Adam Mickiewicz

Ucieczka

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Ucieczka

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Przypisy

5. Wesprzyj Wolne Lektury

6. Strona redakcyjna

Ucieczka[1]

Ballada

On wojuje — rok upłynął,

On nie wraca — może zginął.

Panno, szkoda młodych lat,

Od Książęcia jedzie swat[2].

Książę ucztuje we dworze,

A Panna płacze w komorze[3].

Jej źrenice, błyskawice,

Dziś jak dwie mętne krynice;

Jej lica, pełnia księżyca,

Dziś nikną jak księżyc w nowiu:

Biada wdziękom, biada zdrowiu.

Matka troszczy się i biedzi,

Książę dał na zapowiedzi[4].

Swadźba[5] jedzie szumnie, tłumnie.

— «Nie powiozą do ołtarza,

Powiozą mię do smętarza[6],

A pościelą chyba w trumnie.

Ja umrę, gdy on nie żyje,

Ciebie, matko, żal zabije!»

Ksiądz w konfesjonale siedzi,

Czas, o córko, do spowiedzi.

Przyszła kuma[7], widma[8] stara:

«Wypędź księdza, wypędź klechę,

Bóg i wiara, sen i mara,

Kuma w biedzie ma pociechę,

Kuma stara umie wiele,

Ma kwiat paproć i car-ziele[9],

A ty masz kochanka dary,

Przyszłam zrobić możne[10] czary.

Włosy jego w węża splącz,

Dwie obrączki razem złącz,

Z lewej ręki krwi usącz;

A na węża będziem kląć,

W dwie obrączki będziem dąć;

Musi przyjść i ciebie wziąć».

Panna grzeszy[11] — jeździec śpieszy,

Klęto[12] ducha — klątwy słucha;

Już odemknął zimny gmach:

Panno, Panno, czy nie strach?

Ucichł, usnął dwór zamkowy;

Panna czuwa. — Na zegarze

Bije północ — milczą straże,

Panna słyszy dźwięk podkowy,

Brytan[13], jakby głosu nie miał,

Zawył z cicha i oniemiał.

Skrzypnęły dolne podwoje[14],

Stąpa ktoś w przysionkach długich,

I otwiera się drzwi troje,

Troje drzwi jedne po drugich.

Wchodzi jeździec cały w bieli

I usiada na pościeli.

Słodko, prędko czas ucieka,

Wtem koń zarżał, jękła sowa,

Zegar wybił. — «Bywaj zdrowa!

Koń mój zarżał, koń mój czeka;

Albo wstawaj, na koń siądź

I na wieki moją bądź».

Miesiąc[15] świeci — jeździec leci

Po zaroślach i po krzach[16]:

Panno, Panno, czy nie strach?

Rumak polem jak wiatr niesie,

Niesie lasem — głucho w lesie;

Tu i owdzie wystraszona

W suchej jodle kracze wrona.

Po łozach[17] wilcze źrenice

Migają się jako świéce.

«W cwał, mój koniu, koniu, w cwał!

Miesiąc na dół schodzi z chmur,

A nim zejdzie miesiąc z chmur,

Mamy sadzić[18] dziesięć skał,

Dziesięć rzek i dziewięć gór;

Za godzinę pieje kur».

— «Gdzie mnie wieziesz?» — «Gdzie? do domu.

Dom mój na górze Mendoga[19];

W dzień otwarta wszystkim droga,

W nocy jeździm po kryjomu».

— «Czy masz zamek?» — «Tak jest, zamek,

I zamczysty[20], choć bez klamek».

— «Mój kochanku, konia wstrzymaj,

Ledwie dosiedzę na łęku[21]».

— «Moja luba, siodła imaj[22]

Prawą ręką — co masz w ręku?

Czy to worek do roboty[23]?» —

«Nie, to jest Ołtarzyk Złoty[24]».

— «Nie czas wstrzymać, pogoń bieży,

Słyszysz pogoń, tętnią błonia[25];

Już przed koniem przepaść leży,

Rzucaj książkę! puszczam konia».

Koń jak gdyby zbył ciężaru,

Przemknął dziesięć sążni jaru[26].

Lecą bagnem przez manowiec,

Pusto wkoło. Błędny ognik

Tuż przed nimi, jak przewodnik,

Od grobowca na grobowiec

Przelatuje; gdzie przeleci,

Ślad błękitny za nim świeci,

A tym śladem jeździec leci.

— «Mój kochanku, co za droga?

Tu nie znać śladu człowieka».

— Dobra droga, kiedy trwoga;

Krzywo jedzie, kto ucieka.

Śladów nie masz do mych włości,

Bo nie wpuszczam pieszych gości:

Bogatego wiozą cugi[27],

Ubogiego niosą sługi.

W cwał, mój koniu, koniu, w cwał!

Błyska zorza z wschodnich stron,

Za godzinę bije dzwon.

Nim uderzy ranny dzwon,

Mamy sadzić parę skał,

Parę rzek i parę gór:

Za godzinę drugi kur».

— «Mój kochanku, wstrzymaj wodze!

Koń się lęka, bokiem sadzi,

Pełno skał i drzew na drodze,

Koń o drzewo mię zawadzi». —

— «Moja luba, jakie sznurki,

Jakie wiszą tam kieszonki?»

— Mój kochanku, to paciórki,

To szkaplerze[28] i koronki[29]». —

— «Sznur przeklęty! sznur znienacka

Rumakowi miga w oczy,

Patrz, jak zadrżał, bokiem skoczy.

Moja luba, rzuć te cacka!»

Koń, jak gdyby pozbył trwogi,

Ubiegł prosto pięć mil drogi.

«Co to za smętarz? mój miły?»

— «To mur, co mych zamków strzeże».

— «A te krzyże, te mogiły?»

— «To nie krzyże, to są wieże.

Mur przeskoczym, przejdziem progi,

Tu na wieki koniec drogi.

Stój, mój koniu, koniu, stój!

Przebyłeś, nim zapiał kur,

Tyle rzek i skał, i gór,

A tuś zadrżał koniu mój?

Wiem ja, koniu, czego drżysz:

Mnie i tobie boli krzyż[30]».

— «Czegoś stanął, mój kochanku?

Zimna rosa mię spłukała,

Zimno wieje wiatr poranku,

Okryj płaszczem, bo drżę cała».

— «Moja luba, przytul skronie,

Na twych piersiach głowę złożę.

Głowa moja ogniem płonie

I kamienie ogrzać może.

«Jaki masz tam ćwiek ze stali?»

— «To krzyżyk, co matka dała».

— «Ten krzyżyk ostry jak strzała,

Twarz mi rani, skronie pali.

Precz mi z tym ćwiekiem ze stali!»

Krzyż na ziemię padł i zniknął,

Jeździec Pannę wpoły ścisnął,

Z oczu i z ust ogniem błysnął,

Rumak ludzkim śmiechem ryknął.

Przeskoczyli cwałem mury,

Biją dzwony, pieją kury.

Nim ksiądz przyszedł na mszę ranną,

Zniknął koń z jeźdzcem[31] i Panną.

Na smętarzu cisza była,

Stoją krzyże, głazy leżą:

Jedna bez krzyża mogiła

I ziemia ruszona świeżo.

Ksiądz nad grobem długo stał

I mszę za dwie dusze miał.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Ucieczka — Ta powieść znajoma jest ludom wszystkich krajów chrześcijańskich. Poeci rozmaicie ją przerabiali. Bürger ułożył z niej swoją Lenorę. Nie znając piosenki gminnej niemieckiej, nie można wiedzieć, o ile Bürger rzecz i styl odmienił. Niniejszą balladę ułożyłem podług piosnki, którą niegdyś słyszałem w Litwie śpiewaną po polsku. Treść i układ zachowałem wiernie, ale wierszy gminnych ledwie kilka zostało mi się w pamięci i te służyły mi za wzór stylu. [przypis autorski]

2. swat — osoba kojarząca pary małżeńskie. [przypis edytorski]

3. komora — tu: izba, komnata. [przypis edytorski]

4. dać na zapowiedzi — opłacić uroczyste ogłoszenie w kościele parafialnym zamiaru zawarcia związku małżeńskiego przez osoby należące do parafii; ogłoszenie takie powtarzane jest co tydzień na mszy przez okres do trzech miesięcy. [przypis edytorski]

5. swadźba — tu: orszak swatów udających się złożyć uroczystą wizytę w imieniu pana młodego w domu rodzinnym panny na wydaniu w celu ustalenia terminu i warunków zawarcia małżeństwa. [przypis edytorski]

6. smętarz — cmentarz. [przypis edytorski]

7. kuma — sąsiadka a. kuzynka. [przypis edytorski]

8. widma (daw.) — wid’ma, wiedźma, czarownica. [przypis redakcyjny]

9. kwiat paproć i car ziele — zioła używane do gusłów w Litwie [W baśniach ludowych kwiat paproci, mającej zakwitać przez chwilę raz do roku w Noc Świętojańską (noc Kupały), miał przynosić szczęście i dostatek; o nadprzyrodzonym pochodzeniu i cudownych właściwościach kwiatu car opowiada ballada Mickiewicza Świteź; Red. WL]. [przypis autorski]

10. możny — tu: potężny. [przypis edytorski]

11. panna grzeszy — bo zamiast w Boga, wierzy w czarownicę i jej gusła. [przypis redakcyjny]

12. kląć — tu: zaklinać, przyzywać zaklęciami. [przypis edytorski]

13. brytan — tu ogólnie: duży, silny pies pilnujący domu. [przypis edytorski]

14. podwoje — dwuskrzydłowe drzwi. [przypis edytorski]

15. miesiąc (poet.) — księżyc. [przypis edytorski]

16. kierz (starop.) — krzak. [przypis redakcyjny]

17. łozy — wierzbowe zarośla. [przypis edytorski]

18. sadzić — tu: przesadzić, przeskoczyć. [przypis edytorski]

19. na górze Mendoga — Góra Mendoga pod Nowogródkiem obrócona na cmentarz, stąd w tamtych okolicach Litwy pójść na Mendogową górę znaczy umrzeć. [przypis autorski]

20. zamczysty — zamek dobrze obwarowany, opatrzony potężnymi zamkami. [przypis redakcyjny]

21. łęk — podwyższona część siodła z przodu a. z tyłu, kula. [przypis redakcyjny]

22. imać (daw.) — chwytać, łapać. [przypis edytorski]

23. worek do roboty — woreczek z jedną z robótek, jakimi zajmowały się wówczas panny w wolnym czasie: haftem, szydełkowaniem itp. [przypis edytorski]

24. Ołtarzyk Złoty — daw. tytuł książeczek do nabożeństwa. [przypis edytorski]

25. błonie — rozległy obszar porośnięty trawą; łąka, pastwisko. [przypis edytorski]

26. przemknął dziesięć sążni jaru — przeskoczył przez jar szeroki na dziesięć sążni. Wyrażenie obrazowe, tzw. hiperbola. [sążeń — dawna jednostka długości oparta na rozpiętości rozpostartych ramion, w Polsce równa ok. 190 cm; Red. WL]. [przypis redakcyjny]

27. cugi (z niem.) — zaprzęgi; tu: przystrojone żałobnie konie, ciągnące karawan ze zwłokami. [przypis redakcyjny]

28. szkaplerz — noszony na piersi wizerunek Matki Boskiej, świętych itp. [przypis edytorski]

29. koronki — tu: paciorki nawleczone na sznurek, przesuwane w palcach przy odmawianiu modlitwy. [przypis edytorski]

30. mnie i tobie boli krzyż — dziś popr.: mnie i ciebie boli krzyż; świadczący o wpływie jęz. białoruskiego prowincjonalizm, polegający na użyciu C. zamiast B. w zwrotach z niektórymi czasownikami, takimi jak boleć. [przypis redakcyjny]

31. jeźdzcem — dziś: jeźdźcem. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ucieczka

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Poezje. T. 2, Wiersze z lat 1825-1855 (Pieśni - Sonety - Poezje patrjotyczne, religijne i filozoficzne - Wiersze okolicznościowe - Bajki). wyd. 2 poprawione, Krakowska Spółdz. Wydawnicza, Kraków 1928

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Weronika Trzeciak.

Okładka na podstawie: See-ming Lee æŽæ€æ˜Ž SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.