Jan Kochanowski

Księgi wtóre

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Księgi wtóre

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Pieśń I (Przeciwne chmury słońce nam zakryły...)

5. Pieśń II (Nie dbam, aby zimne skały...)

6. Pieśń III (Nie wierz Fortunie, co siedzisz wysoko...)

7. Pieśń IV (W twardej kamiennej wieży i za troistemi...)

8. Pieśń V (Wieczna sromota i nienagrodzona...)

9. Pieśń VI (Królewno lutnie złotej i rymów pociesznych...)

10. Pieśń VII (Słońce pali, a ziemia idzie w popiół prawie...)

11. Pieśń VIII (Nie frasuj sobie, Mikołaju, głowy...)

12. Pieśń IX (Nie porzucaj nadzieje...)

13. Pieśń X (Może kto ręką sławy dostać w boju...)

14. Pieśń XI (Stateczny umysł pamiętaj zachować...)

15. Pieśń XII (Nie masz, i po drugi raz nie masz wątpliwości...)

16. Pieśń XIII (Panu dzięki oddawajmy...)

17. Pieśń XIV (Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie...)

18. Pieśń XV (Nie zawżdy Apollo strzela)

19. Pieśń XVI (Nic po tych zbytnich potrawach, nic po tym...)

20. Pieśń XVII (Niegodzien tego ten świat zawikłany...)

21. Pieśń XVIII (Ucieszna lutni, w której słodkie strony)

22. Pieśń XIX (Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy...)

23. Pieśń XX (Jaką, rozumiesz, zazdrość zjednałeś sobie...)

24. Pieśń XXI (Srogie łańcuchy na swym sercu czuję...)

25. Pieśń XXII (Proszę, jesli sie z tobą co śpiewało...)

26. Pieśń XXIII (Nie zawżdy, piękna Zofija...)

27. Pieśń XXIV (Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony...)

28. Przypisy

29. Wesprzyj Wolne Lektury

30. Strona redakcyjna

Księgi wtóre

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń I[1][2]

Przeciwne[3] chmury słońce nam zakryły

I niepogodne deszcze pobudziły,

Wody z gór szumią, a pienista Wilna[4]

Już brzegom silna[5].

Strach patrzać na to częste połyskanie;

A prze to srogie obłoków trzaskanie,

Kładą sie lasy, a piorun, gdzie zmierzy,

Źle nie uderzy.

Zakładaj korab’[6], cieśla nauczony[7],

A kto wie, jesli nie wrócą sie ony

Nieszczęsne czasy, kiedy powódź była

Świat zatopiła.

Sześć niedziel w ten czas lał deszcz nie przestając,

A ziemia, nowe źrzódła pobudzając,

Rzek przymnażała, tak iż morskie wały[8]

Wylać musiały.

Z ludźmi pospołu i miasta, i grody

Nieuśmierzone zatopiły wody;

Nie wysiedział sie pasterz z bydłem w cale[9]

Na żadnej skale.

Ryby po górach wysokich pływały,

Gdzie ledwe przedtym pióra donaszały

Mężnej orlice, gdy do miłych dzieci

Z obłowem[10] leci.

Ale na ten czas i matkę, i syny

Pożarła woda, i wszystek źwierz iny;

Sam Noe został, przy nim żona tylko

A dziatek kilko.

Nieżyzne w cnotę to tam były lata,

Gdzie ledwe jeden ze wszytkiego świata

Nalezion, co go Bóg w cale zachował,

Gdy nierząd psował[11].

Ten, będąc z łaski Pańskiej ostrzeżony,

Zbudował sobie korab’ niezmierzony[12],

Na którym pływał czasu złej przygody

Po wierzchu wody.

A wszyscy inszy nagle zagarnieni

I w głębokościach morskich zatopieni;

Niebo a morze, te dwie rzeczy były

Świat zastąpiły[13].

A kiedy sie już prawie[14] dosyć zstało

Pańskiemu gniewu, po trosze spadało

Wielkiego morza, aż za czasem[15] skały

Z wody wyźrzały.

Potym i zbytnie zawarły sie zdroje,

A bystre rzeki wpadły w brzegi swoje;

Ziemia ku słońcu pełne ciężkiej rosy

Rozwiła włosy.

A trupy wkoło straszliwe leżały,

Ludzie i bydło, wielki źwierz i mały;

Pełne ich morza, pełne brzegi były,

Boga ruszyły[16].

I rzekł Noemu: «Już teraz na ziemię

Występuj śmiele i z tobą twe plemię[17];

Oto ja znowu przyodzieję lasy

Na wieczne czasy.

I będzie, jako po te lata wszytki,

Ziemia dawała wszelakie użytki;

Mnóżcie sie, niech świat spustoszały wszędzie

Znowu osiędzie[18].

A w tym upewniam każdą żywą duszę,

Że nigdy potym takich wód nie wzruszę[19],

Które by miały ziemię opanować

I świat zepsować.

Włożę na niebo znakomitą[20] pręgę,

Którą gdy ujźrzę, wspomnię na przysięgę,

Że mam hamować niezwyczajną wodę

I nie zawiodę».

Pomni sie[21], lutni! Nie twojej to głowy[22]

Wspominać Boga żywego rozmowy;

Każ ty nam zasieść przy ciepłym kominie,

Aż zły czas minie.

Pieśń II[23]

Nie dbam, aby zimne skały

Po mym graniu tańcowały;

Niech mię wilcy nie słuchają,

Lasy za mną nie biegają[24].

Hanno, tobie k woli[25] spiewam,

Skąd jesli twą łaskę miewam,

Przeszedłem już Amfijona

I lutnistę Aryjona[26].

Mnie sama twarz nie uwiedzie;

I choć druga na plac jedzie[27]

Z herby domów starożytnych,

Zacne plemię[28] dziadów bitnych,

Ja chcę podobać sie w mowie

Nauczonej[29] białejgłowie;

Ty mię pochwal, moja pani,

Nie dbam, choć kto inszy gani.

Cnocie zajźrzą jako żywo[30],

Bujne drzewo wiatrom krzywo[31];

Ale ty chciej pómóc sama,

Nie ugrozi zazdrość nama[32].

A jesli me niskie progi

Będą godne twojej nogi,

Nogi pięknej — nie potrzeba[33],

Dosięgę już głową nieba.

Samy[34] cię ściany wołają

I z dobrą myślą czekają;

Lipa stojąc wpośrzód dworu,

Wygląda cię co raz[35] z boru.

Każ bystre konie zakładać,

A sama sie gotuj wsiadać;

Teraz naweselsze czasy,

Zielenią sie pięknie lasy.

Łąki kwitną rozmaicie,

Zająca już nie znać w życie[36],

Przy nadziei oracz ścisły[37],

Że będzie miał z czym do Wisły.

Stada igrają przy wodzie,

A sam pasterz, siedząc w chłodzie,

Gra w piszczałkę proste pieśni,

A faunowie[38] skaczą leśni.

Kwap sie, póki jasne zorze

Nie zapadną w bystre morze;

Po chwili ćmy[39] czarne wstaną,

Co noc noszą nienaspaną[40].

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń III[41]

Nie wierz Fortunie[42], co siedzisz wysoko[43];

Miej na poślednie koła pilne oko[44]:

Bo to niestała pani z przyrodzenia[45],

Często więc rada sprawy swe odmienia.

Nie dufaj w złoto i w żadne pokłady[46],

Każdej godziny obawiaj sie zdrady:

Fortuna co da, to zasię wziąć może,

A u niej żadna dawność[47] nie pomoże.

A ci, co z tobą teraz przestawają,

Twej sie fortunie, nie tobie kłaniają;

Skoro ta zniknie, tył każdy podawa[48],

Jako cień, kiedy słońca mu nie zstawa[49].

Lecz jako sama oczy zasłoniła,

Tak swym pochlebstwem ludzi pobłaźniła[50],

Że drugi wysszej nosa gębę nosi,

A wszystki insze oczyma przenosi[51].

Ty pomni, że twój skarb u Szczęścia w mocy[52],

A tak[53] sie staraj o takiej pomocy,

Aby wżdy z tobą twego co zostało,

Jesli zaś będzie Szczęście swego chciało.

Cnota skarb wieczny, cnota klenot drogi;

Tegoć nie wydrze nieprzyjaciel srogi,

Nie spali ogień, nie zabierze woda;

Nad wszystkim inszym panuje Przygoda[54].

Pieśń IV[55][56]

W twardej kamiennej wieży i za troistemi

Drzwiami siedząc Danae nieprzełomionemi,

Pod strażą nieuspionych spartańskich złajników[57],

Mogła wiecznie nie uznać[58] nocnych wszeteczników,

By była z Akryzego Wenus nie szydziła,

Stróża zamknionej panny; bo ta obaczyła[59],

Że Jowisz, w upominku złotym utajony,

Miał mieć bezpieczny przystęp i gmach otworzony[60].

Złoto śrzodkiem janczarów zbrojnych pójdzie snadnie[61],

A przez twardą opokę gwałtowniej przepadnie[62]

Niżli raz piorunowy: upadł nieszczęśliwy

Dom proroka greckiego[63], prze zysk niecnotliwy

Z gruntu wykorzeniony; przebił bramy twarde

Zacnych miast Macedończyk[64] i podkopał[65] harde

Tyranny datkiem; datkom hetmani hołdują,

Którzy daleko świetnym nawom rozkazują.

Wielkich pieniędzy wielka troska naszladuje[66];

A im człowiek w pokładzie[67] swoim więcej czuje,

Tym jeszcze więcej pragnie; słusznie moje oko

I nigdy przedtym, i dziś nie zmierza wysoko.

Im sobie człowiek więcej pomierny[68] ujmuje,

Tym mu więcej od Boga z łaski przystępuje[69];

Nic nie mając, z tymi, co nic nie chcą, przestaję,

A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję[70].

Pan znaczniejszy, gdy państwem[71] wzgardzę, niżbych wszytki

Żóławskie[72] urodzaje i gdańskie pożytki

W jednym szpichlerzu zamknął, a sam, siedząc w cieniu[73],

Nie mógł sie chleba najeść, nędznik w dobrym mieniu[74].

Zdrój przeźroczystej wody, lasu średnia miara

I zasiewku mojego niepochybna wiara[75]

Rządźcy płodnej Afryki, szerokowładnemu,

Nie da sie znać, że w szczęściu przerównana jemu.

Acz mi miodu podolskie pasieki nie dają

Ani w mym lochu wina seremskie[76] stawają,

Ani bogate stada owiec niezliczonych

Strzygą[77] odrosłą trawę po górach zielonych;

Przedsię nazbyt ubóstwa nie znać w domu moim,

A by mi więcej trzeba, ufam w Bogu swoim;

Ale gdy niepotrzebne chciwości odprawię[78],

Lepiej daleko płatu sobie tym poprawię[79],

Niżbych bogate pola węgierskie z porządnym[80]

Państwem węneckim złączył. Ludziom wielożądnym

Wiela i nie dostawa; niech przyjmuje z dzięką,

Komu ścisłą[81], co dosyć, Bóg udzielił ręką.

Pieśń V

Pieśń o spustoszeniu Podola

Wieczna sromota[82] i nienagrodzona

Szkoda[83], Polaku: ziemia spustoszona

Podolska leży, a pohaniec[84] sprosny[85],

Nad Niestrem[86] siedząc, dzieli łup żałosny[87].

Niewierny[88] Turczyn psy zapuścił swoje[89],

Którzy zagnali piękne łanie[90] twoje

Z dziećmi pospołu a nie masz nadzieje,

By kiedy miały nawiedzić swe knieje.

Jedny[91] za Dunaj Turkom zaprzedano,

Drugie do hordy dalekiej zagnano;

Córy szlacheckie (żal sie mocny Boże!)

Psom bisurmańskim[92] brzydkie ścielą łoże.

Zbójce, niestety, zbójce nas wojują,

Którzy ani miast, ani wsi budują;

Pod kotarzami[93] tylko w polach siedzą,

A nas nierządne, ach, nierządne, jedzą!

Tak odbieżałe stado[94] więc drapają

Rozbójce wilcy, gdy po woli[95] mają,

Że[96] ani pasterz nad owcami chodzi,

Ani ostrożnych psów za sobą wodzi.

Jakiego serca Turkowi dodamy[97],

Jesli tak lekkim[98] ludziom nie zdołamy?

Ledwieć nam i tak króla nie podawa[99];

Kto sie przypatrzy, mała nie dostawa[100].

Zetrzy sen z oczu a czuj w czas o sobie[101],

Cny Lachu[102]! Kto wie, jemu czyli tobie

Szczęście chce służyć? A dokąd wyroku

Mars nie uczyni, nie ustępuj kroku.

A teraz k temu obróć myśli swoje

Jakobyć[103] szkody nieprzyjaciel twoje

Krwią swą nagrodził i omył tę zmazę,

Której dziś niesiesz prze swej ziemie skazę.

Wsiadamy?[104] Czy nas półmiski trzymają?

Biedne półmiski, czego te czekają?

To pan, i jadać na śrebrze godniejszy,

Komu żelazny Mars będzie chętniejszy[105].

Skujmy talerze na talery[106], skujmy,

A żołnierzowi pieniądze gotujmy.

Inszy to darmo[107] po drogach miotali,

A my nie damy, bychmy w cale trwali?

Dajmy, a naprzód dajmy! Sami siebie

Ku gwałtowniejszej chowajmy potrzebie.

Tarczej niż piersi pierwej nastawiają,

Pozno puklerza przebici macają[108].

Cieszy mię ten rym: «Polak mądr po szkodzie»;

Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie[109],

Nową przypowieść Polak sobie kupi[110],

Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń VI[111][112]

Królewno lutnie złotej[113] i rymów pociesznych[114],

Ochłodo myśli tesznych[115],

Ty sama powiedz a kres[116] naznacz, póki mamy

Płakać, gdy przyjaciela[117] miłego stradamy.

Łacno cieszyć chorego, gdysmy zdrowi sami,

Lecz kiedy toż nad nami

Niefortuna pokaże, tam[118] więc człowiek czuje,

Że co drugim chciał radzić, sam sie nie ratuje.

Godno płaczu nieszczęście i twoja przygoda[119],

O zacny wojewoda,

Boś pozbył towarzysza i cnotliwej żony,

Której dobroć, której wstyd[120] jest niewysłowiony.

Ale byś dobrze, wziąwszy lutnią Orfeowę,

Wstąpił w łódź Charonowę

I nawiedził podziemne, niewesołe kraje[121],

Gdzie słońce swych promieni nigdy nie podaje,

Nie zyszczesz[122] dusze, która dotkła raz napoju

Niepamiętnego zdroju[123].

Przeto cierpliwość sama nalepsza w tej mierze,

Gdzie za raz[124] i ratunek upad z sobą bierze[125].

Pieśń VII[126][127]

Słońce pali, a ziemia idzie w popiół prawie,

Świata nie znać[128] w kurzawie;

Rzeki dnem uciekają[129],

A zagorzałe[130] zioła dżdża[131] z nieba wołają.

Dzieci, z flaszą do studniej; a stół w cień lipowy,

Gdzie gospodarskiej głowy

Od gorącego lata

Broni list[132], za wsadzenie przyjęmna zapłata.

Lutni moja, ty ze mną; bo twe wdzięczne strony[133]

Cieszą umysł trapiony,

A troski nieuspione[134]

Prędkim wiatrom podają[135] za Morze Czerwone.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń VIII[136][137]

Nie frasuj sobie, Mikołaju, głowy,

Kto ma być królem: już dekret[138] gotowy

Przed Bogiem leży, nie piórem pisany,

Lecz w dyjamencie twardym wykowany.

Nie z pół- lub nocy, lub dnia[139], nie ze wschodu

Ani czekajmy pana od zachodu;

Ten królem będzie, kogo Bóg mianuje,

Łatwie On ludzkie serca spraktykuje[140].

Tenże nam mimo znajomsze sąsiady[141],

W śmiech obrociwszy nasze płone[142] rady,

Przywiódł był króla z dalekiej krainy,

Po którym wrychle miał usieść kto iny.

Gdzie ony złote góry nieprzebrane[143]?

Gdzie Gaszkonowie i wojska ubrane[144]?

W co poszły działa i nasze turnieje?

Wiatrem nadziane puknęły[145] nadzieje.

Fortuna[146] nawy na morzu sprawuje,

Fortuna w bitwach zwycięstwem szafuje;

Onej rakosze[147] i sejmy słuchają;

A ludzkie rady[148] wspak sie obracają.

Precz krasomowce! Wywody na stronę!

A my gdzie w polu na słupie koronę

Zawieśmy złotą; jesli nie mędrszemu,

Niech ją da Szczęście przynamniej rętszemu[149].

Pieśń IX[150][151]

Nie porzucaj nadzieje,

Jakoć sie kolwiek dzieje:

Bo nie już[152] słońce ostatnie[153] zachodzi,

A po złej chwili piękny dzień przychodzi.

Patrzaj teraz na lasy,

Jako prze zimne czasy

Wszystkę swą krasę drzewa utraciły,

A śniegi pola wysoko przykryły.

Po chwili wiosna przyjdzie,

Ten śnieg z nienagła[154] zéjdzie

A ziemia, skoro słońce jej zagrzeje,

W rozliczne barwy znowu sie odzieje.

Nic wiecznego na świecie:

Radość sie z troską plecie,

A kiedy jedna weźmie moc nawiętszą,

W ten czas masz ujźrzeć odmianę naprędszą.

Ale człowiek zhardzieje,

Gdy mu sie dobrze dzieje;

Więc też, kiedy go Fortuna[155] omyli[156],

Wnet głowę zwiesi i powagę zmyli[157].

Lecz na szczęście wszelakie

Serce ma być jednakie;

Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi,

To da, to weźmie, jako sie jej widzi.

Ty nie miej za stracone,

Co może być wrócone:

Siła Bóg może wywrócić w godzinie;

A kto mu kolwiek ufa, nie zaginie.

Pieśń X[158][159]

Może kto ręką sławy dostać w boju,

Może wymową i rządem[160] w pokoju;

Lecz jesli żona męża nie ozdobi,

Mąż prózno robi.

Kto z gospodarstwa, a kto zaś z wysługi

Zbierze pieniądze i z kupiectwa drugi,

Jesli sie żona nie przyłoży k temu,

Zginąć wszytkiemu.

Żona uczciwa ozdoba mężowi

I napewniejsza podpora domowi:

Na niej rząd wszystek; swego męża ona

Głowy korona.

Ona mężowym kłopotom zabiega[161]

I jego wczasu na wszystkim[162] przestrzega;

Ona wywabić troskę umie z głowy

Słodkiemi słowy.

Ona dziateczki ojcowi podobne

Rodzi, skąd rostą[163] pociechy osobne;

Ani już spadków upatrują krewni,

Dziedzica pewni.

Trzykroć szczęśliwy, któremu Ty zdarzysz

Ten związek, Panie; ale zły towarzysz[164]

Odejmie wszytko, że troski w pół wieka

Zgryzą człowieka.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pieśń XI[165][166]

Stateczny[167] umysł pamiętaj zachować,

Jesli cię pocznie nieszczęście frasować;

Także i góry nie radzęć wylatać[168],

Kiedy sie Szczęście z tobą imie[169] bratać.

Śmierci podległy człowiecze cnotliwy,

Choć wszytek twój wiek będzie frasowliwy[170],

Chocia też czasem, siedząc z przyjacioły,

Przy dobrym trunku strawisz dzień wesoły;

Tu przy ciekącym, przezornym[171] strumieniu.

Każ stół gotować w jaworowym cieniu;

Każ wino nosić, póki beczka leje,

Póki wiek służy, a śmierć nie przyspieje[172].

Postąpisz z włości[173] drogo zapłaconych,

Postąpisz z dworu i gmachów złoconych;

A co zebrania[174] twego kolwiek będzie,

To wszytko przyszły namiastek osiędzie[175].

Bądź sie kto zacnym[176] rodził i bogatym,

Bądź niewolnikiem, u śmierci nic na tym;

Czyjkolwiek naprzód los wynidzie[177], wsiadaj,

Wieczny wygnańcze, ani więc odkładaj[178].

Pieśń XII[179][180]

Nie masz, i po drugi raz nie masz wątpliwości,

Żeby cnota miała być kiedy bez zazdrości:

Jako cień nieodstępny ciała naszladuje[181],

Tak za cnotą w też tropy zazdrość postępuje.

Nie może jej blasku znieść ani pojźrzeć w oczy,

Boleje, że kto przed nią kiedy wysszej skoczy;

A iż baczy po sobie[182], że sie wspinać prózno,

Tego ludziom uwłóczy[183], w czym jest od nich rózno[184].

Ale człowiek, który swe Pospolitej Rzeczy

Służby oddał, tej krzywdy nie ma mieć na pieczy[185];

Dosyć na tym, kiedy praw[186], ani niesie wady;

Niechaj drugi boleje, niech sie spuka jady[187].

Cnota (tak jest bogata) nie może wziąć szkody[188]

Ani sie też ogląda na ludzkie nagrody;

Sama ona nagrodą i płacą jest sobie

I krom nabytych przypraw[189] świetna w swej ozdobie.

A jesli komu droga otwarta do nieba,

Tym, co służą ojczyźnie. Wątpić nie potrzeba,

Że co im zazdrość ujmie, Bóg nagradzać będzie,

A cnota kiedykolwiek miejsce swe osiędzie[190].

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pieśń XIII[191][192]

Panu dzięki oddawajmy,

Jego łaskę wspominajmy,

Który hardym miesza rzeczy,

A skromne ma na swej pieczy.

On hardy, nieunoszony[193],

On tyran północnej strony[194],

Któremu, jako sam mniema,

Świat tak wielki równia nie ma,

Car moskiewski plac mężnemu

Puścił[195] królowi polskiemu[196];

Nie oparł sie aż o lody

Niepławnej[197] północnej wody.

Granic i zamków budownych[198]

Odbieżał, i miast warownych;

Płatna to, kiedy o duszę[199],

I sam go obmówić[200] muszę.

Obróć swój koń prędkonogi,

Nieścigniony care[201] drogi.

Chcesz być groźnym, a uciekasz;

Jesliś płochy[202], hardzie nie każ[203].

Teraz był czas porokować[204],

Komu szłyk naprzód zdejmować[205];

Teraz sie było dowiadać,

Kto ma naprzód z konia spadać.

Bóg pomóż, królu jedyny

Szerokiej polskiej krainy;

Umiesz ty hardym dogodzić

Ani sie im dasz rozwodzić[206].

Zdjąłeś maszkarę[207] butnemu

Tyranowi moskiewskiemu;

Okazałeś, że nie kąsa,

Chocia to[208] porożem[209] wstrząsa.

W zamcech nadzieję pokładał,

Ale i tych prędko stradał.

Nie przyszło mu do odsieczy;

Głowy ostrzec[210] barziej k rzeczy[211].

Znowu tedy, skąd był wyszedł,

W ręce polskie Połock przyszedł,

Za powodem szczęśliwego

Stefana, króla polskiego.

Nie pomogły kule częste,

Zręby[212] mocne, baszty gęste:

Puściły żelazne brony[213].

A ty, królu niezmożony,

Nie tylko zamki budowne

I twierdze bierzesz warowne,

Ale co chwalniejsza[214] w tobie,

Jesteś silen i sam sobie[215].

Nie puściłeś wódz gniewowi,

Łaskęś nieprzyjacielowi

Uczynił; masz i dzielnością,

Masz już nadeń[216] i ludzkością.

Zdrów bądź, królu niezwalczony.

Ciebie moje wdzięczne strony[217]

Nie zmilczą miedzy sławnemi

Bohatery walecznemi.

Pieśń XIV[218][219]

Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie,

A ludzką sprawiedliwość[220] w ręku trzymacie;

Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono

I zwierzchności nad stadem Bożym zwierzono,

Miejcie to przed oczyma zawżdy swojemi,

Żeście miejsca zasiedli Boże na ziemi,

Z którego macie nie tak swe własne rzeczy

Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy.

A wam więc nad mniejszemi zwierzchność jest dana,

Ale i sami macie nad sobą Pana,

Któremu kiedyżkolwiek z spraw swych uczynić

Poczet macie; trudnoż tam krzywemu wynić.

Nie bierze ten Pan darów ani sie pyta,

Jesli kto chłop czyli sie grofem[221] poczyta;

W siermiędze[222] li go widzi, w złotych li głowach[223],

Jesli namniej przewinił, być mu w okowach.

Więc ja podobno[224] z mniejszym niebezpieczeństwem

Grzeszę, bo sam sie tracę swym wszeteczeństwem[225];

Przełożonych występki miasta zgubiły

I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły.

Pieśń XV[226][227]

Nie zawżdy Apollo[228] strzela,

Ale łuk z lutnią podziela;

Nie zawżdy Mars[229] hufy wodzi,

Czasem też pod sieć ugodzi[230].

Nie zawżdy grad z góry leci

Albo burza niebo szpeci;

Chmury czarne wiatr wojuje,

A pogoda następuje.

Takżeć słusze[231] człowiekowi

Odejmać sie frasunkowi[232],

A jako niewdzięczne[233] brzemię

Uderzyć troski o ziemię[234].

Cokolwiek raz przeminęło,

Niewrócony koniec wzięło,

A przyszły czas Bóg ma w mocy,

Pogrążony w twardej nocy[235].

Dosyć na rozum człowieczy

Dzień dzisiejszy mieć na pieczy;

Ostatek na Boga wkładaj[236],

A dobrze żyć nie odkładaj.

Żyj dobrze, nie odkładając;

Bo dalszych czasów czekając,

Niepodobnym obyczajem[237],

Nie począwszy żyć, przestajem.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń XVI[238][239]

Nic po tych zbytnich potrawach, nic po tym

Śrebrze na służbie[240] i obiciu złotym;

Nam k woli[241], kędy róża pozno kwitnie

Nie szukaj zbytnie[242].

Dobra-ć i miętka[243], co ją najdzie wszędzie[244];

A kiedy równe[245] towarzystwo siędzie,

Prędka dobra myśl, a tym jeszcze chutniej[246],

Gdy nie bez lutniej.

Lutnia — wódz tańców i pieśni uczonych,

Lutnia — ochłoda myśli utrapionych:

Ta serce miękczy swym głosem przyjemnym

Bogom podziemnym[247].

Pieśń XVII[248]

Niegodzien tego ten świat zawikłany,

Aby miał na nim rozumem nadany[249]

Człowiek polegać, a swe szczęśliwości

Sadzić na jego płochej odmienności[250].

Co ma ten żywot, na co by bezpiecznie

Człowiek mógł kazać[251]? Niedługo kóniecznie[252]

Doniesie czaszę[253] pachołek do gęby,

A przedsię i w tym straci czasem zęby[254].

Morze nie stoi nigdy, zawżdy płynie:

Teraz kędzierze[255] nastrzępi, w godzinie

Dnem wzgórę stanie, a ogromne wały[256]

Wysokich będą obłoków sięgały.

Cnota mój kompas[257], który nie w pół nocy,

Ale w pół zbytków bije. Niech sie smocy

I wszytko bydło Proteowe[258] jeży,

Łódź moja przedsię swym pędem pobieży.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Pieśń XVIII[259][260]

Ucieszna[261] lutni, w której słodkie strony[262]

Bijąc, Amfijon[263] kamień rozproszony

Zwabił na kupę, a z chętnej opoki

Wstał mur szeroki.

Niemowna[264] przedtym ani ulubiona,

Dziś na wszytek świat wielce zalecona[265],

Zaśpiewaj, co by trudnej[266] Bogumiły

Uszy lubiły.

Która jakoby źrzóbek[267] niełapany

Ani pasterzką ręką ugłaskany

Ucieka w pole, a pędęm człowieka

Mija z daleka.

Ty umiesz tygry, umiesz lasy wodzić

I bieg pochopnym[268] strumieniom zagrodzić;

Tobie ustąpił stróż nieokrócony[269]

Piekielnej brony[270],

Cerber[271], chocia mu wściekły łeb nakrywa

Sto srogich wężów, a para smrodliwa

I sprosna piana ciecze miedzy zęby

Z trojakiej[272] gęby.

Biedny Iksyjon, Tytyjus[273] zmiękczony[274],

Rozśmiał sie nie chcąc; i dzban osuszony

Stał chwilę, za czym[275] cieszył twój rym drogi

Dziewki niebogi[276].

Niech Bogumiła srogość jadowitą

Złych panien słyszy i wody niesytą

Banię bezdenną, i pomstę nieskorą,

Którą źli biorą

Na drugim świecie. Bo co, prze żywego

Boga, już mogły uczynić gorszego?

Pomordowały, jędze niecnotliwe,

Męże właściwe[277].

Jedna z nich, wierna łożu małżeńskiemu[278],

Przeciwko ojcu krzywoprzysiężnemu

Zacnie skłamała: panna czci[279] bez końca

Pod kręgiem słońca.

Która: «Wstań — rzekła — wstań, mężu, by wieczny

Sen[280] na cię nie padł, skądeś ty bezpieczny[281];

Schroń sie przed ojcem i przed bezecnemi

Siostrami złemi,

Które jak lwice z głodu nieznośnego

Wpadwszy na stado, każda morzy[282] swego;

Ja, litościwsza, ani cię chcę tykać,

Ani zamykać.

Mnie niechaj ojciec trzyma w pęcie srogim,

Żem lutość miała nad mężem ubogim;

Mnie niechaj zaśle[283] w pogańskie narody

Przez morskie wody.

Idź, gdzie cię nogi i wiatry powiodą,

Za tą życzliwej ćmy[284] nocnej pogodą[285];

Idź zdrów, a skargę na mogiłę smętną

Włóż więc pamiętną[286]».

Pieśń XIX[287]

Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy

Chciał ze mną dobrą tylko sławę mieć na pieczy,

A starać sie, ponieważ musi zniszczeć ciało,

Aby imię przynamniej po nas tu zostało?

I szkoda zwać człowiekiem, kto bydlęce[288] żyje,

Tkając[289], lejąc w się wszytko, póki zstawa[290] szyje;

Nie chciał nas Bóg położyć równo z bestyjami:

Dał nam rozum, dał mowę, a nikomu z nami.

Przeto chciejmy wziąć przed się[291] myśli godne siebie,

Myśli ważne na ziemi, myśli ważne w niebie;

Służmy poczciwej[292] sławie, a jako kto może,

Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże.

Komu dowcipu[293] równo z wymową[294] dostaje,

Niech szczepi miedzy ludźmi dobre obyczaje;

Niechaj czyni porządek, rozterkom zabiega[295],

Praw ojczystych i pięknej swobody przestrzega.

A ty, coć Bóg dał siłę i serce[296] po temu,

Uderz sie[297] z poganinem, jako słusze[298] cnemu;

Prostak[299] to, który wojsko z wielkości szacuje:

Zwycięstwo liczby nie chce, męstwa potrzebuje.

Śmiałemu wszędy równo, a o wolność miłą

Godzi sie oprzeć[300] by więc i ostatnią siłą;

Nie przegra, kto frymarczy na sławę żywotem[301],

Azaby go lepiej dał[302] w cieniu darmo potem?

Pieśń XX[303][304]

Jaką, rozumiesz, zazdrość zjednałeś sobie,

Zacny biskupie, w mojej małej osobie[305],

Żeś mię z domu wyciągnął w te dalsze strony

Od małych dziatek i od teskliwej[306] żony?

Nie myśli-ć ona o tym, że ja przy tobie

Głowy nie ufrasuję by namniej sobie;

Że w twym pałacu mieszkam, że przy twym boku

Siadam; koń mój, sługa mój na twym obroku[307].

Rychlej, niesposobnego[308] będąc świadom

Zdrowia mego, frasuje swe serce doma,

Żebych jakiej choroby nagłej nie użył[309],

Nie mając, kto by mi w tym jej sercem[310] służył.

Ciężar także domowy, społeczny nama[311],

Teraz w mej niebytności musi nieść sama,

Strzegąc w domu porządku, warując[312] szkody,

Dziatek lichych[313] pilnując, zakładów zgody[314].

Któż wie, jesli i tego przed sie nie bierze[315]

(Acz wątpić nie potrzeba o mojej wierze),

Że na świecie rodzą sie takowe zioła,

Których smak pamięć domu wygładza zgoła[316];

Że taka jest muzyka i takie strony[317],

Których człowiek słuchając, już ani żony,

Ani dziatek nawiedzi[318], ale w niewoli

Pod pany sromotnymi[319] wiecznie trwać woli.

To i czego jest więcej, zawżdy w miłości

Serca trapi, chocia też zstawa[320] ufności;

A ty nie bądź przyczyną, biskupie drogi,

Niczyjej, lubo słusznej, lub płonej[321] trwogi.

Ale złącz, jakoś rozwiódł, bo acz oboje

Twój urząd niesie[322], wszakże wyroki twoje

Na ludzkiej chęci wiszą[323]: i ja, i ona

Nie pragniewa do śmierci być rozdzielona[324].

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pieśń XXI[325][326]

Srogie łańcuchy na swym sercu czuję;

Lecz to szczęściem szacuję[327],

Żem jest tak pięknym sidłem ułowiony;

Wesoło żywę[328], w trosce położony,

A w tym swoim wzdychaniu

Mam rozkosz[329] przeciw[330] ludzkiemu mniemaniu,

Oczy dziwnej piękności,

W których sie wszytki najdują wdzięczności[331].

Dzień to błogosławiony,

Kiedym ja waszym sidłem upleciony[332].

Pieśń XXII[333][334]

Proszę, jesli sie z tobą co śpiewało,

Co by i ten rok, i dalej trwać miało,

Powiedz słowieński rym, o wielostrona[335]

Lutni złocona,

Mytyleńskiego mieszkańca[336] przed laty

Zabawo, który, choć w boju zębaty[337],

Przedsię śrzód mieczów lub też nawę w biegu

Przybił do brzegu.

Muzy parnaskie i naleźcę wina[338],

I Afrodytę, i z nią jejże syna[339]

I Lyka[340] z czarnym włosem i czarnema

Śpiewał oczema,

O czci Febowa[341] i stołów złoconych

Kraso niebieskich, o myśli strapionych

Wdzięczna ochłodo[342], i mnie sprzyjaźliwąm[343]

Bądź, gdy cię wzywąm!

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Pieśń XXIII[344]

Nie zawżdy, piękna Zofija,

Róża kwitnie i lelija;

Nie zawżdy człek będzie młody

Ani tej, co dziś, urody.

Czas ucieka jak woda,

A przy nim leci Pogoda[345]

Zebrawszy włosy na czoło:

Stąd jej łapaj, bo w tył goło.

Zima bywszy zejdzie snadnie[346];

Nam, gdy śniegiem włos przypadnie,

Już wiosna, już lato minie,

A ten z głowy mróz nie zginie.

Pieśń XXIV[347][348]

Niezwykłym i nie leda[349] piórem opatrzony

Polecę precz, poeta, ze dwojej[350] złożony

Natury: ani ja już przebywać na ziemi

Więcej będę, a więtszy nad zazdrość, ludnemi

Miasty wzgardzę. On, w równym szcześciu urodzony,

On ja, jako mię zowiesz, wielce ulubiony

Mój Myszkowski[351], nie umrę ani mię czarnemi

Styks[352] niewesoła zamknie odnogami swemi.

Już mi skóra chropawa padnie[353] na goleni,

Już mi w ptaka białego wierzch sie głowy mieni;

Po palcach wszędy nowe piórka sie puszczają,

A z ramion sążeniste skrzydła wyrastają.

Terazże nad Ikara[354] prędszy przeważnego[355]

Puste brzegi nawiedzę Bosfora hucznego[356]

I Syrty Cyrenejskie[357], Muzom poświęcony

Ptak, i pola zabiegłe[358] za zimne Tryjony[359].

O mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie,

I róznego mieszkańcy świata Anglikowie,

Mnie Niemiec i waleczny Hiszpan, mnie poznają,

Którzy głęboki strumień Tybrowy pijają.

Niech przy próznym[360] pogrzebie żadne narzekanie,

Żaden lament nie będzie ani uskarżanie:

Świec i dzwonów zaniechaj, i mar drogo słanych,

I głosem żałobliwym żołtarzów[361] śpiewanych.

Przypisy:

1. Ks. 2, Pieśń I — po raz pierwszy opublikowana pt. Pieśń o potopie. Nawiązuje do opowieści o potopie z biblijnej Księgi Rodzaju. [przypis redakcyjny]

2. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

3. przeciwny (daw.) — nieprzyjazny. [przypis redakcyjny]

4. Wilna — Wilejka, dopływ Wilii. [przypis redakcyjny]

5. brzegom silna — zagraża brzegom. [przypis redakcyjny]

6. zakładaj korab’ — zaczynaj budować okręt (arkę). [przypis redakcyjny]

7. nauczony (daw.) — doświadczony, biegły w swym fachu. [przypis redakcyjny]

8. wał (daw.) — fala. [przypis redakcyjny]

9. Nie wysiedział sie (...) w cale — nie przetrwał, nie uszedł z życiem. [przypis redakcyjny]

10. obłów — połów, zdobycz; por. pokrewny współcz. wyraz: obłowić się. [przypis redakcyjny]

11. Bóg (...) nierząd psował — zwalczał zepsucie, grzech. [przypis redakcyjny]

12. niezmierzony — bardzo wielki. [przypis redakcyjny]

13. świat zastąpiły — pokryły świat, czyli stały się całym światem. [przypis redakcyjny]

14. prawie (starop.) — należycie. [przypis redakcyjny]

15. za czasem — z czasem. [przypis redakcyjny]

16. Boga ruszyły — wzruszyły Boga. [przypis redakcyjny]

17. plemię (starop.) — potomstwo. [przypis redakcyjny]

18. osiędzie — zaludni się (por. pokrewne: osiąść gdzieś na stałe; osadnik). [przypis redakcyjny]

19. wzruszyć (daw.) — pobudzić do ruchu. [przypis redakcyjny]

20. znakomity* (daw.) — widoczny. [przypis redakcyjny]

21. pomni sie — opamiętaj się. [przypis redakcyjny]

22. nie twojej to głowy — to nie na twoją głowę, to przekracza twoje możliwości rozumienia. [przypis redakcyjny]

23. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

24. Nie dbam (...) biegają — tańczące skały to aluzja do działalności Amfiona, władcy Teb i muzyka, który potrafił swą grą poruszać kamienie, zaś wzmianka o biegających lasach stanowi nawiązanie do umiejętności Orfeusza (zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI). [przypis redakcyjny]

25. tobie k woli (starop.) — dla ciebie. [przypis redakcyjny]

26. Aryjon — Arion: muzyk z Lesbos; dźwięk jego głosu zwabił delfiny, które uratowały mu życie. [przypis redakcyjny]

27. druga na plac jedzie — inna się popisuje. [przypis redakcyjny]

28. plemię (starop.) — potomek. [przypis redakcyjny]

29. nauczony — uczony, wykształcony. [przypis redakcyjny]

30. zajźrzą jako żywo (starop.) — zawsze (przez całe życie) zazdroszczą. [przypis redakcyjny]

31. wiatrom krzywo — nie podoba się wiatrom (więc potrząsają nim). [przypis redakcyjny]

32. nama (starop.; C. daw. liczby podwójnej) — mnie i tobie. [przypis redakcyjny]

33. nie potrzeba — tu w znaczeniu: nic mi już więcej nie potrzeba do szczęścia. [przypis redakcyjny]

34. samy (starop. M. lm rodz. niemęskoosobowego) — same. [przypis redakcyjny]

35. co raz — co chwilę. [przypis redakcyjny]

36. Zająca już nie znać w życie — oznacza to, że żyto wysoko już wyrosło. [przypis redakcyjny]

37. ścisły (daw.) — skromny, oszczędny. [przypis redakcyjny]

38. faunowie (daw. forma lm; dziś: fauny) — pół mężczyźni, pół kozły. W mit. rzym. bóstwa polne i leśne towarzyszące pasterzom. [przypis redakcyjny]

39. ćma* (daw.) — ciemności. [przypis redakcyjny]

40. noc (...) nienaspaną — mowa tu o nocy nie pozwalającej na przerwanie snu, może nawet o śmierci jako wiecznym śnie. [przypis redakcyjny]

41. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

42. Fortuna — rzym. bogini ślepego przypadku. Przedstawiano ją z rogiem obfitości, trzymającą ster (była sternikiem życia ludzkiego), zazwyczaj ślepą. Motyw Fortuny odgrywał niezwykle ważną rolę w filozofii Pieśni Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

43. siedzieć wysoko — zajmować wysoką pozycję społeczną. [przypis redakcyjny]

44. Miej na poślednie koła pilne oko — dosł.: zwracaj uwagę na tylne koła; przysłowie to znaczy: myśl o tym, co się może zdarzyć. [przypis redakcyjny]

45. z przyrodzenia — z natury. [przypis redakcyjny]

46. pokład (daw.) — skarb. [przypis redakcyjny]

47. dawność (praw.)— termin oznaczający prawo do posiadania z tytułu zasiedzenia. [przypis redakcyjny]

48. tył (...) podawać (daw.) — uciekać. [przypis redakcyjny]

49. nie zstawa (starop.) — nie starcza. [przypis redakcyjny]

50. pobłaźnić (starop.) — ogłupić. [przypis redakcyjny]

51. insze oczyma przenosi — gardzi innymi (patrząc wyniośle ponad ich głowami, omijając ich wzrokiem). [przypis redakcyjny]

52. u Szczęścia w mocy — zależy od Szczęścia (a więc Losu, Fortuny). [przypis redakcyjny]

53. a tak — a więc. [przypis redakcyjny]

54. przygoda — przypadek. [przypis redakcyjny]

55. Ks. 1, Pieśń IV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 16) noszącej tytuł Ad C. Maecenatem (Do C. Mecenasa). [przypis redakcyjny]

56. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

57. nieuspionych (...) złajników — sfory nie dających się uśpić psów; por. złaja (starop.): sfora. [przypis redakcyjny]

58. wiecznie nie uznać — nigdy nie poznać. [przypis redakcyjny]

59. obaczyć — tu: przewidzieć. [przypis redakcyjny]

60. W twardej kamiennej wieży (...) gmach otworzony — Danae została zamknięta w wieży przez swego ojca Akrisjosa („Akryzego”), pragnącego uchronić jej cnotę; Jowisz dostał się jednak do niej w postaci złotego deszczu, w wyniku czego została matką Perseusza. [przypis redakcyjny]

61. Złoto śrzodkiem janczarów zbrojnych pójdzie snadnie — złoto zwojuje nawet zbrojnych żołnierzy. [przypis redakcyjny]

62. przepadnie — tu: przeniknie. [przypis redakcyjny]

63. prorok grecki — tu: chodzi o Amfiaraosa, króla Argos, który wybrał się na wyprawę przeciw Tebom, choć jako prorok wiedział, że znajdzie tam śmierć; schowanego w kryjówce zdradziła żona przekupiona złotym naszyjnikiem. [przypis redakcyjny]

64. Macedończyk — wg popularnej anegdoty Filip Macedoński mawiał, że nie ma muru tak wysokiego, by nie przeskoczył go osioł objuczony złotem. [przypis redakcyjny]

65. podkopać — tu: doprowadzić do upadku. [przypis redakcyjny]

66. Wielkich pieniędzy (...) naszladuje — idzie za wielkimi pieniędzmi. [przypis redakcyjny]

67. pokład (daw.) — skarbiec. [przypis redakcyjny]

68. pomierny (daw.) — skromny. [przypis redakcyjny]

69. przystępować* (daw.) — przybywać. [przypis redakcyjny]

70. A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję — wystrzegam się związków z bogatymi. [przypis redakcyjny]

71. państwo — tu: status wielkiego pana. [przypis redakcyjny]

72. żóławski (daw.; dziś popr.: żuławski) — pochodzący z urodzajnych Żuław koło Gdańska. [przypis redakcyjny]

73. siedząc w cieniu — żyjąc na uboczu. [przypis redakcyjny]

74. nędznik w dobrym mieniu — biedak wśród bogactwa. [przypis redakcyjny]

75. zasiewku (...) niepochybna wiara — pewna wiara w to, co wyrośnie po zasianiu. [przypis redakcyjny]

76. seremskie — ze Sremu na Węgrzech. [przypis redakcyjny]

77. strzyc — tu: skubać. [przypis redakcyjny]

78. odprawić — tu: odpędzić. [przypis redakcyjny]

79. płatu (...) poprawię — zwiększę dochody; por. współcz.: płacić, płatność. [przypis redakcyjny]

80. porządny (daw.) — sprawnie rządzony. [przypis redakcyjny]

81. ścisły (daw.) — oszczędny. [przypis redakcyjny]

82. sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis redakcyjny]

83. nienagrodzona szkoda — niepowetowana strata. [przypis redakcyjny]

84. pohaniec (daw.) — muzułmanin (Turek lub Tatar; poganin); określenie pogardliwe. [przypis redakcyjny]

85. sprosny (starop.) — godny potępienia, potworny, okrutny. [przypis redakcyjny]

86. Niestr — Dniestr. [przypis redakcyjny]

87. żałosny (daw.) — godny żalu. [przypis redakcyjny]

88. niewierny — niechrześcijanin. [przypis redakcyjny]

89. Turczyn psy zapuścił swoje — Turek (sułtan turecki) wypuścił swoich poddanych (sforę) Tatarów. [przypis redakcyjny]

90. łanie — tu przen.: piękne kobiety. [przypis redakcyjny]

91. jedny (daw. M. lm r. ż.) — jedne. [przypis redakcyjny]

92. bisurmański — mahometański. [przypis redakcyjny]

93. kotarz — szałas, namiot; por. dziś: kotara. [przypis redakcyjny]

94. odbieżałe stado — stado opuszczone; może aluzja do sytuacji po ucieczce z Polski Henryka Walezego. [przypis redakcyjny]

95. po woli (starop.) — według woli, posłuszny komuś; por. daw.: powolny. [przypis redakcyjny]

96. że — tu: gdyż. [przypis redakcyjny]

97. dodać serca (daw.) — dodać odwagi. [przypis redakcyjny]

98. lekki (daw.) — podły, godny lekceważenia. [przypis redakcyjny]

99. Ledwieć nam (...) króla nie podawa — aluzja do tureckich rad w sprawie wyboru króla. [przypis redakcyjny]

100. mała nie dostawa (starop.) — mało brakuje. [przypis redakcyjny]

101. czuj (...) o sobie (starop.) — czuwaj nad sobą, nad swoim bezpieczeństwem. [przypis redakcyjny]

102. Lach — Polak. [przypis redakcyjny]

103. jakobyć — aby ci. [przypis redakcyjny]

104. Wsiadamy? — w znaczeniu: czy już wsiadamy na konie? [przypis redakcyjny]

105. chętny (daw.) — życzliwy; por. współcz. antonim: niechętny. [przypis redakcyjny]

106. talery — talary (powszechnie używana moneta srebrna). [przypis redakcyjny]

107. darmo — bez celu. [przypis redakcyjny]

108. Pozno puklerza przebici macają — gdy już pierś jest przebita, za późno chwytać za puklerz. [przypis redakcyjny]

109. zbodzie — zepchnie; dosł.: strąci z konia. [przypis redakcyjny]

110. przypowieść (...) sobie kupi — zyska przysłowie na swój temat. [przypis edytorski]

111. Ks. 2, Pieśń VI — pocieszenie przyjaciela, prawdopodobnie Jana Kostki, wojewody sandomierskiego, po śmierci żony; motywy z Carmina Horacego (I 24, I 32). [przypis redakcyjny]

112. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

113. Królewno lutnie złotej — zwrot do Erato, muzy poezji lirycznej; lutnie (daw. D. lp rodz. ż.): lutni. [przypis redakcyjny]

114. pocieszny (daw.) — przynoszący pocieszenie. [przypis redakcyjny]

115. teszny (starop.) — smutny, strapiony. [przypis redakcyjny]

116. kres — tu: termin. [przypis redakcyjny]

117. przyjaciel — tu: żona. [przypis redakcyjny]

118. tam — tu: wtedy. [przypis redakcyjny]

119. przygoda — tu: nieszczęście. [przypis redakcyjny]

120. wstyd (daw.) — skromność, cnotliwość, nieskazitelność. [przypis redakcyjny]

121. wziąwszy lutnią Orfeowę (...) nawiedził podziemne (...) kraje — fragment nawiązuje do mitu gr. o Orfeuszu, poecie trackim (symbolem poezji jest tu lutnia), który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki najbardziej nieubłagane bóstwa, a nawet rzeczy nieożywione. Po śmierci swej żony, Eurydyki, udał się do Hadesu i tak oczarował Plutona, że władca podziemi zgodził się uwolnić Eurydykę ze świata umarłych. Motyw został wykorzystany przez Kochanowskiego również w Trenie XIV i Pieśni XXI, Ks.1. [przypis redakcyjny]

122. zyszczesz (starop. forma 2 os. lp cz. przysz.) — odzyskasz. [przypis redakcyjny]

123. dusze, która dotkła (...) napoju / Niepamiętnego zdroju — duszy, która dotknęła napoju ze zdroju niepamięci. Dusze przewożone przez Charona po wypiciu wody z rzeki Lete zapominały o tym, co robiły, widziały i słyszały przedtem. [przypis redakcyjny]

124. za raz — jednocześnie, naraz. [przypis edytorski]

125. ratunek upad z sobą bierze — ratunek (nawiązanie do ratowania Eurydyki przez Orfeusza) doprowadza do upadku (klęski). [przypis redakcyjny]

126. Ks.2, Pieśń VII — w pieśni pojawiają się motywy z Carmina Horacego (I 17, I 26, I 32, II 3, II 11). [przypis redakcyjny]

127. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

128. nie znać — nie widać. [przypis redakcyjny]

129. dnem uciekają — wysychają, wsiąkając w dno. [przypis redakcyjny]

130. zagorzały — spalony, wyschnięty. [przypis redakcyjny]

131. dżdża (starop.; D. lp od: deżdż) — deszczu. [przypis redakcyjny]

132. list (daw.) — liść. [przypis redakcyjny]

133. strony (starop.) — struny; u Kochanowskiego niekiedy pojawia się również forma z „ó”. [przypis redakcyjny]

134. nieuspiony (starop.) — nie dający się uśpić, uśmierzyć. [przypis redakcyjny]

135. podawać — tu: przekazywać. [przypis redakcyjny]

136. Ks. 2, Pieśń VIII — pieśń dotyczy bezkrólewia i kolejnej elekcji po ucieczce Henryka Walezego. Powstała prawdopodobnie na przełomie 1575 i 1576 r., gdy walka o koronę toczyła się już tylko między Maksymilianem Habsburgiem i Stefanem Batorym. Adresatem jest prawdopodobnie Mikołaj Firlej, starosta kazimierski, bliski przyjaciel poety. [przypis redakcyjny]

137. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

138. dekret — chodzi o akt nominacji króla. [przypis redakcyjny]

139. pół- lub nocy, lub dnia — z północy lub z południa. [przypis redakcyjny]

140. spraktykować (daw.) — skłonić, przeciągnąć na swoją stronę. [przypis redakcyjny]

141. znajomsze sąsiady — chodzi tu o kandydatów z sąsiednich krajów. [przypis redakcyjny]

142. płony (starop.) — bezużyteczny. [przypis redakcyjny]

143. Gdzie (...) złote góry (...) i nasze turnieje? — aluzja do zaprzysiężonych przez Henryka Walezego zobowiązań finansowych na rzecz Polski i obietnicy sprowadzenia piechoty gaskońskiej oraz do uroczystości przy wjeździe Henryka do Krakowa. [przypis redakcyjny]

144. wojska ubrane — tu: uzbrojone. [przypis redakcyjny]

145. puknąć — pęknąć; por.: śmiać się do rozpuku. [przypis redakcyjny]

146. Fortuna — rzym. bogini przypadku; los. Motyw ważny w filozofii Pieśni Kochanowskiego; zob. też Ks. 1, Pieśń IX. [przypis redakcyjny]

147. rakosz — rokosz, polityczny zjazd rycerstwa (szlachty). [przypis redakcyjny]

148. rada (daw.) — zamysł, pomysł. [przypis redakcyjny]

149. rętszy (daw.) — bardziej rączy, szybszy. [przypis redakcyjny]

150. Ks. 2, Pieśń IX — w pieśni wykorzystano motywy z licznych Carmina Horacego. [przypis redakcyjny]

151. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

152. nie już (starop.) — jeszcze nie. [przypis redakcyjny]

153. ostatnie (starop.) — po raz ostatni. [przypis redakcyjny]

154. z nienagła (starop.) — stopniowo. [przypis redakcyjny]

155. Fortuna — w mit. rzym. bogini przypadku; los. Motyw ważny w filozofii Pieśni Kochanowskiego; zob też Pieśń IX, Ks. 1. [przypis redakcyjny]

156. omylić (daw.) — zwieść. [przypis redakcyjny]

157. zmylić — tu: stracić. [przypis redakcyjny]

158. Ks. 2, Pieśń X — pierwodruk pieśni pt. O uczciwej małżonce w zbiorze Pieśni trzy (1580). Nawiązania do biblijnej Księgi Przysłów i Księgi Eklezjastyka (Syracha). [przypis redakcyjny]

159. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

160. rząd (daw.) — zarządzanie; podobne znaczenie niżej, w. 11. [przypis redakcyjny]

161. zabiegać — tu: zapobiegać. [przypis redakcyjny]

162. wczasu na wszystkim — wygody we wszystkim, pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

163. rostą (starop. forma 3 os. lm) — rosną; przen.: pochodzą. [przypis redakcyjny]

164. towarzysz — tu: żona; zob. też: Ks. 2, Pieśń VI, w. 11. [przypis redakcyjny]

165. Ks. 2, Pieśń XI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 3) noszącej tytuł Ad Dellium (Do Deliusza). [przypis redakcyjny]

166. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

167. stateczny (starop.) — stały, zrównoważony. [przypis redakcyjny]

168. góry wylatać — wylatywać w górę; przen.: pysznić się. [przypis redakcyjny]

169. imać (starop. tu forma 3 os. lp: imie) — zacząć. [przypis redakcyjny]

170. frasowliwy — frasobliwy, pełen trosk. [przypis redakcyjny]

171. przezorny (daw.) — przezroczysty. [przypis redakcyjny]

172. przyspieje (daw.) — przybywa. [przypis redakcyjny]

173. postąpić z włości — tu: ustąpić, porzucić swoją własność. [przypis redakcyjny]

174. zebranie — tu: zbiory. [przypis redakcyjny]

175. osiąść (tu: daw. forma 3 os. lp cz. przysz.: osiędzie) — posiąść. [przypis redakcyjny]

176. zacny — tu: wysoko urodzony. [przypis redakcyjny]

177. czyjkolwiek naprzód los wynidzie — czyjkolwiek los najpierw padnie. [przypis redakcyjny]

178. odkładać — zwlekać. [przypis redakcyjny]

179. Ks. 1, Pieśń XII — pierwodruk pieśni pt. O statecznym słudze R[zeczy] P[ospolitej] w zbiorze Pieśni trzy (1580). [przypis redakcyjny]

180. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

181. cień (...) ciała naszladuje — cień idzie za ciałem, jest ściśle związany z ciałem. [przypis redakcyjny]

182. baczy po sobie (daw.) — patrząc na siebie, zdaje sobie sprawę. [przypis redakcyjny]

183. uwłóczyć (daw.) — odmówić. [przypis redakcyjny]

184. jest od nich rózno (daw.) — różni się od nich; rózno: różne. [przypis redakcyjny]

185. tej krzywdy nie ma mieć na pieczy (starop.) — ma nie dbać, nie troszczyć się o tę krzywdę. [przypis redakcyjny]

186. praw (daw.) — prawy, niewinny. [przypis redakcyjny]

187. niech sie spuka jady (starop.) — niech pęknie od jadów (tj. ze złości). [przypis redakcyjny]

188. wziąć szkody (starop.) — ponieść szkody. [przypis redakcyjny]

189. przyprawa (starop.) — ozdoba. [przypis redakcyjny]

190. miejsce swe osiędzie (starop.) — zajmie godne siebie (czy: należne sobie) miejsce. [przypis redakcyjny]

191. Ks. 2, Pieśń XIII — pierwodruk pieśni pt. O wzięciu Połocka w zbiorze Pieśni trzy (1580). Napisana po rozejmie polsko-rosyjskim w Jamie Zapolskim 15 stycznia 1582. [przypis redakcyjny]

192. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

193. nieunoszony — nieobłaskawiony, niepokorny. [przypis redakcyjny]

194. tyran północnej strony — Iwan Groźny. [przypis redakcyjny]

195. plac (...) / Puścił — ustąpił miejsca. [przypis redakcyjny]

196. królowi polskiemu — chodzi o Stefana Batorego. [przypis redakcyjny]

197. niepławny — nie nadający się do żeglugi. [przypis redakcyjny]

198. budowny (starop.) — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

199. Płatna to, kiedy o duszę — opłaci się, warto (to zrobić), gdy chodzi o duszę (tj. o życie). [przypis redakcyjny]

200. obmówić* (starop.) — usprawiedliwić. [przypis redakcyjny]

201. care — carze (forma rzadka, może celowy rusycyzm); nieraz uważano to za pomyłkę druku. [przypis redakcyjny]

202. płochy — płochliwy, bojaźliwy. [przypis redakcyjny]

203. hardzie nie każ — nie zachowuj się (a. nie wypowiadaj się, por. kazać: mówić) hardo (tj. wyniośle, butnie). [przypis redakcyjny]

204. porokować — podyskutować, porozmawiać (tak w wyd. Pieśni trzech; w pierwodruku Pieśni: prorokować). [przypis redakcyjny]

205. szłyk — wysoka futrzana czapka, szpiczasto zakończona; znaczenie wersu: kto powinien się pierwszy kłaniać (aluzja do niezdecydowania w rokowaniach pokojowych). [przypis redakcyjny]

206. rozwodzić — tu: rozprzestrzeniać się, panoszyć. [przypis redakcyjny]

207. maszkara (daw.) — maska. [przypis redakcyjny]

208. chocia to (starop.) — mimo że. [przypis redakcyjny]

209. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

210. głowy ostrzec — uchronić głowę. [przypis redakcyjny]

211. k rzeczy (starop.) — odpowiednio (do rzeczy), słusznie. [przypis redakcyjny]

212. zręby — szańce. [przypis redakcyjny]

213. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

214. co chwalniejsza — co bardziej godne pochwały. [przypis redakcyjny]

215. Jesteś silen i sam sobie — i sam nad sobą panujesz. [przypis redakcyjny]

216. masz (...) nadeń — przewyższasz go. [przypis redakcyjny]

217. strony — struny. [przypis redakcyjny]

218. Ks. 2, Pieśń XIV — pieśń ta pojawia się również w Odprawie posłów greckich jako chór drugi. [przypis redakcyjny]

219. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

220. ludzka sprawiedliwość — sprawiedliwość wobec ludzi. [przypis redakcyjny]

221. grof — graf, hrabia. [przypis redakcyjny]

222. siermięga — ubranie chłopskie. [przypis redakcyjny]

223. złotych (...) głowach — złotogłowach; złotogłów: kosztowna tkanina przetykana złotymi nićmi. [przypis redakcyjny]

224. podobno (daw.) — zapewne. [przypis redakcyjny]

225. wszeteczeństwo (daw.) — bezwstyd, nieprzyzwoitość, występek. [przypis redakcyjny]

226. Ks. 2, Pieśń XV — motywy z licznych utworów Horacego (Carmina I 7, I 11, II 9, II 10, II 16, III 8, III 29, epod 13). [przypis redakcyjny]

227. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

228. Apollo — w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej. [przypis redakcyjny]

229. Mars — w mit. rzym. bóg wojny. [przypis redakcyjny]

230. Czasem (...) pod sieć ugodzi — aluzja do mitologicznej opowieści o tym, jak Wulkan (gr. Hefajstos) zarzucił sieć na kochających się Marsa (gr. Aresa) i Wenus (gr. Afrodytę), i zawstydził ich przed innymi bogami. [przypis redakcyjny]

231. słusze (starop.) — jest rzeczą słuszną, przystoi. [przypis redakcyjny]

232. odejmać sie frasunkowi — uwolnić się od frasunku. [przypis redakcyjny]

233. niewdzięczny* — niemiły (por. dzisiejsze wyrażenie: niewdzięczne zadanie). [przypis redakcyjny]

234. Uderzyć (...) o ziemię — porzucić. [przypis redakcyjny]

235. w twardej nocy — w niedostępnej ciemności, tajemnicy (znaczenie wyrażenia nie do końca jasne). [przypis redakcyjny]

236. na Boga wkładaj — powierzaj Bogu. [przypis redakcyjny]

237. Niepodobnym obyczajem — w sposób niemożliwy do pojęcia. [przypis redakcyjny]

238. Ks. 2, Pieśń XVI — w pieśni pojawia się wiele motywów z utworów Horacego (Carmina I 32, I 38). [przypis redakcyjny]

239. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

240. na służbie — w miejscu, gdzie się przechowuje naczynia stołowe. [przypis redakcyjny]

241. nam k woli (starop.) — dla nas. [przypis redakcyjny]

242. zbytnie (starop.) — zbytnio; bardzo. [przypis redakcyjny]

243. miętka — zdr. od: mięta. [przypis redakcyjny]

244. co ją najdzie wszędzie — którą można wszędzie znaleźć. [przypis edytorski]

245. równe — dobrane. [przypis redakcyjny]

246. chutniej — chętniej, bardziej ochoczo (por. chuć). [przypis redakcyjny]

247. serce miękczy (...) Bogom podziemnym — aluzja do postaci Orfeusza, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze”), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy; zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI, Ks. 2, Pieśń II oraz Ks. 2, Pieśń VI. [przypis redakcyjny]

248. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

249. nadany (starop.) — obdarzony. [przypis redakcyjny]

250. płocha odmienność — niespokojna zmienność. [przypis redakcyjny]

251. na co by bezpiecznie (...) mógł kazać — na czym mógłby polegać bez zastrzeżeń. [przypis redakcyjny]

252. koniecznie — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

253. czasza (daw.) — płaski, ozdobny kielich. [przypis redakcyjny]

254. Doniesie czaszę... — aluzja do przysłowia gr., mającego też rzym. i pol. odpowiedniki, mówiącego, że wiele rzeczy leży między ustami a brzegiem pucharu. [przypis redakcyjny]

255. kędzierze (starop.) — kędziory, do których porównano fale morskie. [przypis redakcyjny]

256. wał (starop.) — fala. [przypis redakcyjny]

257. kompas — tu: zegar (kompasem nazywano wówczas zegar słoneczny). [przypis redakcyjny]

258. bydło Proteowe — być może chodzi o foki Okeanosa, których pasterzem był Proteus (Odyseja, ks. IV). [przypis redakcyjny]

259. Ks. 2, Pieśń XVIII — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 11) noszącej tytuł Ad Mercurium (Do Merkuriusza). [przypis redakcyjny]

260. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

261. ucieszny (daw.) — przynoszący radość. [przypis redakcyjny]

262. strony (daw.) — struny. [przypis redakcyjny]

263. Amfijon — Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował; zob. też Ks. 1, Pieśń XXI. [przypis redakcyjny]

264. niemowny (daw.) — niemy. [przypis redakcyjny]

265. zalecony (daw.) — sławny. [przypis redakcyjny]

266. trudny — tu: nieprzystępny. [przypis redakcyjny]

267. źrzóbek — źrebak (obecnie gwarowe: źróbek). [przypis redakcyjny]

268. pochopny (daw.) — prędki, wartki. [przypis redakcyjny]

269. nieokrócony (starop.) — nie dający się zjednać. [przypis redakcyjny]

270. brona (daw.) — brama; zob. też: Ks. 2, Pieśń XIII, w. 43. [przypis redakcyjny]

271. Tobie ustąpił stróż (...) / Piekielnej brony, / Cerber — aluzja do historii Orfeusza, który wybrał się do Hadesu śladem swej zmarłej żony Eurydyki; zob. też objaśnienia do Pieśni XXI, Ks. 1. [przypis redakcyjny]

272. trojaki — potrójny. [przypis redakcyjny]

273. Iksyjon, Tytyjus — Iksjon za znieważenie Junony został wtrącony do Tartaru, gdzie cierpi męki przywiązany do koła ognistego; Totyos, mityczny olbrzym, prześladowca Latony, pokonany przez jej dzieci, Apollina i Dianę odbywa okrutną karę w Hadesie: dwa sępy wyżerają mu wątrobę, która wciąż odrasta. [przypis redakcyjny]

274. zmiękczony — czujący ulgę, rozbrojony. [przypis redakcyjny]

275. za czym — następnie. [przypis redakcyjny]

276. dzban — w którym nosiły wodę Danaidy (Dziewki niebogi) skazane za zabicie mężów (zob. w. 31–32) na wieczne napełnianie beczki bez dna (czyli bani bezdennej z w. 27); w mit. gr. Danaidy czerpały wodę za pomocą sit. [przypis redakcyjny]

277. właściwy — tu: własny. [przypis redakcyjny]

278. Jedna (...) wierna łożu małżeńskiemu — tylko jedna z Danaid, Hypermnestra, oszczędziła męża, Lynkeusa. [przypis redakcyjny]

279. panna czci — panna posiadająca cześć. [przypis redakcyjny]

280. wieczny sen — śmierć. [przypis redakcyjny]

281. skądeś ty bezpieczny — stąd, skąd nie spodziewasz się niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

282. morzyć — mordować. [przypis redakcyjny]

283. zaśle — wyśle. [przypis redakcyjny]

284. ćma (daw.) — ciemność. [przypis redakcyjny]

285. pogoda — tu: odpowiednia pora. [przypis redakcyjny]

286. Włóż (...) pamiętną — umieść na dowód pamięci. [przypis redakcyjny]

287. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

288. bydlęce (starop.) — jak bydło (bydlęco, po bydlecemu). [przypis redakcyjny]

289. tkać (daw.) — wpychać. [przypis redakcyjny]

290. zstawa (starop.) — starcza. [przypis redakcyjny]

291. wziąć przed się (starop.) — rozważyć. [przypis redakcyjny]

292. poczciwy (starop.) — szlachetny (godny czci), dobry. [przypis redakcyjny]

293. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja, talent. [przypis redakcyjny]

294. wymowa — tu: krasomówstwo, umiejętność przemawiania. [przypis redakcyjny]

295. rozterkom zabiega — zapobiega sporom, waśniom. [przypis redakcyjny]

296. serce — tu: odwaga. [przypis redakcyjny]

297. uderz sie — zderz się, stań do walki. [przypis redakcyjny]

298. słusze (starop.) — jest rzeczą słuszną, przystoi; zob. też: Ks. 2, Pieśń XV, w. 9. [przypis redakcyjny]

299. prostak — głupiec. [przypis redakcyjny]

300. o wolność (...) sie oprzeć — walczyć w obronie wolności. [przypis redakcyjny]

301. frymarczy na sławę żywotem — wymienia żywot na sławę (frymarczyć nie ma tu dzisiejszego pejoratywnego znaczenia). [przypis redakcyjny]

302. dać [żywot] — umrzeć. [przypis redakcyjny]

303. Ks. 2, Pieśń XX — poeta przebywający na dworze biskupa Piotra Myszkowskiego wyraża swoją tęsknotę za żoną. W pieśni tej widoczny jest duży wpływ elegii Propercjusza poświęconych rozłące ukochanych z powodu podróży. [przypis redakcyjny]

304. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

305. zazdrość zjednałeś (...) w mojej małej osobie — spowodowałeś zazdrość (u żony) o moją skromną osobę. [przypis redakcyjny]

306. teskliwy (starop.) — smutny; tęskniący. [przypis redakcyjny]

307. na twym obroku — na twym utrzymaniu; obrok: pokarm dla koni. [przypis redakcyjny]

308. niesposobny — słaby. [przypis redakcyjny]

309. użyć — doznać. [przypis redakcyjny]

310. jej sercem — z takim sercem, jak ona. [przypis redakcyjny]

311. społeczny nama (starop.) — wspólny nam. [przypis redakcyjny]

312. warując — strzegąc się. [przypis redakcyjny]

313. lichy (daw.) — słaby, drobny. [przypis redakcyjny]

314. zakładów zgody — rękojmi („zakładników”) zgody (małżeńskiej). [przypis redakcyjny]

315. przed sie nie bierze — nie rozważa. [przypis redakcyjny]

316. takowe zioła,/ Których smak pamięć domu wygładza — prawdopodobnie aluzja do przygody towarzyszy Odyseusza, który spożywszy lotos stracili pamięć i nie chcieli wracać do ojczyzny; wygładzać pamięć: zacierać. [przypis redakcyjny]

317. strony (daw.) — struny. [przypis redakcyjny]

318. nawiedzić (daw.) — odwiedzić. [przypis redakcyjny]

319. sromotny (daw.) — bezwstydny, przynoszący hańbę. [przypis redakcyjny]

320. zstawa (strop.) — nie brak. [przypis redakcyjny]

321. płony (starop.) — bezpodstawny. [przypis redakcyjny]

322. oboje / Twój urząd niesie — obie (te sprawy) należą do twojego urzędu. [przypis redakcyjny]

323. Na ludzkiej chęci wiszą — zależą od ludzkiej chęci. [przypis redakcyjny]

324. pragniewa (...) rozdzielona — pragniemy, rozdzieleni (starop. liczba podwójna). [przypis redakcyjny]

325. Ks. 2, Pieśń XXI — w pieśni pojawiają się liczne motywy z poezji Francesca Petrarki. [przypis redakcyjny]

326. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

327. szczęściem szacuję — uważam za szczęście. [przypis redakcyjny]

328. żywę (starop. forma 1 os. lp.) — żyję. [przypis redakcyjny]

329. rozkosz* (starop.) — przyjemność, zadowolenie (znaczenie nieco inne niż obecnie). [przypis redakcyjny]

330. przeciw — wbrew. [przypis redakcyjny]

331. wdzięczności — tu: wdzięki. [przypis redakcyjny]

332. upleciony — schwytany, opleciony. [przypis redakcyjny]

333. Ks. 2, Pieśń XXII — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 32) noszącej tytuł Ad lyram (Do liry). [przypis redakcyjny]

334. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

335. wielostrona — wielostrunna. [przypis redakcyjny]

336. Mytyleński mieszkaniec — chodzi o Alkajosa z Mytyleny, poetę gr. żyjącego w VII w. p.n.e. [przypis redakcyjny]

337. zębaty — zaciekły. [przypis redakcyjny]

338. naleźca wina — Bachus (mityczny wynalazca i bóg wina). [przypis redakcyjny]

339. jejże syna — synem Afrodyty był Amor. [przypis redakcyjny]

340. Lyk — Lycus, chłopiec, którego urodę i wdzięki opiewał Alkajos. [przypis redakcyjny]

341. czci Febowa — chlubo Feba-Apollina, opiekuna muz, grającego też na lutni. [przypis redakcyjny]

342. ochłoda — tu: pociecha. [przypis redakcyjny]

343. sprzyjaźliwąm — życzliwą, sprzyjającą. [przypis redakcyjny]

344. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

345. Pogoda — bogini Okazja (Occasio, gr. Kajros) przedstawiana właśnie z włosami na czole i łysym („gołym”) tyłem głowy. [przypis redakcyjny]

346. Zima bywszy zejdzie snadnie — zima przybywszy, łatwo ustąpi. [przypis redakcyjny]

347. Ks. 2, Pieśń XXIV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 20) noszącej tytuł Ad Maecenatem (Do Mecenasa). [przypis redakcyjny]

348. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

349. nie leda (starop.) — niezwykłym (nie lada). [przypis redakcyjny]

350. dwojej (starop.) — dwojakiej (tu: ludzkiej i ptasiej). [przypis redakcyjny]

351. Myszkowski — biskup Piotr Myszkowski, przyjaciel i protektor Kochanowskiego wymieniony tu jest w miejsce Mecenasa. [przypis redakcyjny]

352. Styks — rzeka w Hadesie, greckiej krainie umarłych (r. ż., jak w języku gr.). [przypis redakcyjny]

353. padnie — pokrywa. [przypis redakcyjny]

354. Ikar — grecki bohater mityczny, wzniósł się na skrzydłach nad morze i zginął. [przypis redakcyjny]

355. przeważny (starop.) — odważny. [przypis redakcyjny]

356. huczny — tu: huczący. [przypis redakcyjny]

357. Syrty Cyrenejskie — zatoki w Afryce Pn. [przypis redakcyjny]

358. zabiegły — znajdujący się daleko. [przypis redakcyjny]

359. Tryjony — ziemie na północy. [przypis redakcyjny]

360. prózny (starop.) — zbyteczny. [przypis redakcyjny]

361. żołtarz (starop.) — psalm (dosł. psałterz). [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni-ksiegi-wtore

Tekst opracowany na podstawie: Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1586

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska, Piotr Wilczek.

Okładka na podstawie: See-ming Lee 李思明 SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.