Konstanty Ildefons Gałczyński

Gdyby Adam był Polakiem

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Teatrzyk „Zielona Gęś”
ma zaszczyt przedstawić
boską komedię wierszem
w jednym akcie, trzech odsłonach,
z muzyką Fryderyka Chopina
pt.

Gdyby Adam był Polakiem

Występują:

PRAOJCIEC ADAM

EWA

WĄŻ (aktor w masce węża)

OSIOŁEK PORFIRION (aktor w masce osła)

PIES FAFIK

GŁOŚNIK

SUFLER

FORTEPIAN

DZWONY

MOTYKA

SŁOŃCE

i TYSIĄCE INNYCH ELEMENTÓW

Odsłona I

Pies Fafik i Osiołek Porfirion przed kurtyną. Nad sceną wisi Głośnik.

OSIOŁEK PORFIRION

Włosy stają na głowie.

PIES FAFIK

Straszne rzeczy, panowie.

OSIOŁEK PORFIRION

Często straszna obawa.

PIES FAFIK

Że na nic cała sprawa.

OSIOŁEK PORFIRION

Po prostu rozpacz sama

PIES FAFIK:

Przy stworzeniu Adama

OSIOŁEK PORFIRION

Wciąż trudności olbrzymie.

PIES FAFIK

Olbrzymi eksperyment.

OSIOŁEK PORFIRION

Raz prawie się udało.

PIES FAFIK

Już miał duszę i ciało.

OSIOŁEK PORFIRION

Lecz nijak się, w tym bieda,

PIES FAFIK

skoordynować nie dał.

OSIOŁEK PORFIRION

Cierpiał bez żadnej racji

PIES FAFIK

na brak koordynacji.

OSIOŁEK PORFIRION

Serce mu wlazło w głowę,

PIES FAFIK

a głowa wlazła w nogi,

OSIOŁEK PORFIRION

a gdy szedł dokądkolwiek,

PIES FAFIK

zawsze stanął w pół drogi.

OSIOŁEK PORFIRION

I z powrotem.

PIES FAFIK

I na krzyż.

OSIOŁEK PORFIRION

Głowa w jedną.

PIES FAFIK

On w drugą.

OSIOŁEK PORFIRION

Lewe oko tam patrzy.

PIES FAFIK

Prawe gdzie indziej mruga.

OSIOŁEK PORFIRION

Tu nerki.

PIES FAFIK

Tam śledziona.

OSIOŁEK PORFIRION

Po prostu Gęś Zielona.

PIES FAFIK

Obraz rozsadzał ramę.

OSIOŁEK PORFIRION

Cóż, polski temperament.

PIES FAFIK

Szaleństwo, proszę pani.

OSIOŁEK PORFIRION

Niesłychany organizm.

PIES FAFIK

Lecz, drodzy, nie martwcie się.

OSIOŁEK PORFIRION

Znowu się ciasto miesi.

PIES FAFIK

Adama z nową głową

OSIOŁEK PORFIRION

przerabiają na nowo.

PIES FAFIK

Znów będzie przerobiony

OSIOŁEK PORFIRION

Gotów po małej przerwie

PIES FAFIK

Znowu uderzą dzwony

Dzwony biją uroczyście.

OSIOŁEK PORFIRION

Znów się głośnik odezwie.

SUFLER

Uff! Gotów Adam wreszcie.

GŁOŚNIK

Uff! Gotów Adam wreszcie.

SUFLER

Zmęczyłem się szalenie.

GŁOŚNIK

Zmęczyłem się szalenie.

SUFLER

Z kulisy¹ go wynieście.

GŁOŚNIK

Z kulisy go wynieście.

SUFLER

I ustawcie na scenie.

GŁOŚNIK

I ustawcie na scenie.

Osiołek Porfirion i Pies Fafik kłaniają się i odchodzą.

Odsłona II

Pies Fafik i Osiołek Porfirion wnoszą na scenę Adama na noszach, przekładają go na jeden z dwóch rozłożonych leżaków i oddalają się z grzecznym ukłonem. Scena przedstawia raj. Drzewo Wiadomości Dobrego i Złego z tradycyjnym jabłkiem. Na linii horyzontu słońce z promieniami. O słońce jest oparta motyka. Z prawej strony sceny fortepian, rozłożone nuty, ogromny tytuł: „Chopin Morceaux”

. O fortepian oparty transparent na kiju. Napis na transparencie niewidoczny dla Publiczności. Adam: łysy, czarne, horyzontalne wąsy, kostium kąpielowy, ostrogi, teczka.

ADAM

rozwalony na leżaku, wyciąga z teczki „Przekrój”², czyta

„,Teatrzyk »Zielona Gęś« ma zaszczyt przedstawić nieznany rękopis Wyspiańskiego...’’
Wreszcie coś nieznanego!
Wszystko jest takie znane.

czyta, pęka ze śmiechu

Świetne. Ja wobec tego
na cześć „Gęsi” powstanę.

podrywa się, stuka ostrogami, całuje „Przekrój” w Zieloną Gęś, ziewa; do widzów, ad spectatores³

I proszę, by w tej sali  

wszyscy również powstali,  

powstali i uczcili  

Ildefońsa w tej chwili! 

z furią

Wara wypinać tyłek
na autorski wysiłek!

rozczarowany

Co? Nikt nie wstaje? Świństwo.
Szkoda. Bardzo mi przykro.

z powrotem wyciąga się na leżaku

GŁOŚNIK

Adamie! Hej, Adamie!

ADAM

Słucham, wielmożny panie.

GŁOŚNIK

Tylko, proszę, się nie broń.
Teraz ci wyjmę żebro.

ADAM

Co? Żebro? Nie pojmuję.
Dlaczego żebro właśnie?

GŁOŚNIK

Chłopcze, nie wpadaj w furię,
tylko słuchaj uważnie.

ADAM

na stronie

Znowu los we mnie godzi.

do Głośnika

Więc proszę: o co chodzi?

GŁOŚNIK

Z żebra stworzęć⁴ niewiastę,
twojego życia gwiazdę.
Nie pomogą wykręty,
żebro będzie wyjęte.

ADAM

Moje? Niedoczekanie!

GŁOŚNIK

Właśnie twoje, Adamie.

ADAM

patetyczno-historyczna gestykulacja

Jakem praojciec Adam,  

historyczny ślub składam  

wobec Was i Historii  

i Tromtadratatorii,  

i Azji, i Australii,  

i Walii, i Kornwalii,  

Nemezis i Temidy,  

i tragedii Florydy.  

i dziejowych regałów,  

i spiżu piedestałów,  

dzieci i pań, i panów,  

i gest  

niniejszego fortepianu:  

klnę się na Olka Fredrę,  

na Cecorę i Wiedeń,  

na Arkę, na wieżę Babel,  

na Warszawę i Wawel,  

na wszystkie dzwony Rzymu,  

na „Neminem captivabimus⁵’’,  

na proporczyki i lance,  

na „Ballady i romance’’,  

na serce-sercu-serca,  

na „Walce’’ i na „Scherza’’,  

na Asnyka i Kopernika  

i wszystko, co z tego wynika,  

na Don Kichota z Pinokiem  

i na całą angelologię,  

na Słońce, Księżyc i Chmury,  

i na Ministerstwo Kultury,  

na Padwę i Kaliopę.  

To wystarczy. Dwukropek:  

ZA ŻADNE GÓRY SREBRA  

NIE DAM SE WYJĄĆ ŻEBRA. 

schodzi na proscenium i rozmawia z Publicznością spacerując po proscenium

ADAM

Czy to ja jestem żebrak,
żeby chodzić bez żebra?

zamyśla się, układa nowy slogan

Nawet zwyczajna zebra
nie oddałaby żebra!

zamyśla się, układa nowy slogan

Szlag trafia, trzęsie febra,
ja miałbym stracić żebra?

jak wyżej

O, mnie pomysłów nie brak,
Żeby nie oddać żebra!

natęża się, kombinuje. Do Widowni, ze smutkiem

Niestety, proszę panów,
nie mam więcej sloganów.

wraca na leżak. Pauza

GŁOŚNIK

Adamie, ja cię złamię!
Oddaj żebro, Adamie.

ADAM

zrywa się z leżaka, porywa spod fortepianu transparent, na którym jest napisane:
„ Nie!
Nie damy ani jednego żebra!
Nie!”
i maszeruje, i demonstruje samotnie z transparentem

GŁOŚNIK

Daremne żale, próżny trud⁶,  

bezsilne przedsięwzięcia,  

zbytecznych żeber żaden cud  

nie zbawi od wyjęcia. 

ADAM

podskakuje do fortepianu i przegrywa na stojąco i na smutno kilkanaście taktów z najsmutniejszego utworu Chopina pt. „Smutek – Tristesse’’ (Etiuda E-dur, opus 10 nr 3), po czym odbiega od fortepianu, chwyta motykę i wali motyką w słońce. Ciemność.
Krzyk

Odsłona III

Po pewnym czasie.
Adam i świeżo upieczona Ewa. Dekoracja ta sama, tylko że motyki przy słońcu już nie ma, widać natomiast w pobliżu dzwonek elektryczny. Adam w kostiumie kąpielowym innego kroju i koloru, bez ostróg, wąsy ogolone, sportowe skarpetki. Ewa (bardzo piękna!) również w kąpielowym kostiumie. Oboje wyciągnięci na leżakach. Adam z „Przekrojem’’, Ewa z „Modą i Życiem Praktycznym’’. Co chwila zamieniają się pismami bądź wyrywają je sobie z rąk, bądź popadają w stan zaczytania. Adam nb. ma zabandażowany brzuch.
Pauza.

ADAM

wściekły, trzyma się za brzuch

Był wąż?

EWA

Był. To jest hrabia.

ADAM

A namawiał?

EWA

Namawiał.

ADAM

Przysięgam na to słońce,
ja tego węża skończę.

EWA

Bravo, śliczności moje,
skończymy go we dwoje.

ADAM i EWA

biorą się za ręce, taniec i śpiew, razem

Hop-dziś-dziś! Dobra nasza!  

Wykańczać, ach, wykańczać!  

Nie chcemy węża i my  

zaraz go wykończymy. 

WĄŻ

wchodzi z lewej strony

Good evening, mister Adam⁷,
Ścielę się, do stóp padam.

ADAM

Cóż to za nowa heca?

WĄŻ

pokazując Jabłko na Drzewie

Śliczne jabłko polecam.

ADAM

A ja, wężyku kręty,
poproszę pana o dokumenty.

WĄŻ

syczy, wyjmuje ogromny pakiet z dolarami i namawia

EWA

do Węża

Czy guza szuka pan tu?

do Adama

Adamie, bez awantur.

ADAM

groźnie

Ewo, ty nie ucz męża,
idź kapuśniak gotować!

całuje rączki Ewy; z udaną uprzejmością do Węża

Albowiem tego węża
chcę wylegitymować.

do Węża

Poproszę o papiery.

WĄŻ

bezczelnie

A ja pańskie w tym względzie.

ADAM

Nie, do jasnej cholery,
wąż mną rządzić nie będzie.
Czy pan wie, z kim pan gada?

staje na palcach

WĄŻ

staje na palcach

A pan wie, mówi z kim pan?
Jestem wąż.

ADAM

A ja Adam.

WĄŻ

Ja cię czniam.

ADAM

Ja cię bimbam.
Dokumenty!

WĄŻ

Dowody!

ADAM

Dowody!

WĄŻ

Dokumenty!

EWA

Adamie, dość tej zwady,
skończmy z wężem przeklętym.

zrywa Jabłko z Drzewa i razem z Adamem zmusza Węża do przełknięcia fatalnego Jabłka

WĄŻ

po przełknięciu fatalnego Jabłka

Żołądek mi rozpiera
to jabłko, czyniąc rany.
Przeklęty Polak. Teraz
jam na wieki przegrany.

umiera śmiercią węża

ADAM

naciska dzwonek elektryczny

OSIOŁEK PORFIRION i PIES FAFIK

natychmiast wchodzą z noszami na scenę, pakują Węża na nosze i zabierają się do wyniesienia

EWA

zatrzymuje na chwilę niosących, załamuje rączki i pochyla się nad zwłokami z babskim współczuciem

O, substancjo nieżywa,
już się nie ozwiesz do mnie!

ADAM

do Publiczności, zwycięsko-męsko, z gestem w stronę noszów

Oto, co się nazywa,
los kształtować świadomie!

daje monarszy znak Psu Fafikowi i Osiołkowi Porfirionowi, żeby czym prędzej zabrali Węża

PIES FAFIK i OSIOŁEK PORFIRION

odchodzą z noszami

PIES FAFIK

przygaduje niesionemu Wężowi

Ach ty, wężu spod drzewka!
Ach, zyg-zyg-zyg-marchewka!

kłania się grzecznie Publiczności i wraz z Osiołkiem Porfirionem znika w kulisie

EWA

pieści rączką łeb Adama, zapatrzona w głąb kulisy, dokąd wyniesiono Węża. Pauza; po pauzie, nagle i szybko jak trajkotka, to, co się nazywa odbębniać

Adamie, dziecię miłe,  

mężu i bohaterze,  

ty dzisiaj zasłużyłeś  

na moją miłość szczerze. 

rzuca się Adamowi na szyję

ADAM

klęka, całuje rączki, jest niewątpliwie wzruszony, ale mimo niewątpliwego wzruszenia trzyma się jakoś i świadomie kształtuje los

FORTEPIAN

gra samoczynnie „Poloneza triumfalnego’’ (A-dur, w opracowaniu Mikulego), potem dzwony, dzwonki elektryczne, iluminacje, ekshumacje, poczta francuska, psalmy amerykańskie, beczki śmiechu, pochody z bębnem, artykuły wstępne, wyścigi cyklistów, bieg w workach, taniec niedźwiedzi, iluzja z pająkiem, kwiaty z 1001 nocy, film na chmurach, pt. „Miłość zwycięża’’, parada psychiatrów, lajkonik, fikcyjny pogrzeb Hermenegildy Kociubińskiej, popularne wykłady z dziedziny meteorologii, szkoły krytyków, walki z przerostami, teleskop („każdy może ujrzeć księżyc za jedne 20 zł”), przelotny deszcz, mechaniczne wniebowstąpienie Jerzego Zawieyskiego, lampa Aladyna, zniknięcie klatki z kanarkami, nożyce demona, koncepcje, konfetti i akademie. Podczas jednej z akademii

Kurtyna

spada przez pomyłkę

8 lutego 1948

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury.

Jeśli tak jak my wierzysz, że to, co robimy, jest ważne i potrzebne — wesprzyj naszą zbiórkę! wolnelektury.pl/pomagam/

Wolne Lektury nie mają stałego finansowania — działamy dzięki społeczności.

Aby spokojnie działać w 2026 roku, potrzebujemy wsparcia.

Dołącz i pomóż nam utrzymać dostęp do literatury dla wszystkich.

wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury: wolnelektury.pl/pomagam/

Aby móc stabilnie działać w 2026 roku, potrzebujemy Twojego wsparcia! wolnelektury.pl/pomagam/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przypisy:

1. kulisa — element scenografii teatralnej w formie bocznej ścianki lub kotary, osłaniający przestrzeń za sceną. [przypis edytorski]

2. „Przekrój” — polskie czasopismo społeczno-kulturalne wydawane w latach 1945–2013 w Krakowie, na którego łamach publikowane były sztuki Teatrzyku „Zielona Gęś”. [przypis edytorski]

3. Ad spectatores (łac.) — Do widzów. [przypis edytorski]

4. stworzęć (daw.) — skrót od: Stworzę Ci. [przypis edytorski]

5. Neminem captivabimus nisi iure victum (łac.) — „nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego’’; przywilej nietykalności osobistej nadany polskiej szlachcie przez Władysława Jagiełłę w 1430 i 1433 r. [przypis edytorski]

6. Daremne żale, próżny trud — otwierający wers znanego wiersza Adama Asnyka, będący poetyckim manifestem pozytywizmu. [przypis edytorski]

7. Good evening, mister Adam (ang.) — Dobry wieczór panie Adamie. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/galczynski-gdyby-adam-byl-polakiem/

Tekst opracowany na podstawie: Konstanty Ildefons Gałczyński, Próby teatralne 3, wyd. Czytelnik, Warszawa 1979.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Wolne Lektury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Ilona Kalamon, Kornel Myczko, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Córka w bujaku, Henry Lyman Saÿen (1875–1918), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2026-06-08.