Konstanty Ildefons Gałczyński

Awanturę w najmniejszym teatrze świata

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Teatrzyk „Zielona Gęś”
ma zaszczyt przedstawić:

Awanturę w najmniejszym teatrze świata

Występują z wielką tremą następujące
dramatis personae¹:

PROF. BĄCZYŃSKI — ogólnie szanowany angelolog²

ALOJZY GŻEGŻÓŁKA — młody tapicer

OSIOŁEK PORFIRION — kierownik literacki

FAFIK — najpopularniejszy pies wszechświata

HERMENEGILDA KOCIUBIŃSKA

PIEKIELNY PIOTRUŚ

Scena przedstawia salę jadalną w pałacu prof. Bączyńskiego na Salwatorze. Podniecenie.

PROF. BĄCZYŃSKI

za stołem z pustą karafką

To się bardzo dobrze stało, że nikt nie nalał wody do karafki. Wyrażam zadowolenie. Bo już nawet i woda zaczyna mi szkodzić. A ongiś³ pijało się i jadało się szalone rzeczy. Eeeech, młodość...

Pogrąża się w zadumie.

GŻEGŻÓŁKA

Przepraszam, czy zebraliśmy się tu po to, żeby rzępolić na temat wody w karafce?

PROF. BĄCZYŃSKI

Jak proszę? Rzępolić? Proszę bardzo! Naturalnie! Naturalnie! Naturalnie, że nie chodzi o wodę w karafce, tylko o szerokie wody, na które nasz teatrzyk musi wypłynąć.

FAFIK

Musi, ale jakoś dotąd nie wypływa.

PIEKIELNY PIOTRUŚ

Dlaczego?

PROF. BĄCZYŃSKI

Ja wiem, dlaczego. Dlatego, że „Zielona Gęś” jest niezrozumiała.

konsternacja

I...

pauza

do jasnej cholery z tą „Zieloną Gęsią”!

Konsternacja na dwadzieścia cztery fajerki⁴.

PROF. BĄCZYŃSKI

przechylając do ust pustą karafkę

Tak. Niezrozumiała. Tego teatrzyku nikt nie rozumie... Zmartwienia i plotki, oto bilans „Zielonej Gęsi”. Same passywa⁵.

HERMENEGILDA K.

Wolnego, profesorze! Są i aktywa⁶. Niech pan przejrzy roczniki „Przekroju”, a znajdzie pan w nich niejedną „Gąskę”, która summa cum laude⁷ wykonała swoją robotę społeczną ku rozpaczy Bęc-Walskich, Ciemnogrodzkich i Kołtuńskich.

OSIOŁEK PORFIRION

budzi się ze snu

Śniło mi się, że zostałem przemieniony w księżyc i świeciłem w okno jednej b. ładnej dziewczynie.

HERMENEGILDA

To nic nie ma do rzeczy. Teraz ja rozmawiam z profesorem. Teraz będzie mowa o parodiach. Bo, niech pan powie, profesorze, czy te setki parodii na nas we wszystkich pismach całego kraju też świadczą o tym, że jesteśmy niezrozumiali? A to, że „Zieloną Gęsią” zajmowali się krytycy tej miary co Wyka⁸, Kott⁹, Mikulski¹⁰ i Bracia Rojek¹¹, to też nic? A przekłady na obce języki?

PROF. BĄCZYŃSKI

Hermenegildo, Hermenegildo, ja cię nie poznaję, Hermenegildo. Mówisz jak gdyby rozsądnie, Hermenegildo, a jeszcze wczoraj byłaś głupia jak bilardowa noga, Hermenegildo.

FAFIK

Co?! Ja nie pozwolę znieważać kobiety Hermenegildy nawet wstecz! Ja ją kocham.

Rzuca się na Bączyńskiego, spokojnie obgryza mu spodnie, doprowadzając zasłużonego angelologa do stanu kompletnie barokowej dekalesonizacji.

HERMENEGILDA

c.d.

Na czym to ja stanęłam? Właśnie. Na przekładach. Bo fakt, profesorze, że tyle „Gęsi” przetłumaczono np. na język czeski, to też pies?

FAFIK

przestaje obgryzać Bączyńskiego i zwraca smutne oko ku Hermenegildzie

Jak się wyraziła obywatelka? Też pies? Czy pani mnie miała na myśli? To ma być kalumnia¹² czy metafora? Jednego i drugiego nie zniosę! Trzymajcie mnie! Ach, ty ficygerno¹³, kociaku śmierdzący, klabzdro¹⁴, jak również kocmołuchu¹⁵ literacki! Już ja cię urządzę.

Zrywa ze ściany tapetę z pagodami, a z sufitu żyrandol i całkowicie szpitalnie urządza Hermenegildę.

HERMENEGILDA

Och!

Następuje ogólne zamieszanie. Pogotowie? Ratunkowe. Straż? Ogniowa. Prasa? Interesuje się. Fotografia Fafika na szpaltach¹⁶ wszystkich gazet. Szum. Ale po niejakim czasie wszystkie szmery, mówiąc radiologicznie, wyciszają się i jak w piosence:

Po deszczu znów słońce, 

Po smutku znów śmiech.  

PROF. BĄCZYŃSKI

obejmując okiem cały zespół wraz z zabandażowaną Hermenegildą

A jednak, moi drodzy, proponuję wysłać telegram do Autora z prośbą, żeby się zastanowił. Bo ja rozumiem żart. Żart jest potrzebny jak chleb. Człowiek im wydajniej pracuje, tym większą ma potrzebę żartu i odprężenia. Więc niech będą i żarty w „Zielonej Gęsi”. Ale nie tylko. Nasza epoka jest

wielka i odpowiedzialna. Cząstka odpowiedzialności spada na każdego z nas. Chodzi o wielki skarb. Trzeba czuwać przy

wielkim skarbie. A wiecie wy, co jest tym wielkim skarbem?

Szmer zaciekawienia.

PROF. BĄCZYŃSKI

zerkając na swoje nogi przystrojone w biel anielską

Moje nogi. Moje zwyczajne ludzkie nogi. Chodzi o to, żeby

mi ich już nigdy nie urwała żadna bomba, żaden granat kapitalistycznych grandziarzy. Ja jestem, wiecie, zwykły człowiek i bardzo lubię czasem tak połazić. Kochane nogi! I dlatego...

podnosi wzruszony słuchawkę telefoniczną

I dlatego poprosimy telegraficznie Autora, żeby, choćby z uwagi na moje nogi, rzadziej błaznował, a częściej starał się pisać jasno, celnie i celowo.

mówi do słuchawki

Dzień dobry, obywatelko. Pani mnie poznaje? O piątej? Świetnie. Zaraz będzie następujący telegramik:

Telegram

AUTOR WARSZAWA

PROSIMY O PRZEBUDOWĘ REPERTUARU

BĄCZYŃSKI

Pauza.

Odpowiedź na telegram

WŁAŚNIE NAD TYM PRACUJĘ

K. I. GALZYMBRGSKI

OSIOŁEK PORFIRION

zakładając okulary do czytania depeszy¹⁷

Ja nie rozumiem, co to znaczy galzymbrgski.

PROF. BĄCZYŃSKI

Bo jesteś osioł, jak wynika z afisza¹⁸. Galzymbrgski niewątpliwie oznacza nazwisko naszego ukochanego Autora. Artystyczna refiguracja, żeby nie rzec deformacja. Taka pocztowa „Zielona gęś”. Uff, jak się zmęczyłem. Fafiku, przynieś, proszę, moją wanienkę. Gdy zmęczenie nęka, nie masz jak wanięka:

ROZBIORĘ SIĘ ŹDZIEBECZKO 

I POKĄPIĘ SIĘ KRZTYNĘ 

WIĘC, FAFUNIU, GWIAZDECZKO, 

SPUŚĆ, CIĘ PROSZĘ, KURTYNĘ 

KURTYNA

spada pogodnie jak wigilijny wieczór
dzięki mistrzowskiemu pociągnięciu Fafika

23 października 1949

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury.

Jeśli tak jak my wierzysz, że to, co robimy, jest ważne i potrzebne — wesprzyj naszą zbiórkę! wolnelektury.pl/pomagam/

Wolne Lektury nie mają stałego finansowania — działamy dzięki społeczności.

Aby spokojnie działać w 2026 roku, potrzebujemy wsparcia.

Dołącz i pomóż nam utrzymać dostęp do literatury dla wszystkich.

wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury: wolnelektury.pl/pomagam/

Aby móc stabilnie działać w 2026 roku, potrzebujemy Twojego wsparcia! wolnelektury.pl/pomagam/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przypisy:

1. dramatis personae (łac.) — osoby dramatu. [przypis edytorski]

2. angelolog — osoba zajmująca się nauką o aniołach w chrześcijaństwie. [przypis edytorski]

3. ongiś — kiedyś. [przypis edytorski]

4. na cztery fajerki — na całego, na wielką skalę; fajerka: żeliwna obręcz, element starych pieców. [przypis edytorski]

5. pasywa — w księgowości źródła majątku firmy, obejmujące kapitał własny i zobowiązania finansowe (tj. kapitał obcy); w ujęciu cywilnoprawnym: ciężary, obciążenia, zadłużenie. [przypis edytorski]

6. aktywa — w księgowości zasoby majątkowe firmy. [przypis edytorski]

7. summa cum laude (łac.) — końcowa najwyższa ocena z wyróżnieniem. [przypis edytorski]

8. Wyka, Kazimierz (1910–1975) — polski krytyk i eseista, profesor na Uniwersytecie Jagiellońskim. [przypis edytorski]

9. Kott, Jan (1914–2001) — polski krytyk literacki i współzałożyciel tygodnika „Kuźnica”. [przypis edytorski]

10. Mikulski, Zygmunt (1920–1998) — poeta i eseista, redaktor dwutygodnika „Kamena”. [przypis edytorski]

11. Eile-Kwaśniewski, Marian (1910–1984) — dziennikarz i satyryk, redaktor naczelny tygodnika „Przekrój”; „Bracia Rojek” to jeden z pseudonimów, którymi podpisywał swoje teksty. [przypis edytorski]

12. kalumnia — niesłuszne oskarżenie. [przypis edytorski]

13. ficygerna (obelż.) — kochanka, kurtyzana. [przypis edytorski]

14. klabzdra (obelż.) — zaniedbana i niechlujna kobieta. [przypis edytorski]

15. kocmołuch (obelż.) — człowiek niezadbany, który nie przejmuje się porządkiem. [przypis edytorski]

16. szpalta — kolumna tekstu w gazetach. [przypis edytorski]

17. depesza — krótka wiadomość, w której zawarta jest dana informacja. [przypis edytorski]

18. afisz — plakat ogłaszający dane wydarzenie. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/galczynski-awantura-w-najmniejszym-teatrze-swiata/

Tekst opracowany na podstawie: Konstanty Ildefons Gałczyński, Próby teatralne 3, wyd. Czytelnik, Warszawa 1979.

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Wolne Lektury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Ilona Kalamon, Anna Stasiek, Wiktoria Szydłowska.

Okładka na podstawie: Córka w bujaku, Henry Lyman Saÿen (1875–1918), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2026-06-08.