Taras Szewczenko

Gamalej

tłum. Władysław Syrokomla

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Gamalej

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Przypisy

5. Wesprzyj Wolne Lektury

6. Strona redakcyjna

Gamalej

Гамалія

Nie ma, nie ma wiatru i fala nie bije

W naszej Ukrainie;

Może radę radzą na tureckie szyje,

Ale głos jej ginie.

Od Wielkiego Ługu[1] przez szerokie łany

Zawiej, cichy wietrze,

Niech tęsknota minie, ucichną kajdany,

Niech się łza obetrze.

Zagraj, ciche morze, na twej cichej fali,

Rozwiń się w pogodzie,

Gdzie kozackie czapki migają z oddali,

Gdzie ich płyną łodzie.

Ułatwiaj ich wiosłom szczęśliwą przeprawę

Po twym łonie sinem!

Posłyszym ich sławę i czyny ich krwawe,

I jeszcze nie zginiem.

Tak niegdyś Kozacy śpiewali w Skutary[2]

Śpiewali serdeczni — śpiewają i płaczą;

Aż Bosfor się cofnął — zadumał się stary,

Bo łzę po raz pierwszy oglądał kozaczą.

I płaczem kozackim zaryknął żałośnie,

I falę namarszczył jak żubr swoją skórę;

Z Limanu[3] do Dniepru aż rośnie, aż rośnie,

Aż grzmoce[4] jak trąba ryczenie ponure.

Zawziął się starzec w swym majestacie,

Aż z ust pociekła mu piana:

«Uderzcie w fale, Ługu, mój bracie!

Chortyco[5], siostro kochana!

A czy wy śpicie, czy wy słyszycie,

Wstawajcie fale do pracy!»

Na wodach nowe zagrało życie

I zaśpiewali Kozacy:

«Hej, u Turków z tamtej strony

Chata na pomoście:

Grajże, morze, graj!

Płyniem w tamten kraj!

Hejże, Turcy z tamtej strony

Pyszni i bogaci!

Czart ich złoto weź,

Idziem sprawić rzeź,

A wyzwolić braci!

Hej, u Turków z tamtej strony

Basza[6] i janczary[7].

Precz nam z baszą, precz!

U nas baszą miecz,

Sławny miecz nasz stary!»

Tak śpiewając, płyną dalej,

Wiatr im pierś rozdyma,

A na czele pan Gamalej

Ster bajdaku[8] trzyma.

Nielękliwej on natury

W pośród morskiej burzy;

Łódź to wzbije się pod chmury,

To się w głąb zanurzy.

Usnął Carogród[9] w rajskim haremie,

Bezpieczną drzemką Skutary drzemie,

Wody Bosforu rwą z całą mocą,

To głucho stękną, to zaklekocą,

Jak gdyby czując, że zła godzina

Chciała rozbudzić gród Konstantyna.

«Cicho, Bosforze! — mówiło morze. —

Bo ja twe brzegi piaskiem obłożę,

Pianą obryzgam twe brzegi kose[10],

Twe białe żebra mułem zaniosę.

Cicho, Bosforze! Czyż ci nieznana,

Jaki to płynie gość do sułtana?»

Tak śpiewa morze — bo polubiło

Czubatych Słowian z męstwem i siłą.

Bosfor zaniemiał. Niech sobie drzemie

Zgnuśniały sułtan w swoim haremie.

Ale w Skutary, skuci w łańcuchy,

Nie śpią Kozacy pełni otuchy,

Jeden drugiego ośmiela wzajem,

Modląc się Bogu[11] swym obyczajem:

«Miły Boże na Syjonie[12]!

Nie daj zginąć w cudzej stronie,

Nie daj zginąć bez przyczyny

Twoim dzieciom z Ukrainy!

Ludzie wolni jak ptaszęta,

Niech nie dzwonim w cudze pęta,

Oszczędź wstydu naszej ziemi

I przed wrogiem i przed swemi.

Och, czyżby miał Kozak dumny

Wstać na sąd Twój z cudzej trumny?

I na sądzie przy Twym tronie

Miał podnosić skute dłonie?...»

«Rżnijcie! Bijcie te psie wiary!»

Krzyczą z murów od Skutary.

Żywa radość i nadzieja

Gra już w sercu Gamaleja.

«Rżnijcie, bijcie!... Na mur, dalej!»

Krzyczy z góry pan Gamalej.

Grzmi od armat Skutary,

Wróg się pieni, rozpacza.

«Górą siła kozacza!»

Legły trupem janczary.

Pan Gamalej surowy,

Korzystając z popłochu,

Rąbie bramy od lochu,

Łamie bratnie okowy.

«Hejże, powrót wesoły.

Łamcie, łamcie te mury!

Hej sokoły, do góry!»

Strzepnęły się[13] sokoły

I zaśmiały się głucho,

Bo dźwigając okowy,

Od chrześcijańskiej mowy

Już odwykło ich ucho.

I noc w skrzydle szeleszcze,

Gdy raz pierwszy zobaczy

Strój bojowy kozaczy.

O, nie lękaj się jeszcze!

Przyjdzie pora obawy,

Gdy się wezmą za włócznie,

Gdy się bankiet rozpocznie

I zakipi bój krwawy.

«Hej, zaświecim pod chmury!»

Rzekł Gamalej zawzięty.

I Skutary okręty,

I już płoną jej mury.

Aż w Stambule błysnęło,

Stambuł oczy wytrzeszczy,

Ale ogień złowieszczy

Już dokonał swe dzieło.

Stambuł się pieni i zębami zgrzyta,

Że tamtych brzegów dosięgnąć nie może.

Dosięgnął wreszcie — ale tylko chwyta

Za wyostrzone kozaczyzny[14] noże.

Jak piekło z hukiem pali się Skutary

I krew niewierna płynie przez bazary,

Kształci strumienie i leje się w morze,

By nie zabrakło wody na Bosforze.

A kozaczyzna zwija się zażarta,

Wszędzie jej pełno na lądzie, na wodzie,

Złoto i srebro do czapek zagarta[15]

I zasypuje perłami swe łodzie.

Ogień dogasa, skończyła się praca,

Każdy do łodzi z łupami powraca

I zapaliwszy lulki[16] przy pożarze,

Po krwawej wodzie szybują wioślarze.

Lekką dłonią, chyżym wiosłem

Kierują czółenki

I zwyczajnie Zaporożcy[17]

Śpiewają piosenki:

Nasz ataman[18] Gamaleja,

Nasza chluba i nadzieja,

Zebrał chłopców z Zaporoża

I pojechał na kraj morza.

Ej, pojechał zdobyć sławę

I pokruszyć więzy krwawe,

Co u Turka rok już cały

Jego braci krępowały.

Przypłynęły do Skutary,

Gdzie czekały więźnie[19] kary,

Ale krzyknął pan Gamalej:

«Żyć będziemy jeszcze dalej,

Żyć będziemy i pić wino

I pić wino z pełnej czary,

I pohane[20] bić janczary,

Każdy namiot będzie kryty

Tureckimi aksamity[21]!»

Wybiegł Kozak rozhulany,

Jakby żyto żąć na łany,

I rozległo się wołanie:

«Sława tobie, atamanie!

Sława twoja nie zaginie,

Po szerokiej Ukrainie,

Żeś ty braci Zaporoża

Spod niewiernych wyrwał noża!»

Tak łódź przychodzi, a statek przy statku

Na ukraińskie pospiesza wybrzeże.

A pan ataman płynie na ostatku:

Orzeł swych orląt bezpieczeństwa strzeże.

Od Dardaneli wiatr wieje do morza.

A przecież Stambuł nie puszcza pogoni,

Bo się obawia dzieci Zaporoża,

Bo znów z pożarem mogą wrócić oni.

Płyną szczęśliwie — bo wiatr im na rękę,

Słońce ozłaca czarnomorską falę,

Co swym pluchotom rycerską piosenkę

Ku atamańskiej wyśpiewuje chwale.

Wiatr przyjazny w żagle wali,

Przepłynęli zdrowo,

I za falę się schowali,

Za górę różową.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Wielki Ług (ukr. Великий Луг) — dosł.: Wielki Step, ukraińska nazwa Dzikich Pól, czyli Zaporoża, stepowej krainy nad dolnym Dnieprem. [przypis edytorski]

2. Skutary, właśc. Skutari (hist.) — średniowieczna nazwa Chryzopolu, miasta na azjatyckim brzegu cieśniny Bosfor, dokładnie naprzeciw Konstantynopola; w ciągu wieków wielokrotnie stanowiło bazę dla wrogów przygotowujących się do ataku na Konstantynopol; ob. Üsküdar, dzielnica Stambułu. [przypis edytorski]

3. liman — zatoka u ujścia doliny rzecznej do morza; tu zapewne: Liman Dniepru i Bohu na płn. wybrzeżu Morza Czarnego, na Ukrainie. [przypis edytorski]

4. grzmoce — dziś popr.: grzmoci; tu raczej: grzmi. [przypis edytorski]

5. Chortyca — największa wyspa na Dnieprze, na wysokości dzisiejszego miasta Zaporoża; w tradycji ukraińskiej miejsce częstego stacjonowania Kozaków Zaporoskich. [przypis edytorski]

6. basza a. pasza (z tur.) — wysoki urzędnik turecki; pan. [przypis edytorski]

7. janczarzy a. janczarowie (z tur.) — doborowe oddziały piechoty tureckiej. [przypis edytorski]

8. bajdak (ukr.) — duża rzeczna łódź żaglowo-wiosłowa. [przypis edytorski]

9. Carogród — dawna słowiańska nazwa Konstantynopola (ob. Stambuł), stolicy cesarzy bizantyjskich, używana również po zdobyciu tego miasta przez Turków. [przypis edytorski]

10. kosy — pochyły, ukośny. [przypis edytorski]

11. Modląc się Bogu — dziś popr.: modląc się do Boga. [przypis edytorski]

12. Syjon — wzgórze w Jerozolimie, na którym znajdowała się świątynia z Arką Przymierza. [przypis edytorski]

13. Strzepnęły się — w oryginale: стрепенулись, tj. otrząsnęły się, zatrzepotały. [przypis edytorski]

14. kozaczyzna — tu: kozactwo, oddział Kozaków. [przypis edytorski]

15. zagartywać (daw.) — zagarniać. [przypis edytorski]

16. lulka (daw.) — fajka. [przypis edytorski]

17. Zaporożcy — Kozacy z Zaporoża. [przypis edytorski]

18. ataman — kozacki przywódca. [przypis edytorski]

19. więźnie — dziś popr. forma B. lm: więźniów. [przypis edytorski]

20. pohane (z ukr.) — pogańskie, niewierne. [przypis edytorski]

21. tureckimi aksamity — dziś popr. forma N. lm: tureckimi aksamitami. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szewczenko-kobziarz-gamalej/

Tekst opracowany na podstawie: Taras Szewczenko, Kobzarz, Księgarnia Polska A. D. Bartoszewicza i M. Biernackiego, Lwów [1883].

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Uniwersytecką w Toruniu z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Biblioteki. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Kopeć-Gryz, Wojciech Kotwica.

Okładka na podstawie: Ilja Riepin (1844-1930), domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.