45. secundo (łac.) — po drugie. [przypis edytorski]

46. entomolog — uczony zajmujący się badaniami owadów, czyli entomologią. [przypis edytorski]

47. nogów — popr. forma D. lm: nóg. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/galczynski-skumbrie-w-tomacie-i-inne-wiersze/

Tekst opracowany na podstawie: Konstanty Ildefons Gałczyński, Wybór poezji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1967.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (www.wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Krajobraz ze spacerującą parą i półksiężycem / Para spacerująca wśród drzew oliwnych w górzystym krajobrazie z półksiężycem, Vincent Van Gogh (1853–1890), domena publiczna

ISBN-978-83-288-7536-4

Plik wygenerowany dnia 2024-06-04.