Ludovico Ariosto

Orland szalony

tłum. Piotr Kochanowski

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-4118-5

Orland szalony

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Orland szalony, tom I

1. Tom I

1. Wstęp

2. Ważniejsze odmianki rękopisów

1. Pieśń I

2. Pieśń II

3. Pieśń III

4. Pieśń IV

5. Pieśń V

6. Pieśń VI

7. Pieśń VII

8. Pieśń VIII

9. Pieśń IX

10. Pieśń X

11. Pieśń XI

12. Pieśń XII

13. Pieśń XIII

14. Pieśń XIV

15. Pieśń XV

16. Pieśń XVI

17. Pieśń XVII

18. Pieśń XVIII

19. Pieśń XIX

20. Pieśń XX

21. Pieśń XXI

22. Pieśń XXII

23. Pieśń XXIII

24. Pieśń XXIV

25. Pieśń XXV

26. Pieśń XXVI

27. Pieśń XXVII

28. Pieśń XXVIII

29. Pieśń XXIX

30. Pieśń XXX

31. Pieśń XXXI

32. Pieśń XXXII

33. Pieśń XXXIII

34. Pieśń XXXIV

35. Pieśń XXXV

36. Pieśń XXXVI

37. Pieśń XL

38. Pieśń XLI

39. Pieśń XLII

40. Pieśń XLIII

41. Pieśń XLIV

42. Pieśń XLV

43. Pieśń XLVI

3. I. Pieśń pierwsza

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

4. II. Pieśń wtóra

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

5. III. Pieśń trzecia

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

6. IV. Pieśń czwarta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

7. V. Pieśń piąta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

8. VI. Pieśń szósta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

9. VII. Pieśń siódma

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

10. VIII. Pieśń ósma

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

11. IX. Pieśń dziewiąta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

12. X. Pieśń dziesiąta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

13. XI. Pieśń jedenasta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

14. XII. Pieśń dwanasta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

15. XIII. Pieśń trzynasta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

16. XIV. Pieśń czternasta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

127. 125

128. 126

129. 127

130. 128

131. 129

132. 130

133. 131

134. 132

135. 133

136. 134

17. XV. Pieśń piętnasta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

18. XVI. Pieśń szesnasta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

5. Orland szalony, tom II

1. Tom II

1. XVII. Pieśń siedmnasta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

127. 125

128. 126

129. 127

130. 128

131. 129

132. 130

133. 131

134. 132

135. 133

136. 134

137. 135

2. XVIII. Pieśń ośmnasta

1. Argument

2. Allegorye

3. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

127. 125

128. 126

129. 127

130. 128

131. 129

132. 130

133. 131

134. 132

135. 133

136. 134

137. 135

138. 136

139. 137

140. 138

141. 139

142. 140

143. 141

144. 142

145. 143

146. 144

147. 145

148. 146

149. 147

150. 148

151. 149

152. 150

153. 151

154. 152

155. 153

156. 154

157. 155

158. 156

159. 157

160. 158

161. 159

162. 160

163. 161

164. 162

165. 163

166. 164

167. 165

168. 166

169. 167

170. 168

171. 169

172. 170

173. 171

174. 172

175. 173

176. 174

177. 175

178. 176

179. 177

180. 178

181. 179

182. 180

183. 181

184. 182

185. 183

186. 184

187. 185

188. 186

189. 187

190. 188

191. 189

192. 190

193. 191

194. 192

3. XIX. Pieśń dziewiętnasta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

4. XX. Pieśń dwudziesta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

127. 125

128. 126

129. 127

130. 128

131. 129

132. 130

133. 131

134. 132

135. 133

136. 134

137. 135

138. 136

139. 137

140. 138

141. 139

142. 140

143. 141

144. 142

145. 143

146. 144

5. XXI. Pieśń dwudziesta pierwsza

1. Argument

2. Allegorye

3. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

6. XXII. Pieśń dwudziesta wtóra

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

7. XXIII. Pieśń dwudziesta trzecia

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

127. 125

128. 126

129. 127

130. 128

131. 129

132. 130

133. 131

134. 132

135. 133

136. 134

137. 135

138. 136

8. XXIV. Pieśń dwudziesta czwarta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

9. XXV. Pieśń dwudziesta piąta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

10. XXVI. Pieśń dwudziesta szósta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

127. 125

128. 126

129. 127

130. 128

131. 129

132. 130

133. 131

134. 132

135. 133

136. 134

137. 135

138. 136

139. 137

11. XXVII. Pieśń dwudziesta siódma

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

127. 125

128. 126

129. 127

130. 128

131. 129

132. 130

133. 131

134. 132

135. 133

136. 134

137. 135

138. 136

139. 137

140. 138

141. 139

142. 140

12. XXVIII. Pieśń dwudziesta ósma

1. Argument

2. Allegorye

3. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

13. XXIX. Pieśń dwudziesta dziewiąta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

14. XXX. Pieśń trzydziesta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

15. XXXI. Pieśń trzydziesta pierwsza

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

6. Orland szalony, tom III

1. Tom III

1. XXXII. Pieśń trzydziesta wtóra

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

2. XXXIII. Pieśń trzydziesta trzecia

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

3. XXXIV. Pieśń trzydziesta czwarta

1. Argument

2. Allegorye

3. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

4. XXXV. Pieśń trzydziesta piąta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

5. XXXVI. Pieśń trzydziesta szósta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

6. XXXVII. Pieśń trzydziesta siódma

1. Argument

2. Allegorye

3. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

7. XXXVIII. Pieśń trzydziesta ósma

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

8. XXXIX. Pieśń trzydziesta dziewiąta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

9. XL. Pieśń czterdziesta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

10. XLI. Pieśń czterdziesta pierwsza

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

11. XLII. Pieśń czterdziesta wtóra

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

12. XLIII. Pieśń czterdziesta trzecia

1. Argument

2. Allegorye

3. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

13. XLIV. Pieśń czterdziesta czwarta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

14. XLV. Pieśń czterdziesta piąta

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

15. XLVI. Pieśń czterdziesta szósta i ostatnia

1. Argument

2. Allegorye

3. 1. Skład pierwszy

4. 2

5. 3

6. 4

7. 5

8. 6

9. 7

10. 8

11. 9

12. 10

13. 11

14. 12

15. 13

16. 14

17. 15

18. 16

19. 17

20. 18

21. 19

22. 20

23. 21

24. 22

25. 23

26. 24

27. 25

28. 26

29. 27

30. 28

31. 29

32. 30

33. 31

34. 32

35. 33

36. 34

37. 35

38. 36

39. 37

40. 38

41. 39

42. 40

43. 41

44. 42

45. 43

46. 44

47. 45

48. 46

49. 47

50. 48

51. 49

52. 50

53. 51

54. 52

55. 53

56. 54

57. 55

58. 56

59. 57

60. 58

61. 59

62. 60

63. 61

64. 62

65. 63

66. 64

67. 65

68. 66

69. 67

70. 68

71. 69

72. 70

73. 71

74. 72

75. 73

76. 74

77. 75

78. 76

79. 77

80. 78

81. 79

82. 80

83. 81

84. 82

85. 83

86. 84

87. 85

88. 86

89. 87

90. 88

91. 89

92. 90

93. 91

94. 92

95. 93

96. 94

97. 95

98. 96

99. 97

100. 98

101. 99

102. 100

103. 101

104. 102

105. 103

106. 104

107. 105

108. 106

109. 107

110. 108

111. 109

112. 110

113. 111

114. 112

115. 113

116. 114

117. 115

118. 116

119. 117

120. 118

121. 119

122. 120

123. 121

124. 122

125. 123

126. 124

127. 125

128. 126

129. 127

130. 128

131. 129

132. 130

133. 131

134. 132

135. 133

7. Przypisy

8. Wesprzyj Wolne Lektury

9. Strona redakcyjna

Orland szalony

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Orland szalony[1]

Tom I

Wstęp

Takich świetnych i szczęśliwych epok, jaką była epoka wypełniona sześćdziesięcioletnim blisko żywotem Ariosta (1474–1533), znają dzieje ludzkości tylko niewiele. Wiek Peryklesa w Grecji, Augusta w Rzymie, Ludwika XIV we Francji, Schillera i Goethego w Niemczech, epoka mickiewiczowska u nas przypominają tę nadzwyczajną bujność i płodność, która w owym czasie wydała tyle znakomitych talentów literackich i artystycznych we Włoszech. Wkoło takich tytanów, jak Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafael, Machiavelli, Guicciardini i Ariost — żeby tylko wymienić gwiazdy pierwszej wielkości — grupuje się u wstępu XVI w. cały legion mniejszych, acz niepoślednich duchów, gwiazd drugiej i trzeciej wielkości, samych w sobie wielkich i własnym światłem świecących; słońce Odrodzenia stanęło u swego zenitu, ażeby nieznacznie zstępować ku szarym, acz błyskotliwym mrokom Baroku. Co poprzedzało tę świetność, a więc całe trzy ćwierci XV wieku, było mozolną pracą nad badaniem i poznawaniem klasycyzmu i starannym przygotowaniem gruntu pod kiełkujący już w umysłach renesans tzw. czysty, którego naturalnym następstwem były znowu czasy poariostowe, ale już innym owiane duchem — duchem katolickiej reakcji i gorliwości.

Co stanowi właściwą treść i istotę zjawiska dziejowego, znanego powszechnie pod mianem Odrodzenia? Czy powrót i wtargnięcie pogaństwa, jak chcą jedni, czy rozpętanie i wypłynięcie na wierzch przytłumionych mrokami średniowiecza pierwiastków czysto ludzkich, a więc humanizm w najlepszym tego słowa znaczeniu, czy wreszcie usiłowanie pogodzenia i zjednoczenia ducha chrześcijańskiego z świeżo poznanym klasycyzmem w sztuce, w literaturze i w ogóle we wszystkich objawach życia? Istotnej i zasadniczej różnicy w tych trzech określeniach dopatrzyć się trudno; wszystkie mówią właściwie jedno, a różnią się między sobą, jeżeli już koniecznie różnicy szukać trzeba, jedynie w tym, że gdy dwa pierwsze podkreślają wyraźniej jedną tylko, niewątpliwie rzeczywistą stronę zjawiska, trzecie, dalekie od jednostronności, godzi szczęśliwie oba i obejmuje cały ogół objawów tej od wprowadzenia chrześcijaństwa najważniejszej może chwili dziejowej: chrześcijaństwo ucieleśnione i obleczone w klasycznie piękne formy świata starożytnego — oto ideał, który przyświecał twórcom Odrodzenia. Taka Wieczerza, Systyna, Loggie i Stanze — nie mówiąc o plastyce i architekturze, jeszcze bardziej od starożytnych zależnej — wszystkie te arcydzieła o treści szczerze chrześcijańskiej stworzyła fantazja przepojona na wskroś formami klasycznymi. Nie inaczej ma się rzecz i w literaturze; tu nawet poeci piszący po łacinie odlewali w formach klasycznych myśl chrześcijańską: Sannazaro opiewa w heksametrach „połóg dziewicy” (De partu virginis), Vida układa Chrystyadę, Frakastoro wielbi swego Józefa również w miarach epickich, a Flaminio w pięknych jambach parafrazuje psalmy. Pod tą tedy powierzchnią klasyczną, powiedzmy nawet, pogańską, która tak uderzyła oczy niektórych badaczy, kryła się przecież utajona w głębi szczera religijność, a nawet prawowierność, i tym sobie też tłumaczymy dziwne na pozór zjawisko, że u tych niby pogańskich humanistów włoskich reformacja jednak nie doznała gościnnego przyjęcia, lecz przeciwnie reakcja katolicka przeciw północnemu „barbarzyństwu”, burzącemu stare ołtarze, znalazła tu właśnie najgorliwszych zwolenników i dawnej wiary obrońców. Nie o przewrót chodziło tym zwolennikom odgrzebanego „pogaństwa”, lecz o rzucenie pomostu między średniowieczem a starożytnością, o skojarzenie myśli chrześcijańskiej z klasycznością, o pogodzenie dwu na pozór sprzecznych światów: starej chrześcijańskiej prawdy z świeżo poznaną, a wiecznie młodą ideą starożytnego piękna.

Jednym z najgorętszych, a zarazem najznakomitszych zwolenników i przedstawicieli tego kierunku jest nieśmiertelny autor Orlanda Szalonego, Ludwik Ariost.

Potomek znakomitej rodziny, spokrewnionej (od lewej ręki) z panującym domem ferarskim, urodził się dnia 8 września 1474 r. w Reggio nad Padem, z ojca Mikołaja, który był tam wówczas dowódcą cytadeli, i matki Darii z Malagucych, rodziny do dziś dnia w Reggio kwitnącej. Tam też spędził przyszły poeta swe lata dziecięce, następnie w Rowigo, dokąd ojciec został przeniesiony. Otrzymawszy początkowe nauki w domu rodzicielskim, kształcił się dalej w Ferrarze i tam już odziedziczony widać po dziadku macierzystym talent literacki Ariosta tworzył krótkie dialogi, przedstawiane dorywczo pod nieobecność rodziców przez młodsze rodzeństwo, przy czym młodziutki autor pełnił obowiązki dyrektora i reżysera; pierwszą z tych próbek miał być dialog Piramus i Tysbe. Ale błogie te chwile niezamąconej swobody i szczęścia miały się skończyć niebawem: ojciec, mając dziesięcioro potomstwa w domu, a średnią tylko fortunę, pragnął gorąco, ażeby najstarszy z rodzeństwa, Ludwik, jak najrychlej zajął jakie popłatne stanowisko i w tym celu przeznaczył mu zawód prawnika, co znowuż nie szło w smak młodemu poecie.

Do glos i tekstów ojciec pchał mię dbały,

Mało rzec, bodźcem: ościeniem i dzidą;

Pięć lat mi drogich te bzdurstwa zabrały...

(Satyra VI)

Na szczęście ojciec był na tyle rozumny, że widząc u syna stałą niechęć, a nawet i wstręt do studiów prawniczych, owych „bzdurstw” (ciance), jak je poeta nazywa, zaniechał z Muzami wojny. Dwudziestoletni już teraz Ariost, otrzymawszy wreszcie swobodę i wolność pokierowania sobą wedle własnego upodobania i wyboru, rzuca się z zapałem do studiów klasycznych, mianowicie do języka i literatury łacińskiej, i po czteroletniej nauce pod słynnym Grzegorzem z Spoletu doprowadza do takiej biegłości i znawstwa, że później, za dni Leona X, zadziwiał uczony dwór papieski swą klasyczną uczonością i bystrością, z jaką objaśniał najtrudniejsze ustępy, z Horacego zwłaszcza, który obok Katulla był ulubionym poetą Ariosta.

Były to może najszczęśliwsze chwile w życiu naszego poety — owe cztery czy pięć lat nauki pod mistrzem Grzegorzem. Czas dzielony między umiłowane zajęcie naukowe a obcowanie z miłymi druhami młodości, zwłaszcza z kuzynem Pandolfem Ariostem, młodzieńcem wielkich nadziei, upływał niepostrzeżenie, szybko. Wrażenia swe i chwilowe uczucia tłumaczył nasz młodzieniec już wtenczas, jak to przystało poecie, na mowę bogów, oczywiście klasycznych. Pokazuje się z tych łacińskich elegii, że młody poeta obok przyjaźni i pięknej natury, uwielbiał też szczerze i gorąco bóstwo, ludźmi i bogami władnące, co wiecznie uśmiechem zwycięża.

Zdala od miejskich gwarów wzgórza, pola, niwy

Obejmą cię niebawem, młodzieńcze szczęśliwy:

Mnie jarzmo mej tyranki nie puszcza w tę drogę

I z druhem miejsc uroczych odwiedzić nie mogę;

Długim włosem nadobnej dziewki oplątany,

Dźwigam, biedak, różane Amora kajdany.

Tak żegnał Pandolfa, wyjeżdżającego na wieś młody poeta w łacińskiej elegii, pochodzącej właśnie z owych szczęśliwych lat młodzieńczych zapałów i uniesień. W innej elegii, oskarżając się dobrodusznie sam o ciągłą nieustawiczność i zmienność, w jednym przecież przyznaje sobie nasz poeta stałość niezmienną:

Nieustawiczny, zmienny, li w tem jednakowy,

Że brząkam ustawicznie słodkiemi okowy.

Dla rozwoju umysłowego Ariosta była niemałej wagi okoliczność, że Ferrara obfitowała podówczas w mężów uczonych i poetów, jak Leoniceno, Bembo, dwu Strozzów (ojciec i syn), Tebaldeo, Grek Michał Marullo i inni. W gronie tych pokrewnych sobie duchów dojrzewał nasz poeta szybko, próbując w małych utworach łacińskich poetyckiego lotu, gdy wtem ciosy zawistnej fortuny zaczęły spadać na głowę 24-letniego młodzieńca: stracił naprzód ulubionego mistrza Grzegorza, który w r. 1499 przeniósł się do Francji jako wychowawca młodego Franciszka Sforzy i tam umarł.

Ta strata wszystkich mych nieszczęść początek;

Wnet pożegnałem, acz w sercu rozdarty,

Talię z Euterpą, cały Muz dziewiątek:

Rodzic mi umarł; więc już w obraz Marty

Musiałem z Maryi przenieść wzrok utkwiony,

Homer zamienion za wydatków karty.

O siostry kłopot, aby z mianem żony

Starsza szła z domu, bo następna czeka,

Tak, by majątek nie był uszczuplony;

Braćmi młodszymi — bo na mnie opieka

Spadła po ojcu — kieruję jak mogę,

By każdy z czasem wyszedł na człowieka,

Temu dwór, naukę, rycerską ostrogę

Rając innemu, z ustawnem baczeniem,

By młody umysł na złą nie wszedł drogę.

(Satyra VI)

Nie dość domowych kłopotów: z grona serdecznych ubyła dusza jego duszy, krewniak Pandolfo, ubył dzielny żołnierz i poeta Marullo; a wszystkie te ciosy przypadły na chwilę bardzo ciężką dla Italii, czasy powtórnego wtargnięcia Francuzów pod Ludwikiem XII. Poeta był bliski rozpaczy.

Żrący mi duszę rój frasunków brzydki

Zrodził pragnienie, by wreszcie już Parka

Węzeł śmiertelny zadziergła u nitki.

(Satyra VI)

Szczęściem do tego nie przyszło, ale nauka języka i literatury greckiej przepadła, gdyż już potem ani czasu, ani sposobności nie było.

Majątek, pozostawiony dzieciom przez Mikołaja Ariosta, był dość znaczny, ale podzielony na 10 części (5 synów i 5 córek) musiał się rozdrobnić i spadek każdego z dzieci okazał się skromnym. Na domiar młody Ludwik, nieodrodny syn Apollina, u Merkurego jakoś nigdy nie posiadał łaski. Trzeba było pomyśleć o przyszłości. Mając wybór między służbą u „gminu”, a dworstwem, wybrał bez wahania to, czym się zajmowali przodkowie.

Jeśli cudzego mam już szukać chleba,

Toć lepiej, że mię książę żywić raczy,

Niźli do gminu pukać, gdy potrzeba,

By kęs mieć chleba nieomal żebraczy;

Od tłumów różny w tem o całe nieba,

Dla których dworstwo wielką pańskość znaczy;

U mnie przeciwnie, jest, czem jest — niewolą.

(Satyra III)

Łacińskie epitalamium na wesele Alfonsa z osławioną Lukrecją Borgią (w r. 1502) i pochwalny epigram na księcia Hipolita, obejmującego w następnym roku (1503) biskupstwo ferarskie, były niejako zaleceniem się i wstępem do służby kardynała, którą też niedługo potem rozpoczął. Trudno sobie pomyśleć dwa większe przeciwieństwa: kardynał — zimny polityk i matematyk, dumny i opryskliwy samolub, hulaka, rozpustnik, raczej do szabli niż do infuły zrodzony, i marzycielski, skromny, trzeźwy, na małym przestający i niezależność nade wszystko ceniący poeta! Dwie te natury, rzecz prosta, ani się zbliżyć do siebie ani zrozumieć nie mogły, i kardynał, dumny ze swego poety, używał go najczęściej do licznych wyjazdów i poselstw, dając mu niezbyt pochlebną nazwę poeta cavallaro. W przerwach między jednym wyjazdem a drugim miał nasz poeta obowiązek płodami swej Muzy uświetniać uroczystości dworskie, do czego zapewne więcej okazywał ochoty i powołania niż do ustawicznych rozjazdów. Mały, lecz przepych lubiący dworek ferarski przepadał za przedstawieniami teatralnymi, a do obowiązków dworskiego poety należało pisać komedie, doglądać prób i wykonania na scenie, a nawet wygłaszać prologi. Tej to okoliczności zawdzięcza literatura włoska pięć komedii Ariosta, pisanych podług wzorów klasycznych, z których pierwsza, Cassaria, wystawiona w r. 1506, należy do najwcześniejszych, jakie się w ogóle pojawiły we Włoszech, walcząc pod tym względem o pierwszeństwo jedynie z Kalandryą Bibienny.

Ważniejsze nierównie i lepsze od komedii, po Orlandzie najlepsze utwory Ariosta, są jego satyry w liczbie 7, z których pierwsza pochodzi z r. 1517, ostatnia z 1531. Są to więc, podobnie jak ich prototyp, satyry Horacego, płody umysłu dojrzałego, nie tyle satyry w właściwym tego słowa znaczeniu, ile raczej swobodne pogadanki spokojnego mędrca, umysłu pod każdym względem zrównoważonego, wolnego od małostek i młodzieńczej stronności. Z tych tercyn, pogodnych i uśmiechniętych, a rzadko tylko poważnych lub surowych, wyłania się całkowity i wyrazisty obraz samegoż poety: nie jest to charakter nieugięty — o ciągłą zmienność oskarża się sam w elegii Ad se ipsum — lub wcielona energia, lecz natura na wskróś uczciwa i prawa, pociągająca swoją serdecznością i skromnością, a nade wszystko nieporównaną dobrocią, która też stanowi najwybitniejszy rys charakteru Ariosta.

Niechaj ma naukę i dobroć — lecz raczej

Dobroć, niż naukę: gdzie dobroci niema,

Nauka niewiele mojem zdaniem znaczy.

(Satyra VI)

Tymi słowy polecał przyjacielowi, Piotrowi Bembo, swego naturalnego syna[2], Virginio, posyłając go na nauki do Padwy.

Charakterystycznym rysem Ariosta, jako człowieka, była, jak to już wiemy, ustawiczna zmienność. Od prawa przerzuca się do poezji.

Już też książąt przewagi, Marsowe zapasy

Myślę w pieśni podawać na potomne czasy,

Gdy w tem zmienna myśl szepnie: «Marnujesz wiek młody:

Nie dla wieszczów dziś laury, nie dla nich nagrody».

Więc na dwór — i fortunę, ile siły zdolą,

Błagam, władczynię, pracą i ciężką niewolą.

Nie był to jednak właściwie charakter zmienny i niestały: w tej ciągłej nieustawiczności[3] widnieje jedna myśl i stałe dążenie do niezależności i swobody. Owo przerzucanie się od prawa do poezji, od poezji do służby dworskiej, a nawet rzemiosła rycerskiego — wszystko to jest gonitwa za szczęściem; po zawodzie i rozczarowaniu w jednym kierunku puszcza się nasz poeta drogą, co go ma doprowadzić do upragnionego celu:

Mem marzeniem pagóry, chłodek ciemnej groty

I murawa, zwilżana ponikiem[4] w spiekoty:

Gdzie z dziewczą rzeszą Dryad Satyr stroi harce,

Niech palcem trącam lutnię lub gram na fujarce.

O takim życiu, sielskim i niepodległym, marzył zawsze Ariost. Tymczasem jednak trzeba było cierpliwie dźwigać „jarzmo kardynalskie”. Lata niewdzięcznej służby nie były przecież zmarnowane: wypełniła je w znacznej części praca twórcza nad najlepszym dziełem poety, najlepszym ze wszystkiego, co w ogóle wydało Odrodzenie — nad Orlandem Szalonym.

Już od najmłodszych lat rozczytywał się Ariost namiętnie w starych romansach rycerskich, których niezliczona ilość krążyła po Włoszech, Francji i Hiszpanii. Jeżeli wierzyć jednemu z biografów (Pignia), to poeta nasz nawet tłumaczył niektóre z tych powieści z języka hiszpańskiego i francuskiego; tłumaczenie to jednak nie doszło naszych czasów. W r. 1481 ukazał się romans rycerski Pulciego Morgante, a 1495 r. drukuje się po raz wtóry Orland Zakochany Bojarda, powiększony o trzecią część objętości, ale mimo to niedokończony z powodu zaszłej tymczasem śmierci autora. Można sobie wystawić, jak oba te utwory, a zwłaszcza Orland Bojarda podziałały na zapalną, cudownym światem rycerskim przepojoną fantazję Ariosta! Laury Pulciego i Bojarda długo odbierały sen młodemu poecie, aż wreszcie w r. 1506, po niejakim wahaniu i próbach, których ślad dochował się w Rime, zabrał się nasz Ariost do pracy nad wielkim poematem, która trwała z nieuniknionymi przerwami wskutek dyplomatycznych wyjazdów całych lat dziesięć. Jak wszyscy niemal wielcy poeci, nie ubiegał się i śpiewak Szalonego Orlanda o zupełną oryginalność; co go jednak odróżnia w tej mierze od wszystkich innych poetów, to osobliwość, że zamiast czerpać wprost z przebogatej skarbnicy podań średniowiecznych, wolał, jak to mówią, przyjść do gotowego i posługiwać się żywymi płodami, jakie zrodziła jedna z najbujniejszych fantazji świata. Podjął on wątek poetyckiego zmyślania tam, gdzie go był z omdlałej ręki wypuścił Bojardo, i snuł dalej w tym samym duchu, jeno z nieporównanie większym mistrzostwem i wdziękiem, nie przypuszczając może, że jego ciąg dalszy zaćmi i poda w zapomnienie głośny w swoim czasie poemat Bojarda. Wziąwszy w ten sposób „po Bekwarku lutnią”, zyskiwał nasz poeta od razu wiele, bo cały legion plastycznych, wybornymi nazwami oznaczonych bohaterów i bohaterek, ograniczając własną twórczość do zmyślania postaci epizodycznych, bohaterów i bohaterek wplatanych w opowiadanie nowo wymyślonych przez siebie ustępów i nowel. Takie wspaniałe postacie, jak Orland, Rynald, Brandymart, Bradamanta, Izabella, Fiordylizi i in. po stronie chrześcijańskiej, a z pogan Rodomont, Gradas, Sakrypant, Mandrykard, Angelika, Marfiza, Doralika itd. — wszystko to dobrzy nasi znajomi z epopei Bojarda. Wrażenie przy czytaniu musiało być podobne temu, jakie odbiera czytelnik Potopu po poprzednim przeczytaniu Ogniem i mieczem, tylko że w Ariostowym poemacie nie zaszło w stosunku do utworu Bojarda takie przesunięcie ról głównych, jak w drugiej części Sienkiewiczowskiej trylogii w stosunku do pierwszej. Orland Szalony był w r. 1515 gotów, a w następnym wyszedł z druku, przypisany kardynałowi Hipolitowi d’Este, z bardzo pochlebnym dla autora przywilejem Leona X na czele. Nie brak w Ariostowym poemacie pochwał, a nawet pochlebstw dla kardynała i całego domu esteńskiego, z czego wysnuwano niejednokrotnie ubliżający poecie zarzut niskiego służalstwa. Chyba niesłusznie: była to, podobnie jak u nas odpowiednie zwyczaje towarzyskie wszelkiego rodzaju, zdawkowa moneta owych czasów, którą jakby za powszechnym porozumieniem z uśmiechem przyjmowano. Sam okadzony do przesytu kardynał nie przywiązywał do owych zmyśleń, sławiących rodzinę Este, jakiejś osobliwszej wagi. „Ależ, mistrzu Ludwiku, skąd żeście u licha wytrzaśli wszystkie te brednie?” miał zapytać autora Orlanda, lekceważąc widocznie, a raczej oceniając, jak należało, pochlebstwa poety.

Powodzenie Orlanda było ogromne; Ariost stał się od razu ulubionym wieszczem narodu — ale w stosunku jego do kardynała, w położeniu materialnym nie zaszła zmiana na lepsze. Zawiedziony w swych nadziejach poeta czekał tylko sposobności, ażeby mógł bez obrazy niewdzięcznego mecenasa opuścić. Z myślą rozstania nosił się Ariost od dawna. I tak w r. 1513 pośpieszył on umyślnie do Rzymu, ażeby znanemu sobie jeszcze z czasów kardynalstwa, teraz świeżo obranemu papieżowi Leonowi X złożyć swoje życzenia i zapukać do jego szczodrobliwości. Oto jak z humorem opisuje poeta swoje przyjęcie:

Z tronu się święta pochyla osoba,

Bierze za rękę, szczypnie w oba lica,

I pocałunek święty dawszy w oba,

Bulli — połówką bez taksy zaszczyca

(Trudniejsza sprawa z Bibieną[5] kochanym:

Nadszarpła mieszek druga połowica);

A ja z podołkiem, nadzieją wypchanym,

Ba, deszczem, chlapą i błotem szkaradnem,

Jeść i nocować idę pod Baranem.

(Satyra IV)

Nie obliczył marzyciel, ile to żarłocznych, a bliższych gąb czekało nasycenia z papieskiej śpiżarni, nie pomyślał, że Leon X odziedziczył po Juliuszu II głęboką nienawiść do domu esteńskiego, którego poeta był wiernym sługą i chwalcą. Z rzadką miną wraca i tu zawiedziony Ariost do dawnego jarzma i dźwiga je jeszcze do r. 1517, kiedy już następuje stanowczy rozbrat. W tym roku kardynał, wybierając się na objęcie swego nowego biskupstwa na Węgrzech, składał liczny dwór, ażeby tak zewnętrzną świetnością i przepychem, jako też doborem znakomitości naddunajskich „barbarzyńców” wprawić w podziw i olśnić. Mecenas liczył przy tym przede wszystkim na swego nadwornego poetę, wsławionego już wówczas twórcę Orlanda i — doznał zupełnego zawodu: Ariost oświadczył grzecznie, ale stanowczo, że w daleką krainę, „w pobliże gór Ryfejskich” nie pozwala mu jechać — katar. Była to oczywiście wymówka, rzeczywistą zaś przyczyną obojętność kardynała i brak namacalnego uznania, a nadto, jak się zdaje, słabość równie uporczywa, jeżeli nie uporczywsza, jak katar. Oto wracając w r. 1513 ze Rzymu, zabawił nasz poeta dłużej, wedle świadectwa Fornarego 6 miesięcy, u przyjaciela we Florencji, gdzie poznał i pokochał — tym razem szczerze i stale — piękną Florentynkę, Aleksandrę Benucci, wdowę po Tytusie Strozzi. Obraz tej ostatniej miłości Ariosta mamy uwieczniony w Orlandzie (XLII).

Widać twarz najpiękniejszą, twarz bardzo nadobną

Serdecznej białej głowy z marmuru białego,

Kształtnych nad podziw członków, oka poważnego;

Bieluchne alabastry czarną okrywała

Szatą, pereł, kamieni, złota nic nie miała.

Nie tak Wenus przechodzi gwiazdy swą jasnością,

Jako ta piękna pani niebieską gładkością

itd.

Dodajmy, że „anielska osoba” Aleksandry umieszczona tu w dobranym towarzystwie, bo pomiędzy pięcioma księżniczkami z domu Este i dwiema Gonzagami: miejsce wcale stosowne dla przyszłej małżonki księcia poetów. Mówię „przyszłej”, gdyż poślubić ją natychmiast nie pozwalało probostwo św. Agaty, z którego Ariost, lubo człowiek świecki, ale nieżonaty, obyczajem ówczesnym jako niby to przyszły proboszcz pobierał dochody. Było to po tylu przelotnych miłostkach uczucie głębokie i trwałe, i ani czas, ani starość nie potrafiły nic ująć z młodzieńczego zapału i uwielbienia, jakie poeta, prześladowany o to żartami przyjaciół, okazywał zawsze umiłowanej Aleksandrze. Teraz poświęcił dla niej kardynała, który wymówki nie przyjął i poetę w niełasce odprawił. Krzywdę naprawił poniekąd brat kardynała, panujący książę Alfons, zaliczając Ariosta w poczet swych dworzan i wyznaczając skromny jurgielcik. Ponieważ książę rzadko z Ferrary wyjeżdżał, więc też i poeta miał więcej swobody i wolnego czasu, przy tym stosunek do tego księcia humanisty i wybrednego znawcy poezji był dla Ariosta o wiele znośniejszy i lepszy, aniżeli do wojowniczego kardynała. Ostatecznie była to jednak zależność, którą poeta, marzący wciąż o czymś wręcz przeciwnym, boleśnie odczuwać musiał.

Chcesz wiedzieć, druhu, jaki mój stosunek

Dziś do książęcia i czy grzbiet cierpliwy

Mniej teraz czuje zmieniony ładunek,

Czy jeszcze, chmurny, narzekam, i krzywy?

Wiem, że odsednion, powiesz, i bez rzazu

I szkapa ze mnie z natury leniwy;

Lecz ja nie myśląc, powiem ci odrazu:

Jedno jak drugie — jarzmo, a wiec wstrętne;

Ostatnia słuchać czyjego rozkazu!

(Satyra III)

Ideałem poety była zupełna swoboda i niezależność, życie skromne, spokojne, ciche, ale wygodne, a przede wszystkim wolne od męczących podróży i wyjazdów. Oto własne słowa poety:

Smaczniejsza rzepa w własnej chałupinie,

Co ją, opiekłszy, na końcu patyka

Czyszczę, zakrapiam octem, maczam w winie,

Niż cudzy kwiczoł, kurka, pieczeń z dzika;

I lepsza licha kołdrzyna na spanie,

Niż jedwab, co go nić złota przetyka.

Wolę też błogie w domu próżnowanie,

Niźli objeżdżać trząskiem Etyopy;

Co mię obchodzą Scyci, Indyanie?

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Znam Rzym, Toskanię, lombardzkie równiny,

Górę, co Italią na poły rozkłada,

Morza, co płóczą[6] italskie dziedziny —

To mi wystarcza: resztę oko zbada

Łatwo, bez kosztów, Ptolomeja śladem

Jeżdżąc wokoło, czy pokój, czy zwada.

(Satyra III)

Ale zachowanie się księcia, lubo[7] bardzo dla poety życzliwe, nie zapowiadało tak rychło ziszczenia Ariostowych marzeń o „własnej chałupinie”. Toteż w trzecim roku służby zdobył się nasz poeta na krok stanowczy, ażeby poprosić księcia albo o poprawienie losu, albo — o łaskawą odprawę. Prośba odniosła pomyślny, lubo nie bardzo przez poetę pożądany skutek: Alfons powierzył mu połączony z znacznymi dochodami zarząd małego górskiego kraiku, Garfagnana, który teraz właśnie, po śmierci Leona X odpadł od państwa kościelnego i przyłączył się na nowo do księstwa ferarskiego, dokąd z dawna należał. Na tym stanowisku, w tym zapadłym kącie górskim między Modeną, Lukką, a Massą, wśród na pół dzikich górali, nieznających innego prawa nad wendettę, wytrwał nasz poeta całe trzy lata, nie przyjmując nawet ofiarowanej mu w r. 1523 posady książęcego posła na dworze nowego papieża, Klemensa VII.

Pan, chceli[8] łaskę dać mi wielkiej ceny,

Niech mię odwoła i jeździć nie każe,

Jak do Argenty albo do Bondeny.

(Satyra VII)

Tak pisał poeta do swego przyjaciela, sekretarza królewskiego, Pustofila, odpowiadając na zaszczytne pytanie co do owej dyplomatycznej posady w Rzymie.

Wyzwolenie przyszło w r. 1525. Ariost, złożywszy za przyzwoleniem księcia swój kłopotliwy (chociaż dochodny[9]) urząd, opuszcza z wielkim żalem mieszkańców Garfagnanę i przenosi się na stałe do Ferrary, gdzie już bez przerwy aż do śmierci przebywa. Z gubernatora zostaje teraz nadwornym poetą, intendentem teatralnym i budowniczym w jednej osobie, gdyż wedle jego to wskazówek i planów zbudowano w pałacu książęcym wspaniałą salę teatralną, w której pod nadzorem i kierownictwem poety odgrywano tłumaczone umyślnie przezeń komedie Plauta i Terencjusza lub jego własne, na wzór tamtych dla książęcego teatru pisane. Doczekał się wreszcie nasz Ariost tak długo, a daremnie dotąd pożądanej niezależności i swobody, gdyż właściwie służby i krępujących go zobowiązań na dworze nie miał żadnych. Za pieniądze, zaoszczędzone w latach gubernatorstwa, zakupił obszerny plac przy ulicy Mirasole i zbudował sobie dom, który z dumą mógł nazwać własnym.

Mały domek, lecz czysty, wygodny choć ciasny,

Pańska moja siedziba, bo za grosz mój własny.

Taki napis w języku łacińskim umieścił na tej swojej nowej siedzibie; określa on może lepiej niż długie wywody charakter i usposobienie naszego poety. Tu się mógł swobodnie oddawać drugiemu obok poezji ulubionemu zajęciu, ogrodnictwu, chociaż o hodowaniu jarzyn najmniejszego nie miał pojęcia, tak, że np. posadziwszy kaparki i ciesząc się już naprzód spodziewanym plonem, doczekał się — pospolitego bzu. Tu przeżywał poeta szczęśliwy i pogodny wieczór żywota; uwielbiany przez naród, szanowany i zaszczycany przez wielkich tego świata — Karol V miał go według rozpowszechnionego podania uroczyście uwieńczyć wawrzynem — pracował dalej nad ostatecznym wygładzeniem i dodatkowym rozszerzeniem swego wielkiego poematu. W pierwszym wydaniu z r. 1516 liczył Orland Szalony pieśni 40, tyleż w drugim (1526 r.); teraz przygotował poeta trzecie, w którym obok drobnych zmian stylistycznych, znalazło się sześć pieśni nowych, tak, że poemat zyskał objętość 46 pieśni. Nowe dodatki stanowią: nowela o Olimpii, pieśni X i XI; przygoda Bradamanty w Trystanowym zamku z tym wszystkim, co się z nią łączy, a więc pieśni XXXII 50 – XXXIII 76 i cała pieśń XXXVI, wreszcie historia przeszkody odwlekającej Rugierowe małżeństwo i jego wyprawy na wschód, pieśni XLIV 36 – XLVI 66. Jeszcze przed wsunięciem tego ostatniego epizodu zabrał się nasz poeta do pracy nad dalszym ciągiem Orlanda, lecz później zamiar porzucił: są to owe Cinque canti, powtarzane zwykle w zupełnych wydaniach Ariosta.

Powiększony i doprowadzony do 46 pieśni Orland wyszedł z druku 1532 r. Odtąd, jakby już w zupełności spełnił swoje zadanie, począł przedwcześnie zestarzały poeta coraz częściej zapadać na zdrowiu. Na domiar utworzył mu się na szyi wrzód, który skutkiem niewłaściwego leczenia zepsuł żołądek i sprowadził wycieńczenie sił; Ariost umarł, nie przeżywszy spełna lat 60, 6 czerwca 1533 r.

Orland Szalony doczekał się przeszło stu wydań i został wcześnie przełożony na główniejsze języki europejskie. Najwcześniejsze tłumaczenie jest francuskie z r. 1542, po nim następują: hiszpańskie z r. 1549, angielskie r. 1591, polskie sprzed r. 1620, wreszcie niemieckie z lat 1632–1634. Nie byliśmy więc i pod tym względem ostatni, tylko że w literaturze europejskiej zajmujemy dotąd miejsce po Niemcach, bo przekład polski spoczywał długo w rękopisie i pojawił się (niecały, bo tylko pierwszych 25 pieśni) dopiero na samym schyłku XVIII w., w r. 1799. Autorem tego pierwszego i aż do ostatnich czasów jedynego tłumaczenia Orlanda[10] jest synowiec[11] czarnoleskiego Jana, Piotr Kochanowski.

Dziwnie po macoszemu obeszła się potomność, nie mówiąc już nic o współczesnych, z tłumaczem Tassa i Ariosta: ci, co mogli coś o nim jeszcze z żywej tradycji wiedzieć, nie podali prawie żadnych wiadomości; najbliższy czasem Starowolski pominął go milczeniem, choć nagrobek w Monumentach obok innych umieścił, Niesiecki poświęcił mu zaledwie króciuchną wzmiankę. Już samo pochodzenie naszego Piotra zmieniało się[12] w ciągu trzech wieków niespełna trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana, potem synowcem z Mikołaja, nareszcie, w naszych już czasach, synowcem z innego brata, Piotra. Pierwszy domysł, niepoparty niczym, upadł już dawno, zbity gruntownie naprzód przez Aleksandra Krasickiego[13], Przyborowskiego[14], po nich przez ks. Gackiego[15] i Plenkiewicza[16]. Powodem ostatniego twierdzenia był ogłoszony przez Wierzbowskiego akt prawny, w którym dnia 12. grudnia 1605 występuje nob. Petrus Kochanowski miles ordinis S. Iohannis Hierosolymitani, olim gen. Petri Kochanowski, vexilliferi terrae sandomiriensis, filius[17]. Byłby to więc dowód niezbity, że Piotr Kochanowski był synem Piotra, oczywiście z Konar, a więc również synowiec poety Jana, tylko z innego brata, aniżeli dotąd na podstawie zupełnie pewnych dokumentów przypuszczano. Tak by było, gdyby ów Piotr, syn Piotra, był istotnie naszym Piotrem, tłumaczem Goffreda i Orlanda. Ale przeczą temu dwie ważne okoliczności: naprzód to, że tłumacz, będąc już w r. 1604 dowodnie sekretarzem królewskim, w następnym roku tego tytułu obok maltaństwa nie położył, mimo że we wszystkich znanych nam aktach (nie wyjmując tytułowej karty Goffreda) podpisuje się zawsze sekretarzem J. K. Mci; druga, nie mniej ważna, że sekretarz J. K. Mci, tj. tłumacz Goffreda, ani w jednym znanym nam akcie obok sekretarstwa nie przyznaje sobie godności kawalera maltańskiego. Stąd wniosek, zda mi się, pewny, że Piotr, syn Piotra, kawaler maltański, a Piotr, sekretarz J. K. Mci, tłumacz Goffreda, są to dwie całkiem różne osoby; jakoż genealogia Plenkiewicza, na urzędowych aktach oparta, wymienia istotnie dwu Piotrów Kochanowskich, braci pomiędzy sobą stryjecznych, jednego, syna Piotra z Konar, drugiego, syna Mikołaja z Sycyny. Że tłumacz Goffreda jest właśnie owym Piotrem, synem Mikołaja z Sycyny, dowodzi choćby tylko ta jedna okoliczność, że Piotr Kochanowski, sekretarz królewski — a tak się właśnie tytułuje tłumacz Jerozolimy Wyzwolonej — wznosi około r. 1615 razem z bratem Adamem pomnik matce, Katarzynie z Jasieńca, Mikołaja z Sycyny małżonce[18]. Twierdzenie o maltaństwie Piotra tłumacz (którego mu Niesiecki nie przypisuje) puścił w świat niebaczny Krasicki[19], złudzony dopiskiem w liście Próchnickiego: „Koluczkiego że à Malta nie masz, posylam otho W. M. list I. pana Kochanowskiego o thym[20]”. Obecnie domysł ten, na kruchej podstawie oparty, należy, mówiąc językiem tegoż Krasickiego, „między bajki włożyć”.

Ojciec naszego Piotra, Mikołaj, autor Rotuł, był trzecim z kolei synem Piotra, sędziego sandomierskiego. Przy ogólnych działach w r. 1559 przypadła mu wspólnie z najmłodszym Jakubem wielka wieś Sycyna z dopłatą 1050 zł. W cztery lata później, czy że Jakub doszedł do pełnoletniości, czy też Mikołaj myślał o swym postanowieniu, nastąpił podział Sycyny między obu dotąd „niedzielnych” braci, przy czym część południowa dostała się Jakubowi, północną otrzymał Mikołaj[21]. Jakoż niedługo potem, bo w r. 1565, pojmuje, nie szukając żony, jak każe przysłowie, daleko, 30-kilkoletni Mikołaj 15-letnią Katarzynę, dziedzica wsi sąsiedniej, Jasieńca, Adama Tymińskiego córkę. Ile ze wszystkiego widać, małżeństwo było szczęśliwe i Katarzyna w ciągu 17-letniego pożycia obdarzyła małżonka dziesięciorgiem potomstwa; najstarszy był Adam, późniejszy sędzia lubelski, drugi nasz Piotr, (ur. 1566 r.) trzeci Mikołaj, czwarty Jan, późniejszy kanonik krakowski i gnieźnieński i również sekretarz J.K.M. († 1613), piąty Hieremiasz († 1603), szósty Wszebor. Ponieważ nagrobek Katarzyny mówi o decem liberi, akta zaś wymieniają tylko sześciu synów, więc przypuścić się godzi, że reszta rodzeństwa były córki. Dziatek więc, jak widzimy, było dużo, a dziedzictwo, połowa wioski wprawdzie dość dużej, niewielkie. Trzeba było pomyśleć o jakimś dorobku; to też widzimy pana Mikołaja przez lat 13 (od r. 1569 do śmierci[22]) na skromnym, lecz dochodnym urzędzie podstarościego radomskiego. Pod względem charakteru i usposobienia jest pan podstarości wiernym odbiciem starszego brata, Jana: to samo zamiłowanie wsi i spokojnego żywota ziemiańskiego, ta sama skromność w życiu, przestawanie na małym, serce otwarte dla bliźnich, dla przyjaciół zwłaszcza, a wreszcie ten sam pociąg do rozrywek umysłowych, do ksiąg i ciągłego czytania.

Niech mi ogień wielki gore

I ksiąg mam pełną komorę.

(Napominanie II)

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Towarzystwo z umarłemi

Wolałem mieć, niż z żywemi,

Którzy mię w cnocie ćwiczyli[23].

(Napominanie VI)

Talent poetycki posiadał Mikołaj niewątpliwie, choć znacznie mniejszy niż brat starszy, i uprawiał go też, jak się zdaje, mało. Przynajmniej o większych utworach jego Muzy nie wiemy nic, a Rotuły, ten wierszowany testament dla dzieci, które wkrótce miał osierocić, pochodzą z ostatnich lat (może z ostatniego roku) życia, kiedy to, złożony chorobą, stracił wszelką nadzieję wyzdrowienia.

I moje też chore ciało

O ten żywot już dba mało.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Już w domu mój rząd mały,

Bom na wszystko już niedbały.

(Napomienie XII)

Ideał ekonomiczny pana podstarościego jest niezmiernie skromny:

Mając, dziatki, wyżywienie,

Macie wielkie dobre mienie.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Niech mi brożek do nowego

Wedle staniku mojego

Doda zboża i żywności

Dla czeladzi i dla gości.

(Napomnienie II)

Koniec z końcem związać — oto szczyt marzeń pana Mikołaja. W latach gorszych ucieczka do „skrzynki”, pochodzącej zapewne z żoninego posagu; skąd wziąć na wiano dla córek, jeżeli ich jest więcej, nie wspomina: kłopot to zapewne braci-dziedziców. Bo że o synach, których w rodzinach szlacheckich bywała niezwyczajna dziś mnogość, nie myślano wcale, zrozumieć łatwo wobec niezliczonych źródeł nie tylko „wyżywienia”, ale i dostatków, z których młodzież szlachecka owych czasów pełną garścią czerpać mogła. Służba królewska, dwory panów świeckich i duchownych, wojskowość, starostwa, dzierżawy królewszczyzn, urzędy świeckie i godności duchowne, wszystkie te stoły, mniej lub więcej obficie zastawione, nie tylko żywiły tłumy szlacheckie, ale dawały najczęściej dostatki. W najgorszym razie brał młodzieniec szlachecki za spłaconą w gotówce część ojcowizny tzw. arendę, tj. dzierżawę i miał przy ówczesnym ustroju społecznym nie tylko dostateczne „wyżywienie”, ale mógł nawet, żyjąc skromnie i oszczędnie, czerwieńcami napełnić „skrzynkę” i zostać zamożnym posesjonatem. Nieodzownym jednak warunkiem wszelkiej „krescytywy” było nie zasklepiać się w ciasnym dla licznego potomstwa domu, nie klepać biedy na szczupłym spłachciu ojczystym, lecz puszczać się śmiało w świat przestronny i szukać szczęścia u ludzi. Odrażający przykład zasiedziałego i na pół schłopiałego szlachcica kreśli pan Mikołaj ku przestrodze swym dzieciom w Napominaniu III:

Dziatki, toć wam prorokuję

I za pewne obiecuję,

Który z was dom zamiłuje,

Że prędko nędzę uczuje.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Musi mieszkać w ciemnym chyzie[24],

Lada się go co nagryzie.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Nie potka go z wianem żona,

Ani w przypadku obrona,

Do szczęścia drogę zagrodzi,

Które za pługiem nie chodzi.

W Napominaniu V mamy przeciwieństwo owego prostaka „w dymnym chyzie”, konterfekt, jak się zdaje, samegoż pana Mikołaja:

Ale kto ma świat przestrony,

Ten dostanie z wianem żony.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Będą go wszyscy ważyli,

Za czym dostanie po chwili

Dla swej cnoty i godności

I chleba i majętności.

Że autor Rotuł, był na szerokim świecie, przemawia za tym jego późne ożenienie, a dowodzą ubocznie własne słowa w Napominaniu XI:

Mogłem być znaczny na świecie

I bogatszy w swym powiecie;

Dostałoby się też było,

By się było tym bawiło,

Albo urzędu jakiego,

Albo chleba kapłańskiego,

Albo wioski od klasztoru,

Albo jurgieltu od dworu.

Oczywiście nie mógłby tego wszystkiego dostać, siedząc, jak to mówią, w domu za piecem. Rozum jednak i religijne zasady wskazały mu inną drogę życia:

Widziałem ludzkie starania,

Prozną pracą[25], frasowania,

Nietrwałej władze tytuły,

Wsi, korony i infuły;

O które nigdy nie dbali,

Którzy Boga miłowali,

I ci, którzy mądrzy byli,

Takiemi rzeczy gardzili.

Umarł Mikołaj Kochanowski w r. 1582, osieracając 30-letnią wdowę z dziesięciorgiem dzieci. Majątku im wielkiego nie przekazał, lecz zostawił rzecz daleko ważniejszą — dobre imię i przykład.

Matki swej, dziatki, pytajcie

I u niej się dowiadajcie,

Jakom się rządził na świecie,

A od niej sprawę weźmiecie.

Szczęśliwe dzieci, do których ojciec tak o sobie odzywać się może. A i owa Katarzyna z Tymińskich musiała być również niepospolita kobieta, kiedy pan podstarości z taką ufnością na jej świadectwo się powołuje, nie wyrażając nigdzie najmniejszej obawy o wychowanie i przyszłość swych dziatek. Jakoż usprawiedliwia wdowa to dobre o niej mniemanie: z sześciu synów, czterech wyszło na ludzi, dwóch, jak się zdaje, umarło młodo. Umarła w r. 1603; najlepszej matce (optimae matri) wystawili w kaplicy Kochanowskich w Zwoleniu około r. 1615 pomnik dwaj już tylko wtedy żyjący synowie, Adam i Piotr.

Jak owdowiała matka pokierowała synami, a przede wszystkim, gdzie i jakie im dała wykształcenie, czy w kolonii akademickiej w pobliskim Opatowie, czy też — co podobniejsza — trzymała do nich osobnego bakałarza (może na spółkę z Piotrem z Konar) — co było dość zagęszczonym u ówczesnej szlachty zwyczajem, a na co już Gliczner powstawał — w braku jakichkolwiek w tej mierze wiadomości, powiedzieć nie umiemy. To pewno, że w Akademii Krakowskiej żaden z synów Mikołaja nie był, gdyż w Album studiosorum, dość zresztą ubogie w nazwiska szlacheckie, żaden wpisany nie został. Nie wiemy również, gdzie nasi podstarościce odbyli praktyczną szkołę życia. Szerokie znajomości Kochanowskich, a zwłaszcza stryja poety, otwierają domysłom przestronne pole. Za pobytem na dworze Zamojskiego przemawiałyby ścisłe i zażyłe stosunki z wielkim hetmanem dwu stryjów, Jana i Andrzeja; jakoż istotnie jeden z synów tłumacza Eneidy przebywał jakiś czas w otoczeniu Zamojskiego[26]. Przejście zwłaszcza dwu synów Mikołaja, naszego Piotra i Jana, do kancelarii królewskiej, kazałoby się domyśleć, że przyszły tłumacz kształcił się pierwej praktycznie i zaprawiał do pióra na dworze kanclerza, zanim, polecony przez Zamojskiego, został sekretarzem J. K. Mci.

Ale z śliskiego pola domysłów przenieśmy się raczej na pewny grunt dokumentów i wiadomości. Są one, niestety, nader skąpe i na domiar dotyczą samych tylko zewnętrznych okoliczności; natomiast takich, coby nam pozwoliły wejrzeć w głąb tej bądź co bądź niepowszedniej duszy, dokumentów choćby takich, jak Rotuły ojca, brak dotkliwy, zupełny. Toteż nie piszemy właściwie życia naszego tłumacza, lecz podajemy jedynie suchą kronikę luźnych wydarzeń i faktów, jakie nam przekazały urzędowe przeważnie akta i dokumenty. Dowiadujemy się tedy pod r. 1598, że wtedy nastąpił pomiędzy 6 braci podział ojcowizny, połowy Sycyny, przy czym Jan, widocznie już o stanie duchownym myślący, ustąpił, jak się wyraża dokument, (zapewne sprzedał) swoją część starszym braciom, Adamowi i naszemu Piotrowi[27]. Z natury rzeczy wynika, że Piotr, jak i inni bracia, są przy tym akcie obecni. W następnym roku (1599) widzimy przyszłego tłumacza w Padwie, gdzie do kasy nacji polskiej złożył sex libras[28]. Gdyby z wysokości datku można wyciągać jakikolwiek wniosek co do stanu majątkowego dawcy, to Piotr Kochanowski należałby do ludzi średnio zamożnych, a nawet dostatnich, gdyż są tacy, co w tymże czasie dali od niego mniej, bo 5, 4, 3 a nawet jedną librę; między innymi dał Stanislaus comes a Tarnow tylko trzy libry, coby oczywiście przeciw naszemu wnioskowi poniekąd przemawiało. Ważniejsza byłaby odpowiedź na pytanie, dokąd i po co nasz Kochanowski przez Padwę przejeżdżał; bo że człowiek 33-letni chyba na naukę tam nie przyjechał, wydaje się rzeczą pewną. Żeby na własny koszt i dla własnej przyjemności lub nawet na jubileusz do Rzymu podążał, trudno przypuścić, zważywszy z jednej strony kosztowność takiej podróży w owych czasach, a z drugiej szczupłość dziedzicznej fortuny i kupno części Janowej w roku poprzednim. Nasuwałby się domysł, że może znalazł się w Padwie w orszaku jakiegoś wielkiego pana, dążącego czy to w jakiej sprawie dyplomatycznej czy na jubileusz do Rzymu. Otóż między dawcami na rzecz polskiej instytucji w Padwie znajdujemy jednocześnie z naszym Piotrem rzeczywiście dwie osoby, z którymi nasz Kochanowski mógł tę podróż odbywać jako dworzanin czyli sługa, jak się w owe czasy wyrażano, tj. kardynał Jerzy Radziwiłł i Stanisław Lubomirski, hrabia na Wiśniczu, starosta podówczas sandecki, późniejszy podczaszy koronny i zwycięzca pod Chocimiem. Większe prawdopodobieństwo, jeżeli tu tego słowa w ogóle użyć wolno, przemawiałoby za kardynałem, a to głównie z powodu ścisłych stosunków, jakie łączyły stryja Jana z rodziną Radziwiłłów. To by nam tłumaczyło, dlaczego nasz Piotr tak późno stosunkowo wszedł do kancelarii królewskiej jako sekretarz; widocznie nie od razu dostał się na dwór kanclerza, lecz musiał pierwej „sługować” gdzie indziej. Bądź jak bądź, nasz Kochanowski był w r. 1599 we Włoszech, a pobyt ten miał dla niego i dla literatury polskiej ogromne znaczenie: tam to zapewne poduczył się języka i poznał dwa arcydzieła literatury włoskiej, które miał następnie przyswoić ojczystej literaturze. Pobyt jednak nie musiał być — i nie był też, jak wiemy na pewno, długi, gdyż znajomość języka włoskiego, przynajmniej w czasie tłumaczenia Orlanda, jest u Kochanowskiego jeszcze nader skromna, czego dowodzą liczne nieporozumienia i jaskrawe niezgodności z oryginałem.

W następnym roku (1600) spotykamy się z naszym Piotrem, a raczej z przedstawicielami wszystkich czterech linii licznie rozrodzonych potomków Piotra, sędziego sandomierskiego — piąty syn, poeta Jan, nie zostawił, jak wiadomo, męskiego potomstwa — w Czarnolesie, gdzie pod dość wysokim zakładem 2000 zł staje dnia 8 lutego wspólny układ, oblatowany następnie — bez podania treści, jak zwykle — w czwartek przed niedzielą środopostną w Warszawie podczas sejmu przez naszego Piotra i Jana, syna Andrzeja z Baryczy, tłumacza Eneidy. Co było powodem owej tajemniczej intercyzy? — Zagadkę rozwiązuje skarga Jana Gniewosza, wuja i opiekuna trzech sióstr: Krystyny, Elżbiety i Heleny Kochanowskich po Mikołaju Kochanowskim z Czarnolasu, stryju (lubo nierodzonym) zawierających układ Kochanowskich, wniesiona na Kochanowskich z Policzny, Sycyny i Baryczy (oraz innych wspólników) o to, że nocą zbrojnie napadli na dwór w Strykowicach, gdzie u swej siostry, Doroty Boguszowej (żony skarżącego) przebywały za jego wolą i wiedzą owe trzy panny Kochanowskie, tam rzeczone panny przemocą porwali i „nieprzystojnie do miasta Markuszowic, do dworu Jana Firleja uprowadzili i tam jedną z nich, nieletnią Helenę, bez jej woli i bez przyzwolenia opiekuna, do tego z pominięciem sióstr starszych, sprawcy porwania, Bartłomiejowi Kazanowskiemu w małżeństwo oddali[29]. Sprawa jasna: o pannę starał się ów sprawca napadu, Kazanowski, a że opiekun ze strony macierzystej był mu przeciwny, więc dopiął swego przy pomocy krewnych ze strony ojczystej, tj. Kochanowskich. Czy skarga odniosła skutek, nie wiadomo i mało nas to obchodzi; małżeństwa oczywiście rozerwać się nie dało i w r. 1608 występuje też Helena jako pani Kazanowska w pewnym akcie. Dla nas daleko ważniejsza okoliczność, że linia sycyńska po Mikołaju, lubo układ w Czarnolesie podpisała, w owym jednak napadzie na dwór w Strykowicach żadnego nie brała udziału i dlatego w skardze ani Piotr, ani inny brat wymieniony nie jest. Czy nasz Piotr zostawał podówczas w takim obowiązku, że się na wyprawę wyrwać nie mógł, czy też może nie zgadzał się na takie zakończenie sprawy, wobec braku jakichkolwiek wiadomości rozstrzygnąć niepodobna.

Rok 1602 zaznaczył się, jak się zdaje, w życiu naszego tłumacza tym, że został nareszcie, 36-letni, sekretarzem królewskim, gdyż w maju następnego roku (1603) jedzie już jako sekretarz do Rawy, ażeby stamtąd odwieźć zupełną kwartę do Lwowa „na popłacenie zasłużonego żołnierzom inflanckim[30]”. W tym też roku, może nawet jeszcze w czasie pobytu we Lwowie umarła 15 czerwca „najlepsza matka”, Katarzyna z Tymińskich. Pochowali ją zapewne w podziemiach kościoła zwoleńskiego; starszy brat jednak, Adam, powziął myśl wzniesienia osobnej kaplicy przy tymże kościele z przeznaczeniem, aby w jej sklepach spoczęły zwłoki rodziny Kochanowskich; tam też przeniósł między 1610–1615, gdy kaplica była gotowa, ze zwłokami dziadków i stryja, poety Jana, czcigodne szczątki rodziców. Kaplicę wyposażył nasz Piotr Kochanowski sprzętem srebrnym (argentea supellectili), zapewne lichtarzami i przyborami do mszy, oraz licznymi ornatami (multa veste sacra), i przyozdobił gobelinami (acu pictis tabellis) przywiezionymi z zagranicy, a nadto zapisał, zapewne testamentem, wieczysty fundusz. W tym też czasie wystawili obaj bracia, Adam i Piotr, w tejże kaplicy pomnik przekazujący potomności pamięć tej dobrej matki[31]. Obok żałoby przyniósł ten rok rodzinie Mikołaja i pociechę, której jednak matka już nie doczekała: w kilka miesięcy po jej śmierci (27 października 1603) zostaje trzeci z kolei brat Jan, choć dopiero „minorum ordinum clericus” kanonikiem krakowskim[32]; nosi on później także tytuł sekretarza królewskiego, a do kanonii krakowskiej przyłączył jeszcze gnieźnieńską. Aliści w rok potem znowu żałoba: umiera jeden z młodszych braci Eremian czy też Hieremiasz, jak w dokumentach, (13 października 1604) w Lublinie[33], dokąd się udał zapewne na popieranie jakiejś sprawy. O Piotrze posiadamy z tego roku dwie wiadomości, jedną, że jako sekretarz królewski miał „zatrzymanego zasłużonego” 609 zł, z czego połowę (w skarbie zawsze pustki!) miał mu za przechowaną do naszych czasów asygnatą królewską (z dnia 9 listopada 1604 r.) wypłacić z arendy starostwa samborskiego i żup ruskich Jerzy Mniszek[34]; drugą, że na samym końcu tego roku lub początku następnego (1605) jeździł nasz sekretarz z polecenia królewskiego do Łomży na odebranie tamtejszego starostwa od wdowy po nieboszczyku staroście, Helżbiety z Dembińskich Modliszewskiej. Jakoż pod dniem 30 marca 1605 poświadcza nasz Kochanowski, jako administrator starostwa łomżyńskiego, że starostwo razem z przeszłoroczną krescencją od pani starościny odebrał[35]. Jak długo administrował nasz sekretarz w Łomży? — Oczywiście do zamianowania nowego starosty, co długo trwać nie mogło. Widzimy też w następnym roku (1607) pana sekretarza na innej administracji, w Wielkopolsce, gdzie czasowo zarządzał starostwem ujskim. Wyraźny ślad tej administracji dochował się w rekognicji Jana Izdbickiego, sędziego kaliskiego, w której pan sędzia zeznaje, (2 lutego 1607), jako „od IMP. Piotra Kochanowskiego, sekretarza JKMci, administratora natenczas Usczkiego... złp. pięćset na swój jurgielt odebrał[36]. Alić niedługo widocznie popasał i na tej administracji nasz Kochanowski, kiedy konstytucja majowa sejmu tego samego roku wyznacza go lustratorem z ramienia królewskiego „do rewidowania dóbr stołu naszego po zmarłej ręce i tych, któreby dotąd nie były rewidowane, abo na których summy stare są extenuowane wedle konstytucji Anni 1601”. Kochanowski razem z Stanisławem Bykowskim, kasztelanem łęczyckim, od senatu i Pawłem Chocimowskim od rycerstwa był przeznaczony do rewizji królewszczyzn na Rusi i na Wołyniu[37].

Czy jednak rewizja w tym burzliwym roku przyszła do skutku, nie wiemy. Pod następnym rokiem (1608) znajdujemy w cennym dziełku ks. Gackiego O rodzinie Jana Kochanowskiego (s. 52)[38] ciekawą o naszym Kochanowskim wiadomość, że razem z bratem Adamem, jako dziedzice Sycyny, z jednej, a Marcin, syn Jakuba z Sycyny, z drugiej strony, Kochanowscy potwierdzają ów układ względem podziału Sycyny z r. 1563, zdziałany przez ojców. Pomijamy prawniczą stronę sprawy, dlaczego by synowie mieli jeszcze potwierdzać umowę ojców, gdyż nie znając aktu w całej rozciągłości, nie podobna nam jakiegokolwiek o nim sądu wydać; zaznaczamy tylko tę dla naszego Piotra charakterystyczną okoliczność, że spłaciwszy do spółki z Adamem innych braci, o ile jeszcze żyli, jak to uczynił z Janem jeszcze w r. 1598, występuje w tym roku (1608) jako współwłaściciel Sycyny, tj. tej połowy, która w r. 1563 przypadła ojcu Mikołajowi. Widocznie marzył nasz pan sekretarz, podobnie jak Ariost, o spokojnym, ziemiańskim życiu na starość, a wszystkie te jazdy na usługach dworskich, owe kłopotliwe administracje miały służyć do tego, ażeby zdobyć jaki taki dostatek, zapewniający mu na resztę życia niezależność i dobrobyt. Do tego celu, wskazanego Rotułami, zbliżał się nasz Kochanowski z każdym rokiem, tak, że w r. 1610 mógł wziąć w połowie zastawem, w połowie arendą obszerne tuż pod Krakowem dobra od Jana Firleja, widocznie przyjaciela Kochanowskich, gdyż on to przed 10 laty użyczył swego dworu w Markuszowicach na czasowe umieszczenie porwanych przemocą córek śp. Mikołaja Kochanowskiego z Czarnolasu. Znajomość więc, jeżeli nie przyjaźń, była dobra i dawna. Teraz tenże Firlej, starosta lubelski, czy to potrzebując gotówki, czy też nie chcąc dla słabego zdrowia — umarł w cztery lata potem — trudnić się sam osobiście gospodarstwem, wypuszcza naszemu tłumaczowi dobra swe Balice, Burów, Szczeglice i Niegoszowice w ten sposób, że połowę ma trzymać Kochanowski prawem zastawu za pożyczonych 12 000 zł, a z drugiej połowy płacić czynsz dzierżawny; bliższe szczegóły znajdowały się zapewne oznaczone w nieznanej nam intercyzie, ze znanej do akt grodu lubelskiego, na którą się relacja intromisyjna woźnego powołuje[39]. Zaledwie jednak objął nasz Kochanowski wymienione dobra, wprowadzony przez woźnego dnia 30 kwietnia 1610 r., gdy niebawem znów rusza w drogę, tym razem już nie na administrację starostwa, ani do króla pod Smoleńsk, lecz do słonecznej Italii, o której zapewne marzył od czasu pierwszego (w r. 1599) w niej pobytu. Powód wyjazdu znamy w tym wypadku dokładnie, gdyż go sam Kochanowski podaje; oto, co czytamy w księdze nacji polskiej pod rokiem 1609: Petrus de Sycyna Kochanowski, secr. reg. Patavium valetudinis recuperandae causa 6. Junii a. 1610 veniens dedit ungarum unum[40]. A więc celem odzyskania zdrowia przybył nasz Kochanowski, jak wielu innych rodaków, zapisujących się z darami do tejże księgi, oczywiście nie do samej Padwy, która uzdrowiskiem nie była i nie jest, lecz do odległych tylko o 10 km słynnych podówczas aquae lub thermae Patavinae, a w szczególności do znanego już starożytnym fons Aponi, dzisiejszego Abano[41]. Razem z Piotrem bawi tym razem brat młodszy Jan, kanonik, teraz już nie tylko krakowski, ale i gnieźnieński, a nadto tak samo jak brat sekretarz J. K. M.; czy jedynie choremu bratu towarzyszył, czy też jechał od króla w jakiejś sprawie do Rzymu, nie wiadomo. Stan majątkowy Piotra jest teraz widocznie znacznie pomyślniejszy niż 11 lat temu, gdyż zamiast 6 liber, jak wtedy, składa w ofierze na potrzeby rodaków ungarum unum, całego czerwieńca, a więc tyle, co np. w tym samym roku po nim zapisany Krzysztof z Tęczyna Ossoliński, kasztelanic podlaski. Jak długo bawił nasz Kochanowski we Włoszech, nie wiemy. To tylko pewna, że w sierpniu następnego roku (1611) jest w kraju i to w Krakowie, gdzie widocznie na stałe osiada. Dnia bowiem 23 sierpnia t.r. staje przed aktami ławniczymi krakowskimi ur. Marcin z Chrząstowa Chrząstowski, właściciel kamienicy przy ul. Brackiej, Eforynowską zwanej, i zeznaje na rzecz Piotra Kochanowskiego, sekretarza J. K. M., dług 650 zł; w długu tym wypuszcza temuż wierzycielowi swemu pewne pokoje w tylnej części kamienicy, wychodzącej na Psi Rynek naprzeciw kościoła św. Franciszka, a wymienione w inwentarzu, sporządzonym 22 sierpnia tegoż roku i podpisanym własnoręcznie tak przez ur. dłużnika jak i ur. wierzyciela, bez żadnego czynszu lub też potrącania z pożyczonego kapitału, naprzód na trzy lata, a potem na tak długo, aż wierzytelność będzie w całości spłacona[42]. Dla objaśnienia dodamy, że kamienica, zwana wówczas Eforynowską, miała dwa fronty, jeden główny od ulicy Brackiej (dziś l.p. 10 przy ul. Brackiej) i drugi, tylny, posticum w dokumencie zwany, wychodzący na Psi Rynek (dziś plac Wszystkich Świętych). Jest to obecnie osobna kamienica pod l.p. 7 przy placu Wszystkich Świętych, odłączona w r. 1615 od swej siostrzycy przy ulicy Brackiej. W tym bowiem roku (16 maja 1615) sprzedali odłączoną już kamienicę przy Psim Rynku Piotr, Przecław i Jan, synowie śp. Marcina, Chrząstowscy obciążoną długiem Kochanowskiego za 2500 złotych panu Melchiorowi Michałowskiemu[43], a ten odprzedał ją we wtorek przed św. Wawrzyńcem (8 sierpnia) 1617 r. Piotrowi Kochanowskiemu[44]. Poprzednio arenda Balickiego klucza, następnie wynajęcie stałego mieszkania na czas nieograniczony, wreszcie kupno kamienicy — wszystko to dowodzi, że nasz Kochanowski porzuca w tym czasie służbę dworską i osiada na stałe w Krakowie, ażeby wykończyć rozpoczęte może dawniej prace literackie, z których jedna, Jerozolima Wyzwolona Tassa, wyszła w r. 1618 u Cezarego w Krakowie. Osiągnięta po wielu latach wysługi niezależność i dobrobyt czyniły jesień tłumacza nader podobną do ostatnich lat Ariosta, podobnie jak służba dworska przypomina „jarzmo kardynalskie” i „ciężką niewolę” Orlandowego śpiewaka.

Spokojne te i szczęśliwe lata bywały jednak popieprzane małymi przykrościami. Kamienica, której pan sekretarz był początkowo opiekunem, a później właścicielem, nabawiła go po dwakroć kłopotu. Oto w r. 1612. jeden z sąsiadów, Muty, w ścianę kamienicy, którą się opiekował Kochanowski „włamał trąmów ośm”; zbudował też u siebie obdach, „którym to obdachem, jako nam (tj. wiertelnikom) IMć (Kochanowski) sprawę zdał, że mu do tej kamienice światła siełę ujął, bo pierwszy obdach nie beł tak wysoki, jako ten teraz, którego IMć cierpieć nie chce, jedno żeby beł taki, jako pierwszy”. „Widzieliśmy też — zeznają dalej wiertelnicy — w tejże kamienicy IMci p. Chrząstowskiego komin w izbie na pierwszym piętrze przeciwko drzwiom, który IMć p. sekretarz nowo dał zmurować i włamać w tęż ścianę, który jest na półtrzeci ćwierci w głąb włąmany; a iż się właśnie trafiło na trąmy Mutego, które są z tego komina, obawia się IMć, gdy się będzie w tym kominie palić, jakiego niebezpieczeństwa[45]”. Koniec sprawy niewiadomy: Muty zapewne owe tramy wyjął. Innym razem znowu — a było to w cztery lata później (1616 r.) — sprowadzeni przez Kochanowskiego wiertelnicy opowiadają nam o nowej psocie drugiego sąsiada: „Widzieliśmy na tyle (kamienicy, teraz już Michałowskiego) mur z kamienice panów Łyskowiców (która miała front do ulicy Grodzkiej) idący nad dach p. Silnickiego i nad dach Imci p. Kochanowskiego, nowo wywiedziony, w którym murze widzieliśmy okien cztery, nowo w tymże murze nowym zmurowanych... a ty okna są przeciwko latarniej IMci p. Kochanowskiego. Są też dwie dziurze albo okienka maluśkie, uczynione w tym murze; których okien IMć pan Kochanowski cierpieć nie chce[46]”. Obie sprawy załatwiono zapewne po myśli pana sekretarza, gdyż w dokumentach dalszego o nich śladu nie ma.

I zdrowie też nie dopisywało, jak się zdaje, w tych czasach, naszemu Kochanowskiemu, gdyż w r. 1613 widzimy go po raz trzeci we Włoszech, jak świadczy księga nacji polskiej, do której się wpisał, podobnie jak trzy lata przedtem, z datkiem jednego dukata węgierskiego[47]. Tym razem pobyt we Włoszech trwał, jak się zdaje, dłużej; przynajmniej nie znamy żadnego aktu, który by stwierdzał obecność Kochanowskiego w kraju. Nawet pozew (z 9 marca 1615 r.) Andrzeja i Henryka Firlejów, synów i spadkobierców zmarłego tymczasem Jana, kasztelana wojnickiego, żądający od pana sekretarza odebrania złożonej w sądzie sumy zastawnej i ustąpienia z dzierżawy, położył woźny i ogłosił czeladzi (familiae) w Balicach, a nie osobiście Kochanowskiemu w Krakowie[48]. Może też nieobecnością Kochanowskiego w kraju należy tłumaczyć okoliczność, że 15 maja tegoż roku (1615) kamienicę Eforynowską (tj. połowę przy Psim Rynku) kupuje nie Kochanowski, choć widocznie miał już ten zamiar, czyniąc znaczne w nią wkłady, lecz w nieobecności jego dobry zapewne znajomy, Melchior Michałowski, może za pieniądze Kochanowskiego, ażeby ją w dwa lata później ustąpić panu sekretarzowi aktem formalnym, który też jest cesją, a nie aktem sprzedaży. To by nam też tłumaczyło, dlaczego wiertelnicy już w r. 1616 uważają tęż kamienicę za własność Kochanowskiego: „(...) wyszliśmy za żądaniem IM. pana Piotra Kochanowskiego, sekretarza J. K. Mci, na rewizyą do kamienice IMci”, gdy tymczasem za pierwszym razem nazywają Kochanowskiego tejże kamienicy tylko opiekunem. Ta też dopiero data (21 czerwca 1616) stwierdza dowodnie, że nasz Kochanowski znajdował się wtedy w Krakowie. Tymczasem pod nieobecność, jak ze wszystkiego widać, Kochanowskiego w kraju spadł nań bolesny cios: w r. 1613, 16 lipca umiera młodszy brat, towarzysz poprzedniej (w r. 1610) wycieczki do Włoch, Jan, kanonik krakowski i gnieźnieński, oraz sekretarz J. K. Mci. Jakaś nagła choroba zmogła w krótkim czasie wątły z natury organizm w Lublinie, gdzie nasz kanonik, wysłany przez kapitułę na trybunał, „z wielką pilnością swój urząd (zapewne delegata) spełniał[49]”. Pozostali już tylko dwaj bracia, Adam i Piotr, uczcili go w Lublinie nagrobkiem, w którym umieścili też wzmiankę o innym bracie, Eremianie, zmarłym przed 9 laty również w Lublinie.

Od powrotu z trzeciej podróży do Włoch już się nasz Kochanowski nie ruszył z Krakowa; w spokoju i jakim takim dostatku dożywa resztę dni, czas dzieląc pomiędzy grono przyjaciół a Muzę. Przyjaciół tych, niestety, imiennie nazwać nie umiemy z wyjątkiem może jednego lub dwóch. Że się znał z ówczesnym biskupem krakowskim, Marcinem Szyszkowskim, wypada z listu, pisanego z Krakowa (z 1 lipca 1608) do Szyszkowskiego, gdy ten był jeszcze biskupem płockim. Pismo obejmuje cokolwiek nad 9 stron rękopisu in folio, lecz śladu jakichś ściślejszych stosunków piszącego z biskupem płockim nie widać; jest to relacja polityczna, przesłana do Płocka wskutek żądania Szyszkowskiego, ażeby mu Kochanowski „wypisał praesentem statum w Czechach i jako się skończyła dyssenzya przeszła cesarza IMci z arcyksiążęciem IMścią Matyasem”. Cała relacja pisana inną ręką, tylko dopisek jest pióra pana sekretarza. Za to o innym współcześniku możemy z niejakim podobieństwem do prawdy twierdzić, że go łączyły z naszym Kochanowskim związki nie tylko dobrej znajomości, ale i szczerej przyjaźni: był nim Jan Tęczyński, podczaszy królowej, późniejszy wojewoda krakowski. Poznał się z nim nasz tłumacz zapewne na dworze, gdzie sekretarz królewski i podczaszy królowej stykać się ze sobą musieli często. Podobieństwo usposobień i wspólne obu dworzanom zamiłowanie poezji zbliżyło ich do siebie i zadziergnęło ścisły węzeł przyjaźni, której owocem było wydanie w r. 1618 Goffreda, przypisanego podczaszemu. Jeżeliby wierzyć słowom dedykacji — a są one zbyt wyraźne i jasne, iżby je inaczej tłumaczyć można — to w ostatecznym gładzeniu i polerowaniu tego poematu ostatni z Tęczyńskich brał udział wybitny[50].

Ale skoro od ciebie (moje rymy) poprawy dostały

I już się w kosztowniejszy strój poubierały

itd.

To chyba nie pusty frazes i czcza gadanina bez treści. W jakiż inny sposób mogłyby rymy Kochanowskiego „dostać poprawy”, jeżeli nie przez czynne przyłożenie ręki i współpracownictwo Tęczyńskiego? Całe zresztą rozumowanie drugiej i trzeciej strofy dedykacji stanowczo za tym przemawia. „Tyś mi się z niemi światu ukazać rozkazał”, tj. wydać Goffreda; „ony jednak (rymy, Goffred) nie miały przedsię z to (na tyle) śmiałości, świadome dobrze swej niedoskonałości. Ale skoro od ciebie dostały poprawy” itd., ośmielił się Kochanowski na wydanie. Mówić o „poprawianiu” tam, gdzie go nie było wcale, byłoby nie szczytem grzeczności, lecz nadużyciem słowa, które przechodzi nasze pojęcie i którego też naszemu Kochanowskiemu przypisywać nie śmiemy. Wierzymy raczej, że Goffred ostateczną swą postać, w jakiej go posiadamy, zawdzięcza w pewnej części współpracownictwu, czyli, jak się tłumacz wyraża, poprawie Tęczyńskiego.

Goffred wyszedł w Krakowie u Cezarego w r. 1618. Już jednak arkusze do poprawy otrzymywał nasz tłumacz na łożu, do którego go przykuła uporczywa słabość niewyleczona widać gruntownie we Włoszech; z tej choroby już się nasz tłumacz podnieść nie miał[51]. Sam Kochanowski nie łudził się widocznie zbyt nadzieją wyzdrowienia, kiedy w dniu 29 grudnia tego roku „zelo pietatis ductus et saluti animae suae consulere cupiens”, jak się dokument wyraża, uczynił formalny zapis czyli tzw. wyderkaf na rzecz sąsiednich oo. Franciszkanów w kwocie 30 zł, płatnych w dwu ratach: na Trzech Króli i na św. Jana Chrzciciela. Za to obowiązują się zakonnicy „tak za życia dobrodzieja, jak i po jego śmierci za grzechy i na zbawienie duszy jego” co tydzień odprawiać w swoim kościele przed ołtarzem Poczęcia N. M. P., przy grobie fundatora mszę św., a w dniu zejścia aniwersarz cum officio pro defunctis[52]. Jak zatem widzimy, obrał sobie Kochanowski już za życia miejsce wiecznego spoczynku w kościele Franciszkanów i zapewne też i grób zmurować kazał. Zostawała jeszcze kamienica, którą w jakiś sposób rozporządzić należało. Sprzedał ją wraz z obciążającym ją wyderkafem dnia 6 lipca 1620 r. małżonkom Krzysztofowi i Zofii Zygmuntowicom za 6000 zł. Urząd ławniczy, podobnie jak przed 1 ½ rokiem przybył osobiście do kamienicy urodzonego pana Piotra Kochanowskiego, IKM. sekretarza, a pan sekretarz „osobiście, na łożu niemocy spoczywając, lubo na ciele niedomagający nieco (licet corpore aliquantalum languidus), lecz na umyśle zupełnie zdrów” zeznał odpowiednią rekognicję[53]. Owo wyrażenie jednak corpore aliquantulum languidus było widocznie wypływem jedynie ludzkich względów dla chorego; w rzeczywistości był nasz Kochanowski już śmiertelnie chory, gdyż w niecały miesiąc potem (2 sierpnia) wedle napisu na nagrobku już nie żył[54]. Napis na pomniku u oo. Franciszkanów w Krakowie, krótki, bez żadnych pochwał dla zmarłego i wymienienia fundatora, przemawiałby za tym, że cały pomnik, a zwłaszcza słowa na nim wyryte, są wypływem ostatniej woli Kochanowskiego.

Skromny napis nie wspomina wcale o zasługach nieboszczyka, nie podaje nawet najmniejszej wzmianki o zajęciach i pracach literackich Kochanowskiego, a jednak tłumacz nasz ze swoją Jerozolimą, a poniekąd i z Orlandem ze względu na wpływ, jaki wywarł na całą późniejszą literaturę — Mickiewicza i Słowackiego nie wyjmując — zajął zaszczytne miejsce też przy swym wielkim stryju, a pod pewnym przynajmniej względem nawet zostawił go za sobą w tyle. Piotr Kochanowski jest, śmiemy to twierdzić, większym mistrzem języka, nie żeby język Goffreda i Orlanda był gładszy lub więcej harmonijny, lecz że śmielszy, jędrniejszy, bogatszy, więcej wyrobiony i więcej też posiada rozmaitości niż klasycznie piękny i posągowy język czarnoleskiego Jana. Nie przesadził też Załuski, nazywając Goffreda rex polonorum poematum, gdyż nie tylko dla języka i nowej formy wiersza, lecz także i treści, tak doskonale odpowiadającej rycerskim pociągom i porywom narodowego ducha, była ta skromna z natury rzeczy praca tłumacza ożywczym źródłem, z którego długie czasy mniej lub więcej obficie czerpali potomni. Skromniejsze zapewne miejsce w literaturze wypadnie wyznaczyć Orlandowi, gdyż w całości dotąd drukowany nie był, a ogłoszenie pierwszych 25 pieśni przez Jacka Przybylskiego przypada na sam koniec XVIII wieku (1799); okoliczność jednak, że pomimo tylu klęsk i zawieruch politycznych a małego poszanowania u nas „starych szpargałów”, dochowało się przecie, o ile wiemy, do pierwszej części rękopisów sześć, a do drugiej cztery, przemawiałaby wyraźnie za tym, że Orland był dość rozpowszechniony i pilnie czytany. Jest też nasz Orland duchowym ojcem wszystkich owych Paszkwalin, Argenid, Syloretów i innych „banialuk”, zalegających razem z Orlandem przeważnie w rękopisach półki biblioteczne; roi się od nich po prostu nasza literatura XVII i XVIII wieku. Ale to rzecz osobnego studium, które teraz dopiero, po wydaniu całego Orlanda będzie możliwe. Nas tu bardziej obchodzą inne sprawy, a raczej pytania, które się ściślej wiążą i z poematem, i z osobą tłumacza i które dlatego nieodwłocznej[55] wymagają odpowiedzi.

A naprzód autorstwo Kochanowskiego. Odzywają się w literaturze niekiedy głosy, wyrażające pewną wątpliwość co do autorstwa Kochanowskiego: „W literaturze naszej istnieje przekład dwudziestu pięciu pieśni, przypisywany Piotrowi Kochanowskiemu, na co jednak dowodu stanowczego nie ma. Przeciwnie owszem robota owa niezbyt się nadaje do podobnego przypuszczenia[56]. Zewnętrznym powodem tych wątpliwości jest okoliczność, że w żadnym rękopisie nie jest na tytule wymieniony tłumacz, a w rkp. cieszyńskim podpisał się na samym końcu nawet niejaki „Andreas Ogłodowski”. Żeby się z panem Andrzejem naprzód rozprawić, powiem krótko, że Ogłodowski jest częściowym przepisywaczem Orlanda (ręka piąta, zob. niżej) i że pismo jego pochodzi z końca XVII, jeżeli nie z początku XVIII w., że więc już z tego powodu tłumaczem być nie może, gdyż język Orlanda, jak to z pewnych archaizmów się pokazuje, należy do końca XVI lub początku XVII w. Natomiast za autorstwem Kochanowskiego przemawia przede wszystkim język przekładu: jest on tak co do słownictwa, jak i stylu w Goffredzie i Orlandzie ten sam, o czym każdy nieuprzedzony czytelnik po przeczytaniu jakich kilkunastu strof z łatwością przekonać się może; napotykane częściej może w Orlandzie archaizmy tłumaczą się całkiem naturalnie wcześniejszym powstaniem Orlanda, a więcej może jeszcze okolicznością, że do ostatecznego wygładzania Goffreda dołożył ręki Tęczyński, który widocznie owe archaizmy tępił. Autorstwo Kochanowskiego poświadcza też, lubo[57] ogólnikowo, Olbrycht Karmanowski w wierszu poświęconym Piotrowi Kochanowskiemu:

(...) nauczone zdroje,

Z których codzień wdzięczniejsze płyną rymy twoje,

Rymy, acz gdzieś są insze, lecz ja mówię o tych,

Którymiś nie przepomniał kawalerów złotych,

Co Pański grób z rąk pogan srogich wyzwolili[58].

Z tych słów wynika, zda mi się, na pewno, naprzód, że Karmanowski czytał Goffreda, zanim jeszcze został skończony i wyszedł z druku, gdyż o drukowanych rymach nie mógłby się wyrazić, że „codzień wdzięczniejsze płyną”; następnie, że podczas pracy nad Goffredem były już „insze rymy” Kochanowskiego, których Karmanowski wyraźnie nie wymienia, może dlatego, że ich nie czytał, a znał tylko ze słuchu. Owe „insze rymy” — to zdaniem naszym właśnie Orland; chybabyśmy przypuścili, że te inne utwory, znacznych rozmiarów, jeżeli je Karmanowski obok Goffreda wymienia, tak z kretesem przepadły, że się ich żaden, choćby najmniejszy ślad, ani w współczesnej ani w późniejszej literaturze nie dochował. Tak jednak nie jest. Posiadamy bowiem wyraźne i niepodejrzane, bo współczesne świadectwo nieznanej ręki, która pismem pierwszej połowy XVII w. dopisała na rękopisie biblioteki Jagiellońskiej: Scito, generose lector, huc usque poëma fuisse nobilissimi viri, Petri Kochanowii, qui morte immatura praeventus pulcherrimo non imposuit colophonem operi etc. Słowa te, tak wyraźne i jasne, jak z jednej strony rozstrzygają sprawę autorstwa przekładu Orlanda stanowczo i ponad wszelką wątpliwość, tak z drugiej mogą nasuwać mniemanie, że pracę nad Orlandem rozpoczął nasz Kochanowski dopiero po wydaniu Goffreda, gdyż przedwczesna śmierć wedle tego świadectwa nie dozwoliła przekładu zupełnie wykończyć. Przeciw temu przypuszczeniu przemawia jednak naprzód niezbyt szczęśliwy wybór zwykłego wiersza 13-zgłoskowego, nieukładającego się nadto w stance oryginału, następnie uderzająco słabsza znajomość języka włoskiego i większa stosunkowo archaiczność języka w tłumaczeniu Orlanda. Jak tę sprzeczność z owym świadectwem pogodzić? Przede wszystkim nieznany świadek nie twierdzi wcale, iżby Kochanowski do przekładu Orlanda zabrał się dopiero w ostatnich latach życia, tylko że przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu rzeczy ostatecznie wygładzić (colophonem imponere); ubocznie tedy przyznaje, że przekład z grubsza już był dawno gotowy. Jedno więc z dwojga: albo Kochanowski nosił się w ostatnich latach z myślą poprawienia i wydania Orlanda, lecz śmierć nie pozwoliła mu na wykonanie zamiaru, albo też może, jak przypuszczamy, podczas ostatniej choroby (1618–1620) w chwilach, kiedy uspokojony chwilowo ból podagryczny czy reumatyczny na to pozwalał, skracał sobie nudy, nieodłączne z leżeniem w łóżku, to czytaniem, to poprawianiem dawno z grubsza wykonanej roboty. Nasuwałoby się pytanie, czy w dochowanych rękopisach znajduje się jaki ślad tych ostatecznych poprawek Kochanowskiego i w którym miejscu śmierć wytrąciła pióro tłumaczowi z ręki. Posiadamy nader ważny pod tym względem rękopis Z2[59], który nam na tę sprawę pożądane rzuci światło. Zawiera on 23 pieśni części drugiej, tj. pieśni XXIV–XLVI; dwie pieśni zatem tego rękopisu, XXIV i XXV schodzą się z tymiż pieśniami, przechowanymi w rkpsie J. Owóż porównanie obu odpisów tych pieśni prowadzi do ciekawego odkrycia, że pieśni XXIV i XXV posiadamy w dwu odmiennych redakcjach, jednej, gorszej (Z), i drugiej, lepszej (J). Byłaby to kłopotliwa zagadka, mogąca naprowadzić wydawców i badaczy na mniej lub więcej śmiałe przypuszczenia i domysły, gdyby nie ów, w części już przytoczony dopisek w J, który nam tę trudność wyjaśnia po prostu tym, że jakaś nieznana ręka zajęła się poprawą i ostatecznym wygładzeniem poematu: ne igitur magnificus labor sua corrueret imperfectione... sumpsi redigendi provinciam. Że zaś dopisek umieszczony w J, stąd wniosek, że ten rękopis daje nam tekst w poprawnej redakcji anonima, gdy tymczasem Z2 wykazujący znaczne różnice, jest owym brulionem (a raczej odpisem jego), którego Kochanowski, zaskoczony przedwczesną śmiercią, nie zdołał jeszcze poprawić[60]. Wygładzająca praca tłumacza urwałaby się tedy na pieśni XXIII, co też z niejakim podobieństwem do prawdy potwierdza tegoż rękopisu część I (Z1). Obejmuje ona pieśni I–XXIII, stanowiłaby więc z Z2 (p. XXIV–XLVI) całość, gdyby nie to, że pismo tej części (Z1) jest znacznie późniejsze, bo pochodzi z 2. połowy, a może nawet z końca XVII w. Że jednak wszystkie inne rękopisy części I dociągają do pieśni XXV, a tylko Z1 urywa na pieśni XXIII, można tedy prawie na pewne twierdzić, że Z1 jest późniejszym odpisem zaginionej części I, względem której Z2 stanowił ciąg dalszy, że więc Z1 i Z2, co do czasu wprawdzie różne, treścią swą jednak i pochodzeniem do siebie należą i tworzą razem pewną całość. Domysł ten staje się niemal pewnikiem, jeżeli zważymy, że podobnie jak Z2 w pieśniach XXIII i XXIV różni się stanowczo od wszystkich innych rękopisów, tak samo i Z1 w I–XXIII stanowi względem P, J, C, D, S typ zupełnie odrębny. Mamy więc dla pierwszej części Orlanda (pieśni I–XXV) dwie osobne grupy rękopisów; do pierwszej należą P, J, C, D, S, do drugiej Z1, Z2 i jego odpis W. Przypatrzmy się naprzód bliżej rękopisowi Z2. Uderzają nas w nim mimo bardzo starannego pisma dość liczne poprawki, a już niestosunkowo wielka ich liczba w pieśniach XXIV i XXV w porównaniu do pieśni następnych; jest ich bowiem, licząc wszystkie poprawki w jednym wierszu za jedność, w pieśni XXIV 36, w XXV 42, podczas gdy w następnej (XXVI) spadają nagle do 4, w XXVII podnoszą się nieco, bo dochodzą 11, ale w XXVIII znowu schodzą do 3 i w tym stosunku mniej więcej utrzymują się już stale. Do jeszcze ciekawszego wyniku dochodzimy, jeżeli tekst mylny, tj. wyrazy przekreślone przez przepisywacza porównamy z odpowiednimi miejscami innych rękopisów np. odpisu P. W tym celu wypisuję charakterystyczne poprawki pieśni XXIV z Z2, przy czym ze względu na druk wyraz przekreślony wypadnie umieścić w nawiasie, a poprawkę zamiast nad przekreślonym wyrazem, jak w rękopisie, tuż obok po skreślonym wyrazie.

XXIV. Argument, w. 4 (króla) cara tatarskiego.

11, w. 2. Chłopstwo (Gburowie)... (było zabiło )umorzyli.

12, w. 5. (Tam) On...

14, w. 4. Była (pod mostem rzeka) a pod nią rzeka.

17, w. 7. ...gdy (onego) wieznia onego.

25, w. 3. (Na sczescie był) w miescie cyrulik (w mieście) mieszkał przedni doświadczony.

25, w. 4. Przes ktorego (był prędko potem) do zdrowia przyszedł...

27, w. 2. (Prowadzę) W lanczuchu dyszy...

28, w. 2. Isabellę (niewiem) co wiedzieć...

31, w. 3. (A iabych go) bez gwałtu bez szturmu proznemu strachowi

31, w. 4. (Proznemu) gwoli z rąk swych (dał) dałbym go nieprzyjacielowi.

31, w. 5. (Miałbyś mie) Słusznie bym tu był...

41, w. 3. Po Francyej (tam i sam) wszerz i wzdłuż...

45, w. 1. (Którego nie mianuję) Nie po tem mianować go...

80, w. 5. ...(miły) wierz to umarłego.

114, w. 5. Bryliador (co) który się pasł...

Owóż jeżeli te wszystkie miejsca porównamy z odpowiednimi miejscami P, to się pokaże, że wszystkie przekreślone, a zatem za mylne uważane wyrazy rękopisu Z2, znajdują się, lecz bez piętna mylności, a więc nieprzekreślone w P (i zgodnych z nim J, C, D, S), i słusznie, gdyż niemal zawsze są pod każdym względem lepsze i stosowniejsze. Czegóż to dowodzi? — Nie czego innego, sądzę, tylko, że przepisywacz Z2 miał przed sobą brulion Kochanowskiego z poprawkami anonima. Był to, widać, przepisywacz sumienny, lecz jak wszyscy przepisywacze na rzeczy się nie rozumiał; znając więc pismo Kochanowskiego, postanowił odpisywać własnoręczny tekst Kochanowskiego, nie troszcząc się wcale o jakieś poprawki innej ręki. Łatwiej było jednak postanowić niż wykonać i nasz skrupulatny kopista co chwila niechcący zamiast słów Kochanowskiego zapędzał się pisać poprawki anonima; lecz złapawszy się na tym występku, ze zgrozą mazał niepożądane mu wtręty, wpisując u góry sumiennie pierwotny tekst tłumacza. W ten sposób zyskujemy nowy dowód na potwierdzenie słów anonima w J, że istotnie pewna część Orlanda doznała z innej ręki poprawy. Że poprawki anonima nie przekraczają pieśni XXV, przemawiają za tym naprzód ów dopisek, umieszczony w J po XXV pieśni, a następnie okoliczność, że w Z2, począwszy od pieśni XXVI owe zapędy pisarskie i przekreślania słów zgodnych z tekstem innych rękopisów zupełnie ustają. Z powyższych uwag wynika, że pieśni XXIV i XXV posiadamy niewątpliwie w dwu odrębnych redakcjach: pierwotnej Kochanowskiego (Z2 i W) i poprawionej przez anonima (P, J, C, D, S). Inaczej się nieco ma rzecz z pieśniami I–XXIII. Wprawdzie i tu dwóch redakcji zaprzeczyć się nie da, z jednej strony Z1, z drugiej P, J, C, D, S, ale liczba odmianek między oboma tekstami jest nieporównanie mniejsza i różnice dotyczą przeważnie samych tylko wyrazów, a nadto Z1 schodzi się jeszcze niekiedy z innymi rękopisami i wykazuje, zwłaszcza z D, tu i ówdzie pewną zgodność. Jakiż stąd wniosek? Oto, że anonim miał w tych pieśniach (I–XXIII) mniej do poprawiania, gdyż już sam tłumacz tę pracę w znacznej części wykonał. Co do części drugiej (pieśni XXVI–XLVI), to posiadamy ją w jednej tylko redakcji, a więc odpis brulionu Kochanowskiego. Co najwięcej dałyby się wykonać niejakie ślady poprawek w pieśni XXVI, przechowanych w rękopisach S, B. Można by sobie to wytłumaczyć w ten sposób, że anonim, oddawszy poprawiony przez siebie rękopis pierwszych 25 pieśni Cezaremu, poprawiał w dalszym ciągu brulion Kochanowskiego; dowiedziawszy się jednak — zapewne niedługo — o „niecenzuralności” części pierwszej (o czym niżej) przerwał na XXVI pieśni swą pracę, która by już teraz nie miała żadnego celu. O tych czterech rękopisach części drugiej (Z2, W, S, B) da się zresztą to samo powiedzieć, co o rękopisach części pierwszej, tj. że stanowią dwie grupy; do pierwszej należą Z2 ze swoim odpisem W, do drugiej S, B. Każda z nich wypłynęła z jednego wspólnego źródła; oba jednak pierwopisy wykazują tak nieliczne i drobne (najczęściej wyrazowe) różnice, że je śmiało na karb dowolności lub nieuwagi przepisywaczy położyć można.

Wbrew skromności, z jaką nieznany pisarz otwarcie mówi o swej nieudolności, musimy jednak przyznać, że tekst pochodzący z redakcji anonima jest w tych właśnie miejscach, w których się różni od Z, prawie zawsze nie tylko gładszy i poprawniejszy, ale i pod względem poetyckim lepszy. Kto był owym ostatecznym, a powiedzmy, wcale fortunnym redaktorem tej „wspaniałej” Kochanowskiego pracy? Sądzimy, że nie kto inny, tylko ten sam przyjaciel poety i wybredny znawca poezji, którego poprawki sam tłumacz poprzednio był przyjął (do Goffreda) i któremu też swego Goffreda z pominięciem innych wielkich panów poświęcił. Krótko mówiąc, przypuszczamy, że to Jan Tęczyński, podówczas podczaszy Jej K. M., późniejszy wojewoda krakowski († 1638), powodując się nie tylko podziwem dla talentu Kochanowskiego (jak się sam przyznaje), ale i uczuciem przyjaźni oraz wdzięczności za dedykację Goffreda, podjął się zadania, o którego trudności i niebezpieczeństwach należyte miał wyobrażenie. Wobec tych dwu odmiennych poniekąd redakcji znalazł się wydawca w nader trudnym i niewygodnym położeniu. Doszedłszy bowiem do przekonania, że jedynie Z daje pieśni I–XXV (a może i XXVI) w tłumaczeniu Kochanowskiego bez żadnych poprawek obcej ręki, powinien był może dać w swym wydaniu tekst będący niewątpliwie własnością wymienionego na tytule tłumacza. Przeciw temu przemawiały jednak liczne i ważne względy i okoliczności. Przede wszystkim przypuścić należy, że sam tłumacz nie byłby w świat puścił swego przekładu w tej postaci, w jakiej nam go podaje Z, gdyż przecież mając czas i środki, zamiast wcześniejszego Orlanda ogłosił drukiem późniejszego Goffreda. Przypuścić dalej należy, że nasz Kochanowski, godząc się na poprawę Goffreda, nie byłby zapewne odrzucił obcego współpracownictwa i co do Orlanda, jeżeli zwłaszcza, jak wszystko za tym przemawia, owym współpracownikiem, może nawet na wyraźną prośbę tłumacza, był Tęczyński. Współcześni też i najbliższa potomność przyznawała widocznie pierwszeństwo redakcji anonima przed brulionem Kochanowskiego, gdy przeważnie, bo z jednym tylko wyjątkiem, sporządzali sobie odpisy z poprawionego przez anonima rękopisu.

Z tych tedy powodów postanowił wydawca ostatecznie, po długim namyśle, postąpić w myśl samegoż tłumacza i dać rzecz lepszą zamiast gorszej i — co też coś waży — ogłosić tekst taki, jaki byśmy dziś zapewne jedynie znali, gdyby zamierzone w roku 1622 wydanie było rzeczywiście przyszło do skutku; bo że anonim nie dla własnej tylko przyjemności robił poprawki, lecz w celu ogłoszenia Orlanda drukiem, może uchodzić za rzecz pewną. Sądząc po wydaniu Goffreda, można na pewne przypuścić, że Orlanda miało być dwa tomy tj. tom I — pieśni I–XXV i tom II — pieśni XXVI–XLVI. Otóż anonim ukończywszy swą pracę nad tomem I, oddał rękopis wydawcy Goffreda, Cezaremu; istotnie posiadamy też taki rękopis pierwszych 25 pieśni (P) z podpisem Cezarego i datą r. 1622. Do wydania jednak ani wtedy, ani później nie przyszło; dlaczego? — tylko domyślać się możemy. Wydawca, mąż uczony i znawca poezji, a nawet sam kawałek poety, ale człowiek ściśle katolickich zasad, jak tego dowodzi choćby jego przyjaźń z biskupami: Jędrzejem Lipskim, Jakubem Zadzikiem i Pawłem Piaseckim[61], nie miał zapewne nic pilniejszego, jak poemat dać do cenzury duchownej. Oryginał był, jak wiemy, zaszczycony osobnym przywilejem papieskim; ale od dni Leona X nie darmo upłynął wiek cały, „pogaństwo” XVI w. pogrzebano już dawno, a reakcja „chrześcijańska” i katolicka święciła już wtedy wszędzie, a osobliwie u nas, swoje najświetniejsze tryumfy. Rękopis wrócił z cenzury bez „imprimatur”. Może się nie pomylimy, utrzymując, że to już owe „złe niewiasty” pieśni XIX do spółki z piękną Fiordyspiną pieśni XXV (nie mówiąc nic o chytrej Fiamecie, występującej dopiero w pieśni XXVIII) pogrzebały polskiego Orlanda na całe niemal dwa wieki. Wobec tego dalsza praca nad drugą połową poematu okazała się zupełnie zbyteczną i tym też tłumaczymy sobie tę dziwną na pozór okoliczność, że redaktorska czynność anonima zatrzymała się na pieśni XXV (czy też XXVI), nie tykając dalszych, które by, niestety, gładzącej ręki przyjaciela może jeszcze bardziej potrzebowały. W tej tedy poprawionej częścią przez tłumacza, częścią zaś przez bezimiennego pisarza postaci dajemy pierwszych 25 pieśni wedle rękopisu Cezarego (dziś P) i zgodnych z nim rękopisów J, C, D, S, zaznaczając osobno obok pomyłek lub drobnych zmian przepisywaczy także znaczniejsze różnice, jakie w wykazuje rękopis Z; w ten sposób mogą badacze literatury dla swoich celów z łatwością przywrócić i odbudować pierwotny tekst Kochanowskiego. Część druga (pieśni XXVI–XLVI) opiera się już cała na rękopisie Z (i jego późniejszym odpisie W), względem którego B i S służyły jedynie za probierz. Przyjmując jednak za podstawę dla części pierwszej rękopis P, dla drugiej Z2, nie krępował się wydawca niewolniczo tekstem obu rękopisów, lecz porównywując[62] ciągle wszystkie rękopisy pomiędzy sobą, poprawiał widoczne błędy i pomyłki P i Z2, a nadto przyjmował niekiedy do niniejszego wydania wyrazy i całe zwroty także z innych rękopisów, o czym niżej (w Odmianach rękopisów) szczegółową zdaje sprawę.

Co do wartości naszego przekładu, to nie uprzedzając ostatecznego sądu, który dopiero teraz, po wydaniu całości na podstawie szczegółowego studium będzie możliwy, tyle już dziś powiedzieć można, że tłumaczenie Orlanda, dokonane zwykłym wierszem 13-zgłoskowym (zamiast 11-zgłoskowego), nie układającym się w stance oryginału, lecz jedynie w strofy ośmiowierszowe, artyzmem i wiernością (o ile tego wyrazu o tłumaczu XVI w. używać można) stanowczo nie dorównywa Goffredowi. Jeżeli jednak za miarę wartości przyjmiemy nie ścisłą i niewolniczą wierność tak treści, jak i formy, lecz piękność języka, swobodę i naturalność opowiadania obok plastycznej wypukłości obrazów, czyli krótko mówiąc, jeżeli w ocenianiu zważymy na wrażenie, jakie przekład sprawia na czytelniku — a o co innego i oryginalnemu poecie nie chodzi — to wypadnie pracę Kochanowskiego postawić bardzo wysoko, wyżej nawet nad oba (jedno zupełne, drugie częściowe) tłumaczenia czasów najnowszych. Jedno z nich (częściowe) ogłoszono w „Bibliotece dzieł wyborowych” (Nr 181); oto dwie pierwsze strofy:

Panie, Rycerze, broń, miłosne strzały,

Dworskie i grzmiące sprawy, śpiewać życzę.

Przez morza wtedy z Afryki zleciały

Na szkodę Francyi Maury najezdnicze.

Agramant był im wodzem, król zuchwały!

Ten szedł drapieżne czynić tam zdobycze

Mszcząc ojca, w starciu poległego wrażem

Pod władcą, który Rzymskim był Cesarzem.

Chcę też wyśpiewać rymowaniem śmiałem

W Orlanda głowie dziwnych wzruszeń zmiany.

Bo on z miłości zmarniał, tknięty szałem,

Mąż ważny między Rycerskimi pany —

Byle ta, której duszę mą oddałem

I przez nią jestem, jak i on narwany,

Skinieniem rączki swej nad wyraz miłem

Dała mi spełnić to, co zamierzyłem.

Chciałbym się bardzo mylić, lecz przekład pana Felicjana nie wydaje mi się ani dość wiernym, ani swobodnym, ani poetyckim. Proszę przeczytać choćby tylko te dwie strofy w tłumaczeniu naszego Kochanowskiego: z wyjątkiem rymów, które już tłumaczowi XVI w. darować trzeba, wszystko u Kochanowskiego lepsze i piękniejsze. Ja przynajmniej wolę Kochanowskiego „płeć białą, bohatyry, wojny i miłości i godne pamięci dzielności”, niż Felicjana „panie, rycerze, broń (!) miłosne strzały (!), dworskie i grzmiące (!) sprawy”. Zapowiedź u tłumacza XVI w. „śpiewać będę” o ileż stosowniejsza i zgodniejsza z oryginałem niż wygniecione dla rymu „śpiewać życzę” nowoczesnego tłumacza. Wolę ja, że u Kochanowskiego „morskie brody przebyli Maurowie na francuskie szkody”, niż że u Felicjana „przez morza wtedy z Afryki zleciały (!) na szkodę Francyi Maury najezdnicze”. Albo trzy ostatnie wiersze tej strofy! „Drapieżnych (!) zdobyczy” w oryginale ani śladu; „wraży” chyba nie dowodzi, zda mi się, dobrego smaku, a zwrot „ojca, poległego pod władcą” też do zalet językowych policzyć trudno. Jakże po prostu wspaniale brzmią u Kochanowskiego te trzy wiersze, w dodatku prawie dosłownie wiernie oddane! A tak samo i strofa druga. Nie chcę bynajmniej twierdzić, że wszystkie strofy u Felicjana są takie złe, a u Kochanowskiego wszystkie takie dobre, jak te dwie pierwsze; to śmiem utrzymywać, że przekład Kochanowskiego obok pięknego i prawdziwie poetyckiego języka odznacza się nieporównaną swobodą i naturalnością i dlatego w czytaniu taki gładki, podczas gdy tłumaczenie Felicjana pod wszystkimi tymi względami niedomaga znacznie, że więc i wrażenie mimo „długi wieków przedział” sprawia Kochanowski dziś jeszcze daleko większe, aniżeli nowoczesny jego współzawodnik.

Obok niezupełnego przekładu Felicjana istnieje jeszcze drugie, zupełne tłumaczenie Orlanda, dokonane w ostatnich latach przez ks. Stefana Dembińskiego we Florencji. Dla porównania podajemy dwie pierwsze stance pieśni I:

I

Dziewic, rycerstwa, czyny wam opowie

Pieśń ma, ich męstwo, gruchanie i żale,

Za onych czasów, kiedy to Maurowie

Do Francyi wpadli, przepłynąwszy fale,

Agramantowi ich powstało w głowie,

By w pierwszym gniewu, młodzieńczym zapale

Śmierci Trojana, pomścić serca bolu

Na onym wielkim cesarzu Karolu.

II

Chcę, by Orlanda pieśń ma to wsławiła,

Czego nie zrobił jeszcze nikt z pieśniarzy,

Jak go rozumu miłość pozbawiła,

Choć był ceniony — jak się rzadko zdarzy;

jeśli też owa, co mi (sic!) zachęciła,

I słów potęga, którą przedtem darzy

Mnie nie zawiedzie i dozwoli snadnie,

Bym się z obietnic wywiązał dokładnie.

Jak widzimy, „mierzono tu siły na zamiary” i niedojrzały ten owoc wytrwałej pracy nie wyjdzie zapewne na świat z pyłów bibliotecznych Zakładu Ossolińskich, gdzie się obecnie (pod Nr 4374–4381) przechowuje. Tak tedy praca księcia naszych tłumaczów wytrzymuje śmiało porównanie z istniejącymi tłumaczeniami Orlanda i zapewne wiele jeszcze wody upłynie, zanim się znajdzie jaki pokrewny duchem Ariostowi tłumacz-poeta, który by nas obdarzył prawdziwie dobrym, nowoczesnym przekładem.

Przekład Kochanowskiego w ścisłym znaczeniu słowa zupełny nie jest: brak mu w ogóle 115 strof i o tę też liczbę zwrotek jest od oryginału krótszy. Ale i pod tym względem część I (pieśni I–XXV) wyróżnia się korzystnie od części II (pieśni XXVI–XLVI); podczas gdy bowiem w części I opuszczono jedną jedyną strofę, cała reszta opuszczeń, tj. 90 przypada na część II. Oto szczegółowy wykaz. Od pieśni I do XXIV liczba strof przekładu i oryginału jest w każdej pieśni ta sama; dopiero pieśń XXV okazuje w tłumaczeniu w porównaniu z oryginałem brak jednej strofy, mianowicie 59 oryginału. Następne pieśni są całe aż do XXXIII, w której znowu brak naprzód strofy 2 i 26, a 27 i 28 (oryginału) są zbite w jedną (25 tłumaczenia); brak wreszcie strofy 80, tak, że ta pieśń liczy w przekładzie o 4 strofy mniej (124 przekładu, 128 oryginału). Pieśń XXXIV cała; w XXXV pieśni brak strofy 9 oryginału. Pieśń XXXVI cała; w pieśni XXXVII brak strof 22, 23 i 114. Pieśni XXXVIII i XXXIX całe; dopiero w pieśni XL brak jednej strofy, 42 oryginału. Odtąd pieśni w tłumaczeniu są już wszystkie krótsze od oryginału. I tak w pieśni XLI brak 2 strof: 2 i 65, której ostatnie dwa wiersze pomieszczono w strofie 63 tłumaczenia; w pieśni XLII brak 5 strof: 20–22 opuszczone, a strofy 32 i 33 oraz 75 i 76 ściągnięto w obu wypadkach w jedną tj. 29 i 71 tłumaczenia. Największa jednak luka przypada na pieśń XLIII; brak tu aż 83 strof, bo naprzód całej, zresztą nieosobliwej w pomyśle, noweli o Argii i Anzelmie (strofy 64–144 oryginału), a nadto strof 173 i 174 oryginału. W następnej pieśni brak 17, 50 i 62 strofy oryginału, przez co pieśń ta [jest] w tłumaczeniu o 3 strofy krótsza (101–104). Pieśń XLV liczy w tłumaczeniu 112 pieśni, a więc o 5 mniej niż oryginał (117); pochodzi to stąd, że tłumacz dwa razy po dwie strofy oryginału (65+66=64 i 100+101=96) ściągnął w jedną, a opuścił zupełnie trzy: 30, 71, i 88. Wreszcie w pieśni ostatniej nie przełożył tłumacz 7 strof oryginału: 13, 14, 43, 50, 51, 92 i 103, przez co pierwotna liczba strof 140 zmalała do 133.

W końcu jeszcze słów parę o sposobie niniejszego wydania. Weszło już niemal w zwyczaj — zły czy dobry, nie rozstrzygam — spowiadać się we wstępie przed czytelnikiem z tajemnic czy grzechów wydawniczych, gdyż sprawa sama, z różnych względów dość zawiła, nie doczekała się dotąd zgodnego a stanowczego załatwienia. Nie pora i nie miejsce w ciasnych ramach wstępu roztaczać rzecz całą; ograniczymy się do kilku niezbędnych uwag. Wydawać Orlanda wiernie według pisowni rękopisów już z tego względu było rzeczą niepodobną, że jedyny rękopis, zawierający całość, tj. wszystkie 46 pieśni pochodzi z drugiej połowy XVII w.; pisany nadto aż 5 rękami, przeważnie prostaków, używających nawet niekiedy form gwarowych (np. gmła zam. mgła), za podstawę do wydania nie nadaje się wcale. Pominąwszy już bowiem tę okoliczność, iż mielibyśmy właściwie pięć różnych ortografii, to nawet w razie ujednostajnienia, gdyby było możliwe, dostalibyśmy jakąś pisownię z końca XVII w., a nie tę, której się trzymał i używał Kochanowski. Rzecz przedstawia się jeszcze gorzej, jeżeli zważymy, jak różnymi drogami chodzą nasze rękopisy a rzeczywista mowa narodu. Dość powiedzieć, że pominąwszy inne dziwactwa, wszelkie kreski i kropki nad głoskami uważali nasi przepisywacze dawnych wieków za rzecz zbyteczną, co w połączeniu z najfatalniejszym przecinkowaniem utrudnia nie tylko czytanie, ale i zrozumienie treści rękopisu. Z tym niedbalstwem, z tym złym zwyczajem, inaczej pisać a inaczej mówić, zerwaliśmy na szczęście już dawno i dziś wracać do niego, byłoby, najlżej się wyrażając, dziwactwem. Pozostawałaby jeszcze pisownia Goffreda, o której słusznie przypuścić można, że albo się jej trzymał Kochanowski, albo przynajmniej na nią się zgadzał, gdyż druk odbywał się zapewne pod ścisłym jego nadzorem. Ale i tu powtarza się, lubo może w stopniu niższym, to samo, co stanowi ujemną stronę rękopisów: drukom Cezarego daleko do tego, żeby oddawały należycie dźwięki i brzmienia żywego języka, a przy tym grzeszą, jak w ogóle wszystkie druki XVII w. ciągłą i wytrwałą nieustawicznością i niejednostajnością, która nas, przyzwyczajonych do czegoś wręcz przeciwnego, dotkliwie razić musi. Gdyby się więc nawet udało wydawcy rozumowaniem ustalić pewne zasady ortografii XVII-wiecznej, której pierwszą zasadą dowolność, i według tych zasad wydać z rękopisów Orlanda, to cała ta robota byłaby obciążona piętnem podmiotowości, a przez to pozbawiona owego tak słusznie przez gramatyków wymaganego przymiotu autentyczności i wierności. Odsyłając więc badaczy naszej głosowni i pisowni do pierwodruków, które znowuż dla XVII w. do rzadkości bynajmniej nie należą, a raczej do wydań Łazarzowych, gdyż jedynie sumienne i staranne druki tej firmy nadają się do tego rodzaju badań, podaje wydawca niniejszego Orlanda w szacie ortograficznej tegoczesnej z zachowaniem brzmień i form gramatycznych w pierwotnej postaci XVII w. Drukować bowiem angyoł lub anyoł, y, iednostayny, iakiey, napoy, piie, poymać, rozmaity, Bog, grob, pioro... a kazać czytać anioł, i, jednostajny, jakiej, napój, pije, poimać (tak zawsze u Kochanowskiego), rozmajty (tak zawsze u Kochanowskiego), Bóg, grób, pióro... byłoby to moim zdaniem, jeżeli już nie prostą niedorzecznością, to przynajmniej niepotrzebnym utrudnianiem czytania i zrozumienia. Tu by można zarzucić: „A przecie przodkom naszym w XVII w. dawano do czytania takie właśnie niedbałe druki (nie mówiąc o rękopisach), i ta niedołężna pisownia nie raziła ich wcale ani im nie przeszkadzała w czytaniu”. Mógłbym się powołać na owego Pińczuka, któremu było dobrze w błocie, bo przywyknął; wolę jednak powyższy zarzut odeprzeć uwagą, że kto nie zna rzeczy lepszej, ten mniej dobrą ma za doskonałość, i przeciwnie, kto zna lepszą, nie spojrzy na gorszą, i dlatego dziś każdy woli jechać pociągiem pośpiesznym niż zwykłym, choć różnica w czasie niewielka. To są rzeczy tak proste, a jednak wymagały uzasadnienia, skoro odzywają się głosy — przeważnie wśród nie-wydawców — żądające w wydaniach pisarzy, nawet XVII w. powrotu do nieudolnej pisowni (szkoda, że nie do szwabachy: to by dopiero była wierność!) wydań pierwotnych.

Ale zasada, [by] oddawać pierwotne brzmienia wyrazów pisownią dzisiejszą, na pozór tak prosta i naturalna, nastręcza przecież w wykonaniu, jak to zwykle bywa, trudności nie lada. Powodów jest dwa, naprzód brak umiejętnej, wyczerpującej historycznej głosowni, która by wydawcy mogła służyć za przewodniczkę, po wtóre taka zmiana niektórych brzmień w języku, że dzisiejszy czytelnik, nawet gramatycznie wykształcony, już ich w wymowie odtworzyć nie zdoła. Do takich przebrzmiałych głosek należy a tzw. pochylone. Pytam każdego nieuprzedzonego: po co kreskować (raczej wzorem XVI i XVII w. nie kreskować) a, kiedy ono dla wszystkich bez wyjątku czytelników (nie-badaczów języka) jest nieuchwytną marą elizejską, gdyż nawet ci, którzy, jak podpisany, mają jeszcze żywe poczucie tego a, w czytaniu go jednak wymawiać nie będą? Tak samo ma się rzecz i z e kreskowanym. W ostatnich znowuż czasach wygłoszono zasadę, żeby, posługując się zresztą pisownią dzisiejszą, nie kreskować o, gdyż w drukach XVII i XVIII, a po części i XVI w. owego kreskowania nie ma; w jednym wypadku zastosowano już nawet tę „historyczną” zasadę. Teoria ta ma dwie słabe strony. Naprzód, jeżeli ó nie jest historycznym, toć i j również nim nie jest, a przecież owego niehistorycznego j z wydań nie wyklucza się wcale, i słusznie, tylko ó. Po wtóre o używaniu pewnej głoski rozstrzygać powinna nie historyczność litery, lecz brzmienia: gdyby w XVII w. nie pochylano w wymowie o, w takim razie o niekreskowane (zam. ó) byłoby jako tako usprawiedliwione. Mówię jako tako, tj. w teorii, gdyż dzisiejszy czytelnik i tak by nie wymawiał Bog, grob, pioro... lecz Bóg, grób, pióro... Ale tak nie jest, bo pierwszy lepszy druk Łazarzowy przekonywa nas ponad wszelką wątpliwość o istnieniu owego ó w XVI w. i to w daleko szerszym zakresie niż dziś, a nikt chyba nie przypuści, żeby pochylanie miało następnie ustać, ażeby znowuż po półtorawiecznej przerwie drugim nawrotem pojawić się w języku. Z tych powodów zachowując ó (w dzisiejszym zakresie), zaniechano kreskowania a, tym bardziej, że wobec braku kresek w rękopisach rozróżnianie dwojakiego a w druku przedstawiałoby niepokonane niemal trudności, a byłoby i tak jedynie wynikiem podmiotowego zapatrywania wydawcy. Natomiast starano się usilnie o dokładne zachowanie brzmień i postaci gramatycznych, a za wzór służyły — z jednym wyjątkiem — nie rękopisy, niezgodne między sobą i zabarwione najczęściej właściwościami językowymi przepisywaczy, lecz język niewątpliwie Kochanowskiego, tj. ten, jaki mamy przed sobą w pierwszym wydaniu Goffreda z r. 1618; odtworzyć w Orlandzie pisownią dzisiejszą język Goffreda — to był ideał, który przyświecał wydawcy. Zadanie wobec bałamutnej niejednostajności i ciągłej dowolności pierwodruku niełatwe: trzeba było, choć z ciężkim sercem, odważyć się nieraz na wybranie jednej formy, głównie dlatego, że uwzględniając wszystkie odmianki, nie podobna ich było przecież w tym samym stosunku rozmieścić w Orlandzie, jak je spotykamy w Goffredzie. Oto kilka przykładów. Od gorący czytamy w Goffredzie goręczszy raz (XIII 65), najgoręcszy również raz (XVI 48), wreszcie najgorętszy cztery razy (III 3; VI 51, 57; XV 36); wybrano dla Orlanda, nie oglądając się na rękopisy, formę -tszy. A oto przykład przeciwny. Dzisiejszą końcówkę 2. stopnia -ższy (od ciężki, ubogi...) oddaje pierwodruk Goffreda zwyczajnie przez -zszy; w czterech wypadkach (VI 34; XIX 89, 105, 128) czytamy jednak -ższy — i tę właśnie formę przyjęto dla Orlanda z uwagi, że w pierwszym wydaniu zapewne tylko przez niedbalstwo nie dawano kropki nad z. Może największy kłopot sprawiały końcówki przymiotnikowe i zaimkowe przypadków 6. [Miejscownik] i 7. [Wołacz], obu liczb i 3. [Celownik] liczby mnogiej, gdyż brzmienie ich waha się w pierwodruku Goffreda między -em, -emi a -ymy -ymi. Język Kochanowskiego, sądząc z Goffreda, przechyla się jednak stanowczo ku formom z e; i tak -em l. poj. napotykamy w pierwszej pieśni 58 razy, gdy tymczasem -ym tylko 13 razy; co zaś do przypadków lm., to czytamy je zwykle w formie -em i -emi, a tylko wyjątkowo -ym, -ymi. Przyjęto jednostajną formę z e, z wyjątkiem im (więcej, lepiej...), który i w pierwodruku Jerozolimy zawsze w tej formie się pojawia. Inaczej ma się rzecz z podwójnymi formami był, była, było i beł, beła, beło, które obok siebie, niekiedy w jednym wierszu Goffreda czytamy. Posiadamy na szczęście rękopis z r. 1622 (P), który owe formy w podobny sposób, jak pierwodruk, oddaje, z czego oczywiście pochopnie skorzystano; w pieśniach XXVI–XLVI w braku odpowiedniego rękopisu — P zawiera tylko pierwszych 25 pieśni — trzeba się było znowuż uciec do ujednostajniania i stosując się do większości wypadków w Goffredzie i w P, pisać wszędzie beł (e zamknięte), gdy tymczasem samogłoska otwarta (była, było...) pozostała niezmieniona. Zresztą starano się, ile można, zachować wiernie właściwości Goffredowego języka nawet w takich drobiazgach, jak podomno, ponno, ścieszka (bo 2. [Dopełniacz] lm. ścieszek), zwyciężca, śkło, garło, i formy podwójne, jak wszytek obok wszystek, prędki obok prętki (bo prędzej i pręcej), przymować obok przyjmować, nalepszy obok najlepszy, miedzy i między, mieszkać i mięszkać, mieszać i mięszać, jechać i jachać, powiedać i powiadać, pojźrzeć, poźrzeć, pojrzeć, a nawet pojźreć itd.

Rękopisy. Do całego Orlanda posiadamy właściwie tylko jeden rękopis, i to dość późny, gdyż pochodzi z drugiej połowy lub nawet z końca XVII w. Jest nim kodeks cieszyńskiej tzw. Szersznikowskiej miejskiej biblioteki, który w skróceniu oznaczam literą S. Zresztą istnieją rękopisy, zawierające tylko jedną, pierwszą lub drugą, część poematu; nawet dwa rękopisy biblioteki Zamoyskich, obejmujące całego Orlanda, nie pochodzą z jednego czasu i znalazły się w jednej bibliotece tylko przypadkiem. Że zaś trudno przypuścić, ażeby przepisywano jednocześnie tylko część jedną, a opuszczano zupełnie część drugą, więc domysł nie będzie może zbyt śmiały, że każdemu obecnie istniejącemu odpisowi jednej części musiał pierwotnie odpowiadać zaginiony już dziś odpis części drugiej. W ten sposób otrzymalibyśmy ślad istnienia co najmniej dziewięciu odpisów całego Orlanda, co stanowi, jak na nasze stosunki, liczbę wcale pokaźną i dowodziłoby wielkiej poczytności krążącego w odpisach poematu.

1. Zaczynamy od rękopisu Szersznikowskiego (S), znajdującego się w miejskiej bibliotece w Cieszynie. Są to dwa folianty z 2. połowy XVII w. 30 x 19 cm, oznaczone D.D. IV 6 a i D.D. IV 6 b oprawione, jak się zdaje, współcześnie w tekturę z grzbietem pergaminowym. Na grzbiecie obu rękopisów przylepiona kartka z napisem (ręką XIX w.): „Andr. Ogłodowski Poemata polonico sermone”. Na pierwszej (niezapisanej) karcie tomu II czytamy następujące wiersze, napisane ręką XVIII w. (może pierwszej połowy):

In nomine Domini. Amen.

Były niebiosa Wypolerowane

Były nad krzystał Swietnieisze Obłoki

Mymusnął (sic!) Czoło Phebus moglowane (sic!)

Blask grzbiet Olimpu Ogarnuł (sic!) Wysoki

I Aquilony Aeolus Vzdane

Zataraszował W Iaskini głęboki

Wesoły Był dzin (sic!) ptaszęta śpiewaly

Slicnym Zephiri smerem przygrawały.

Na stronie pierwszej (zapisanej) u dołu w obu tomach podpis właściciela jedną ręką (znacznie późniejszą): „Leopoldi Scherschnicii”, z tą tylko różnicą, że w tomie I ów podpis znajduje się pod strofą 37 (pieśń I); bo też tom ten zaczyna się dopiero od [pieśni] I 33, w. 4: widać, że podpisany właściciel nabył ten tom już niezupełny. Cztery ostatnie karty mocno u dołu nadpsute. Tom I (pieśni I–XXV) liczy stron 572, tom II (pieśni XXVI–XLVI) kart 261. W tomie I można odróżnić trzy odmienne pisma, w II nawet pięć. Szczegółowo przedstawia się rzecz tak:

Ręka A pisała pieśni: I, IV, V, VI, VII, IX, XII, XIII, XIV, XVI, XVII 51, 6–74, w. 3; 80–132; XVIII, XIX, XX, XXII, XXIII 1–129, w. 5; 132–136, XXIV, XXV.

Ręka B: II, III, VIII, X, XI, XV, XVII od 133 do końca; XXI, XXIII 129, w. 6–131.

Ręka C: XVII 1–51, 5; 74, 4–79.

W tomie II ręka A pisała: XXVI 46–53; 66 do końca; XXVII 1–121; XXVIII, XXIX, XXX, 1–23; 66.

Ręka B: XXVI 38 i 39; XXXIX 63–66, 78 do końca; XL 16, 3–19, w. 5; 80 do końca; XLVI 14–63.

Ręka C: XXVI 1–37, 40–45, 54–65; XXXII 1–94, w. 4; XXXVIII 9–14; XXXIX 19; XLI 59 [do] 65, w. 1; XLII 81, w. 3 [do] 83, w. 4.

Ręka D: XXVII od 122 do końca; XXX 24–65 [i od] 67 do końca; XXXI 78–85; XXXII 94, w. 6 do końca.

Ręka E: XXXI 1–77 [i od] 86 do końca; XXXIII; XXXIV; XXXV; XXXVI; XXXVII; XXXVIII 1–8 [i od] 15 do końca; XXXIX 1–18, 20–62, 67–77; XL 1–16, w. 2; 19, 6–79; XLI 1–58 [i od] 65, w. 2 do końca; XLII 1–81, w. 2 [i od] 83, w. 5 do końca; XLIII; XLIV; XLV; XLVI 1–13 [i od] 64 do końca. Z tej właśnie ręki pochodzi podpis pod ostatnią strofą poematu: „Andreas Ogłodowski”.

Nieosobliwi to pisarze. Nie podobna mi ich tu wszystkich charakteryzować szczegółowo; powiem tylko, że opuszczają niekiedy wiersze, a nawet całe strofy, to znowu przerzucają wiersze i strofy, ba, całe ustępy na niewłaściwe miejsce, a pisownia, nawet na koniec XVII w., wprost ohydna: dobre im nawet takie gwarowe formy, jak wzięni i gmła.

2. Rękopis biblioteki hr. Zamoyskich, Nr 1051 (Z), zawierający całego Orlanda, nie jest jednolity. Z1 pochodzi, jak z pisma widać, z 2. połowy XVII w., oprawa (obu tomów) świeża z herbem Zamoyskich; jest to folium 29,2 x 17 cm, liczące stron 608, z których dwie ostatnie doklejone i dopisane ręką XIX w. (XXIII, 130–136); zawiera pierwszych 23 pieśni, pisanych (z małymi bardzo wyjątkami) jedną ręką; tylko ustępy I 35–36; XX 34–37 i 130–135; XXII 98 pochodzą z innej ręki (B), a XVIII 80, w. 1–2 i połowę 3 wpisała ręka C. Poprawek prawie że nie ma; co najwięcej dopisany wiersz na boku (II 50, w. 4; XVII 29, w. 5–6) lub wpisany w środek między inne wiersze (VI 74, w. 6). W pieśni V 67 jest tylko początek w. 1: „Niewiem jeśliś...” i w. 2 „I ostre...”.

Rękopis Z2; [wymiary] 28 x 17,5; kart 312; jest znacznie starszy, pochodzi bowiem, jak można wnosić ze sposobu pisania dużego A na podobieństwo małej greckiej alfy, z pierwszej połowy XVII w.; autografem jednak nie jest, gdyż pismo Kochanowskiego, znane z podobizny u Wierzbowskiego w Materyałach i przekalkowanego przez Dra A. M. Kurpiela podpisu na liście z r. 1608 (do Szyszkowskiego), jest znacznie odmienne. Zawiera pieśni XXIV–XLVI, pisane nader starannie jedną ręką; taż sama ręka czyniła poprawki z wyjątkiem pieśni XXVI, w której (obok poprawek pisarza XVII w.) jakiś pseudoklasyk z początku XIX w. zaczął wygładzać chropawe, jak mu się zdawało, wiersze Kochanowskiego; na szczęście nie ma tych poprawek dużo (w strofie 2 dwa wiersze, w 7 dwa, w 10 dwa, w 29 cztery, w 20 dwa) i nie zasłaniają wcale pierwopisu. Rękopis Z2 odznacza się także wśród innych tym, że brak w nim tylko 2 wierszy (XLI 29, w. 7–8). Formę Ludowik (Ariost) przejęliśmy z tytułu tego właśnie (może najstarszego) rękopisu: Druga cześć Ludowika Ariosta.

3. Rękopis 4 1/39 biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego (W); [wymiary] 29,3 x 17,8; kart 317 z drugiej połowy XVII w. jest odpisem, przeważnie dość wiernym Z2 i zawiera, jak jego prototyp, pieśni XXIV–XLVI. Jak świadczą dopiski po pieśni XXV (karta 34) i XXXI (karta 120) „natrafił na to rękopismo przypadkiem” Kajetan Kwiatkowski (od którego właśnie oba dopiski pochodzą) i nabył je do swej biblioteki w r. 1821. Rękopis przeszedł naprzód darem, jak świadczy dopisek tegoż Kwiatkowskiego na karcie 1, do biblioteki Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a następnie dostał się razem z innymi zbiorami do biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Kwiatkowski przypisuje ten przekład któremuś z Morsztynów, „w czym podobieństwo z toku wiersza, smaku i używania wyrazów wnosi”.

4. Rękopis Biblioteki Poturzyckiej (P) hr. Dzieduszyckich we Lwowie; [wymiary] 33,5 x 20,5; kart 141. Oprawa (może z początku XVIII w.) w brunatną skórę z wyciskami srebrnymi, na środku w ozdobach jakby owalny medalion, w nim figura Chrystusa na krzyżu i dwie niewiasty obok, wszystko wyciśnięte w złocie. Na ostatniej karcie (141, niezapisanej) u góry dopisek, w znacznej części albo wygryziony przez mole albo zalany atramentem, odczytać jednak można jeszcze: „a° 1622 Franciscus... Caesarius tipo[graph]us regius”. Na karcie 1 (niezapisanej) napis pismem końca XVII w. lub początku XVIII w.: Xiega Manuscriptorum Wierszow Polskich; niżej „Dono accepi a Perillustri et Admodum Rndo Domino Mathia Augustino Wolski Canonico Camenecensi Custode Gnali Miechoviensi et Praeposito S. Hedvigis ad Cracoviam Stradomiensi”. Cały rękopis pisany jedną ręką bardzo starannie w dwie kolumny (z wyjątkiem początku, a niekiedy końca pieśni) bez poprawek, co najwięcej wpisany wiersz, przez pomyłkę opuszczony (XII 54, w. 6). XVIII 143, w. 6 napisany tylko początek wiersza: „Ten żagle” z dodatkiem „etc.”, w pieśni XX na strofy 23–29 zostawiono puste miejsce, które jednak pomieścić może tylko 5 strof.

5. Rękopis Biblioteki Jagiellońskiej Nr 11 (J) z pierwszej połowy XVII w., [wymiary] 28,5 x 18,5; kart 316, oprawiony w białą skórę (może w XVIII w.), zawiera pierwszych 25 pieśni, pisanych starannie dwiema rękami ([ręka] A [pieśni] I–XIV 42; [ręka] B [pieśni] XIV 43 do końca) bez poprawek; niekiedy brak całych wierszy i — rzecz dziwna — całej XIX pieśni. A oto druga zagadka: w pieśni XXV zamiast strof 55–63 innych rękopisów (P, C, D, S, Z2, W), zgodnych z oryginałem, podaje ten rękopis przeróbkę słabszą, którą tu dla dokładności przytaczam.

55

Co ja z dziwną ochotą zaraz uczyniłem,

Bom się też już był na to śmiele odważyłem,

Nimem jednak ostatek poskładał odzienia,

Prosiłem, by usiadła trochę, a leżenia

Poniechała, mając jej dziwną rzecz powiedzieć,

O której sama tylko miała ona wiedzieć.

Na co ona z radością wielką pozwoliła,

I abym nic nie taił, usilnie prosiła.

56

Siadszy tedy oboje, rzekłem słowy temi

Do niej: «Gdym stąd onegdaj jechała sporemi

Kłusami (myśląc prędko w domu się przywitać

Z swą bracią i siostrami), przyszło mi się pytać,

We wsi jednej, którąbym jak najprodszą (sic!) drogą

W Jasnej Górze stanęła swoją własną nogą?

A gdy mi pokazano jednę ścieszkę krzywą,

Udałam się nią, jadąc imo wodę żywą

57

Rzeki bystro płynącej, kędy się kąpała

Nimfa jedna, która jak skoro mnie ujźrała,

Mile mnie pozdrowiwszy, dokądbym tak śpiesznie

Jechała, zopyta mnie, i gdziem wczora wcześnie

Nocowała. Na co ja bardzo się zdziwiwszy,

Zastanowię się trochę i nic nie myśliwszy,

Wszystkom jej powiedziała, jakoś mnie strudzoną,

U zdroju między lasy znalazła uśpioną,

58

I w towarzystwo z sobą wzięła, obudziwszy,

Potym w osobnym miejscu inszych zostawiwszy,

Serceś swoje zranione przedemną odkryła,

Które omylna postać męska zniewoliła,

A potym obaczywszy błąd mniemania swego,

W wielkim żalu zostałaś smutku serdecznego,

Gdyś nie mogła ugasić chęci rozpalonych,

Samym niepodobieństwem bardziej rozżarzonych;

59

I jakeś bogów swoich usilnie prosiła,

Żeby ich moc jednę rzecz w przeciwną zmieniła;

Na ostatek, jakoś mię z zamku prowadziła,

Udarowawszy, potym mile obłapiła.

Którą to powieść moję pilnie wysłuchawszy,

Ona bogini rzecze, nieco się zdumiawszy:

»Nigdyby[m] temu przedtym była nie wierzyła,

Żeby jeszcze ta prawda między ludźmi była,

60

Ta prawda, mówię, która dawno wypędzona,

W świecie się nie znajduje, sromotnie zelżona

Od wszystkich, lecz się w tobie wielce popisuje,

Bo mi przez twoje usta siebie znamionuje,

A mianowicie skrytość dwóch serc znamienitych,

Od zawisnej fortuny i Park nieużytych

Zmyśloną urodziwej płci męskiej zasłoną

Ułowionych, gładkością zbytnią ozdobioną.

61

Które serca zwyczajną posilić słodkością

Mogłabym w skutku samym, by więtszą miłością

Pałały, tym wzruszona, iż wszystko prawdziwie

Powiedziałaś przedemną, strzegąc się kłamliwie

Czego wyrzec; i mądrze, bowiem nic nie tajno

Przed nami, boginiami, i owszem zwyczajno

U nas to jest ludzkim się sprawom przypatrywać,

Złemi bardzo się brzydzić, dobrym się dziwować.

62

I lubobyś cokolwiek była zataiła,

Wielkimbyś się przedemną wstydem zapaliła;

Nie dla czegom cię bowiem inszego pytała,

Tylko, żebym szczerości twojej spróbowała.

W nagrodę której, w tym cię upewniam bezpiecznie,

Że każdy twojej prośby otrzymasz koniecznie

Skutek«. Co ja z weselem wielkim usłyszawszy,

Za taką dobroczynność jej podziękowawszy».

Z ręki B pochodzi na karcie 316 dopisek, ogłoszony już przez Przybylskiego i Wisłockiego (Kat. rkpsów uniw. Jag.); mimo to powtarzam go dla jego ważności: Scito Generose Lector huc vsque Poema fuisse Nobilissimi Viri Petri Kochanouii, qui morte immatura praeuentus pulcherrimo non imposuit Colophonem operi; ne igitur magnificus labor sua corrueret imperfectione (bona fide testor, non ea animi ductus arrogantia, vt me sublimi acerrimoque comparem ingenio, e squilla si quidem rosam nasci impossibile duco, lunaeque radiis non maturescere botrum haud sum ignarus) sumpsi redigendi provinciam meae minus conuenientem tenuitati, nisi humanissimus fauore supplebis defectum. Aue, faue Caetera carmen habet, si lubeat.

6. Rękopis biblioteki XX Czartoryskich (C) z połowy XVII w.; [wymiary] 29,5 x 18,5; stron 665; oprawiony w zielony pergamin z linijkami wkoło złotymi; pisany jedną ręką bez poprawek, zawiera pieśni I–XXV. Na 1 stronie ręką początku XIX w. „W Warszawie Zł. 4”, nieco niżej tąż samą ręką: „Orland Szalony od 1 do 25 xięgi”. Na stronie 2 i 3 pięć strof ośmiowierszowych inną ręką, które tu podajemy:

NA DZIEŃ UROCZYSTY

S. IAGNIESZKI PANNY Y MECZENNICZKI

IEYMOSCI PANI IAGNIESZCE BESTICI.

Anioła w ciele ułomnym wystawia,

Kościoł nam święty dorocznią ponawia,

Gdy dziś pamiątkę cnej oblubienice

I ukochanej Bogu gołembice.

Ta Barankowi wiecznie poślubiona,

Iego iest świętym imieniem rzeczona,

Sam ią Baranek gdy sobie rękuje,

Agnieszką to iest Owieczką mianuie.

Godność to wielka, kogo przedwieczny Bog

Nietylko liczy w liczbie swych wiecznych sług,

Ale tesz własnym imieniem ozdabia,

Kogo do trzody swoiey przysposabia,

Pasterz Niebieski, który co rzecz dziwna,

Rzecz niesłychana, y światu przeciwna

Sam iest Pasterzem, sam iest y Barankiem,

Oraz y Oycem, oraz y kochankiem.

Niebu Owieczkę świat isz był powinien,

Oddał ią przez miecz, a ktosz temu winien?

Miłość zaprawdę, miłość Christusowa,

Miłość odważna, miłość Nektarowa.

Ta świętey Pannie męki osłodziła,

Ta czyste pierśi męstwem uzbroiła,

Przez ogień, przez miecz do Baranka swego

Poszła Owieczka z wieku dziecinnego.

Ey toć iusz pono Baranka nikomu

Nie da Owieczka z Niebieskiego domu?

Da: bowiem w niebie zazdrość nie panuje:

Otoć Baranka dzisia ofiaruie

Zacna Matrono, za iedno wiązanie,

I święta twego na powinszowanie.

Czyli Baranek, nie wiem czy iagniątko,

To wiem, ze ciche, ze nieme bydlątko.

Szczyrey dobroci zywy to iest abrys,

Nad którym Muza pisze taki napis:

Iako Baranek wzór iest niewinności;

Takeś ty wszelkiey wzorem przystoyności

Zacna Matrono y cnot znamienitych

Żywym obrazem, y darów obfitych.

Tak wysokiemi uczczona przymioty,

Zyi, Cna Matrono, zyi długo wiek złoty.

Tytuł i niektóre wyrazy, jak Bóg, Agnieszka, Christusowa, oraz pierwsza litera każdej strofy powleczone złotem. Pismo nie Kochanowskiego, znacznie późniejsze, wiersz nieudolny wykluczają wszelką myśl, jakoby nasz tłumacz miał ten rękopis ofiarować Agnieszce Bestici. Dodam, że mąż Agnieszki, Oktawian Bestici, był kupcem krakowskim i umarł w r. 1665, gdyż tę datę nosi inwentarz, po jego śmierci spisany, a dochowany w zbiorach Akademii.

7. Rękopis biblioteki Dzikowskiej (D) hr. Tarnowskich z XVII (około połowy) w.; [wymiary] 29,5 x 19; stron 584; oprawiony w żółtą skórę współcześnie. Zawiera pieśni I–XXV 1–96, w. 3; brak [od pieśni] XII 87, w. 6 [do] XIII 1–12, w. 2; karta ze stronicami 193–194 (pieśń X 60, w. 3–69) wyrwana; alegorii nie ma. Na stronie 1 wyciśnięto: „I. Stokowski R. G. W. K.”. Pismo jednej ręki z bardzo nielicznymi poprawkami innej ręki, która też brak tu i ówdzie wiersza zaznaczyła na boku: „NB, defectum”.

8. Rękopis biblioteki hr. Baworowskich (B) we Lwowie z XVII w.; [wymiary] 24,5 x 18; oprawiony w skórę brunatną z złotymi wyciskami na grzbiecie (jak się zdaje, w w. XVIII); liczy stron 758, z czego 719–730, 739–758 niezapisane. Na wewnętrznej stronie tylnej okładki litografowane ex libris z herbem Jelita i „L. Dembowski”. Na czele tytuł ręką XIX w.: Orland Szalony, poema heroi-komiczne w XLVI pieśniach przez Ludwika Ariosta po włosku napisane, a przez Piotra Kochanowskiego, Kawalera Maltańskiego, sekretarza Królewskiego na Polskie przełożone. Roku 1618. Na drugiej stronie 1 karty jest naprzód umieszczona „Wiadomość o tłumaczu Rolanda (sic!) Szalonego” (same znane ogólniki) z podpisem „I. C. R. 1 12/28 Pułtusk”. Taż sama ręka dopisała jeszcze poniżej: „Ostatni właściciel tej książki JP. Józef Glaubicz Rokossowski utrzymywał to za pewne podanie, że w większej części jest zapisane własną ręką Kochanowskiego. Nabyłem ten rękopism w r. 1818 w Kaliszu”. Wreszcie na stronie 3 dopisała inna ręka: „Rękopism ten (vide Bendkowskiego Literatura) ma się znajdować w bibliotece po X-ciu Albercie Sasko Cieszyńskim. Ja go nabyłem za zł. 100 od pułkownika Regulskiego w r. 1835. Leon Dembowski”. Rękopis zawiera pieśni XXVI–XLVI 1–57, pisanych przeważnie jedną ręką; tylko ustępy XLI 43–64 i XLII 46–51 pochodzą z innej ręki (z końca XVII lub pocz. XVIII w.), a pismem XIX wieku dopisano XXVI 1–9 i 70–82 (wszystko wedle liczenia przestrzeganego w rękopisie).

Ważniejsze odmianki rękopisów[63]

Pieśń I

Allegorye. „Zawady” [w rękopisach:] P, J, C, D; Zwady” [w rękopisie:] Z.

3, w. 8. „Ten, co daje, co może i na co go staje” [w rękopisach:] P, J, D; „Ten to daje...” [w rękopisie:] C; „Ten to daje, co może, i na to go staje” [w rękopisie:] Z.

13, w. 2. „wczas” [w rękopisie:] Z; „wciąsz” [w rękopisach:] P, J, C, D.

15, w. 7. „A też” — wydawca; „A że” [w rękopisach:] P, J, C, D, Z.

23, w. 1 „(...) kiedy nie wiedzieli” [w rękopisie:] Z; „kędy (...)” [w rękopisach:] P, J, C, D.

26, w. 5. „I z jadowitą mową” [w rękopisach:] P, J, C; „I jadowitą” [w rękopisach:] D, Z.

33, w. 2 „(...) okropne lasy” [w rękopisach:] P, J, C, D; „okrutne (...)” [w rękopisie:] Z.

4. „drzewa” [w rękopisach:] P, D, Z, S; „drzewo” [w rękopisach:] J, C.

37, w. 6. „Na wczesne” [w rękopisach:] P, J, C, S; „Na wdzięczne” [w rękopisie:] Z; „Na wietrze” [w rękopisie:] D.

7. „pomieszało” [w rękopisach:] P, C, D, Z, S; „pomieszały” [w rękopisie:] J.

38, w. 3. „Tam sobie” [w rękopisach:] P, C, S; „Tam w sobie” [w rękopisach:] J, Z, D.

39, w. 3. „Biją wątpliwe” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „wątpliwe” [w rękopisie:] Z.

40, w. 6. „tygrzycę” [w rękopisach:] P, C, S; „tygrysę” [w rękopisach:] J, Z; „tygrydę” [w rękopisie:] D.

69, w. 2. „z konia” [w rękopisach:] P, J, D, S; „z siodła” [w rękopisach:] C, Z.

Pieśń II

18, w. 6. „A wzdychaniem” [w rękopisach:] C, D, Z, S; „A z wzdychaniem” [w rękopisach:] P, J.

27, w. 7. „przypadł” [w rękopisach:] P, C, Z, S; „przepadł” [w rękopisach:] J, D.

63, w. 7. „I że go z tem i teraz do niej (...)” [w rękopisie:] D; „I że ją z tem do niego” [w rękopisach:] P, J, C, Z, S.

70, w. 4. „odjechał” [w rękopisach:] C, D; „ujechał” [w rękopisach:] P, J, S, (w [rękopisie:] Z1 tego wiersza brak).

76, w. 3, 4, 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

w. 3. „Bo się osęka długa u spodku podniosła”;

w. 4. „Kiedy w gront uderzyło, jak do ziemie doszła”;

w. 6. „Bo się za rozczośnieniem powoli łamała” [w rękopisie:] Z.

Pieśń III

3, w. 6 „(...) to ja na tym czynie” — wydawca; „bo ja” [w rękopisach:] P, J, C, D, Z, S.

8, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Nabożeństwem, skruchami” [w rękopisie:] Z.

16, w. 8. „Co wszytek świat” [w rękopisach:] C, D, S; „I wszytek” [w rękopisie:] J; „Wszytek” [w rękopisie:] P; Które ten świat ozdobi? [w rękopisie:] Z.

21, w. 8; 22, w. 1. „z karty” [w rękopisach:] C, Z; „z czarty” [w rękopisach:] P, J, D; „z czartem” [w rękopisie:] S.

35, w. 6. [w rękopisie:] D; „I Piceny i Umbry wnet opanowało” [w rękopisach:] P, C; „I Picenów i Umbrów moc opanowało” [w rękopisie:] Z; „I w Picenach i Umbrach wnetby panowało” [w rękopisach:] J, S.

46, w. 2. „(...) i swoje stanowi” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „jako mu stanowi” [w rękopisie:] Z.

55, w. 3. „(...) los Marsa odmienny” [w rękopisie:] Z; „z losem Mars odmienny” [w rękopisach:] P, D; „złotem Mars odmienny” [w rękopisach:] J, C, S.

4. „obfitej Rawenny” [w rękopisie:] Z; „żyznej Nowterenny” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

68, w. 4. „Jako kiedy nań przyciąć” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „I jako kiedy nań sieć” [w rękopisie:] Z.

74, w. 5. „w wtórem pomyśleniu” [w rękopisach:] P, J, C, S; „w twojem pomyśleniu” [w rękopisach:] D, Z.

76, w. 7. „o płci, o rodzinie” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „o inszej rodzinie” [w rękopisie:] Z.

Pieśń IV

1, w. 8. „mało doznawamy” [w rękopisach:] P, J, C, S; „nadto” [w rękopisie:] D; „często” [w rękopisie:] Z.

19, w. 2. „siodłu” [w rękopisach:] P, J, C, S; „siodła” [w rękopisach:] D, Z.

20, w. 7. „to nim wkoło kręci” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „to nim zaś w bok kręci” [w rękopisie:] Z.

31, w. 8. „i miał swe zabawy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „i wziął się zabawy” [w rękopisie:] Z.

39, w. 2. „nicianemi” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „siecianemi” [w rękopisie:] Z.

42, w. 8. „włożony” [w rękopisach:] P, C, D, S, Z; „złożony” [w rękopisie:] J.

51, w. 8. „Dźwięki wojennych żelaz” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Dźwięk w się tłukących żelaz” [w rękopisie:] Z.

53, w. 5. „siła wiodła” [w rękopisach:] P, J, C, S; „zwiodła” [w rękopisie:] D; „podła” [w rękopisie:] Z.

58, w. 8. „Dowód” [w rękopisach:] P, J, C, S; „Powód” [w rękopisach:] Z, D.

62, w. I. „Więc i posag” [w rękopisach:] P, D, Z; „Więcej” [w rękopisach:] J, C, S.

65, w. 3. „z tej miary” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „tej kary” [w rękopisie:] Z.

4. „żadnej kary” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „z żadnej miary” [w rękopisie:] Z.

Pieśń V

4, w. 4. „w lasy i niemieszkaną puszczą wprowadzoną” [w rękopisie:] D, „Daleko, chcąc ją zabić, w las zaprowadzoną” [w rękopisie:] Z, „Daleko, zamordować chcąc, w las wprowadzoną” [w rękopisach:] J, C, S, „Daleko, zamordować chcąc, zaprowadzoną” [w rękopisie:] P.

8, w. 6. „ucześnikiemem siebie” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „sobie” [w rękopisie:] Z.

13, w. 7. „Ponieważ w Szkocyej nikt nad niego” [w rękopisie:] Z, „Ponieważ i w Szkocyej nikt nadeń” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

29, w. 3. „Dawniej, niżliś ty począł; zaczem ci być tajne” [w rękopisie:] Z, „Dawniej, aniżliś ją ty poznał, i być tajne” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

4. „Nie mogą te miłości nasze” [w rękopisie:] Z; „Już nie mogą te nasze chęci” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

5. „jest zapał” [w rękopisie:] Z; „miłość” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

32, w. 1. „Jeżeli chcesz, jam przysiądz” [w rękopisie:] Z; „Jeśli chcesz, jam ci przysiądz” [w rękopisie:] D; „I jeśli chcesz, jam przysiądz” [w rękopisach:] P, J, C, S.

34, w. 2. „w różnych potrzebach” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „potyczkach” [w rękopisie:] Z.

5. „zasług jego” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „zasług godnych” [w rękopisie:] Z.

40, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C D, S; „Jawne ludzie więc zwykli zwodzić” [w rękopisie:] Z.

46, w. 6. „osławić i wydrzeć” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „ułowić, pomazać” [w rękopisie:] Z.

7. ,Ja, com” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „któram” [w rękopisie:] Z.

53, w. 4. „do piersi” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „do boku” [w rękopisie:] Z.

55, w. 8. „o zdrowie” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z; „na zdrowie” [w rękopisie:] D.

56, w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Żaden, żaden przyczyny odjazdu” [w rękopisie:] Z.

60, w. 6. „przypominając” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „na myśl przywodząc” [w rękopisie:] Z.

66, w. 4. „i zbytnie się zdumiał” [w rękopisie:] Z; „zbytecznie się zdumiał” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

82, w. 7. [w rękopisach:] P, C, J, D, S; „wtem przed królem wnet stanie, a lud biegł, chcąc wiedzieć” [w rękopisie:] Z.

Pieśń VI

12, w. 4. „ten ogień” [w rękopisie:] Z; „te gniewy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

19, w. 8. „i morze brodziła” [w rękopisach:] J, C, S; „i w morze wchodziła” [w rękopisach:] P, Z, D.

37, w. 6. „mniemali” [w rękopisie:] Z; „widzieli” [w rękopisach:] P, J, C, S, D, (w [rękopisie] D, druga ręka dopisała u góry: „patrzali”).

50, w. 3. „I niestatku” [w rękopisie:] Z; „Niestałości” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

59, w. 8. „za złoto właściwe” [w rękopisie:] Z; „za złoto własne jest” [w rękopisach:] P, I. C, S; „że złoto własne jest” [w rękopisie:] D.

65, w. 5. „wziąwszy” [w rękopisie:] Z, P; „wdziawszy” [w rękopisie:] D; „zdjąwszy” [w rękopisach:] J, C; (w [rękopisie] S tego wiersza brak).

67, w. 4. „I pamięć ćmił” [w rękopisie:] D; „I pamięci i zmysły” [w rękopisie:] Z; „I pamięć jem i zmysły” [w rękopisach:] P, C, S.

74, w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Miłosne odkrywają spólne sobie skargi” [w rękopisie:] Z.

Pieśń VII

Arg. 5. „chytra” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „chciwa” [w rękopisie:] Z.

1, w. 7. „nigdzie nie” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „niewiele” [w rękopisie:] Z.

5, w. 4. „palcem ukazały” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „palcem wnet skazały” [w rękopisie:] Z.

15. 8. „wykłada” [w rękopisach:] P, J, C, Z, S; „wydawa” [w rękopisie:] D.

21, w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Że mieli o tej nocy” [w rękopisie:] Z.

23, w. 6. „Arachny” [w rękopisie:] P, J, C, D, S; „mistrzyniej” [w rękopisie:] Z.

27, w. 3. „zażęta” [w rękopisie:] Z; „zajęta” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

43. 4. „W czem się z czarnoksiężnikiem” [w rękopisach:] D, Z; „I z czarnoksiężnikiem się” [w rękopisach:] P, J, C, S.

50, w. 6. „przekazy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „przeszkody” [w rękopisie:] Z.

51, w. 6. „I który go” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „I w boju go” [w rękopisie:] Z.

54, w. 2. „były” [w rękopisie:] P, J, C, S, D; „było” [w rękopisie:] Z.

8. „Jakich (...) nie miały” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Jakie (...) miewały” [w rękopisie:] Z.

55, w. 2. „piżmami” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „i piżmy” [w rękopisie:] Z.

56, w. 7. „Takąm” — wydawca; „Taką” [w rękopisie:] D; „Jakom” [w rękopisach:] J, C, S; „Jako” [w rękopisie:] P; „Tęż ja” [w rękopisie:] Z.

58, w. 5. „badania (...) źwierzęcych” [w rękopisie:] Z; „zbadania (...) źwierzęce” [w rękopisach:] P, J, C, S; „zbadane (...) źwierzęce” [w rękopisie:] D.

59, w. 1. „Zaprawdęś tego dobre założył początki”.

w. 2. „Gdy tu mężnych dzieł pierwsze ukazujesz wziątki” (sic!) Z, „I zasługiś pokazał tej mojej pamiątki” [w rękopisach:] C, S; w [w rękopisach:] P, J, D brak.

61, w. 5. „któremi” — wydawca; „które cni” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z.

62, w. 7. „wzbudzeni” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „ruszeni” [w rękopisie:] Z.

63, w. 8. „Tak wielcy (...) twojej” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Tak serdeczni (...) twej” [w rękopisie:] Z.

65, w. 4. „wszytkie go czary zaraz odbieżały” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „wszytkie od niego czary uciekały” [w rękopisie:] Z.

75, w. 1. „w tej postawie” [w rękopisach:] P, J, C, S; „w tym sposobie” [w rękopisach:] D, Z.

w. 2. „znać na jawie” [w rękopisach:] P, J, C, S; „znać po sobie” [w rękopisach:] D, Z.

77, w. 5. „I znała go” [w rękopisach:] P, C, D, S; „I zwała go” [w rękopisach:] J, Z.

Pieśń VIII

2, w. 6. „oni szpetnemi” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „zaraz” [w rękopisie:] Z.

4, w. 4. „Lub na błota” [w rękopisie:] Z; „Lub na pustych” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

7, w. 4. [w rękopisie:] D; „Jeśli stanie i jeśli tam się zastanowi” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

11, w. 4. [w rękopisie:] Z; „Blask, skoro się rozświecił, uderzył go w oczy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

5. „Bo myśliwca” [w rękopisie:] Z; „A myśliwca” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

35, w. 6. „że rad nierad pływał” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „chocia nierad pływał” [w rękopisie:] Z.

37, w. 4. „mniejsze wszytkie” [w rękopisie:] Z; „mniejsze potem” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

41, w. 2. „coś mi zaszkodziła, szkodzić” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „coś już szkodziła, zaszkodzić” [w rękopisie:] Z.

44, w. 3. „ześli” [w rękopisie:] Z; „wyśli” [w rękopisach:] P, C, S, D; „myśli” [w rękopisie:] J.

61, w. 2. „bez lądu” [w rękopisie:] Z; „nad lądem” [w rękopisie:] P, J, C, S, D.

73, w. 7. „na mowy” [w rękopisie:] J; „nawowy” [w rękopisie:] Z; „z namowy” [w rękopisach:] P, C, D, S.

81, w. 2. „nigdy żaden z tych, co służą” [w rękopisie:] Z; „nikt nadeń z tych, co hołdują” [w rękopisach:] P, C, S, D; „nikt żaden z tych, co hołdują” [w rękopisie:] J.

84, w. 2. „które z strachu” [w rękopisie:] Z; „jako z strachu” [w rękopisach:] P, C, D, S.

85, w. 8. „Almontowi” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z; powinno być „Amostantowi” (tak w oryg.). Ponieważ jednak po wstawieniu, „Amostantowi” byłoby za dużo zgłosek, a wszystkie rękopisy mają „Almontowi był”, więc błąd zdaje się pochodzić od tłumacza, a nie od przepisywaczy, zwłaszcza że „tamtę” (w. 7) [w rękopisach:] J, C, S może się odnosić tylko do „szachownicy”, którą Orland zabrał Almontowi; [rękopisy] Z, D mają „tamten”, co tu zgoła niestosowne. [Rękopis] P, ma „tamte”, lecz wyraz ten na „czarne znaki” (w. 5) ściągać się nie może, gdyż w przeciwieństwie do dalszej, tj. „tamtej” szachownicy byłyby znaki „te”, a nie „tamte”; zapewne należy czytać „tamtę”.

91, w. 5. „zaraz mu bramę otworzono” [w rękopisie:] Z; „zawsze mu bramę otwarzano” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

Pieśń IX

1, w. 2. „opanuje” [w rękopisie:] Z; „opatruje” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

4, w. 6. „strój” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „stan” [w rękopisie:] Z.

5, w. 1, 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; te dwa wiersze znajdują się w [rękopisie] Z na końcu strofy i mają kształt taki:

„A to czynił, gdy na swem już wyjechał wozie

Febus i po murzyńskiem trząsł światło obozie”.

6, w. 6. „zwiedził” [w rękopisie:] D; „zjeździł” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

9, w. 8. „przystawić” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „przypuścić” [w rękopisie:] Z.

15, w. 3. „I umyślił” — wydawca; „Umyśliwszy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z.

7, w. 8. „mijała Piąta noc” [w rękopisie:] Z; „bić (być [w rękopisie] P) miała Piąta w noc” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

23, w. 5. „zaraz mu” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „(...) mi” [w rękopisie:] Z.

25, w. 8. „jego” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „mego” [w rękopisie:] Z.

26, w. 5, 7, 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; = w. 7, 8, 5, 6 [w rękopisie:] Z.

31, w. 2. „mu ten” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „mu się” [w rękopisie:] Z.

44, w. 7. „przybędzie” [w rękopisach:] P, J, C, S; „przyjedzie” [w rękopisach:] D, Z.

46, w. 3. „spozywał” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „strwożywał” [w rękopisie:] Z.

66, w. 4. „i tak (...) wynidzie” [w rękopisach:] P, J, C, S; „(...) ujdzie” [w rękopisie:] D; „bo tak (...) już nie ujdzie” [w rękopisie:] Z.

74, w. 1. „swe krzywe” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „straszliwe” [w rękopisie:] Z.

w. 2. „straszliwe” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „gniewliwe” [w rękopisie:] Z.

75, w. 1. „Ona się w zad rozwlecze” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „A ta bez omieszkania” [w rękopisie:] Z.

82, w. 5. [w rękopisie:] Z; „Zgodnie i białą kartę i hełmy podnoszą” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

85, w. 5. „jej” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „ją” [w rękopisie:] Z.

87, w. 1. „Gotując się” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Gotuje się” [w rękopisie:] Z.

94, w. 3. [w rękopisach:] P, J, D; „Kosztowniejszebyście mieć w Zelandyej chcieli” [w rękopisie:] Z „Kosztowniejszeby snać być w Zelandyej miało”

4. „Ale wątpię, aby się na nie jechać chciało” [w rękopisach:] C, S.

Pieśń X

Allegorya. „Niewypowiedziane” [w rękopisach:] P, J, C, S; „Niewymowne” [w rękopisie:] Z.

6, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Którem były zagrzane żądze, umorzyli” [w rękopisie:] Z.

7, w. 7. „uszczują” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „uszczwają” [w rękopisie:] Z.

9, w. 7. „A owoce” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Źle owoce” [w rękopisie:] Z.

18, w. 7. „uśpiło” [w rękopisie:] Z; „uśpiły” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

22, w. 2. „przyszłej” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „przykrej” [w rękopisie:] Z.

27, w. 8. „pomocy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „z pomocą” [w rękopisie:] Z.

35, w. 6. Z; „Promienie z spodku suche, drobne piaski grzały” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

40, w. 7. „a te” [w rękopisie:] Z; „a iż” [w rękopisie:] P, J, C, D, S.

66, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Ona na to: Wiedz o tem, iż to wkrótce sprawię” [w rękopisie:] Z.

w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „I nadalej za dwa dni stąd obu wyprawię” [w rękopisie:] Z.

71, w. 1. P, J, C, D, S; „Gdy w tej drodze nad wielkiem już był Kwirydzajem” [w rękopisie:] Z.

72, w. 3. „zwiedzieć” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „widzieć” [w rękopisie:] Z.

75, w. 6. „możnej” [w rękopisach:] P, J, C, S; „mężnej” [w rękopisie:] D; „zacnej” [w rękopisie:] Z.

84, w. 8. „które” — wydawca; „którą” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z.

78, w. 5. „książęcia się z Glocestru czerwieni” [w rękopisie:] Z („Del duca di Glocestra”); „glocerskiego grabie się czerwieni” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

89, w. 2. „z ziemnych jam” [w rękopisie:] Z; „z swoich jam” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

97, w. 1. „oczy w jej oczy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „oczy w niej chciwe” [w rękopisie:] Z.

101, w. 4. [w rękopisach:] P, S, D; „przerwała i tłucze” [w rękopisie:] J; „co wszytko przerwawszy się tłucze” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XI

13, w. 4. „iść” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „ujść” [w rękopisie:] Z.

14, w. 7. „nadany” [w rękopisie:] Z; „oddany” [w rękopisach:] P, J, C, D S.

25, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Stal tłucze, mury kruszy, rozwala i pruje” [w rękopisie:] Z.

31, w. 1. „namiąższą” [w rękopisach:] C, S; „namieższą” [w rękopisie:] P; „namniejszą” [w rękopisach:] J, D, Z.

67, w. 2. „Jakiej” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Jakie” [w rękopisie:] Z.

75, w. 3–4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S;

w. 3. „Nad którą którą swych dowcipów długo” [w rękopisie:] Z.

w. 4. „Lubo inszy silili przedni” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XII

6, w. 1. „nie mówię” — wydawca; „nie mówić” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „tak mówić” [w rękopisie:] Z.

31, w. 2. [w rękopisie:] Z; „Który go także Orland wziął był Almontowi” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

35, w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „I onę pierwszą swoję żądzą odmieniła” [w rękopisie:] Z.

36, w. 4. „co go poimać” [w rękopisie:] Z; „którego porwać” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

37, w. 8. [w rękopisie:] Z; „lecz nie mniej skwapliwa” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

38, w. 1. „przybieżeli” [w rękopisach:] C, D; „przebieżeli” [w rękopisach:] P, J, S, Z.

41, w. 6. „słuszneć” [w rękopisie:] D; „słusznieć” [w rękopisach:] P, J, C, S; „Słusznie się widzi, gdy mię” [w rękopisie:] Z.

48, w. 8. „Z wypławnego” [w rękopisach:] D, Z, S; „Z wyprawnego” [w rękopisach:] P, J, C.

50, w. 4. „skąpych cięcia nie czyni” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z. Por. XV 70, w. 3; XXX 25, w. 6; Zebrania przypowieści i przysłowia polskich Wacław Potocki (Rps. Ossolineum Nr 2076); „Prziczia z siebie szkodliwich nie daię”; „Rzeczposp. polska chromiąc tuła się” (Rocznik filarecki 1886, s. 588), Zdaje się, że „cięcie” odczuwano jako imię zbiorowe ([jak:] prącie, kłósie, węgle, kamienie, grzybienie, liście, gałęzie... r.n.); „skąpych cięcia” byłaby więc tzw. constructio ad intellectum.

55, w. 7. „przybiegli” [w rękopisach:] D, S, Z; „przebiegli” [w rękopisach:] P, J, C.

61, w. 4. [w rękopisie:] Z; „I jako błyskawica nagle mu znikała” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

63, w. 6. [w rękopisach:] J, D, Z; „co mi należy” [w rękopisach:] P, C; „co mi należało” [w rękopisie:] S.

66, w. 8. „nieokreszonej” [w rękopisach:] P, J, C; „nieokreślonej” [w rękopisie:] Z; „nieokrzesonej” [w rękopisie:] D, S.

83, w. 5. „Tak jego szczęście” [w rękopisie:] Z; „Tak je szczęście” [w rękopisach:] J, C, S; „Ta ze szczęście” [w rękopisie:] P; „Tak to tam szczęście” [w rękopisie:] D.

84, w. 4. „potrwożonych” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „potrwożałych” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XIII

Allegorya. „Niewierność” — wydawca; „Niewinność” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

1, w. 8. „doskonałej” — wydawca; „doskonały” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

3, w. 2. „mowę” [w rękopisach:] P, C, S, Z; „minę” [w rękopisie:] J.

7, w. 7. [w rękopisie:] C; „Żem serce swe skłoniła, ale do takiego” [w rękopisie:] Z; „Żem serce swoje obróciła do takiego” [w rękopisie:] P; „Żem serce swoje dała, swoje do takiego” [w rękopisie:] J; „Żem serce swoje wdała do takiego” [w rękopisie:] S.

15, w. 6. „wielkiego” [w rękopisach:] P, C, D, S, Z; „wszytkiego” [w rękopisie:] J.

22, w. 8. „do jazdy” [w rękopisach:] P, C, D, S; „dla jazdy” [w rękopisach:] J, Z.

27, w. 7–8. [w rękopisie:] Z;

w. 7. „Wyrzucała, jako mu tam dufał i wierzył”,

w 8. „Że mu się mnie mój Zerbin kochany powierzył” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

42, w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Bieżąc bojaźnią zdjęta zawieszonem” [w rękopisie:] Z.

53, w. 7. „nie siedziesz” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „usiędziesz” [w rękopisie:] Z.

54, w. 2. „szkojcę” [w rękopisach:] P, J, C, S; „zbójcę” [w rękopisach:] D, Z.

6. „kwapiąc się” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „bez zwłoki” [w rękopisie:] Z.

55, w. 8. [w rękopisach:] C, D, S, Z; „I co miał robotny wiek przyść” [w rękopisie:] P; „I co miało na późny wiek przyść, powiadała” [w rękopisie:] J.

60, w. 2. „w wielkiej sporze” [w rękopisie:] J; „w wielkiej sforze” [w rękopisie:] Z; „w wielkiem sporze” [w rękopisach:] P, C, D, S.

61, w. 4. „doktorką” [w rękopisach:] J, C, D, S; „doktora” [w rękopisie:] P; „doktorem” [w rękopisie:] Z.

64, w. 6. „będzie” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „siędzie” [w rękopisie:] Z.

71, w. 1–2. [w rękopisach:] Z; w. 1. „Ale nad insze chwały mieć będzie oto ta” [w rękopisie:] J; ,Ale nad insze chwały mieć oto ta” [w rękopisach:] P, C, D, S.

w. 2. „Pobożna pani jeszcze za swego żywota” [w rękopisie:] J.

73, w. 1. — wydawca; „Bych miała Aldę książęcia” [w rękopisie:] Z; „Bych miał Aldę książęcia” [w rękopisach:] P, J, C, D, S. Może by należało czytać z wyrzutnią: „Bych miał Aldę, książęcia”, jak „Morz Egiejskiego” w Goffredzie (I 60, w. 3)?

6. „będą” [w rękopisie:] Z; „były” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

74, w. 7. „podjeżdżać” [w rękopisach:] Z, P; „odjeżdżać” [w rękopisach:] J, C, D, S.

76. 8. „nad niem” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z; „na niem” [w rękopisie:] D.

80, w. 6. „dla waszej” [w rękopisach:] P, S; „do waszej” [w rękopisie:] C; „dla naszej” [w rękopisach:] J, D, Z.

81, w. 8. „spół wszyscy” [w rękopisie:] Z; „źle wszyscy” [w rękopisach:] P, J, C, S; „ile wszyscy” [w rękopisie:] D.

83, w. 4. „wyprawili” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „rozprawili” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XIV

2, w. 7. „Za twą sprawą zwycięstwo mało wielkiej ceny” — wydawca; „mają wielkiej ceny” [w rękopisie:] Z; „Za twą sprawą jako chciał (...)” (reszty wiersza brak) [w rękopisach:] P, J, C, D, „Za twą sprawą jako chciał Sarreny” [w rękopisie:] S.

3, w. 3, „je wsparł” [w rękopisach:] Z, D; „się wsparł” [w rękopisach:] P, J, C, S.

4. „już, już zwyciężcami” [w rękopisie:] Z; „nigdy zwyciężcami” [w rękopisach:] P, D, S; „niegdy” [w rękopisach:] J, C.

4, w. 1. „Z temiś” [w rękopisie:] Z; „Z tycheś” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

4, w. 1. „złamał” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Złamawszy” [w rękopisie:] Z.

6. „całe swoje” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „białe” [w rękopisie:] Z.

9, w. 4. [w rękopisie:] Z; „Niż się jem Ryminowi (...)” (reszty brak) [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

35, w. 4. „zabitej” [w rękopisie:] Z; „zabitych” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

44, w. 8. „ogromne złamało” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „okrutne spadało” [w rękopisie:] Z.

47, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, S, D; „siła doświadczyło” [w rękopisie:] Z.

w. 2. „Że śmierć jakakolwiek każdemu niemiła” [w rękopisach:] P, J, C, S; „jakakolwiek jest każdemu” [w rękopisie:] D; „Że umrzeć jakąkolwiek śmiercią jest niemiło” [w rękopisie:] Z.

59, w. 7. „Że cierpliwiej” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Już cierpliwiej” [w rękopisie:] Z.

62, w. 6. „albo w pałacach” [w rękopisie:] D; „ale” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

66. 8. „Były skoroby” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Byłyby skoro przyjdą” [w rękopisie:] Z.

72, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „nie są dobre tak nasze” [w rękopisie:] Z.

85, w. 3. [w rękopisie:] Z; „zaraz” brak w [rękopisach:] P, J, C, S; „Żeby go płomieniem swojem zapaliła” [w rękopisie:] D.

90, w. 7. „kędy sen przebywa” [w rękopisie:] D; „w którem” [w rękopisie:] Z; „yze miewa” [w rękopisie:] J; w [rękopisach:] C, S brak.

8. „Bo bez” [w rękopisie:] Z; „I bez” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „kiedy odp.” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „i źle odp.” [w rękopisie:] Z.

109, w. 8. „skoczyli” [w rękopisie:] Z; „spuścili” [w rękopisie:] J, C, D,. S; „puścili” [w rękopisie:] P.

112, w. 2. „toż” [w rękopisie:] Z; „to” [w rękopisie:] D; „co” [w rękopisach:] P, J, C, S.

133, w. 8. „Grzmieniu” [w rękopisie:] Z; „Brzmieniu” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

Pieśń XV

1, w. 8. [w rękopisie:] Z; „A swoi zaś w tem znacznej szkody nie popadną” [w rękopisie:] D; „A swojej znacznej szkody nie popadną” [w rękopisach:] P, J, C, S.

4, w. 5. „ogniem” [w rękopisie:] D; „światłem” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

12, w. 1–3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S, „(...) że woli Choć to daleko z drogi i w onej zakoli Nawrócić się do Persów” [w rękopisie:] Z.

15, w. 3. „dobre” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „duże” [w rękopisie:] Z.

6. „straszliwe grzmienia” [w rękopisie:] Z; „żadnego grzmienia” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

19, w. 4. „bądź kędy” [w rękopisie:] Z; „bądź gdzie się” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

23, w. 8. „niosące” [w rękopisach:] P, C, S; „noszące” [w rękopisach:] J, D; „mające” [w rękopisie:] Z.

26, w. 7. „I już pod tem” [w rękopisie:] D;, Tak iż pod tem” [w rękopisie:] Z; „Już pod tem” [w rękopisach:] P, J, C, S.

31, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z. Może by więc należało czytać Pompeius(4 zgłosek).

6. „uprzątnie” [w rękopisie:] Z; „uprzątnął” [w rękopisach:] J, C, D, S; „uprzątną” [w rękopisie:] P.

45, w. 7. „co ich żywo poodziera” [w rękopisie:] D; „co je srogi żywo zdziera” [w rękopisie:] Z; „co je i żywo odziera” [w rękopisach:] P, J, C, S.

47, w. 6. „zostawi” [w rękopisach:] P, D, Z; „wybawi” [w rękopisach:] J, C, S.

52, w. 8. „przyciągniony” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „przywiedziony” [w rękopisie:] Z.

54, w. 6. „Że aby swoich sideł” — wydawca; „Żeby aby swoich sideł” [w rękopisie:] P; „Żeby aby swych sideł” [w rękopisach:] J, C, D, S, Z.

56, w. 2. „wypławnego” [w rękopisie:] Z; „wybranego” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

4. „w najsłabszej” [w rękopisach:] P, D, Z; „nalepszej” [w rękopisach:] J, C, S.

64, w. 1. „Że” [w rękopisie:] P; „Za” [w rękopisach:] J, C, D, S, Z.

67, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Orylem bój okrutny zastał” [w rękopisie:] Z.

69, w. 5. „zdrapali” [w rękopisach:] J, C, D; „zszarpali” [w rękopisie:] S; „trąpili” [w rękopisie:] P;, zrąbali” [w rękopisie:] Z.

w. 7. [w rękopisach:] P, J, C, D, S, (w [rękopisach] P, J, C, S, zam. „nogę”, „ręką”); „lub głowę, on zdrową” [w rękopisie:] Z.

93, w. 6. „dni” [w rękopisie:] D; „mil” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

96, w. 1. „miał na czoło” [w rękopisie:] D; „miał czoło” [w rękopisach:] P, J, C, S.

w. 1. „Zastali go: on zamku chce mocnego czoło”

w. 2. „Kalifowi odnowić i murami wkoło”

w. 3. „Kalwaryjską ma górę okrążyć mocnemi”

w. 4. „I na równe pół mile obwieść ją długiemi” [w rękopisie:] Z,

101, w. 5. „Ale zaś tak obłudną” — wydawca; „obłudnej” [w rękopisach:] J, C, D, S, Z; „w tak obłudnej” [w rękopisie:] P.

Pieśń XVI

1, w. 7. [w rękopisach:] D, Z; „Że jedno jest nie lżejsze” [w rękopisie:] C; „Że jedno jest me lżejsze” [w rękopisach:] J, S; „Że jedno jest lżejsze, niż srogie mojemu” [w rękopisie:] P.

2, w. 4. „doznawa” [w rękopisach:] D, Z; „dostawa” [w rękopisach:] P, J, C, S.

7. „miejsce sercu” [w rękopisach:] D, Z; „miejsca serce” [w rękopisach:] P, J, C, S.

12, w. 7. „bo by kęs” — wydawca; „bo bym kęs” [w rękopisie:] Z; „bo by też” [w rękopisach:] J, C, D, S; „bo bym też” [w rękopisie:] P.

13, w. 4. „obróciła” [w rękopisie:] D; „obaliła” [w rękopisie:] Z; „obaczyła” [w rękopisach:] P, J, C, S.

18, w. 2. „chcą” [w rękopisach:] P, C, D, S; „Chcąc” [w rękopisach:] J, Z.

22, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Tu głowa przy pniu leży z karków swoich zdjęta” [w rękopisie:] Z.

26, w. 2. [w rękopisie:] Z; „Gniew i wściekłość nie wściąga” [w rękopisie:] D; „I gniew i wściekłość wściąga” [w rękopisach:] P, J, C, S.

4. „ogniami pożercami” [w rękopisach:] C, D, S; „pożarami” [w rękopisie:] J; „pożerającemi” [w rękopisie:] P; „og. łakomemi” [w rękopisie:] Z.

30, w. 1. „przeprawił” [w rękopisie:] D; „wyprawił” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

41, w. 2. „nad rzeką” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „przy rzece” [w rękopisie:] Z.

55, w. 4. „miał bliżej” [w rękopisach:] P, J, C, D; „blizko” [w rękopisie:] S; „miał okrzet” [w rękopisie:] Z.

70, w. 3. „lękliwe tyły” — wydawca (Por. 77, w. 6); „siły” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z.

8. „w tamtej stronie” [w rękopisie:] Z; „z tamtej strony” [w rękopisach:] J, D; „tamtej strony” [w rękopisach:] P, C, S.

72, w. 4. „wdzięczności” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „słodkości” [w rękopisie:] Z.

77, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Bez omieszkania obóz jużby był stracony” [w rękopisie:] Z.

83, w. 6. „skrwawiony” [w rękopisach:] P, J, C, S; „stalony” [w rękopisach:] D, Z.

84, w. 2. [w rękopisie:] Z; „Że na co najmniejsze broni swej używał” [w rękopisach:] P, J, C, S, „Że na to najzacniejszej broni swej używał” [w rękopisie:] D.

85, w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Z pułkami, które mu słał” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XVII

Allegorya. [w rękopisach:] P, J, C, S; „serca nizkiego im podlejszy i nikczemniejszy bywają, tem więcej o sobie rozumieją” [w rękopisie:] Z.

11, w. 6. „rzeźwości” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „czerstwości” [w rękopisie:] Z.

12, w. 7. „napełnionych” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „nakarmionych” [w rękopisie:] Z.

46, w. 6. „lezie” [w rękopisie:] Z; „idzie” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

54, w. 7–8. „zostawiały — wychadzały” [w rękopisie:] D; „zostawiły — wychodziły” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

61, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Do jaskiniej zaś na noc z stadem pomieszany” [w rękopisie:] Z.

w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Ta twarzą żałościwą” [w rękopisie:] Z.

68, w. 5. [w rękopisie:] C; „będzie chciał powiadać” [w rękopisie:] Z; „wam powiadać” [w rękopisach:] P, J, D, S.

75, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, S; „najchrześcijańszemi” [w rękopisie:] D;

w. 1. „Bo jeżeli królmi być chrześcijańskiemi

w. 2. „Pragniecie i wy drudzy także powszechnemi” [w rękopisie:] Z,

76, w. 1. [w rękopisach:] D, Z; „więtszych urazów” [w rękopisach:] P, J, C, S.

79, w. 7. „rozciągał” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „wyciągał” [w rękopisie:] Z.

85, w. 1. „wstępowali” [w rękopisach:] D, Z; „wjezdzywali” [w rękopisach:] P, C, S; „wyjeżdżali” [w rękopisie:] J.

92, w. 3. „dzieła wykładali” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „być go wykładali” [w rękopisie:] Z.

99, w. 8. „podrąbił” [w rękopisach:] P, J, D, S, Z; „podrąbał” [w rękopisie:] D.

104, w. 4. [w rękopisach:] J, C, D, S; „I wszyscy się i król sam ludzie dziwowali” [w rękopisie:] P, „Twarzy zarumieniwszy, dziwnie się wstydali” [w rękopisie:] Z.

w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „I po jednemu milczkiem zjechali od dworu” [w rękopisie:] Z.

w. 6. [w rękopisie:] D; „Na gonitwy” itd. [w rękopisach:] P, J, C, S; „Nie chcąc dalszego w srogich bojach czynić sporu” [w rękopisie:] Z.

112, w. 3. „był z czcią wprowadzony” [w rękopisie:] Z; „z pompą wprowadzony” [w rękopisach:] J, C, S; „był przyprowadzony” [w rękopisie:] P.

118, w. 6. „która była” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „raczej było” [w rękopisie:] Z.

134, w. 6–8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S;

w. 6. „Od gminu, od którego stamtąd wypędzony

w. 7. Miał być dalej samem ich wrzaskiem i gwizdaniem

w. 8. Bo nie znając, ktoby był, wyli wrzeszcząc za niem” [w rękopisie:] Z,

w. 6. I pod szybienice (sic!) bel przyprowadzony

w. 7. Na tamto miejsce z wrzaskiem ich i gwizdaniem

w. 8. Którzy nie znając, kto beł, przecie wyli za niem” [w rękopisie:] P,

135, w. 3. „Jak tarcz” [w rękopisie:] P; „Tak” [w rękopisach:] J, C, D, S, Z.

Pieśń XVIII

2, w. 4. „przynajmniej ucho” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „z ochotą ucho” [w rękopisie:] Z.

6, w. 6. „wśród miasta” [w rękopisie:] P; „śród miasta” [w rękopisie:] D; „wśród miasto” [w rękopisach:] J, C, S, Z.

28, w. 5. „A ona” [w rękopisie:] P; „Aż ona” [w rękopisach:] J, C, D, S; „I ona” [w rękopisie:] Z.

30, w. 8. „co czynić miała” [w rękopisie:] Z; „co się udała” [w rękopisach:] J, C, S; „co się etc.” (sic!) [w rękopisie:] P; „w tej sprawie ją siła” [w rękopisie:] D.

35,6. „gore” [w rękopisie:] P; przez pomyłkę „gorą” [w rękopisach:] J, C, D, S; „pała” [w rękopisie:] Z.

36, w. 4. [w rękopisie:] Z; („twojemu” widoczna pomyłka zam. „swojemu”) „O swojem przedsięwzięciu nie powiem nikomu” (inną ręką) [w rękopisie:] C; „mojemu” [w rękopisie:] D;

„O swojem przedsięwzięciu nie da znać nikomu” [w rękopisie:] S,

„I swój mu nie chce wierzać choć przyjaźliwemu” [w rękopisie:] J,

„O swojem przedsięwzięciu etc.” (sic!) [w rękopisie:] P.

53, w. 7. „obiecał żenie” [w rękopisach:] D, S, Z; „odbieżał żony” [w rękopisach:] J, C; „odbieżał żonę” [w rękopisie:] P; „jadęcy” [w rękopisie:] Z; „jadący” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

58, w. 3. „Bo niosło” [w rękopisie:] Z; „Co niosło” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „mężniejszej” [w rękopisie:] D; „możniejszej” [w rękopisach:] P, C, S, Z; „nieznośniejszej” [w rękopisie:] J.

70, w. 4. „Którzy” — wydawca; „Który” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z.

84, w. 2. — wydawca; „Chytry, bo by mu beł dał Gryfon (!) całą wiarę” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z.

104, w. 2. „oświeciło” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „rozświeciło” [w rękopisie:] Z.

107, w. 3. „Której” — wydawca; „Który” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, Z.

113,5. „wodze” [w rękopisach:] J, C, D, S; „wodza” [w rękopisie:] Z; „wodzą” [w rękopisie:] P.

115, w. 8. „ustoją” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z; „ukoją” [w rękopisie:] D.

117, w. 4. „rozczął” [w rękopisach:] P, Z, S; „rozcał” [w rękopisie:] D; „rozciął” [w rękopisie:] C; „rozłączył” [w rękopisie:] J.

122, w. 4. „polerowną” [w rękopisie:] Z; „dość hartowną” [w rękopisie:] S; „sczarowaną” [w rękopisie:] C; „ i takowąż” [w rękopisie:] J; „ukochaną” [w rękopisie:] P (w [rękopisie] D, ½ wiersza brak).

124, w. 8. „co byli” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „co było” [w rękopisie:] Z.

132, w. 4. „Podkrólemu” [w rękopisie:] Z; „podkrólowi” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

133, w. 8. „Męstwem” [w rękopisie:] Z; „sławą” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

142, w. 5. „dżdżami zimnemi” [w rękopisie:] Z; „odziane (!) zimnemi” [w rękopisie:] P; „grady zimnemi” [w rękopisach:] J, C, S; „zdrady (!) zim.” [w rękopisie:] S.

6. „I mrozem niewytrwanem” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Z mrozem niewytrzymanem” [w rękopisie:] Z.

143, w. 2. „sztuki” [w rękopisach:] J, D; „skutki” [w rękopisach:] P, C, S, Z.

w. 6. [w rękopisie:] J; „Ten żagle i poprzeczne (...)” (reszty brak) [w rękopisach:] P, C, D, S;

„Tem czasem jasne z gromem lecą błyskawice” [w rękopisie:] Z,

161, w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Kiedy szczęście kazało, zażywać pogody” [w rękopisie:] Z.

165, w. 4. „Prawdziwej” [w rękopisach:] P, J, C, S; „Prawdziwą” [w rękopisach:] D, Z.

179, w. 8. „w swe miejsca” [w rękopisie:] Z; „na miejsca” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

184, w. 4. „srogie źwierze” [w rękopisach:] P, J, D, S, Z; „srogie twarzy” [w rękopisie:] C.

Pieśń XIX

10, w. 8. [w rękopisach:] P, C, D; „zdrowo go darował” [w rękopisie:] S; „zdrowiem go darował” [w rękopisie:] Z.

11, w. 3. „Mój cnotliwy” [w rękopisach:] P, C, D, S; „O serdeczny” [w rękopisie:] Z.

19, w. 7. „na scieszce” [w rękopisie:] D; „na sczęscze” [w rękopisie:] P; „na szczęście” [w rękopisach:] C, S, Z.

23, w. 4. „obłądzonej” [w rękopisach:] P, D, S, Z; „odłączonej” [w rękopisie:] C.

51, w. 7. „poprzeczny” [w rękopisach:] P, C, S, Z; „przeciwny” [w rękopisie:] D.

55, w. 4. „dziwnie” [w rękopisie:] Z; „srogo” [w rękopisach:] P, C, S; „srodze” [w rękopisie:] D.

56, w. 1. [w rękopisie:] D; „Kiedy powątpliwością oną rozrywali” [w rękopisach:] P, C, S; „Więc jeśliby też w miejscu dłużej tam czekali” [w rękopisie:] Z.

72, w. 3. „tczą” [w rękopisach:] P, C; „tkcą” [w rękopisie:] D; „tką” [w rękopisach:] Z, S.

73, w. 2. „przez losy” [w rękopisach:] P, C, D, S; „przed czasem” [w rękopisie:] Z.

74, w. 6. „wikłaniny” [w rękopisach:] P, C, D, S; „uwikłania” [w rękopisie:] Z.

80, w. 1–2. „skoczyło — złożyło” [w rękopisach:] P, C; przez pomyłkę „zginęło” [w rękopisach:] D, S; „skoczyli — złożyli” [w rękopisie:] Z.

81, w. 6. „Obrała” [w rękopisie:] Z; „Obrali” [w rękopisach:] P, C, D, S.

86, w. 2. [w rękopisach:] P, C, D, S; „Gdzie granica z lędźwiami i ziebrami była” [w rękopisie:] Z.

7. „otrzymanie” [w rękopisach:] P, C, S, Z; „otrzymane” [w rękopisie:] D.

8. „Ustrzeżenie” [w rękopisie:] Z; „ustrzeżone” [w rękopisach:] P, C, U. S.

97, w. 4. „pożyczają” [w rękopisach:] P, C, D, S; „powierzają” [w rękopisie:] Z.

101, w. 4. „już dnia” [w rękopisie:] D; „ognia” [w rękopisach:] P, C, S, Z.

106, w. 8. „jedli” [w rękopisach:] P, C, S, Z; „legli” [w rękopisie:] D.

107, w. 7. „barziej” [w rękopisie:] Z; „więcej” [w rękopisie:] P, C, D, S.

108, w. 3. „zdumiony” [w rękopisie:] D; „zdumiący” [w rękopisach:] P, C, S; „zdumnacy” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XX

10, w. 8. [w rękopisach:] P, C, D, S, Z; „aby na zimnie dobrze obłapiały” [w rękopisie:] J.

31, w. 4. „rządów i łask” [w rękopisach:] J, C, D,. S; „łóż” [w rękopisie:] P; „Towarzyszami swoich rządów uczyniły” [w rękopisie:] Z.

32, w. 1. „mięższeć brzemiony” [w rękopisach:] C, D, S; „nosić brzemiony” [w rękopisie:] P; „miesieć i rodzić” [w rękopisie:] J; „nosić brzemienia” [w rękopisie:] Z.

38, w. 5. „kuźnic” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „łożnic” [w rękopisie:] Z.

43, w. 7. [w rękopisie:] D; „Kiedybym na twoje” (brak 1 zgłoski) [w rękopisach:] P, J, C, S; „Kiedybym się na twoje słowa nie zmiękczyła” (rym w. 8. „miała”!) [w rękopisie:] Z.

47, w. 6. [w rękopisie:] P, J, C, D, S; „Tych wszystkich, którzy niemi będą zawiadować” [w rękopisie:] Z.

52, w. 8. „mocniejszemu” [w rękopisach:] P, J, C, S; „mężniejszemu” [w rękopisach:] D, Z.

61, w. 1. [w rękopisach:] J, C, D, S; „Trafia się, że niektórzy” [w rękopisie:] P; „Trafiać się niektórem, iż tak postępują” (brak 1 zgłoski) [w rękopisie:] Z.

w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Ale tak rzadcy” [w rękopisie:] Z.

65, w. 3. „W którem” — wydawca; „W której” [w rękopisie:] Z; „Który” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

w. 4. „i tam” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; ,sam tam” [w rękopisie:] Z.

w. 6. [w rękopisach:] J, C, D, S; „Ażby był z wielu znaków pewnych upewniony” [w rękopisach:] Z, P.

79, w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Iże z pamiętnem znakiem swoich sił bez wieści” [w rękopisie:] Z.

80, w. 8. „na zdobyczy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „dla zdobyczy” [w rękopisie:] Z.

85, w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Bo tuszyły widząc” [w rękopisie:] Z.

94, w. 5. „rozbiegszy się” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „rozwiódszy się” [w rękopisie:] Z.

110, w. 7. „wzrzedna” [w rękopisach:] P, J; „wrzedna” [w rękopisach:] C, S; „zrzedna” [w rękopisach:] D, Z.

113, w. 3. „sarnę” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „babę” [w rękopisie:] Z; „szpetną” [w rękopisach:] P, J, C, S, D; „siedząc” [w rękopisie:] Z.

4. „babę” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „ją wnet” [w rękopisie:] Z.

114, w. 8. „bieży” [w rękopisach:] D, Z; „zewrze” [w rękopisach:] J, C, „gore” [w rękopisie:] P.

120, w. 8. „Jako” [w rękopisie:] D; „Jedno” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

123, w. 4. [w rękopisach:] D, Z; „Już ją sama sobie miej” [w rękopisach:] P, J, C, S.

124, w. 8. „na siła” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „na mało” [w rękopisie:] Z.

126, w. 4–5. „Marfizę — w paiżę” — wydawca; „Marfizie — paizę” [w rękopisach:] P, D, S; „Marfizie — paizie” [w rękopisach:] J, C, S.

133, w. 7. „Dwadzieścia” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Na dziesięć” [w rękopisie:] Z.

143, w. 2. „pożyć” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „użyć” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XXI

1, w. 6. „świętej” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „szczerej” [w rękopisie:] Z.

6, w. 1. „w głowę” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z; „głównej” [w rękopisie:] D.

w. 3. „Powiedziała” („wy” przemazane) [w rękopisie:] D; „wypowiedział” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

w. 5. „na to się udał” [w rękopisie:] D; „jako” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

w. 6. „zgubił i zagładził” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „wybił i wygładził” [w rękopisie:] Z.

10, w. 8. „z siodła” [w rękopisach:] P, J, C, S; „z konia” [w rękopisach:] D, Z.

15, w. 2. „Powienniejsza” [w rękopisie:] Z; „Powinniejsza” [w rękopisach:] P, J, C, S; „Powczenniejsza” [w rękopisie:] D.

21, w. 1. „Twarz upłakaną, włosy roztargane” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Twarz wybladłą, włosy rozczochrane” (1 zgłoski brak) [w rękopisie:] Z.

29, w. 8. „złośnica” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „złościwa” [w rękopisie:] Z.

45, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „będę mu jednaki” [w rękopisie:] Z.

53, w. 7. „społem” [w rękopisach:] J, C, D, S, Z; „razem” [w rękopisie:] P.

63, w. 6. „kiedy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „kędy” [w rękopisie:] Z.

64, w. 2. „iść” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „uść” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XXII

14, w. 4. „orężem” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „żelazem” [w rękopisie:] Z.

19, w. 4. „Zbrojny” [w rękopisie:] Z; „zbójca” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

25, w. 2. „z uzdy” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „z wodzy” [w rękopisie:] Z.

53, w. 5–6. „tęgą — przysięgą” [w rękopisach:] P, C, D, Z; „tego — do tego” [w rękopisie:] J; „tego — u niego” [w rękopisie:] S.

55, w. 8. „przydzie czynić” [w rękopisie:] D; „będzie czynić” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

73, w. 4. [w rękopisach:] P, D, Z; „I pilniej z blizka w oczy po twarzy wejźrzała” [w rękopisach:] J, C, S.

84, w. 5. „w pośrzodek paiża” [w rękopisie:] D; „paiżem” [w rękopisach:] J, C, S; „kopią” [w rękopisie:] Z.

Pieśń XXIII

1, w. 8. „zostawają” [w rękopisie:] Z; „w miejscu swem zostają” [w rękopisie:] D; „w miejscu potykają” [w rękopisach:] P, J, C; „z górami schadzają” [w rękopisie:] S.

3, w. 6. — wydawca; „Że pieniędzy tak wielą zamków swoich najduje” [w rękopisach:] P, J, C, D, S, „Że pieniędzy tak wiele w zamkach swych najduje” [w rękopisie:] Z.

11, w. 1. [w rękopisie:] Z; „Nie mógł jako naleźć A już tak wierzył” [w rękopisach:] P, J, C, S, „Nie mógł był lepiej naleźć i sam wierzył” [w rękopisie:] D.

13, w. 6. „głowę i szyję” [w rękopisie:] D; „oczy i szyję” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

14, w. 3. „wodzą” [w rękopisach:] P, C, D, S, Z; „wodzem” [w rękopisie:] J.

19, w. 8. „Walumbrosa” [w rękopisie:] Z; „w Walumbrozie” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

23, w. 8. [w rękopisach:] D, Z; „A to o tem toż oba o owem gadali” [w rękopisach:] P, J, C, S.

31, w. 6. [w rękopisie:] D; „czyj beł koń opowiedziała” [w rękopisach:] P, J, C, S, Z.

38, w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Który rad z drogi prostej w stronę ustępuje” [w rękopisie:] Z.

51, w. 8. — „Bacząc tylo, że tak pan” [w rękopisie:] Z.

56, w. 4. — „Orland jego mowę” [w rękopisie:] Z.

60, w. 6. [w rękopisie:] Z; „A temu tułów na pół” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

70, w. 4. „w blizkiem lesie” [w rękopisach:] P, Z; „w onem lesie” [w rękopisach:] J, C, D, S.

75, w. 6. „zewnątrz” [w rękopisie:] J; „wewnątrz” [w rękopisach:] P, C, D, S, Z.

79, w. 8. „srodze zabitego” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „zdradą” [w rękopisie:] Z.

85, w. 4. Z; „Czasu ten nie chce tracić, który z każdej strony” [w rękopisach:] J, D, S; „kiedy” [w rękopisie:] P; „kędy” [w rękopisie:] C.

91, w. 4. „za włosy u grzywy” [w rękopisach:] D, Z; „za włosy za grzywy” [w rękopisach:] J, C; „za włosy i grzywę” [w rękopisie:] S; „za włosy ze grzywy” [w rękopisie:] P.

101, w. 3. „beł chłodzony” [w rękopisie:] Z; „zmorzony” [w rękopisach:] J, C, D, S; „i godziny onej”(!) [w rękopisie:] P.

105, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „tem je barziej odżywia i puszcza płomienie” [w rękopisie:] Z.

109, w. 1. „skusili” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „służyli” [w rękopisie:] Z.

116, w. 4. „Chędoży” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „odpina” [w rękopisie:] Z.

117, w. 2. „ma niepokój” [w rękopisie:] D; „na niepokój” [w rękopisach:] P, J, C, S; „swój niepokój” [w rękopisie:] Z.

132, w. 8. „już obrony” [w rękopisach:] J, C, D, S; „rozebrany” [w rękopisie:] P.

135, w. 6. „przy wąkopie” [w rękopisach:] P, C, D, S; „przy okopie” [w rękopisie:] J.

Pieśń XXIV

Argument, w. 1. „Odorykowi złemu” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Odorykowi dobry” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Orlanda mężnego” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „grabie serdecznego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „króla” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „cara” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Izabella go płacze” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Izabella narzeka” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „i Rodomont potem się rozchodzą” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „z Rodomontem i zaś się rozchodzą” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „prędko” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „prędką” [w rękopisach:] Z, W.

1, w. 4. „jawnie wyraźne” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „jakby wyraźne” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „musi mieć” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „ma przecię” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Aza to” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Bo zaź to” [w rękopisach:] Z, W.

2, w. 1. „jednoż jest” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „równe z tem” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „skutki” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „środki” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „tak, jak las” [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „jakby las” [w rękopisach:] Z, W.

3, w. 1–2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Lecz mi rzecze ktokolwiek: Czemu tak strofujesz

Z tego grzechu, a sam wprost do niego wędrujesz” [w rękopisach:] Z, W,

w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Odpowiedam” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Już się przecię do samych kości popsowało” [w rękopisach:] Z, W.

4, w. 2. — „srogie czynił” [w rękopisach:] Z, W.

7, w. 6. „częścią woły” [w rękopisach:] D, Z, W; „wali” [w rękopisie:] J; „woli” [w rękopisie:] C, S; „woła” [w rękopisie:] P.

w. 7. „Konie tłucze” [w rękopisach:] Z, W; „kole” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

8, w. 4. „głos dzwonów” [w rękopisach:] Z, W; „dźwięk” [w rękopisach:] P, J, C, D, S.

w. 5. [w rękopisie:] P, J, C, D, S; „W tysiącznych kupach jedni na dół” [w rękopisie:] Z, W.

w. 6. — „Z siekierami, z łuczywem, kosami, z różnami” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Drudzy ku gorze biegli gwałtem w onej chwili” [w rękopisach:] Z, W.

9, 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „podległą szturmom strasznem wodę” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Lecz zaś druga dobrze się więtsza ukazuje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Trzecia już najstraszniejsza i dalej” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „I szerzej się” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Tak właśnie tłuszcza chłopska w on czas przypadała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „i z dołu bieżała” [w rękopisach:] Z, W.

10, w. 2. — „gdy mu w ręce wpadli” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3–4. — „I dał próbę tem jawną, że lepiej z daleka

Od szalonego chłopstwa stać i być człowieka” [w rękopisach:] Z, W,

w. 5–7. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; w. 5. „Oni mu namniej szkodzić nie mogą, bo (...)” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Najsroższych od żelaza razów się nie bało” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Tę łaskę sam mu Pan Bóg dał, a to z tej miary” [w rękopisach:] Z, W.

11, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „umrzeć, co się zgiomadzili” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. — „Gburowie pewnieby go tam już umorzyli” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. — „wieczne niebo tem udarowało” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Że bez zbroje, bez szable zawsze mógł być cało” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Że mu i cięty raz i sztych nie szkodził” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „nawrócił” [w rękopisach:] Z, W.

12, w. 2. — „zbytniem strachem” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „On żołędzia” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Żołądek zwłaszcza dawno” [w rękopisach:] Z, W.

13, w. 7. — „Potem ich krwią i mięsem z siercią brzuch zgłodniały” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Posilał i żołądek natkał zapróżniały”. Z, W.

16, w. 2. — „Izabella, co obok z niem wespół jechała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. — „Odoryk to beł zdrajca na koniu (...)” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Z niem cudzych krajów siła zjeździł i pomierzył”

w. 7. — „Jego swą dziewkę oddał szczerej życzliwości”

w. 8. „Gdy z pewnych przyczyn wprzód zbiegł z galicyjskiej włości” [w rękopisach:] Z, W.

17, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Powiedała, bo o niej nie wiedział, miłemu” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „niżli się z niemi” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7–8. [w rękopisach:] Z, W; w. 7. „gdy onego” (brak 2 zgłosek) [w rękopisach:] J, C, S, P; „beła, gdy onego” [w rękopisie:] D.

w. 8. „Więźnia ujźrzeli mocno pokrępowanego” [w rękopisie:] J, C, S.

18, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Poznawszy” [w rękopisie:] Z, W.

w. 5. — „Iż zacnego rodu miał” [w rękopisach:] Z, W.

20, w. 1. — „gdy już widzę z tobą” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „używać nie trzeba” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Już to wszytko do uszu twych dawno doniosła” [w rękopisach:] Z, W.

22, w. 4. „dla niej” [w rękopisach:] Z, W; „dla nich” [w rękopisach:] J, C, S, D, P.

w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „I bieżałem” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Potem, dowiedziawszy się wszytkiego skutecznie” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Biegłem w las, chcąc ich naleźć gdziekolwiek koniecznie” [w rękopisach:] Z, W.

24, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Szukam śladu” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Który około” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Do ziemie, niż doktorów, coby uzdrowili” [w rękopisach:] Z, W.

25, w. 2–8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; w. 2. „Gospodarzam zostawił ledwie w pół żywego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „przedni doświadczony” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Przez którego do zdrowia przyszedł, uleczony” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Na konieśmy się potem, na zbroje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „złem szukać” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Wziąwszy wieść, iż na dworze królewskiem się chował”

„W Biskaliej, gdziem srogi bój z niem odprawował” [w rękopisach:] Z, W,

26, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Rzecz wszystkę usłyszawszy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Bo... pokonany” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Kiedy mi się poddawał” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Abym go lub to zabił lub w pęcie niewolił” [w rękopisach:] Z, W.

27, w. 2. — „Teraz w łańcuchu dyszy, a ty” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. — „Osądź go według wolej, wziąwszy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Jeśli ma na prostą śmierć” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Bo słysząc, żeś do wojska” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „abych cię mógł gdzie” [w rękopisach:] Z, W.

28, w. 2. — „Izabellę, co wiedzieć (...)” [w rękopisach:] Z, W.

29, w. 1. — „milczał królewic” [w rękopisach:] Z, W.

30, w. 1. —„(...) zawsze się najdował” [w rękopisie:] Z, W.

w. 2. „Grzech na świecie: sameś stem sposobów próbował” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „(...) zły od cnotliwego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Zaraz bez obron w moc się” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7, 8. — „staje — poddaje” [w rękopisach:] Z, W.

31, w. 2–8. — w. 2. zamku, we wszytko co jest opatrzony” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „A bez gwałtu, bez szturmu, próżnemu strachowi” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Gwoli z rąk swych dałbym go nieprzyjacielowi” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Słuszniebym tu beł zdrajcą” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Żem się upsnął, nie czyniąc wedle twego zdania” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „Mniejszą stąd mam sromotę, mniejsze urągania” [w rękopisach:] Z, W.

32, w. 1–8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; w. 1. „Bo gdzie jest nad moc naszę dobrze potężniejszy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „Nieprzyjaciel, tameśmy wymówki godniejszy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Bo zamku, który mojej podany beł wierze” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Broniłem póty (...)” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Poniewoli, Bóg widzi, zgrzeszyć się musiało” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Gwałt wielki, przykry, tęgi, gwałt na mnie (...)” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „Cóż za dziw, żem nie strzymał, przysięgę przestąpił” [w rękopisach:] Z, W.

33, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „I dziwnie niechcącego” [w rękopisach:] Z, W.

34, w. 3 — „Kiedy uważa jego (...)” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Kiedy dawno ścisłą z niem (...)” [w rękopisach:] Z, W.

35, w. 6. „Dopiero zerwał” [w rękopisach:] Z, W; „Dopiero mu zdjął” [w rękopisach:] P, J, C, S, D.

36, w. 5. „Bez skutku, bo żadnego” [w rękopisach:] Z, W; „I bez skutku żadnego” [w rękopisach:] J, C, S, D, P.

w. 6. „bez żadnej prace” [w rękopisach:] Z, W; „bez wielkiej prace” [w rękopisach:] J, C, S, D, P.

37, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „i zawściągnąć kazał” [w rękopisach:] Z, W.

38, w. 2. — „A tom zdrajcę namyślił” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „uczynił z miłości” [w rękopisach:] C, S, D; „z mylności” [w rękopisie:] J; „z omylności” [w rękopisie:] P; „z lekkości” [w rękopisach:] Z, W.

39, w. 2–6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; w. 2. „O czem... siła historyka” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Miłość zdrajczyna z miejsca przysięgi ruszyła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „I do sprośniejszych, cięższych” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Zaraz będzie, ja słusznie sam mam być karany” [w rękopisach:] Z, W.

40, w. 6–7. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; w. 6. „i z wiernej pomocy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Czyniąc jako o krzywdę własną o nię w boju” [w rękopisach:] Z, W.

41, w. 2–8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; w. 2. „wszak to termin mały” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Po Francyej wszerz i wdłuż” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Dla złamanej przysięgi i widomej zdrady” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „Rzadkiej między dawnemi pismy i przykłady” [w rękopisach:] Z, W.

42, w. 1–5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; 1. „A tak beła baba” [w rękopisach:] Z, W (1 zgłoski brak).

w. 4. „(...) kłopotów nie zbędzie” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Tak oboje zostało na złe pokaranie” [w rękopisach:] Z, W, (rym: „podziałane”!).

44, w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „(...) na niem, jako umyślili” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Pojachał dalej” [w rękopisach:] Z, W.

45, w. 1. — „Nie po tem mianować go” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. — „(...) nic nie dbał na swoję przysięgę” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Tuż przy samiuchnej drodze” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Almont zaś toż jemu” [w rękopisach:] Z, W.

46, w. 3–4. — w. 3. „Którzy nie wiedząc, gdzie beł, trapić się musieli” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Zwłaszcza, że nie tak długo” [w rękopisach:] Z, W.

47, w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Że oboje wiedzieć chcą” [w rękopisach:] Z, W.

48, w. 8. — „Które z jaskinią nalazł” [w rękopisach:] Z, W.

49, w. 1. „w gęstwinę” — wydawca; „w gęstwinie” [w rękopisach:] J, C, S, D, P, Z, W.

w. 2. „poznawa grabinę” [w rękopisach:] J, C, D, P; „w grabinie” [w rękopisach:] Z, W; „poznawa grabinie” [w rękopisie:] S.

52, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; , Co się niefortunnemu” [w rękopisach:] Z, W.

53, w. 4. — „i ocz się frasuje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „jest i wzrok się jej psuje” [w rękopisach:] Z, W.

54, w. 5. — „Od morza się do morza drugiego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „I wysokie Pireny” [w rękopisach:] Z, W.

56, w. 2. — „Zerbina, Izabellę” [w rękopisach:] Z, W.

59, w. 6. — „ I ostremi broniami” [w rękopisach:] Z, W.

60, w. 2, 4. — w. 2. „dużemu królowi” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „I gdzie spada, w bok koniem chyżo uskakuje” [w rękopisach:] Z, W.

65, w. 2. „ z moją wielką męką” [w rękopisach:] Z, W; „moją wielką męką” [w rękopisach:] P, J, C, S, D.

w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Coś niewiele” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „męstwo i serce” [w rękopisach:] Z, W.

68, w. 7. — „Więc i łokcia i uda” [w rękopisach:] Z, W.

69, w. 2. — „co z najduższej mocy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „i znaku nie miała” [w rękopisach:] Z, W.

70, w. 5, 6. — „pozbywa — przybywa” [w rękopisach:] Z, W.

73, w. 1. — „jeździ, szuka” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „A on” [w rękopisach:] Z, W; „Bo on” [w rękopisach:] P, J, C, S, D.

6. P, J, C, D, S; „temi czasy” [w rękopisach:] Z, W.

80, w. 5. — „ujrzę, wiede to umarłego” [w rękopisach:] Z, W.

83, w. 3. — „gdy cnego wyprawił” [w rękopisie:] D; „jego” [w rękopisie:] C; „gdy onego wyprawił” [w rękopisach:] P, J, S; „gdy w jaskinią wprawił” [w rękopisach:] Z, W.

84, w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Mdłej dziewki, kto i wrzaski” [w rękopisach:] Z, W.

86, w. 4. — „w sobie utopiła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „gwałtu śmiałej ręki” [w rękopisach:] Z, W.

87, w. 5. — „z nią słowy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „które zakon nowy” [w rękopisach:] J, C, S, P, Z, W; „jako zakon” [w rękopisie:] D.

95, w. 2. „obaczy inszego” [w rękopisach:] Z, W; „jakiego” [w rękopisach:] P, J, C, S, D.

w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „A w sobie” [w rękopisach:] Z, W.

97, w. 2. — „tą swą próżną mową” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „co to bój” [w rękopisach:] Z, W.

101, w. 4–6. — w. 4. „Jakby się przed niem sto lamp wielkich zapaliło” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Rodomont ledwie wszytkiej już nie zbywa siły” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Bije głową w zad konia” [w rękopisach:] Z, W.

102, w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „idzie, z cięciwy” [w rękopisach:] Z, W.

107, w. 8. „i jawny upadek” [w rękopisach:] Z, W, D; „jawnie” [w rękopisach:] P, J, C, S.

109, w. 7. „Aby ich” [w rękopisach:] Z, W; „ją” [w rękopisach:] P, J, C, S, D.

Pieśń XXV

1, w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „co się w nich cięższego najduje” [w rękopisach:] Z, W.

2, w. 4. — „Do szczerego się na czas rzuciwszy jednania” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Od nich, gdy go cesarskie obegnały mocy” [w rękopisach:] Z, W.

4, w. 5 — „Co zacz byli? — Będziecie w krótkim czasie wiedzieć” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Bo mi” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „w polu nalezioną” [w rękopisach:] Z, W.

5, w. 3–7 [w rękopisach:] P, J, C, D, S; w. 3. „Z tych jeden, co umyślnie rozesłani byli” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Aby jego rycerze w obóz zgromadzili” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Ten poznawszy go, mówi zaraz Rugierowi” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Jako duszno i ciężko ich Agramantowi” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „I jeśli” [w rękopisach:] Z, W.

7, w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „żołnierstwa spół się przechadzało” [w rękopisach:] Z, W.

8, w. 1. — „Bo znano” [w rękopisach:] Z, W.

9, w. 5. — „im mu się barziej” [w rękopisach:] Z, W.

10, w. 1–6. — w. 1. „O zaprawdę, ona jest: na to się puściła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „Aby biednego więźnia prędko wyzwoliła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Lecz iż się jej ta sprawa źle ponno nadała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „czemu mnie nie chciała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Mieć z sobą, żeby jaką pomoc ze mnie miała” [w rękopisach:] Z, W.

11, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Tak myśląc, zajątrzony broni swej dobywa” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Krawe dzieło” [w rękopisach:] Z, W.

12, w. 1. — „Jako więc stado szpaków mdłych, gdy jezior blizko” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Najadszy się czynią swe szczebiecąc igrzysko” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „I jednego połapi z nich” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „swą wpadł Rugier śmiały” [w rękopisach:] Z, W.

13, w. 1. — „Sześciom czyli dziesięciom zdjął z ich karków głowy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „siedmiom je porozczepiał” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5–8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „nie nakryli głów swoich hełmami” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Lecz i hełmy małoby, to pewna, pomogły” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „Boby tak niewymownych strzymać” [w rękopisach:] Z, W.

14, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Taka moc jego była” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Ledwoby...porównało” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Dużością albo jakie nagłówniejsze działo” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Niebo drży, ziemia huczy, morze” [w rękopisach:] Z, W.

15, w. 2. — „Dwa, choć raz szablą machnął” [w rękopisach:] Z, \V.

w. 5. — „Bo takie Balizarda szabla” [w rękopisach:] Z, W.

16, w. 1. — „Ale swojej roboty prędko” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „widziana kiedy” [w rękopisach:] Z, W; „kiedy” brak P, J, C, S; „Jego widziana i moc barzo wielka była” [w rękopisie:] D, ,.

17, w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Na ramię i bronią” [w rękopisach:] Z, W.

18, w. 1. — „wielką dziwnie krzywdą” [w rękopisach:] Z, W.

19, w. 3. — „Słowy, jakie namędrsze w głowie wynajdował” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „wiele powinien jest, wiedział” [w rękopisach:] Z, W.

20, w. 4–8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Nie słyszę z uciesznemi i pięknemi słowy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Więc cóż to jest wżdy, że mi tak dziękuje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Cóż to wżdy jest dla Boga; czemuż, czemu, mego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „imienia własnego” [w rękopisach:] Z, W.

21, w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „I powiedz mi, jeśliś się kędy widział ze mną” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „A nie taj, proszę, swego imienia” [w rękopisach:] Z, W.

22, w. 5. — „gdzieś widział raczej siostrę” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Bo mi” [w rękopisach:] Z, W.

24, w. 2. — „O czemby trzeba wiele mówić” [w rękopisach:] Z, W.

25, w. 2. — „której się słusznie zadziwicie” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. — „I ta mi się stąd, żem jej jest” [w rękopisach:] Z, W.

26, w. 8. — „Tak w drogę... dalej się puściła” Z, W.

27, w. 4. — „przy gaju zielonem” [w rękopisach:] Z, W.

28, w. 2. — „I w żelazo krom twarzy” [w rękopisach:] Z, W.

29, w. 2. — „Gdzie, iż jej przeszkodzić nikt” [w rękopisach:] Z, W.

30, w. 4. — „biedna najdowała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Niż darmo piękną dziewkę swem wzrokiem urażać” [w rękopisach:] Z, W.

31, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „A prawdę ona szczerą bez chyby mówiła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. — „Bo to nikczemność” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Drewnu przystojna, gdyby ten młodzian, któremu” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Tak po lekku do rzeczy samej przystępuje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „I z nienagła, iż jest płcią białą, ukazuje” [w rękopisach:] Z, W.

33, w. 1. —„Bo ona...kochać nie przestawa” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. — „Dlatego, ale się w moc po staremu dawa” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. — „Miłości, ani serca może zwabić swego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Które do oka siostry mej zbiegło wdzięcznego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Bo gdy pomyśli, że” [w rękopisach:] Z, W.

34, w. 1. — „słyszał jej wzdychanie” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. — „Ktoby beł widział gorzki płacz” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „samby pewnie z nią płakał” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „I pomyślnegobym się” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Sama tylko me żądze, którym nie pomogą” [w rękopisie:] D.

w. 7. — „Lubby to dobra była lub zła; teraz moje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „końca swego mieć nie mogą” — wydawca; brak „swego” [w rękopisach:] P, J, C, S.

w. 8. „Żadne dowcipy, bo w nich końca mieć nie mogą” [w rękopisie:] D.

w. 8. „Nagrody mieć nie mogą przeraźliwe znoje” [w rękopisach:] Z, W.

35, w. 2. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Gdyż mi już” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. — „Przestać było na męce jakiej ob.” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Bom ja w ludziach” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „(...) z serca miłowała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Owca w owcy się kocha abo w łaniej łani” [w rękopisach:] Z, W.

37, w. 1–7. — „Zawsze biała płeć żądze swe do mężczyzn miała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „Zawsze też pożądany skutek w tem doznała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Prócz tej, która umyślnie w krowę z drzewa wlazła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Na miłość nową sposób nowy wynalazła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „swem najostrszem rozumem” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „A ten mi zawiązało” [w rękopisach:] Z, W.

38, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „czyni włosowi w kędzierze złotemu” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „żądzom i próżnej chciwości” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Chce jej frasunek wybić, żal wytrącić z głowy” [w rękopisach:] Z, W.

39, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Bo ta, która” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. — „ciężej utyskuje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. — „Już też wieczorną gwiazdę słońce nachylało” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „do dom nawracają” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Pędzi ich precz królewna, siostrę nalegała” [w rękopisach:] Z, W.

40, w. 1. — „Trudno było odmówić” [w rękopisach:] Z, W.

41, w. 1–8. — w. 1. „Bo widząc” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Raczej jakiego z takich postępków z tej miary” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Bała się obmowiska i znacznej przywary” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Aby ci, co ją w męskich wielekroć widzieli” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Szaciech, źle o niej w sposób ten nie rozumieli” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Dlatego swej płci wdziewa przystojne odzienie” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „Tusząc, że tak złe o niej zginie rozumienie” [w rękopisach:] Z, W.

42, w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „przypadło na oczy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Zda się, a ona sobie”...

43, w. 1–7 — w. 1. „Jako w chorobie nagłej gorączką spalony” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „Jeśli uśnie, pragnieniem ciężkiem nademdlony” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Śni mu się to o wodzie, to inszem napoju” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Tak na jej żądzą, na jej gorące pragnienie” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Ocknąwszy, ręką maca, na jawi probuje” [w rękopisach:] Z, W.

45, w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Której, gdy o odjeździe” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Królewna jej przy pięknem od złota siedzeniu” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Hiszpańskiego wieść każe konia na żegnaniu” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Kosztowny niemniej zwierzchny nasuwień” [w rękopisach:] Z, W.

46, w. 3. — „Sióstra zaś tak” [w rękopisach:] Z, W.

49, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Więc oczy podobały, rumiana jagoda” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Alem nie śmiał miłości odkryć, bo” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Ten, co serce pozwala ranić bez nadzieje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Z onej jednak powieści” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „w sercu mem” Z, W.

50, w. 2. — „Miłość rozcząwszy mojem zamysłom pomogła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Rady zdrowej dodała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „rzecz skutek swój wziąć miała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „tem raźniej” [w rękopisach:] Z, W, j

w. 8. — „Omylić” [w rękopisach:] Z, W.

51, w. 3. — „Nikomu przed się wziętych rzeczy nie odkrywam” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Idę zaraz tam” [w rękopisach:] Z, W.

52, w. 8. — „Skoroby się od niego o mnie” [w rękopisach:] Z, W.

53, w. 5. — „Chętna z pokojów swoich idzie Fiordyspina” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Twarz ma dziwnie wesołą, zbytnie się raduje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „(...) łaski pokazuje” [w rękopisach:] Z, W.

55, w. 4. [w rękopisach:] P, C, D, S; „zbiera mi włos w świetniejsze pleciony klejnoty” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. [w rękopisach:] P, C, D, S; „Tak cienki, że tej zdrady nikt się nie domyślił” [w rękopisach:] Z, W.

56, w. 5. „O jakom z wielu szydził” — wydawca;

„O jakom z wielu szydziła” [w rękopisach:] C, S, P, (1 zgłoska za wiele);

„Jakom z wielu szydziła” [w rękopisach:] Z, W, D,

57, w. 4. [w rękopisach:] P, C, D, S; „(...) wszytek obciążony” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „Ażebym z nią nocował” [w rękopisie:] D; „Abym sam z nią nocował” [w rękopisach:] Z, W;

„Abym z nią nocował” [w rękopisach:] C, P, S, (1 zgłoski brak).

58, w. 7. [w rękopisach:] P, C, D, S; „jakoś rozumiała” [w rękopisach:] Z, W.

59, w. 1. — „Powiem wprzód, dlaczegom się” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Piękna dziewko, kiedyćby” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „mogła preczem odjechała” [w rękopisach:] Z, W.

60, w. 1. [w rękopisach:] P, C, D, S; „Lecz w drodze z gościńca mię życzliwe bitego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. [w rękopisach:] P, C, D, S; „Szczęście zaprowadziło” [w rękopisach:] Z, W.

61, w. 1–8. — w. 1. „Skoczę chyżo, abym jej w nieszczęściu pomogła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „I szablą, bom inaczej ratować nie mogła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Wnet rybitwa przebijam najokrutniejszego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Ona wtem z brzegu do dna skoczyła samego” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Nie będziesz za to, wierz mi bez nagrody” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „I w tej z dawnych lat rzece” [w rękopisach:] Z, W.

62, w. 1. [w rękopisach:] P, C, D, S; „Siłą mogę, wiedz pewnie” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „(...) gdym je wymówiła” [w rękopisach:] Z, W.

63, w. 1. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Ja nie proszę na ono” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. — „Albo w każdej potrzebie zwycieżcą” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. — „Ale, aby lub ciebie jako” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Lub niewieścią moję płeć” [w rękopisach:] Z, W.

64, w. 2. — „w wodę ponurzyła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Która moję płeć, nie wiem jako, odmieniła” [w rękopisach:] Z, W.

65, w. 1. — „wiary, tak mniemam, nie dała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „rzekł, a ona też ręką” [w rękopisach:] Z, W.

66, w. 2–6. — w. 2. „Co wszytkie o tej rzeczy wraz stracił nadzieje” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Której pragnął od żalu” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „schnie, wzdycha, że jej” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „Jeśli ją potem z jakiej przygody” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „szczęściu onemu raduje” [w rękopisach:] Z, W.

67, w. 1–8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; w. 1. „Tak Fiordyspina, chociaż ręką sprobowała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „Prawdy tej, nad którą nic milszego nie miała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Nie wierzy przecię ręce” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Mniema, że to jest mara senna w ciemnem mroku” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „wątpliwa, żeby dotąd spała” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Zaczem próbę pewniejszą w tej mierze mieć chciała”Z, W.

w. 7. „Mówiąc: Jeśli to jest sen” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „Życzę, o życzę, abym się” [w rękopisach:] Z, W.

68, w. 2–8. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; 2. „miłości słodki rozczynali” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „W tem szturmie szabel, mieczów, aział nie zażywamy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. „Oszczepów, strzał, kusz, łuków, dard, śpisów nie mamy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „Bez drabin wlazłem” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. „Wytknąwszy” [w rękopisach:] Z, W.

69, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, S; „pociech i słodkości” [w rękopisach:] Z, W, D.

70, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „srogiemu zaraz odniesiono” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7 — „tej snadniusieńko wiedzieć” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Z której jakom żałosny” [w rękopisach:] Z, W.

71, w. 1. — „Tam w on czas Rugierowi samę rzecz odkrywał” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. „A do niej ścieszka” [w rękopisach:] Z, W; „A do niego ścieszka” [w rękopisach:] P, J, C, S, D.

72, w. 6. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Aldygierej i mądry, dobry, mężny, śmiały” [w rękopisach:] Z, W.

73, w. 7. „miał jednę” [w rękopisach:] Z, W; „miał we dnie” [w rękopisach:] P, J, C, S, D.

74, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „Że najniecnotliwszy nasz Bertoladź z Bajony” [w rękopisach:] Z, W.

75, w. 6. — „Godzinę, miedzy jednem” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7 — „Jutro stawić chce pewnie a sam” [w rękopisach:] Z, W.

76, w. 3. — „Lecz iż droga” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. — „Chocia ich są ochotne wole” [w rękopisach:] Z, W.

80, w. 6. — „panowie zamrużali oczy” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. — „Rugiera śpią; tego troskliwa” [w rękopisach:] Z, W.

81, w. 1–3. — w. 1. „o którem przez posła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „Agramantowego wieść niesmaczna go doszła” [w rękopisach:] Z, W.

w. 3. „Tkwi mu w sercu głęboko i widzi” [w rękopisach:] Z, W.

82, w. 4. [w rękopisach:] P, J, C, D, S; „pomocy i prętkiej obrony” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5 — „opacznego nie ujdzie” [w rękopisach:] Z, W.

87, w. 4. — „A obelgi mu z miary takiej nie życzyła” [w rękopisach:] Z, W

88, w. 4. — „Aby jej nie opuścił” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7 — „Skoro mu własną żoną zostać” [w rękopisach:] Z, W.

92, w. 3. — „Lecz się i w tem” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. — „Zaniesie tajemnicę tę do Białej Góry” [w rękopisach:] Z, W.

97, w. 5. — „A miał” [w rękopisach:] Z, W.

Pieśń XXVI

Argument. w. 1. [w rękopisie:] S; „Malagiz z alabastru figurę” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. [w rękopisie:] S; „O Marfizę, króla zaś z Sarce R....” [w rękopisach:] Z, W.

w. 5. [w rękopisie:] S; „Straszny bój” [w rękopisach:] Z, W.

w. 6. [w rękopisie:] S; „Z obiema, w dzieło krwawe z młodu zaprawiony” [w rękopisach:] Z, W.

5, w. 1. „wnet tobie” [w rękopisie:] S; „w tem” [w rękopisach:] Z, W, B.

7, w. 2. „przodkować” [w rękopisach:] Z, W, B„ „sermować” [w rękopisie:] S.

11, w. 7. „najuczone” [w rękopisach:] Z, W, B; „nałożone” [w rękopisie:] S.

13, w. 2. [w rękopisach:] S, B; „Synowie, którzy bracią swą odbić golowi” [w rękopisach:] Z, W.

w. 4. „Obadwa wraz” [w rękopisach:] Z, W, B; „wnet” [w rękopisie:] S.

w. 8. [w rękopisach:] S, B; „czynić z szalbierstwa umieli” [w rękopisach:] Z, W.

14, w. 6. „Leci martwy” [w rękopisach:] S, B; „leci, jak snop” [w rękopisach:] Z, W.

17, w. 7. „połknie, tę zabije” [w rękopisach:] S, B; „udusi” [w rękopisach:] Z, W.

19, w. 4. [w rękopisach:] S, B; „Z Marfizą, co jest męstwa wzór piękny dziwnego” [w rękopisach:] Z, W.

24, w. 1. „pilna się dziwuje” [w rękopisach:] S, B; „z strachem się” [w rękopisach:] Z, W.

25, w. 8. „żartkiego” [w rękopisach:] S, B; „rączego” [w rękopisach:] Z, W.

27, w. 1. „wielkich sztuk od srebra” [w rękopisach:] S, B; „dziwnych sztuk od złota” [w rękopisach:] Z, W.

29, w. 2. „złoty włos” [w rękopisach:] S, B; „śliczny” [w rękopisach:] Z, W.

31, w. 5. „własna postać” [w rękopisach:] S, B; „wszytka” [w rękopisach:] Z, W.

41, w. 6. „okrutna była” [w rękopisach:] S, B; „ogromna” [w rękopisach:] Z, W.

44, w. 4. „podłabi, pokruszy” [w rękopisach:] B, Z, W; „podławi” [w rękopisie:] S.

67, w. 1. „rozpiera” [w rękopisach:] Z, W; „rozbiera” [w rękopisach:] S, B.

78, w. 2. „z niem chciał” [w rękopisie:] S; „śmiał” [w rękopisach:] Z, W.

79, w. 5. „zraził” [w rękopisie:] S; „zsadził” [w rękopisach:] Z, W.

81, w. 1. „się strzaskały” [w rękopisach:] Z, W, B; „się spadały” [w rękopisie:] S.

111, w. 6. „bieży” [w rękopisach:] S, B; „leci” [w rękopisach:] Z, W.

w. 7. „hamuje” [w rękopisach:] S, B; „tamuje” [w rękopisach:] Z, W.

112, w. 8. „nie pojedna” [w rękopisach:] S, B; „nie porówna” [w rękopisach:] Z, W.

117, w. 4. „zostawuje” [w rękopisach:] Z, W; „pokazuje” [w rękopisach:] S, B.

119, w. 1. „zapalczywy” [w rękopisach:] S, B; „jadowity” [w rękopisach:] Z, W.

w. 2. „co biegł” — wydawca; „w bieg chciwy” [w rękopisie:] S; „w bieg obfity” [w rękopisach:] Z, W, B.

Pieśń XXVII

4, w. 5. „wypędzona” [w rękopisach:] Z, W; „rozpuszczona” [w rękopisach:] S, B.

6, w. 6. „nauczyli” [w rękopisach:] S, B; „nałożyli” [w rękopisach:] Z, W.

13, w. 8. „niezleczone rany” [w rękopisach:] Z, W; „niezliczone rany” [w rękopisach:] S, B.

14, w. 3. „podał” [w rękopisach:] Z, W; „dodał” [w rękopisach:] S, B.

17, w. 4. „sobie wiją” [w rękopisach:] B, W; „sobą wiją” [w rękopisach:] S, Z.

28, w. 7. [w rękopisach:] S, B; „(...) to postanowili” [w rękopisach:] Z, W.

w. 8. [w rękopisach:] S, B; „(...) naszych aby w szcząt zgładzili” [w rękopisach:] Z, W.

33, w. 4. „Z porazu” [w rękopisie:] B; „Z porażki” [w rękopisie:] S; „Z pożaru” [w rękopisach:] Z, W.

35, w. 6. „zazdrość i hardości” [w rękopisach:] Z, W; „hardość i śmiałości” [w rękopisach:] S, B.

36, w. 8. „poruczył” [w rękopisach:] Z, W; „rozkazał” [w rękopisach:] S, B.

39, w. 3. „gorszego” [w rękopisach:] Z, W; „inszego” [w rękopisach:] S, B.

6. „pogańskiemi” [w rękopisach:] Z, W; „statecznemi” [w rękopisach:] S, B.

87, w. 4. „brzydliwy” [w rękopisach:] Z, W; „złośliwy” [w rękopisach:] S, B.

96, w. 3. „stanowi twojemu” [w rękopisach:] S, B; „honorowi twemu” [w rękopisach:] Z, W.

97, w. 4. „niech ma swojej zapłatę roboty” [w rękopisach:] Z, W; „niech wykrętne ustaną roboty” [w rękopisie:] S; „niech na swoje ustaną roboty” [w rękopisie:] B.

98, w. 8. — wydawca; „Obiesić, co szubieńce wysokiej godnego” [w rękopisach:] B, Z, W; „Obiesić na szubieńcy wysokiej drugiego” [w rękopisie:] S.

102, w. 5. „niechcąc rozwięzuje” [w rękopisach:] Z, W, B; „widząc rozwięzuje” [w rękopisie:] S.

106, w. 7. „uciechy” [w rękopisach:] Z, W; „zabawy” [w rękopisie:] S; „ochoty” [w rękopisie:] B.

116, w. 6. „zelżywości” — wydawca; „znieważywszy” [w rękopisach:] S, B; „z nienawiści” [w rękopisach:] Z, W.

121, w. 8. „zesłane” [w rękopisach:] Z, W; „wydane” [w rękopisach:] S, B.

133, w. 4, „odbiegły” [w rękopisach:] Z, W; „odeszły” [w rękopisach:] S, B.

139, w. 8. [w rękopisie:] S; „zarazem z tem mogę opowiedzieć” [w rękopisach:] Z, W (1 zgłoska za wiele); „Na złość żonom ja zarazem mogę opowiedzieć” [w rękopisie:] B.

Pieśń XXVIII

3, w. 1. „albo cztery” [w rękopisach:] Z, W, B; „albo więcej” [w rękopisie:] S.

5, w. 2. „zbytniego” [w rękopisach:] Z, W; „wielkiego” [w rękopisach:] S, B.

5. „ładnego” [w rękopisach:] Z, W; „wielkiego” [w rękopisach:] S, B.

9, w. 1. „wielkiego” [w rękopisach:] Z, W; „jednego” [w rękopisach:] S, B.

15, w. 4. „zwiedził” [w rękopisach:] S, B; „obszedł” [w rękopisach:] Z, W.

29, w. 2. „by nie baczył” [w rękopisach:] S, B; „boby mniemał” [w rękopisach:] Z, W.

49, w. 8. „(...) co wielkie stąd widzieli” [w rękopisach:] Z, W; „które stąd widzieli” [w rękopisach:] S, B.

50, w. 8. „na mężczyźnie jednem” [w rękopisach:] Z, W; „na mężczyźnie jednej” [w rękopisach:] S, B.

53, w. 5. „nalegali” [w rękopisach:] Z, W; „nakuczali” [w rękopisach:] S, B.

54, w. 3. „jednaki” [w rękopisach:] Z, W; „miechy obadwa” [w rękopisach:] S, B.

w. 8. „W Zatcie” [w rękopisach:] Z, W; „W karczmie” [w rękopisach:] S, B.

63, w. 8. „cicho cofnął” [w rękopisach:] S, B; „chyżo cofnął” [w rękopisach:] Z, W.

67, w. 6. „takiego” [w rękopisach:] Z, W; „żadnego” [w rękopisach:] S, B.

76, w. 3. „dłużej” [w rękopisach:] Z, W; „więcej” [w rękopisach:] S, B.

88, w. 2. „z niego” [w rękopisach:] Z, W; „jego” [w rękopisach:] S, B.

89, w. 3. „tkwiała” [w rękopisie:] W; „tchwiała” [w rękopisie:] Z; „kwiała” [w rękopisie:] B; „trwała” [w rękopisie:] S.

95, w. 7. „dosuży” [w rękopisie:] Z; „dosuszy” [w rękopisie:] W; „doszuszy” [w rękopisie:] S; „dosiedzis” [w rękopisie:] B.

97, w. 6. [w rękopisach:] S, Z, W; „Strumień bieży zodyak gwiazd jaśniejszych ćmiąc śliczny” [w rękopisie:] B.

8. „I razy” [w rękopisach:] Z, W; „I żary” [w rękopisie:] S; „Pożary” [w rękopisie:] B.

99, w. 8. [w rękopisach:] Z, W; „(...) nie zna, jej powieść bajką” [w rękopisie:] S (w [rękopisie] B, wiersz niezupełny).

101, w. 2. „tak świętego” [w rękopisach:] Z, W; „tak swojego” [w rękopisach:] S, B.

Pieśń XXIX

Argument. w. 5. „z końców” [w rękopisach:] Z, W, B; „z krajów” [w rękopisie:] S.

7, w. 1. „wysokiem” [w rękopisach:] Z, W; „szerokiem” [w rękopisach:] S, B.

10, w. 5. „jak szczurek” — wydawca; „tak szczurek” [w rękopisach:] S, B, Z, W.

18, w. 5. [w rękopisach:] Z, W; „Do końca jednak nie ma dotrzymać przysięgi” [w rękopisach:] S, B.

32, w. 6. „zostawuje” [w rękopisach:] Z, W; „ukazuje” [w rękopisach:] S, B.

35, w. 7. „I w skok” [w rękopisach:] S, B; „I w róg” [w rękopisach:] Z, W.

48, w. 8. „z rzeki, zanurzony” [w rękopisach:] Z, W; „z wody, pogrążony” [w rękopisach:] S, B.

52, w. 8. — wydawca; „Jeśli chce w przepaść, jeśli w on wąwóz tak srogi” [w rękopisie:] Z, W, „Jeśli chce, w przepaść, w on wąwóz głęboki” [w rękopisach:] S, B.

53, w. 8. „wyniosłego” [w rękopisach:] Z, W; „wysokiego” [w rękopisach:] S, B.

64, w. 5. „dużych” [w rękopisach:] Z, W; „dzikich” [w rękopisach:] S, B.

67, w. 8. „wsiada” [w rękopisach:] Z, W; „wpada” [w rękopisach:] S, B.

70, w. 5. „cu!” [w rękopisach:] B, Z, W; „czo” [w rękopisie:] S.

Pieśń XXX

5, w. 2. „na drugą” [w rękopisach:] Z, W; „na inszą” [w rękopisach:] S, B.

6. „w miejscu onem” [w rękopisach:] S, W, Z; „w jednem” [w rękopisie:] B.

7, w. 6. „zuchwałą” [w rękopisach:] S, B; „zuważną” [w rękopisach:] Z, W.

9, w. 5. „niebezpieczny” [w rękopisach:] Z, W; „nierozumny” [w rękopisach:] S, B.

9, w. 5. „wynidzie” [w rękopisach:] Z, W; „przenidzie” [w rękopisach:] S, B.

11, w. 8. „spycha” [w rękopisach:] Z, W; „wpycha” [w rękopisach:] S, B,.

25, w. 4. „upatruje” [w rękopisach:] Z, W; „ukazuje” [w rękopisach:] S, B.

39, w. 4. [w rękopisach:] S, B; „Od kopiej, a przecię niejednemu szyja” [w rękopisach:] Z, W.

51, w. 7. „siecze” [w rękopisach:] Z, W; „tłucze” [w rękopisach:] S, B.

52, w. 1. „srogiego” [w rękopisach:] Z, W; „mocnego” [w rękopisach:] S, B.

59, w. 6. „nic nie wadzi” [w rękopisach:] S, B; „nic nie radzi” [w rękopisach:] Z, W.

60, w. 2. „lunęła” [w rękopisie:] W; „linęła” [w rękopisach:] S, Z; „płynęła” [w rękopisie:] B.

66, w. 6. „przesiekszy” [w rękopisach:] S, B; „przeszedszy” [w rękopisach:] Z, W.

69, w. 4. „usty” [w rękopisach:] Z, W; „mową” [w rękopisach:] S, B.

77, w. 4. „do niego” [w rękopisach:] Z, W; „do tego” [w rękopisach:] S, B.

88, w. 1. „śliczną urodę” [w rękopisach:] Z, W; „świeżą” [w rękopisach:] S, B.

89, w. 7. „(...) bladła i wzdychała” [w rękopisach:] Z, W; „mdlała i myślała” [w rękopisach:] S, B.

Pieśń XXXI

2. 7. „ugrzanemu” [w rękopisach:] Z, W; „zagrzanemu” [w rękopisach:] S, B.

3, w. 8. [w rękopisach:] Z, W; „I myśl z trosk rozmaitych ustawnie wywodzi” [w rękopisach:] S, B.

10, w. 8. „(...) rozczepił” [w rękopisach:] Z, W; „rozpędził” [w rękopisach:] S, B.

15, w. 5. [w rękopisach:] Z, W; „W kochaniu u mnie zacnem był, zawszem go ważył” [w rękopisach:] S, B.

21, w. 8. „straszne” [w rękopisach:] Z, W; „znaczne” [w rękopisach:] S, B.

25, w. 2. „o zmazę” [w rękopisach:] Z, W; „o sławę” [w rękopisach:] S, W.

38, w. 7. „dojrzeli” [w rękopisach:] S, W; „zajrzeli” [w rękopisach:] Z, W.

39, w. 6. „(...) swemi siłami” [w rękopisie:] S; „Sarracenami” [w rękopisach:] Z, W, B.

53, w. 8. „(...) z niego farbuje” [w rękopisach:] Z, W; „jego smaruje” [w rękopisach:] S, B.

58, w. 6. „jak wiec”... wyd; „tak więc” [w rękopisach:] S, B, Z, W.

w. 7. „jak tygrys” — wydawca; „tak tygrys” [w rękopisach:] S, B, Z, W.

61, w. 8. „odmieniły” [w rękopisach:] Z, W; „obróciły” [w rękopisach:] S, B.

67, w. 4. „z nię śmiałości” [w rękopisach:] Z, W; „swe śmiałości” [w rękopisach:] S, B.

70, w. 8. „za sobą” [w rękopisach:] Z, W; „po sobie” [w rękopisach:] S, B.

71, w. 7. [w rękopisach:] Z, W; „(...) swojem własnem ciałem” [w rękopisie:] S; „swojem własnem koniem” [w rękopisie:] B.

73, w. [w rękopisie:] S; „(...) nie zgubiły” [w rękopisach:] Z, W; „nie utopiły” [w rękopisach:] S, B.

81, w. 8. „(...) ujedziesz” [w rękopisach:] Z, W; „unidziesz” [w rękopisach:] S, B.

86, w. 2. „(...) pracą pomagał dwojaką” [w rękopisach:] Z, W; „braciom pomagał dwojako” [w rękopisach:] S, B.

98, w. 4. „przykremi słowy” [w rękopisach:] Z, W; „głupiemi słowy” [w rękopisach:] S, B.

107, w. 2. „frasują” [w rękopisach:] Z, W; „dziwują” [w rękopisach:] S, B.

Pieśń XXXII

40, w. 2. „psuje” [w rękopisach:] Z, W; „truje” [w rękopisach:] S, B.

45, w. 6. „Szatę (...) trefną” [w rękopisach:] Z, W; „sztuczną” [w rękopisach:] S, B.

Pieśń XXXIII

3, w. 3. „mocna to” [w rękopisach:] Z, W; „aawna to” [w rękopisach:] S, B.

6, w. 1. „prędcy” [w rękopisach:] Z, W; „możni” [w rękopisie:] B; „mocni” [w rękopisie:] S.

7, w. 5. „przybrać” [w rękopisach:] Z, W; „przebrać” [w rękopisach:] S, B.

11, w. 3. „(...) mieć mogą” [w rękopisach:] S, B; „wziąć mogą” [w rękopisach:] Z, W.

32, w. 3, 4. [w rękopisach:] B, Z, W; w. 3. „sztuką rów rozbiera”.

w. 4. „tak ich dobrze zwiera” [w rękopisie:] S.

39, w. 1. „wypędzony” [w rękopisach:] Z, W; „wyrzucony” [w rękopisach:] S, B.

79, w. 8. „żmie” [w rękopisach:] Z, W; „rwie” [w rękopisach:] S, B.

83, w. 1. „wodza” [w rękopisach:] Z, W, B; „wodze” [w rękopisie:] S.

86, w. 8. „wielkiem krokom” [w rękopisach:] Z, W, B; „biegiem krokom” [w rękopisie:] S.

112, w. 5. „Z najprzedniejszego” — wydawca; „Najprzedniejszego” [w rękopisach:] Z, W, B, S.

Pieśń XXXIV

2, w. 6. „żytło” [w rękopisach:] S, Z, W; „żywot” [w rękopisie:] B.

4, w. 6. „żałośliwy” [w rękopisach:] Z, W; „przeraźliwy” [w rękopisach:] S, B.

22, w. 3. „sporo” [w rękopisach:] Z, W, B; „skoro” [w rękopisie:] S.

28, w. 5. „swem zwykłem” [w rękopisie:] B; „swem zwykle” [w rękopisach:] S, Z, W.

34, w. 2. „bleszczy” [w rękopisach:] Z, W; „błyszczy” [w rękopisach:] S, B.

35, w. 1. „tu, jako” — wydawca; „jako tu” [w rękopisach:] Z, W, B; „jako to” [w rękopisie:] S.

68, w. 1. „płomiennej” [w rękopisach:] Z, W; „ognistej” [w rękopisach:] S, B.

71, w. 5. „luna” — wydawca; „ziemia” [w rękopisach:] S, B, Z, W.

80, w. 1. „lepia” — wydawca; „lepiu dostatek” [w rękopisie:] Z; „lepui” [w rękopisach:] W, S; „lepu dostatek” [w rękopisie:] B; por. XLV 17, w. 3 „lepiem osidlony” [w rękopisach:] Z, W.

88, w. 4. „ustrzyga” [w rękopisach:] Z, W; „ucina” [w rękopisach:] S, B.

Pieśń XXXV

3, w. 8. „z orlentalskiej strony” [w rękopisach:] Z, W; „z orbentańskiej” [w rękopisach:] S, B.

41, w. 8. „twoje brzydkie” [w rękopisach:] S, B, Z; „ciało brzydkie” [w rękopisie:] W (ciało poprawione z twoje).

Pieśń XXXVI

3, w. 1. „okrucieństwa” [w rękopisie:] B; „srogie czyny” [w rękopisie:] S; „obyczaje” [w rękopisach:] Z, W.

4, w. 7. „swą osobą” [w rękopisie:] S; „z swą” [w rękopisach:] B, Z, W.

6, w. 1. „z Eneą” (tak w oryg.) — wydawca; „z Troilem” [w rękopisach:] Z, W, B; „z Achillem” [w rękopisie:] S.

38, w. 7. „najgęstsza potrzeba” [w rękopisach:] Z, W; „najwiętsza” [w rękopisach:] S, B.

39, w. 7. „Serdeczna dziewko” [w rękopisach:] Z, W; „Nasrozsza” [w rękopisach:] S, B.

10, w. 6. „Mniej ważył” [w rękopisach:] Z, W; „Nie ważył” [w rękopisach:] S, B.

63, w. 4. „gotowiono” [w rękopisach:] S, B; „gotowano” [w rękopisach:] Z, W.

96, w. 2. „z wielu kamieni” [w rękopisie:] Z; „z wielu kamienic” [w rękopisie:] W; „z kilku kamienic” [w rękopisie:] B; „z kilku kamiesc” (!) S.

Pieśń XL

71, w. 2. „plon” [w rękopisie:] W; „płon” [w rękopisach:] Z, B, S.

77, w. 8. „lecieli” [w rękopisach:] Z, W; „się mieli” S, B.

Pieśń XLI

21, w. 2. „ramionmi” [w rękopisach:] Z, W; „ramiony” [w rękopisach:] S, B.

29, w. 7,8. dopisane w [rękopisie] B, inną ręką (XVII w.); inne rękopisy tych dwu wierszy nie mają.

77, w. 3 — wydawca; „I którego beł panem Rugier zawołany” [w rękopisach:] S, B, Z, W.

Pieśń XLII

1, w. 6. „W sercu twem, potykają” [w rękopisach:] Z, W; „twem, a on bierze” [w rękopisach:] S, B.

11, w. 7. „Co nadeń nie beł” — wydawca; „Tego, co nie był” [w rękopisach:] S, B, Z, W.

16, w. 4. „zdrewniały” [w rękopisach:] Z, W; „sdrętwiały” [w rękopisie:] S; „strętwiały” [w rękopisie:] B.

65, w. 6. „Italia” — wydawca; „Apulia” [w rękopisach:] S, B, Z, W.

74, w. 2. „rozumu bystrego” [w rękopisach:] Z, W; „umysłu bystrego” [w rękopisach:] S, B.

Pieśń XLIII

21, w. 4. „sztuki” [w rękopisie:] B, (popr. inną ręką z skutki) „skutki” [w rękopisach:] Z, W, S.

78, w. 7. „ostydła” [w rękopisach:] Z, W; „ostygła” [w rękopisach:] S, B.

110, w. 6.„światłość” [w rękopisach:] B; „śmiałość” [w rękopisach:] S, Z, W.

112, w. 2. [w rękopisach:] S, Z, W; „Nigdziej sie od staruszka nie [ruszył] świętego” [w rękopisie:] B (popr. inną ręką XVII w.).

Pieśń XLIV

39, w. 5. „(...) upłakana” [w rękopisach:] S, B; „niebłagana” [w rękopisach:] Z, W.

75, w. 7. „Istru” — wydawca (tak w oryg.); „Dniestru” [w rękopisach:] S, B, Z, W.

Pieśń XLV

33, w. 2. „w zbiorach” [w rękopisach:] Z, W; „w skrobiach” [w rękopisie:] S; „w dołach” [w rękopisie:] B.

37, w. 1. „uprzykrzone” [w rękopisie:] B (wskutek poprawki innej ręki); „niewesołe” [w rękopisach:] S, Z, W.

38, w. 3. „znieś” [w rękopisach:] W, B (wskutek poprawki innej ręki); „zniść” [w rękopisie:] Z; „zniszcz” [w rękopisie:] S.

69, w. 2. „rozsiepywa” [w rękopisach:] Z, W, S; „rozczepywa” [w rękopisie:] B.

92, w. 6. „uniknąć” [w rękopisach:] Z, W; „umknąć się” [w rękopisach:] S, B.

Pieśń XLVI

24, w. 6. „Zatopił” [w rękopisach:] Z, W; „zakropił” [w rękopisach:] S, B.

27, w. 1. „co raz to bliżej” [w rękopisach:] S, B; „co raz to dalej” [w rękopisach:] Z, W.

31, w. 1. „naciągał” [w rękopisach:] Z, W; „wymagał” [w rękopisach:] S, B.

51, w. 2. „zasromaną” [w rękopisach:] Z, W; „niezrównaną” [w rękopisach:] S, B.

83, w. 3,4. — wydawca; w. 3. „Strygońskiem, a on radę lub krew leje w boju”.

w. 4. „Zdrową królowi daje lub wesół w pokoju” [w rękopisach:] Z, W, S.

103, w. 3. „wyprawnego” [w rękopisach:] Z, W; „wybornego” [w rękopisach:] S, B.

I. Pieśń pierwsza

Argument

Angelika przez pola, przez lasy ucieka

Sama jedna; Rynalda koń jego nie czeka,

On za niem pełny gniewu i miłości chodzi,

Potem straszny z Feratem pojedynek zwodzi.

Ferat czyni przysięgę, że z strony przyłbice

Strzyma lepiej, niż pierwej, swoje obietnice.

Sakrypant swą najduje pannę miedzy lasy;

Ale mu dobry Rynald przerwał jego wczasy.

Allegorye

W tej pierwszej pieśni w Orlandzie, Rynaldzie, Feracie i Sakrypancie widziemy, jako więtsza moc jest miłości, niźli każda insza na świecie; w Angelice przeciwnem obyczajem znać się daje, jako w bacznej i roztropnej białej głowie więtsza się stateczność, niż w mężczyźnie, najduje, która tyle się tylko powolną pokazuje, ile jej uczciwe[64] pozwala. Zawady potem, które się trafiają tem rycerzom, którzy na jej uczciwem gwałt chcieli uczynić, znać nam dają, jako nieba niemal zawżdy życzliwe się pokazują tem, którzy się w niem kochają.

1. Skład pierwszy

Płeć białą, bohatyry, wojny i miłości

Śpiewać będę i godne pamięci dzielności,

Które się działy w on czas, kiedy morskie brody

Przebyli Murzynowie[65] na francuskie szkody,

Idąc za króla swego nieutrzymanemi,

Agramanta[66] młodego, gniewami wściekłemi,

Który się przysiągł zemścić na cesarzu Karle[67]

Śmierci króla Trojana[68] i sieść[69] mu na garle.

2

W tejże pieśni odemnie będziecie wiedzieli,

Czegoście dotąd w prozie i w rymie nie mieli

O Orlandzie,[70] co z wielkiej oszalał miłości,

Bywszy przedtem tak sławny i wzięty z mądrości,

Jeśli ta, co mi ostrzy dowcip i wymowę

I dla której zachodzę, jako i on, w głowę,

Dozwoli mi, żebym mógł, jako sobie życzę,

Uiścić wam swe słowo i swą obietnicę.

3

O zacna Herkulesa[71] krwi zawołanego

Ozdobo i jedyna czci wieku naszego,

Hipolicie[72]! przym[73] z łaską i wdzięcznością, proszę,

Co przed cię z pokłonami, sługa twój, przynoszę:

To, com twemu domowi powinien, po którem

Znam takie łaski, mogę część zapłacić piórem;

A nie mniemaj, żeć mały upominek daje

Ten, co daje, co może, i na co go staje.

4

Dowiesz się bohatyrmi między przedniejszemi,

Które sławić zamyślam rymami mojemi,

O Rugierze[74], który beł obfitego płodu

Początkiem zacnych dziadów i twojego rodu.

Jego dzieła i jego nieśmiertelne sprawy

Usłyszysz, jeśli insze opuścisz zabawy;

Przeto poważne myśli odkładaj na stronę,

A słuchaj, coć z historyj dawnych przypomionę.

5

Orland, który się dawno gładkiej rozmiłował

Angeliki[75] i kwoli jej pozostawował

Niezliczone pamiątki zwycięstwa w Indyej

I w dalekiej tatarskiej ziemi i w Medyej,

Wrócił się z nią, wsławiony dziełami wielkiemi,

Na zachód słońca, kędy pod Pirenejskiemi

Górami cesarz Karzeł z swemi Francuzami

I z niemieckiemi wojski leżał obozami,

6

Aby dał tak śmiałemu odpór przepychowi

Przeciwko Marsylemu[76] i Agramantowi;

Z których jeden z gorącej Afryki wywodził,

Kto się jeno do szable i kopie godził;

Drugi wszytkę na głowę ruszył Hiszpanią,

Aby zgubił i zniszczył do szczętu Francyą.

Właśnie tam w ten czas trafił Orland[77] pomieniony;

Ale prędko żałował, że przybeł w te strony,

7

Bo stracił swoję miłą. O nieszczęście silne!

O jako ludzkie sądy często są omylne!

Tę, którą z takiem trudem, z służbą tak stateczną

Od Hesperyjskich brzegów[78] wojną niebezpieczną

Do Eojskich[79] obronił, wzięto mu w swej ziemi,

Nie dobywając miecza, i między swojemi.

Mądry cesarz mu ją wziął, chcąc mieć ugaszony

Wielki ogień, co się już szerzył, zapalony.

8

Kilka dni się był przedtem z stryjecznem swem bratem,

Rynaldem, Orland zwadził i już beli na tem

Bić się z sobą obadwa, okrutną miłością

Zagrzani i cudowną ujęci gładkością;

A widząc cesarz, że ich nie mógł dla tej zwady

Użyć tak, jako trzeba, w boju, te zawady

Znosił i Angelikę, przyczynę onego

Ich gniewu, do książęcia oddał bawarskiego[80],

9

Obiecawszy, że ją miał dać temu w nagrodę,

Któryby tam był więtszą z nich uczynił szkodę

W nieprzyjacielu w on czas i któryby sobie

Mężniej w bitwie z pogany począł w onej dobie.

Lecz się inaczej stało, niż się spodziewali,

Bo chrześcijanie, jako zły los chciał, przegrali;

Tamże został bawarskie książę poimany

I w stanowisku jego namiot odbieżany.

10

W którem skoro udatna królewna została,

Co w nagrodę i korzyść zwycięzcy iść miała,

Nim się bitwa skończyła, konia wskok dopadła

I kiedy było trzeba, z obozu wypadła,

Czując, że onego dnia życzliwe pogaństwu,

A przeciwne miało być szczęście chrześcijaństwu;

I wjechała do lasu jednego gęstego,

Gdzie w ciasnej drodze kogoś potkała pieszego.

11

Wszytek beł w karacenie[81], paiż[82] na ramieniu,

Hełm na głowie, u boku miecz miał na rzemieniu, .

A tak rączo biegł, jako ledwie więc biegają

Zawodnicy[83], gdzie drogie zakłady czekają.

Nie tak prędko powraca pasterka swe nogi,

Kiedy gdzie blizko węża obaczy u drogi,

Jako prędko, gdy tego rycerza zoczyła,

Lękliwa Angelika wodza[84] powróciła.

12

Beł to wielki bohatyr, pan z Albańskiej Góry[85],

Syn Amonów[86], z przedniej szych we Francyej, który

Dziwnem trafunkiem stracił beł świeżo dzielnego

Bajarda[87], konia swego co nakochańszego.

Ten, jedno jej co zajźrzał, poznał warkocz złoty,

Choć z daleka, i one anielskie przymioty

I piękną twarz, dla której srodze skłopotany,

W krętej sieci miłości został uwikłany.

13

Wzad wylękniona dziewka konia nawróciła

I wczas wypuściwszy mu wodze[88], poskoczyła

I jeśli lepsza była ścieszka na gęstwinie,

Jeśli na rządkiem lesie, w onej złej godzinie

Nie patrzyła, ani dróg lepszych obierała;

Upuściwszy z rąk wodze, tak się zapomniała,

To w tę, to w owę stronę bieżąc w pełnem biegu

Tak długo, aż trafiła do jednego brzegu,

14

Do brzegu, gdzie stał Ferat[89] wszytek ukurzony,

Który na tamto miejsce przyszedł upragniony,

Spracowany po bitwie i po długiem boju,

Chcąc się napić i wytchnąć po gorącem znoju;

Potem się tam zabawił niechcąc, bo z przygody,

Kiedy pił, spadł mu szyszak z głowy między wody,

Tak że tam musiał chwilę poniewoli zostać,

Bo go zaś nie mógł nazad żadną miarą dostać.

15

Co jeno mocy miała i co głosu w sobie,

Wrzeszczała bojaźliwa dziewka w onej dobie.

Na nagły wrzask Sarracen na brzeg prędko skoczy

I przypatruje się jej i trzyma w niej oczy

I poznał ją, gdy blizko do niego przypadła.

Chocia beła zmartwiała, choć beła pobladła,

A też o niej nie słyszał dotąd nic w swe uszy,

Że to jest Angelika gładka, pewnie tuszy.

16

A iż beł zawżdy ludzki i jako waleczni

Dwaj bracia, jakom wam już powiedział, stryjeczni,

Podomno[90] niemniej kochał, niemniej ją miłował,

Chocia sobie był głowy w hełm nie obwarował,

Chcąc jej ratować, miecza dobywał od boku

I na Rynalda bieżał w zapędzonem skoku;

A nie tylko się z sobą oba przedtem znali,

Ale się i w potrzebie z sobą kosztowali[91].

17

Zatem będąc już pieszo, jęli z sobą męskie[92]

Czynić, zadając sobie wzajem razy ciężkie,

Którem nie tylko ten blach[93] i cienki i mały,

Ale i nakowalnie[94] ledwieby wytrwały.

Tem czasem, kiedy oni okrutnie się bili

I siekli na się, widząc, że się zabawili,

Angelika konia w bok ostrogami kole

I precz od nich ucieka do łasa przez pole.

18

A ci, kiedy się długo bez skutku silili,

Aby się byli jako obadwa pożyli,

Bo tak ten, jako i ów był mąż doświadczony

I w takowem rzemieśle jednako ćwiczony,

Pierwszy beł pan z Montalby[95], który Hiszpanowi

Kilka słów w one czasy rzekł bohatyrowi,

Jako ten, w którem sroższe płomienie gorają

I barziej mu podomno[96] serca dosięgają:

19

»Mniemasz, że mi źle czynisz? Ale uwierz temu,

»Że przy mnie czynisz razem źle sobie samemu;

»Jeśli dla tego, że cię, jako i mnie strzały

»I śmiertelne z jej oczu trafiły postrzały,

»Co za korzyść stąd weźmiesz, że mię tu tak trzymasz?

»Bo chocia mię zabijesz, albo i poimasz,

»Przecię tem nic nie wskórasz, bo ona, o którą

»Traciwa czas, bijąc się, już dotąd za górą.

20

»Daleko lepiej, jeśli i ty ją miłujesz,

»Że jej drogę przebieżysz i że ją zszlakujesz

»Zaraz, zaraz — najmniejsze omieszkanie wadzi —

»Póki się od nas jeszcze dalej nie odsądzi.

»A skoro będzie w ręku, nad którem dostanie

»Który zwycięstwa, ten niech przy niej się zostanie;

»Bo inakszem sposobem, czego barzo blizko,

»Szkodę i tylko będziem mieli pośmiewisko«.

21

Podobało się w on czas to poganinowi;

I dali pokój zwadzie i pojedynkowi

I gniewy umorzyli zaraz w niepamięci

I tak do siebie zgodne obrócili chęci,

Że kiedy pieszo Rynald odchodził od wody,

Nie dopuścił mu Ferat onej niedogody[97]

I prosił, aby zań wsiadł; i tak oba w tropy

Biegli na cwał, pilnując Angeliki stopy.

22

O wielka onych dawnych rycerzów dobroci,

Niesłychana tych wieków! To różnej oto ci

Wiary beli, obydwa w jednej się kochali,

Dopiero sobie srogie razy zadawali:

A teraz przez gęsty las z sobą tylko sami

Bez podejzrzenia jadą krzywemi ścieszkami.

Koń, którego w bok bodą dwakroć dwie ostrodze,

Stawił ich na rozstaniu i dwoistej drodze.

23

Na tej stojąc wątpliwi, kiedy nie wiedzieli,

Którą się w one czasy za nią puścić mieli

I którą się katajska królewna udała,

Bo oboja jednako ślad pokazowała,

Na ostatek obadwa tak się namyślili,

Że się na szczęście ten tą, ów ową puścili.

Ferat po lesie błądził tak długo, aż przyszedł

Znowu na ono miejsce, skąd beł pierwej wyszedł,

24

Skąd beł wyszedł do rzeki i do onej wody,

W którą mu hełm, kiedy pił, spadł z głowy z przygody;

A iż się gładkiej naleźć nie spodziewał więcej

Angeliki, szyszaka chciał szukać co pręcej

I właśnie na tem miejscu, kędy go upuścił,

Wlazł do rzeki głębokiej i na dół się spuścił;

Ale on beł piaskami tak zasuty na dnie,

Że go pewnie nie będzie mógł dobyć tak snadnie.

25

Potem uciąwszy brzozę sękowatą sobie

Ostrem mieczem z blizkiego lasu w onej dobie,

Okrzesał ją i mniejsze gałęzie z niej obił

I wszędzie ją po rzece między piaskiem robił;

Ale kiedy tak długo tam się bawił z gniewem

I bez żadnego skutku wodę mącił drzewem,

Ukazał mu się po pas jakiś rycerz z wody[98]

Barzo straszny i barzo ogromnej urody.

26

Wszytek beł, jako trzeba, zbrojny okrom głowy,

A w ręce prawej trzymał szyszak Feratowy,

Onże własny, którego bez żadnego skutku

Tak długo szukał, pełny i gniewu i smutku;

I z jadowitą mową, gdy go ukazował,

Sarracena nie uczcił i nie uszanował.

»Zdrajco — prawi — Maranie brzydki[99]! com ci winien,

»Że hełm chcesz wziąć, któryś mi wrócić był powinien?

27

»Pomnisz, gdyś Angeliki brata zamordował —

»Tenem ja jest, pohańcze! — żeś mi obiecował,

»Zbroję i jego insze oręże z tem nowem

»Szyszakiem w rzekę zaraz wrzucić, dobrem słowem;

»A jeśli mi go teraz przeciw twojej wolej

»Szczęście dało, nie gryź się i darmo nie bolej —

»Albo się gryź dla tego, żeć to z każdej miary

»Zadam, żeś mi nie strzymał obiecanej wiary.

28

»Ale jeśliś tak chciwy na hełm doskonały,

»Możesz go mieć, a z więtszą sławą: taki śmiały

»Orland nosi, a drugi i lepszy i trwalszy

»I podomno[100] ma Rynald jeszcze doskonalszy;

»Ten, w którem grabia Orland chodzi, Almontowy[101],

»Ten, w którem pan z Montalby, bywał Mambrynowy[102].

»Z tych któregokolwiek chcesz, możesz męstwem dostać,

»A mnie się dopuść przy tem, jakoś przyrzekł, zostać«.

29

Na dziw niespodziewany poganin się zmienił,

Wszytek pobladł i pierwszą swą barwę odmienił;

Włosy mu najeżone wszytkie na łbie wstały,

Chciał przemówić, ale go słowa odbieżały.

A słysząc od Argale[103], co go zamordował

Dobrze przedtem — tak się zwał, tak mu się mianował —

Że mu złamaną wiarę wymiatał na oczy,

Z hańby, z gniewu nie stoi w miejscu o swej mocy.

30

A nie mogąc tak prędko na to, co mu zadał,

Zdobyć się na wymówkę, bo prawdę powiadał,

Prawdę szczerą powiadał, zżymał się i zęby

Ściskał, nie chcąc otworzyć zasromanej gęby;

Ale go wstyd tak trapił i przejmował tęgi,

Że na żywot Lanfuzy[104] swej czynił przysięgi!

Nie chodzić w inszem hełmie krom, co w Aspramoncie

Otrzymał, zabiwszy go, Orland na Almoncie.

31

I strzymał tę przysięgę i ślub obiecany

Lepiej, niżli on pierwszy, i tak sfrasowany

Z onego miejsca poszedł, że wiele dni potem

Trapił się i gryzł w sobie, tylko myśląc o tem,

Gdzie się bawił na on czas Orland pomieniony,

Chcąc go iść szukać, by też i w najdalsze strony.

Ale insza przygoda Rynalda potkała,

Co mu się różna droga od tego dostała.

32

Nie wiele ubiegł, kiedy trafił się[105] z swem koniem,

A on przed niem wskok bieżał; i puścił się po niem,

Woła nań wielkiem głosem i gromi go hardzie:

»Zastanów się, zastanów, psia strawo, Bajardzie!

»Źle mi barzo bez ciebie: postój, postój, zbiegu!«

Ale Bajard uciekał jeszcze w prętszem biegu.

Gniewa się Rynald — ale teraz o niem skrócę,

A do gładkiej się znowu Angeliki wrócę.

33

Przez niemieszkane miejsca biegła w one czasy,

Przez chrósty, błota, bagna, przez okropne lasy;

Jeśli słyszy, że się gdzie suche liście[106] kruszy

I że wiatr albo trawy albo drzewa ruszy,

Dobrze w ziemię nie wpadnie, a na strachy próżne

Dziwne ścieszki i drogi wynajduje różne

I lada cień ujrzawszy, nagle się lękała,

Mniemając, że Rynalda tuż za sobą miała.

34

Jako licha sarneczka w ojczystej dąbrowie,

Kiedy ujźrzy, że cicho skradłszy się, w parowie

Głodny lampart ostrem kłem ubogiej macierzy

Lubo lwie szczenię w piersi albo w bok uderzy,

Z jednego chróstu bieży do drugiego z strachu

I drży nędzna i mniema nieboga z przestrachu,

Gdy się jej lada ziółko dotknie, że już w zębie

I że już jest u zwierza okrutnego w gębie:

35

Tak właśnie Angelika na on czas bieżała,

A gdzie i w którą stronę, sama nie wiedziała;

I półtora dnia całe, noc jednę błądziła,

Aż do jednego lasu pięknego trafiła,

W którem wiatrek powiewał, a dwie rzeczki małe

Szły śrzodkiem, odżywiając trawy zagorzałe;

A woda rozerwana po drobnem kamieniu

Wypychała wdzięczny dźwięk, co się krył w strumieniu.

36

Przyjechawszy tam na to miejsce, rozumiała,

Że już niebezpieczeństwa żadnego nie miała

I że Rynald od niej beł w on czas w mil tysiącu;

I zemdlona po trudzie i wielkiem gorącu,

Odpoczynąć tam sobie i wytchnąć myśliła

I konia, zdjąwszy uzdę, na trawę puściła,

A koń przy onej pięknej wodzie w onem czasie

Samopas się nad brzegiem to tam, to sam pasie.

37

Niedaleko ujrzała murawę zieloną,

Cierniem i różą polną wokoło otoczoną,

Której wody zwierciadłem beły, między drzewy

Czyniąc mniej przykre słońca gorącego gniewy.

We śrzodku plac sprawiło równy przyrodzenie

Na wczesne[107] miedzy chłody miłemi siedzenie;

A tak się z gałęziami pomieszało liście[108],

Że słońcu, nie rzkąc oku, hamowało przyście.

38

Wewnątrz, gdzieś pojrzał, trawy i rozkoszne ziele

Stało za mchy natkane i miękkie pościele.

Tam sobie piękna dziewka dopiero wytchnęła

I tam się położyła i trochę usnęła;

Ale niedługo spała i odpoczywała,

Bo jakiś tenten[109] i chrzęst nagle usłyszała.

Porwie się i barzo się, utrapiona, boi:

W tem ujźrzy, że ktoś przyszedł na brzeg w świetnej zbroi.

39

Jeśli przyjaciel, jeśli nieprzyjaciel będzie,

Domyślić się nie może i zostawa w błędzie;

Biją wątpliwe serce strachy i nadzieje,

A wzdychaniem powietrze ustawicznem grzeje.

I ujrzy, że zemdlony rycerz z wielkiej części

Na brzegu stanął, głowę podparwszy na pięści,

Tak barzo zamyślony, że się zdał być taki,

Jako słup marmurowy albo kamień jaki.

40

Więcej, niżli godzinę, głową nachylony

Ku ziemi stał bohatyr w miejscu, zamyślony.

Potem począł żałośnie z tak ciężkiem wzdychaniem,

Z takiem płaczem narzekać i z takiem stękaniem,

Żeby beł mógł i kamień nawiętszej twardości

I najsroższą tygrzycę[110] wzbudzić do litości;

A tak gęste łzy puszczał, że oczy strumieniem,

A piersi się zdaleka zdały być kamieniem.

41

»Czemu mi — pry[111] — złe myśli, serce tak psujecie?

»Przecz mi co raz, to więcej żalu przydajecie,

»Kiedym nie zażył, kiedym omieszkał pogody,

»Kiedy inszy dostałe oberwał jagody?

»Jam ledwie słowa, ledwiem wzroki miał użyte,

»A kto inszy korzyści otrzymał obfite.

»Kwiat mię i owoc minął: na cóż się frasować?

»Na co sobie myśleniem dla niej serce psować?

42

»Panna jest właśnie, jako kwiat piękny różany,

»Ubezpieczony płotem i obwarowany,

»Że go pasterz i trzoda mija, zioła chciwa;

»Słońce mu jest łaskawe, pogoda życzliwa,

»Miłemi i wolnemi gładzi się wiatrami,

»Odżywia go wczesny deszcz z mokremi rosami,

»Dziewki krasne i pięknej urody młodzieńcy

»Radzi z niego skroń zdobią pachniącemi wieńcy.

43

»Ale skoro zostawi macierzyńskie pręty,

»Już więcej dziewkom ani młodzieńcom jest wzięty;

»Nieba mu pierwsze swoje dary tak odbiorą,

»Że i na dobre myśli[112] i wieńce nie biorą.

»l panna, skoro straci te swe pierwsze kwiaty,

»Które więcej, niż złoto, niżli skarb bogaty,

»Niżli oko i żywot, ważyć sobie miała,

»Mało co młódź odmienna będzie o nię dbała.

44

»Niech nie dba, niechaj tylko temu będzie miła,

»Któremu swojej łaski tak hojnie życzyła.

»0 srogi, o przeciwny, o losie niegodny!

»Już się inszy objedli, a jam jeszcze głodny.

»Możeż to być, żeby mi miłą być nie miała?

»Mogęż o własny żywot nie dbać? Pierwej ciała

»Dusza mego odbieży: chcę to stale chować,

»Że żyć nie chcę, jeśli jej mam przestać miłować«.

45

Domyślam się, że mię kto spyta między wami,

Kto to płacząc, z takiemi narzeka żalami?

Nie zataję i powiem: Jest to zawołany

Król cyrkaski[113], imieniem Sakrypant[114] nazwany.

I tego wam dołożę, że jego żałości

Przyczyna z samej tylko pochodzi miłości

I że też beł jeden z tych, którzy jej służyli;

Dla tego go poznała zaraz w onej chwili.

46

Dla niej tu teraz prawie od samego końca

Wschodnich krajów dalekich zbiegł na zachód słońca

I dowiedział się, kiedy przez Indyą jechał,

Jako z nią grabia Orland na zachód ujechał.

We Francy ej się także od wielu nauczył,

Jako ją cesarz w sekwestr książęciu poruczył

I jako ją w nagrodę temu obiecował,

Coby beł lepiej złotej liliej[115] ratował.

47

Był w obozie i widział, kiedy zwyciężony

Cesarz wziął wielką klęskę i beł porażony;

Szukał wszędzie swej miłej, srodze tęskniąc po niej,

Ale nie mógł nic dotąd dowiedzieć się o niej.

I ta beła przyczyna, że ból tak nieznośny

Cierpiał w sercu i że tak narzekał żałosny,

Tak płakał, tak sam siebie niewidomie psował,

Że ledwie biegu słońcu żalem nie hamował.

48

Kiedy tam tak Sakrypant łzami się rozpływał

I na różne się skargi i żale zdobywał

I temi i inszemi narzekał słowami,

Których łatwie możecie domyślić się sami,

Tak fortuna życzliwa jego w on czas chciała,

Że je gładka katajska królewna[116] słyszała;

Słyszała, jako trzeba: tak w jednej godzinie

Przyjdzie do rąk to, co nas przez lat wiele minie!

49

Barzo pilnie słuchała piękna Angelika

Płaczu, słów, narzekania swego miłośnika;

A choć dawno o jego szczerości wiedziała,

Przedsię się namniej nad niem użalić nie chciała,

Ani mu ulżyć bolu z ran Kupidynowych,

Twardsza kruszca, zimniejsza słupów marmurowych,

Jako ta, co tak o swej trzymała gładkości,

Że nikt na świecie nie beł godzien jej miłości.

50

Jednak widząc, że sama tylko w wielkiem lesie,

Wziąć go sobie za wodza myśli w onem czesie;

Bo uporny być musi, kto po szyję w wodzie

Stoi, a o ratunek nie woła w przygodzie.

Gdzieby sobie pogodę[117] onę upuściła,

Jużby na taką drugą nie rychło trafiła.

Bo doświadczyła nieraz, że miedzy inszemi

Ten król beł jej naszczerszy z sługami wszystkiemi.

51

Ale nie przeto go chce tego utrapienia

Zbawić albo jakiego dodać mu ulżenia

I za tak długie służby i za przeszłe szkody

Pocieszyć go i słusznej życzyć mu nagrody;

Ale najduje sztuki, wymyśla chytrości

Zatrzymać go w nadziei swojej życzliwości

Dotąd, ażby potrzebie swojej dogodziła,

A potem się do zwykłej twardości wróciła.

52

I tam, gdzie sobie swój żal król z Cyrkas[118] rozwodzi,

Nagle z cienia i z onej gęstwy tak wychodzi,

Jako się trafia wyniść z lasu lub z jaskiniej

Na scenę lubo z Delu[119], lub z Cypru boginiej[120],

I rzecze: »Sakrypancie! bądź mi pozdrowiony!

»Broń, jakoś zwykł, mej dobrej sławy z każdej strony,

»A nie daj tego Boże, abym w podejźrzeniu

»I w tak złem być u ciebie miała rozumieniu!«

53

Nigdy z taką radością na miłego syna,

O którem nieszczęśliwa przyszła ta nowina,

Że zginął i rota się bez niego wracała

Z potrzeby, utrapiona matka nie wejźrzała,

Jaka była na on czas tam w cyrkaskiem panie,

Kiedy nagle i kiedy tak niespodziewanie

Wspaniały chód, powagę z niebieską ozdobą

I anielskie piękności obaczył przed sobą.

54

Pełen skrytego ognia, do niej się pokwapi,

Pełen ognistej żądzej; ona go obłapi,

Ściskając go za szyję, czegoby mu była

Podobno tak w Kataju[121] swem nie uczyniła.

Zaraz sobie tuszyła, zaraz serce wzięła,

Że kiedy go tą chęcią swoją tak ujęła,

Mając go z sobą, do swej wróci się ojczyzny

I wrychle ujźrzy państwa i swój Kataj żyzny.

55

O wszytkiem dostateczną sprawę mu dawała

I to, co się z nią działo, wszytko powiedała

Odtąd, jako beł od niej o pomoc posłany

Na wschód do nabatejskiej[122] króla Serykany[123],

Jako jej czci i sławy Orland beł obrońca,

Jako ją przeprowadził aż na zachód słońca,

Jako swój kwiat panieński wcale zachowała

Tak, jak go, wyszedszy na świat, z matki miała.

56

Podobno beła prawda, ale z każdej miary

Według rozumu temu nie da każdy wiary;

Atoli on na on czas uwierzył wszystkiemu,

A snaćby beł uwierzył i czemu więtszemu,

Bo miłość tak wzrok bierze i tak go przydaje,

Że za rzecz niewidomą widzianą udaje,

Niewidzianą przeciwnie za widzianą liczy:

Każdy temu rad wierzy, czego sobie życzy.

57

Mówi z sobą po cichu: »Jeśli tej pogody[124]

»Nie umiał Orland zażyć, nie będzie bez szkody.

»Nieżyczliwej fortuny niechaj nie winuje,

»Niech to raczej swojemu głupstwu przypisuje.

»Ja pewnie z niego nie chcę przykładu i jako

»On, ja szczęścia upuścić nie chcę ladajako:

»Błaznembych był, kiedybym go miał naśladować,

»A potem narzekając, sam siebie winować.

58

»Urwę ja świeżą różą, kiedy się dostała,

»Któraby mogła zwiędnąć, gdzieby się przestała;

»A urwę ją za pory, urwę ją za rosy.

»Wiem też, że to są tej płci najwiętsze rozkoszy,

»I chocia się gniewają, chocia narzekają,

»Chocia płaczą — nie z serca i pewnie zmyślają.

»Ale ja do zmyślonych łez, gniewu, odmowy,

»Nie uczynić, co myślę, nie jestem gotowy«.

59

To mówiąc, do lubego boju się gotował;

Ale mu przeszkodzono, bo dźwięk następował

I bił go w uszy jakiś grzmot z gęstego lasu,

Że to musiał odłożyć do inszego czasu.

Szyszak na głowę tylko w one czasy włożył,

Bo się beł zbroje nigdy nie zwłóczyć przyłożył;

I tak porwawszy wodze[125], konia dosiadł w skoku

I czekał pogotowiu, mając drzewo w toku.

60

A wtem mu się ukazał, gdzie beł wąwóz ciasny,

Ile mógł znać z postawy, jakiś rycerz straszny;

Szata na niem białością mogła zrównać z śniegiem,

Kita także u hełmu, a biegł wielkiem biegiem.

Sakrypant, że tamtędy tak nie na czas jechał,

Że dla niego rad nierad swych rzeczy zaniechał

I że mu przerwał onę przedsięwziętą sprawę,

Krzywo patrzy i srogą czyni mu postawę.

61

Wyzywa go, gdy bliżej nadjechał, i woła,

Rozumiejąc, że jego sile ów nie zdoła

I że go z konia zbije. Tamten też rozumie,

Że tak wiele w tem dziele, jako i ów umie,

I jego one fuki[126] w poły ucinając,

Kopią w tok[127] włożywszy i już ją składając,

Zwarł konia ostrogami; i tak w onej dobie

Biegli z wielkiem zapędem oba przeciw sobie.

62

Nigdy z więtszą srogością rozgniewani bycy

Przy pięknej, ulubionej swojej jałowicy

Nie tłuką się, wzajem się nie bodą rogami.

Oba sobie paiże[128] przebili grotami;

Z tak srogiego potkania góry i doliny

I lasy gęste drżały, pola i niziny.

Jeszcze dobrze, że zbroje mieli doskonałe,

Że wżdy piersi za niemi zostały jem całe.

63

Nie krzywo oba konie bieżały pod niemi:

Uderzyli się we łby razami ciężkiemi;

Sakrypantow żywotni[129], chocia trzymał o tem,

Że nie miał w swojej stajniej lepszego, zdechł potem.

Padł i drugi, ale był godniejszy obroku,

Bo powstał, skoro poczuł ostrogi u boku;

A tamten rozciągniony, przywaliwszy pana,

Został zdechły bez dusze i ściągnął kolana.

64

Nieznany rycerz, który na koniu się został,

Rozumiejąc, że dosyć sławy wziął i dostał,

Gdy jego nieprzyjaciel na ziemi już leżał,

Zbitego bohatyra zarazem odbieżał;

I nie chcąc już dalej z niem nic poczynać więcej,

Nie zastanawiając się, biegł w długą[130] co pręcej,

I nim przyjdzie do siebie poganin po chwili,

Tem on będzie albo wpół, albo w dobrej mili.

65

Jako więc pracowity oracz wylękniony,

W niepogodę piorunem srogiem ogłuszony,

Kiedy już trzaskawica[131] i on grom ustawa,

Podle wołów zabitych z wielkiem żalem wstawa,

Dąb, który się wysokiem swem gałęziem[132] zdobił,

Widzi bez pierwszej krasy, grom je z niego obił:

Taki beł król cyrkaski i tak pełen trwogi,

Kiedy przy Angelice powstawał na nogi.

66

Stęka ciężko nie z bolu kości nadtłuczonej,

Albo nogi lub ręki której nawinionej,

Ale ze wstydu, bo się barziej — wiedzcie o tem —

Nie wstydził przez wszytek wiek i przedtem i potem;

Bo krom, że na to, kiedy konia zbył, patrzała,

Z pod niego go kochana jego ratowała.

Trudnoby się był na nim kto dopytał słowa,

By była nie łagodna królewnina mowa:

67

»Nie masz się czego wstydzić: nie twoja to wina,

»Cny królu! Z konia złego wszytka jest przyczyna,

»Którego lepiej było wprządz w wóz, niż go chować

»Do boju, kiedy tak miał w gonitwie szwankować.

»Aleć i on może się nie chlubić z wygranej,

»I owszem go rozumiem bliższem być przegranej;

»Bliższy pewnie przegranej on jest mojem zdaniem,

»Bo placu nie dotrzymał, a tyś dotąd na niem«.

68

Tak Angelika w on czas Sakrypanta cieszy:

A w tem kogoś obaczą, widzą, że się śpieszy,

Bo koniowi wypuszczał[133], co jedno miał skoku;

Twarz miał smętną, bicz w ręku, a trąbkę u boku.

Kiedy nadjechał, pytał Sakrypanta: »Bracie!

»Proszę, powiedz mi, jeśliś potkał w białej szacie

»Z białą tarczą i z białą u szyszaka kitą

»Bohatyra jakiego, jadąc[134] drogą bitą?«

69

Nie zataił Sakrypant i tak odpowiedział:

»Dopiero mię zbił z konia; ale abym wiedział,

»Kto mię z siodła wysadził, żem bił ziemię głową,

»Powiedz mi, kto to taki i jako go zową?

»Gościńcem prosto jedzie w tę stronę: mam za to,

»Że go prętko pościgniesz«. — On mu zasię na to:

»Powiem, lecz nie wiem, jakoć taka będzie miła

»Nowina: dziewica cię z konia wysadziła,

70

»Dziewica, na wszytek świat wsławiona z gładkości,

»Ale jeszcze daleko sławniejsza z dzielności,

»Z śmiałego serca. Ale azaż takich mało,

»Co ich toż od niej także, co ciebie potkało?

»Imię jej, jeśli wiedzieć pragniesz, Bradamanta[135]«.

Co rzekłszy, żałosnego odbiegł Sakrypanta.

Nie wie, co mówić, co ma czynić, zawstydzony,

Stroskany i na twarzy sromem zapalony.

71

Rozmyślając tam chwilę on przypadek sobie,

Bez skutku się frasował barzo w onej dobie;

A widząc, że go z konia zbiła białagłowa,

Przesiadł się na inszy koń, nie mówiąc i słowa,

A nowe go nieszczęście przecię srodze bodło.

W tem królewnę katajską wziął za się, za siodło,

Odłożywszy swe wczasy i swe krotofile

Na spokojniejsze miejsce i weselsze chwile.

72

Nie ujechali beli spełna dwu mil jeszcze,

Kiedy w lesie na jedno natrafili miejsce,

Gdzie wielki jakiś tenten[136] i grzmot usłyszeli;

Ktoby beł, co go czynił, poznać nie umieli,

Ale stanąwszy trochę, obaczyli potem

Konia z bogatem rzędem i czapragiem złotem;

Skacze, jak sarn[137], przez wody, przez błota, przez głogi,

Drzewa wali, uprząta to, co trudni drogi.

73

»Jeśli dobrze przed liściem i przed gałęziami

»Widzę — mówi królewna — Bajard to przed nami,

»Co z takiem pędem bieży i co sobie drogę

»Gwałtem przez lasy czyni; mylić się nie mogę:

»Ten jest pewnie, już ten jest, jużem go poznała.

»Wielką z niego dogodę[138] wnet będziewa miała,

»Aboć mu kto powiedział o naszej potrzebie;

»Bo trudno ma jeden koń znieść i mnie i ciebie.

74

Zsiadł Sakrypant z swojego konia nie leniwy,

Zamyślając mu dopaść wodze albo grzywy;

Ale tak prętko Bajard nogami nań ciska,

Obróciwszy zad, że grom ledwie pręcej błyska.

Zabiłby go beł pewnie, by go beł uderzył

I dosiągł w ono miejsce, jako beł wymierzył;

Bo tak mocne kopyta, tak duże miał krzyże,

Żeby beł stłukł i górę, by z najtwardszej spiże[139].

75

Potem do Angeliki sam, nie przymuszony,

Przystępuje łaskawy i upokorzony,

I jako pies, koło niej skoki wyprawuje,

Co się panu, kiedy się wraca skąd, raduje;

Znał ją Bajardi pomniał, kiedy go karmiła,

W Albrace[140] i swą ręką obrok mu nosiła

W ten czas, kiedy się srodze w Rynaldzie kochała,

Którego zasię teraz tak nienawidziała.

76

Lewą ręką wodze[141] mu królewna ujęła,

A prawą szyję głaskać i grzywę poczęła:

On się pod moc jej daje, że wszytko, co chciała,

Z niem tak, jako z barankiem sobie poczynała;

A wtem mężny Sakrypant, swój czas upatrzywszy,

Osiadł go i obrócił, żartko nań wskoczywszy.

Angelika też zatem zaraz się przesiadła

I nie za siodłem, ale w siedle już usiadła.

77

Potem obróciwszy się, z trafunku pieszego

Obaczyła, we zbroi następującego,

I spłonęła, niezmiernem ogniem przerażona,

Poznawszy, że to beł syn książęcia Amona.

Ten ją srodze miłuje, ta go nienawidzi,

Jako kaczka sokoła, tak go rada widzi;

Beł ten czas, kiedy się ją[142] on brzydził, a ona

Srogiem ogniem dla niego była rozpalona.

78

Tego przyczyną były dwie pewne krynice

Od siebie niedaleko, przez wązkie granice,

U Ardenny[143], co skutki w sobie miały dziwne,

Skutki różne i sobie we wszytkiem przeciwne:

Kto z jednej, gore srogą miłością, kto z wody

Drugiej pije, odmienia ognie w zimne lody.

Z jednej Rynald, z drugiej się królewna napiła:

Ten miłuje okrutnie, ta się jem[144] brzydziła.

79

On dziwny napój, z jadem skrytem pomieszany,

Co w nienawiść obraca ogień pożądany,

Czyni, że Angelika, skoro obaczyła

Rynalda, pogodną twarz chmurą zasłoniła

I Sakrypanta prosi dla Boga żywego

Z smętną mową i twarzą, aby tam onego

Rycerza w tamtem miejscu tak długo nie czekał,

Ale aby z nią w stronę nadalej uciekał.

80

»I tak to słabo o mnie — mówi jej — trzymacie?

»Tak mię za nikczemnego i za tchórza macie,

»Że tak łatwie od tego macie mi być wzięci

»I że was nie obronię? Tak wam to z pamięci

»Już wyszło to, com czynił w Albrace[145] odkrycie[146]?

»Już podobno i onej nocy nie pomnicie,

»Kiedym dla was sam a sam, a niedawno temu,

»Stanął przeciwko wojsku Agrykanowemu[147]? «

81

Nie mówi nic i nie wie, co czynić: niebogi

Już bardzo blizko Rynald, który okrzyk srogi

Czyni na Sakrypanta i grozi mu hardzie,

Obaczywszy, że jedzie na jego Bajardzie

I że z niem w towarzystwie królewna jechała,

Która mu taką mękę i ból zadawała —

Ale, co ci dwaj dalej między sobą mieli,

W drugiej pieśni odemnie będziecie wiedzieli.

Koniec pieśni pierwszej.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

II. Pieśń wtóra

Argument

Pustelnik zmyślonemi rozdziela larwami

Między dwiema srogi bój spółmiłośnikami.

Rynald się tam obraca, gdzie go miłość wiedzie,

Ale indziej, tam, gdzie mu cesarz każe, jedzie.

Bradamanta, szukając Rugiera swojego,

Pinabella[148] najduje niesprawiedliwego,

Pinabella z Magance, od którego ręku

Mało nie ginie, ale wiesza się na sęku.

Allegorye

Przez wiarę, którą Rynald i Sakrypant dał zaraz fałszywem namowom ducha, od pustelnika posłanego, takie przez rozboje i tarcz uczarowaną starego Atlanta znaczy się w tej wtórej pieśni, jako i gdzieindziej w tej księdze, gwałt i oszukanie, których używają żądze te cielesne przeciwko rozumowi i cnocie człowieczej. W Pinabellu, który chce stracić białogłowę, która dla jego dobrego jedzie, znaczy się, te złe i niewdzięczne przyrodzenie nie zwycięży się żadnem dobrodziejstwem.

1. Skład pierwszy

O zła, niesprawiedliwa, bezecna miłości!

Przecz nasze żądze trzymasz tak rzadko w sforności?

Co masz stąd za pociechę, że się nie zgadzają

Dwie serca i że wole przeciwne miewają?

Nie każesz iść przez miałkie i przez jasne brody,

Ale mię pchasz w głąb na dno w pomącone wody;

Ciągniesz mię gwałtem od tej, co mię rada widzi,

A tę każesz miłować, co mię nienawidzi!

2

Twa to sprawa, że Rynald tak sobie smakuje

Angelikę i tak ją okrutnie miłuje,

Gdy się jem[149] ona brzydzi; a gdy się kochała

Ona w niem, chęci po niem namniejszej nie znała.

Brzydził się ją[150], jak wężem; atoli mu ona

Wzgarda jest nienagorzej od niej nagrodzona,

Bo go sobie tak barzo teraz obmierziła,

Żeby na śmierć, niżli nań, prędzej zezwoliła.

3

Rynald na Sakrypanta krzyknie w onej dobie:

»Zsiądź mi z konia, złodzieju! Nic ja darmo sobie

»Nie dam wziąć; weźmieli kto, na kupi[151] utraci

»I dobrze mi to pewnie i drogo zapłaci.

»A nietylko chcę konia od ciebie własnego,

»Ale i tej tak pięknej panny, boś takiego

»Towarzystwa nie godzien; taki też łotrowi

»Koń się nigdy nie zejdzie, ani złodziejowi«.

4

»Łżesz, jako pies, abym ja miał być złodziej jaki

»Albo łotr, jako mówisz; sameś raczej taki,

»Jako od ludzi słyszę, jakom się dowiedział«.

— Z niemniejszem mu Sakrypant fukiem[152] odpowiedział —

»Wnetże się to da widzieć, który z nas mocniejszy

»I który i tej panny i konia godniejszy.

»Co do panny, w tem z tobą nie rozumiem różno,

»Że tak pięknej na świecie drugiej szukać próżno«.

5

Jako więc pospolicie dwaj psi na przestrzeni,

Z różnych przyczyn wzajemnie z sobą powadzeni,

Pierwej na się z daleka warczą i szczekają,

A oczy się jem świecą i ogniem gorają,

Potem z najeżonemi na grzbietach sierciami

Ostremi, jako wściekli, sieką się zębami:

Tak w ten czas od słów i od uszczypliwej mowy

Szli do szabel Sakrypant i syn Amonowy,

6

Ten pieszo, ów na koniu. — Ale wy mniemacie,

Że miał konny przed pieszem? — I owszem tak macie,

Że nie mia! nic; trudniej daleko jeznemu

Przyszło czynić w tem boju, aniźli pieszemu.

Wiecież, czemu? — Ten koń miał dowcip przyrodzony

I nie chciał, aby jego pan bel obrażony.

Ani ręką, ani go może zbić ostrogą,

Aby jeden krok stąpił, gdzie chce jeździec, nogą.

7

Kiedy chciał w skok i w zawód, to mu się zasadził,

Choć mu ostrogi dobrze o boki zawadził;

Kiedy zaś lekkiem cwałem albo myślił kłusać,

Rozpierał się na miejscu i nie chciał się ruszać

I między nogi głowę kładł sobie z wierzganiem;

A nie mogąc mu odjąć uporu karaniem,

Prawą ręką na przedniem łęku wyniesiony,

Skoczył z niego Sakrypant żartko z lewej strony.

8

Kiedy już zbył król z Cyrkas konia w snadnem skoku

Tak dziwnego, było co widzieć, kiedy w kroku

Przeciw sobie rycerze tak wielcy stanęli

I strasznemi razami sięgać się poczęli,

Mieczmi gołemi siekąc jeden na drugiego

To z wierzchu, to ze spodu; u Wulkanowego

Ogniska Cyklopowie ognistemi młoty

Ledwie tak Jowiszowej pilnują roboty.

9

To pełne, to zmyślone i skąpe[153] czynili

Sztychy; znać, że się oba szermować uczyli.

To wyciągnieni, to w się ściśnieni i zbici,

Raz za tarczą, drugi raz potrosze odkryci,

Czasem wprzód, czasem nazad kroków pomykają,

To miejsce cięciom dają, to je odbijają,

Nakoło idąc; a gdzie jeden ustępuje,

Na to miejsce zarazem drugi następuje.

10

Wtem jakoś barzo blizko Rynald zapędzony

Pod Sakrypanta wszytek podpadł, podsadzony,

Który mu przecię zbytniej wystawił miąższości

Puklerz, z stali i twardej urobiony kości.

Ciął nań Rynald fusbertą tak barzo, że lasy

Zadrżały, uderzone dźwiękiem w one czasy,

I że się przyszło padać stali i żelazu,

A temu ramię ścierpło od tęgiego razu.

11

Jako skoro lękliwa dziewka obaczyła,

Że fusbertą żelazo i kość przepędziła

I że jej rycerz mocno tak beł uderzony,

Zbladła, jako złoczyńca, na śmierć wywiedziony.

Tak się jej zda, że dłużej nie trzeba tam czekać,

I myśli przed Rynaldem co prędzej uciekać,

Którego ona sobie tak barzo zbrzydziła,

Jako jemu przeciwnem kształtem była miła.

12

I w inszą stronę zaraz rzuciwszy wodzami,

Uciekała ciasnemi w gęstwie drożyskami,

Ustawicznie bladą twarz nazad obracając

I, że za sobą miała Rynalda, mniemając.

Jeszcze była nie barzo wiele ujechała,

Gdy pustelnika w pewnej dolinie potkała;

Brodę miał aż do pasa, sam beł na wejźrzeniu

Nabożny, w zakonniczem i podłem odzieniu.

13

Laty, a jeszcze barziej posty wycieńczony,

Na leniwem osiełku jechał pochylony.

Zdało się, że tych świeckich, doczesnych, odmiennych

Zaniechawszy, myśl w rzeczach utopił zbawiennych.

Ten, kiedy go na onej nadjachała drodze

Panna z anielską twarzą i widział, że srodze

Pobladła i że z troski i z trudu zemdlała,

Żal go ujął, widząc, co nędznica cierpiała.

14

Prosiła, aby się jej użalił, niebogi,

I naprostszej z onych miejsc nauczył jej drogi,

Którąby do morskiego portu dojechała,

Chcąc, żeby o Rynaldzie więcej nie słyszała,

Jechać z Francyej. Mnich, co czarnoksięstwo umiał,

Cieszył ją tak, jako mógł i jako rozumiał,

Obiecując, że wkrótce snadno miał być zdjęty

Z niej on kłopot; a zatem sięgnął do kalety

15

I foremnej z niej dobył z pargaminu księgi;

Którą skoro otworzył, rozwiązawszy wstęgi,

Ledwo co jednę kartę przeczytał u kraja,

Wyszedł szatan w postaci lekkiego lokaja,

A ten mu rozkazuje. Klątwą przymuszony,

Pobiegł duch zły z zapędem, gdzie bel wyprawiony,

Gdzie się mieczmi gromili oni dwaj rycerze,

I skoczywszy między nie, stanowi przymierze.

16

»Powiedzcie mi — mówi jem — cobyście wskórali,

»Choćbyście na ostatek się pozabijali?

»I co za korzyść za te trudy swe weźmiecie,

»Skoro skończycie, skoro bić się przestaniecie,

»Jeśli grabia z Anglantu[154] — podobno go znacie? —

»Nadobną Angelikę, o którą wy macie

»Taki spór między sobą i taki bój srogi,

»Ma bez zwady, bez prącej i bez żadnej trwogi?

17

»Potkałem ich stąd w mili: do Paryża jadą

»Szydząc z was, że się z taką jadowitą zwadą,

»Z takiem zażarciem na się — tak im zły duch plecie —

»Bez pożytku żadnego tak długo bijecie.

»Lepiejby się podomno śladem puścić za niem:

»Doścignęlibyście go jeszcze mojem zdaniem;

»Bo jeśli do Paryża wjedzie z nią bezpiecznie,

»Jużeż po niej, jużeście stracili ją wiecznie«.

18

Widzielibyście byli, jaką postać mieli

I jako się obadwa byli zapomnieli

Na tę nowinę smętni i ukłopotani,

Że od spółmiłośnika beli oszukani.

Amonów syn do swego Bajarda odchodził,

A wzdychaniem swą żałość sam sobie rozwodził;

Na ostatek Orlanda, rozgniewany srodze,

Przysiągł zabić, jeśli go doścignie gdzie w drodze.

19

Przyszedłszy, gdzie stał Bajard, zaraz go dosiada

I bieży na niem na cwał i stamtąd wypada;

Odjeżdżając: »Bądź łaskaw!« temu nie powiadał,

Nie rzkąc, aby go prosił, aby beł zań wsiadał.

Koń kłóty ostrogami, wali, łamie, psuje,

Cokolwiek mu zawadza i co go hamuje;

Ani go rzeki, ani błota, ani głogi,

Ani skały żadne zbić mogą z prostej drogi.

20

Ale się dziwujecie, widzę, Bajardowi,

Że się teraz tak łatwie[155] dał wziąć Rynaldowi,

Co przedtem niejeden dzień musiał biegać za niem,

Goniąc go to tam, to sam z gniewem, narzekaniem.

Wiedzcie, że miał człowieczy zmysł i nie ze złości,

Nie z narowu to czynił, nie z niepowolności[156],

Ale aby prowadził pana tam, gdzie była

Angelika, bo wiedział, jako go paliła.

21

Widział, kiedy z namiotu w pole wypadała,

I wszędzie jej pilnował, gdzie się obracała;

Wszędzie za nią biegł w tropy, wszędzie o niej wiedział,

To dlatego, że w on czas pan na niem nie siedział.

Bo pojedynek z wielkiem jednem w onej dobie

Rycerzem pieszo czynić rzekli beli sobie.

Potem z daleka za nią ustawicznie chodził,

Bo ją wprowadzić w ręce panu swemu godził.

22

Myślił go na nię nawieść i dlatego lasem

Napierwej się wprzód przed nią puścił onem czasem;

Nie chciał jej jednak na się dać wsieść, żeby była

W inszą się stronę na niem gdzie nie obróciła.

On to sprawił, że się z niem potkała dwa razy,

Chocia okrom pożytku dwie stąd wziął przekazy[157]:

Pierwszą, jeśli pomnicie, miał od hiszpańskiego

Rycerza, a od króla drugą cyrkaskiego.

23

A teraz piekielnemu onemu duchowi,

Który katajskiej dziewki stopy Rynaldowi

Omylne pokazował i ślad nieprawdziwy,

Uwierzył także Bajard i czekał cierpliwy.

Rynald we wszystkiem biegu bieży i kieruje

Do Paryża, a coraz bojcem go zajmuje.

Gniew go i miłość grzeje, a biegł tak teskliwy,

Że nie rzkąc koń, ale wiatr zdał mu się leniwy.

24

Prawie do samej nocy i kiedy już mroki

Wstają, co wszytkie biorą wzrokowi widoki,

Gonił grabię Orlanda Rynald rozgniewany:

Tak barzo beł od ducha złego oszukany!

Potem tak długo jeździł rano i wieczorem,

Wszytko wielkiem gościńcem, wszytko bitem torem.

Aż ujźrzał miasto, w którem cesarz się zawierał

I ostatki swoich wojsk pogromionych zbierał.

25

Bo, że od Agramanta króla oblężenia

Spodziewał się, potrzeby to do pożywienia,

To do obrony z wielką pilnością gotował,

Wałów i zaniedbanych murów poprawował.

Przykopu wgłąb podbiera, który miasta strzeże,

Baszty strzelbą i mocne opatruje wieże;

Pomyślą do Angliej dla ludzi wyprawić

I znowu świeże ludzie, świeże wojsko sprawić.

26

Chce znowu wyniść w pole z swojemi wojskami,

Znowu zamyśla skusić Marsa z Murzynami.

Rynalda wyprawuje zaraz w drogę nową

Do Brytanów, które dziś Anglikami zową;

On się gryzie, nie przeto, żeby tamtych krajów

I tamtej ziemie nie rad widział obyczajów,

Ale stąd, że mu zaraz wsiadać rozkazano,

Że mu dnia na ostatek wytchnąć tam nie dano.

27

Nic barziej nie po myśli było Rynaldowi

Nad to, że nie mógł dosyć swemu zamysłowi

Uczynić i szukać tej, co mu zadawała

Taki ból i serce mu z piersi wydzierała;

Ale nie mógł inaczej, musiał biedź przez dzięki,

Posłuszny cesarzowi: mus ma swe osęki.

Do Kales[158] w kilka godzin przypadł w onej dobie

I zarazem wsiadł w okręt, nie wytchnąwszy sobie.

28

Prawie nad wolą wszytkich ćwiczonych żeglarzów

I mimo doświadczonych radę marynarzów

Wsiadł, chcąc się prędko wrócić; morze się burzyło

I wielką niepogodą i chmurą groziło.

Z swych lekce poważonych sił wiatry gniewliwe

Poczęły wody mięszać i wały straszliwe

Miotać z takiem zapędem i z taką wściekłością,

Że się w okręt wdzierały z wielką nawałnością.

29

Co więtsze żagle biegli żeglarze spuścili,

Radziby zaś, by jako nazad się wrócili

Do tychże portów, z których wyszli dla przyczyny

Skwapliwego rycerza onej złej godziny.

Wiatr, że bez pozwolenia jego tej śmiałości

Użyli, pełen gniewu i zapalczywości,

Dmie okrutnie i grozi, że ich na dno wpędzi,

Jeśli chcą iść gdzieindziej, nie tam, gdzie ich pędzi.

30

Raz go z prawej, drugi raz z lewej mają ławy,

A co raz więtszy wstaje. Ćwiczeni w te sprawy

Żeglarze nizkie tylko żagle wyciągają

I nakoło głębokie morze przebiegają —

Ale iż różnych postaw i nici mi trzeba,

A wszystkie jednem razem rozpocząć potrzeba,

Rynalda miotanego po morzu zapomnię,

A o cnej Bradamancie teraz co przypomnię.

31

Nieporównanej siły dziewica to była,

Która niedawno z konia Sakrypanta zbiła.

Godna takiego brata, Rynalda rodzona,

Z Amona i Beaty[159] księżny urodzona,

Po wszytkiej się Francyej męstwem i śmiałością

I na cesarskiem dworze wsławiła dzielnością.

Jeśli miał wielką sławę Rynald, jej rodzony,

Ona pewnie niemniejszą miała z każdej strony.

32

Miłował ją bohatyr daleko wsławiony[160],

Co z Afryki chciwością sławy uwiedziony,

W ten kraj beł przyszedł z wojskiem króla Agramanta.

Spłodził go Rugier z pięknej córki Agolanta[161],

A ta, co się nie ze lwa dzikiego zrodziła

I nie z niedźwiedzia, takiem sługą nie gardziła;

Acz nieprawie[162] łaskawe szczęście na się mieli,

Bo się raz tylko zeszli i z sobą widzieli.

33

Odtąd szukała swego miłego, którego

Zwano tak, jako ojca; a nigdy żadnego

Towarzystwa więc z sobą miewać nie chciewała

I sama tylko w drogę nadalszą jeżdżała,

Tak bezpieczna, jakby jej sto koni jeździło.

A kiedy się jej dobrze na on czas zdarzyło

Z Sakrypantem, wprzód przez las, więc przez górę długą

Przejechawszy, stanęła nad wesołą strugą,

34

Co pośrzodkiem zielonej łąki szła cieniami

I wysokiemi zewsząd okryta drzewami,

Upragnione pielgrzymy często napawając

I na wczasy po przykrem trudzie namawiając;

Pagórek ją uprawny od gorących bronił

Południowych promieni i sobą zasłonił.

Tam skoro bystrem okiem z trafunku pojźrzała

Bradamanta, rycerza jakiegoś ujźrzała,

35

Rycerza, który w miłem i przyjemnem chłodzie

Przy pięknej, przejźrzoczystej, kryształowej wodzie

Na brzegu zamyślony siedział miedzy drzewy

W cieniu, które Febowe hamowały gniewy.

Hełm niedaleko niego wisiał hecowany[163]

U wysokiego dębu, koń stał uwiązany;

Głowę miał pochyloną ku ziemi, wzrok smutny:

Znać, że go jakiś trapił srogi żal, okrutny.

36

Żądza ta, którą wszyscy z przyrodzenia mamy,

Że się o cudzych rzeczach radzi więc pytamy[164],

Sprawiła, że dziewica o jego żałości

I o przyczynę pyta wielkiej doległości.

Nie trzymał jej na słowie, namniej nie odkładał

I zaraz jej, o co się frasował, powiadał.

Bo imo[165] ludzkość, której ku niemu użyła,

Znał z postaci, że mężnem bohatyrem była.

37

»Prowadziłem — powieda — jezdy i piechoty

»Do obozu tam, kędy cesarz pod namioty

»Marsylego nad górą Pireny[166] pilnował,

»Aby mu wstręty czynił i przeście hamował;

»I miałem z sobą pannę cudownej gładkości,

»Dla której dotąd serce gore mi z miłości;

»Niedaleko Rodanu[167] ujźrzę wtem przy błoniu

»Zbrojnego, siedzącego na skrzydlatem koniu.

38

»Ten, lubo był w śmiertelne ciało obleczony

»Człowiek, lubo piekielny duch zły potępiony,

»Skoro obaczył dziewkę moję ukochaną

»I onę jej niebieską gładkość niezrównaną,

»Jako sokół, gdy na dół dla obłowu leci,

»Porwie ją, spadszy żartko, i precz z nią odleci;

»Ledwiem się postrzegł, skoro przypadł ten dziw srogi,

»A jużem na powietrzu wrzask słyszał niebogi.

39

»Tak więc ukrada kania kurczę odłączone

»Kokoszy i paznogciem unosi ściśnione,

»A ta na swą niepilność narzeka po dworze

»I na swą zgubę gdacze i darmo krokorze.

»Myślę sobie, co czynić? Na powietrzną drogę

»Nie zejdę się bez skrzydeł, a latać nie mogę.

»On się zawarł na skale; koń mam zmordowany

»Z twardej, skalistej drogi, samem spracowany!

40

»Ale jako ten, cobym radniej był otwarte

»Piersi u siebie widział i serce wydarte,

»Bez rządu i bez wodza ludziem wprzód wyprawił,

»A samem się tu szukać straty swej zabawił.

»Gdzie był przystęp snadniejszy, gdzie mniej przykra skała,

»Jeździłem to tam, to sam, jak miłość kazała,

»I gdziem mniemał, żem naleść miał rozbójcę, który

»Uniósł mój skarb lotnemi po powietrzu pióry.

41

»Tydzieniem cały jeździł rano i wieczorem,

»Nie drogą, ani ścieszką, ani bitem torem,

»Ale po górach, skałach, kamieniach, gdzie znaku

»Stopy ludzkiej nie było i żadnego szlaku,

»Ażem trafił dolinę do przebycia trudną,

»Straszną z jaskini gęstych, pustą i nieludną,

»Gdzie we śrzodku na skale pięknie położony

»Stał zamek, mocnem murem wkoło otoczony.

42

»Świecił się, jako ogień, i błyszczał z daleka,

»Nie od śmiertelnej ręki, ani od człowieka,

»Nie z cegły urobiony, nie z jakich kamieni,

»Ale, jakom sprawę wziął, czarci nauczeni,

»Kadzeniem i mocnemi przyzwani klątwami

»I przymuszeni gwałtem mądremi rymami,

»Z samej go tylko szczerej stali zbudowali,

»Którą z ogniem stygijską wodą hartowali[168].

43

»Ona stal tak jest świetna, tak gładka, że skazy

»Ani rdze, ani żadnej mieć nie może zmazy.

»W nocy, we dnie po wszytkiej okolicy krąży,

»Tu się wraca, kiedy się zdobyczą obciąży.

»Nic od niego bezpieczno nie jest: tylko łają,

»Tylko klną, tylko za niem z daleka patrzają.

»Tam moję dziewkę zawarł, a ja z żalu mdleję,

»Bo, abym jej wzad dostał, straciłem nadzieję.

44

»I tak teraz, niestetyż, tylko się dziwuję,

»Tylko niedostępnego zamku tu pilnuję;

»Radzić sobie nie mogę, tak, jako lisica,

»Kiedy słysząc, że głodna na gniaździe orlica

»Łupi miłego syna, kręci się strapiona

»I na pomoc nie może iść, z piór obnażona;

»Tak nikomu przystępu nie da przykra skała,

»Krom ptaków, które w skrzydła natura ubrała.

45

»Gdym tak u zamku czekał i u onej skały,

»Przywiódł tam dwu rycerzów jakiś karzeł mały,

»Którzy mi do dawnych żądz nadzieje przydali,

»Ale próżno, bo i ci niewiele wskórali.

»Obadwa byli sławni i wielcy mężowie:

»Ten się Gradasem, królem serykańskiem, zowie,

»Ten zaś Rugier, bohatyr młody, w samej porze,

»Sławny na afrykańskiem z męstwa swego dworze.

46

»»Przyszli ci — mówi do mnie karzeł — chcą spróbować

»»Swego szczęścia i męstwa, chcą się pokosztować[169]

»»Z tem panem tego zamku, z tem rozbójcą srogiem,

»»Co we zbroi na ptaku jeździ czworonogiem««.

»Jam ich zasię tak prosił: Prze Bóg się zmiłujcie,

»A w mojem utrapieniu ciężkiem mię ratujcie!

»Jeśli się wam zdarzy ten straszny dziw okrócić,

»Chciejcie mi nazad pannę, którą mi wziął, wrócić.

47

»Potem, gęstemi łzami żal mój potwierdzając,

»Powiadałem, jakom ją stracił, nic nie tając.

»Oni mnie — Bóg jem zapłać — łagodnie cieszyli,

»Potem z góry wysokiej na równią schodzili.

»Z dalekam patrzał na nich, kiedy się potkali,

»Prosząc Boga za niemi, aby bój wygrali.

»Podle zamku równiny beło na opoce

»Tak wiele, jako człowiek ciśnie dwakroć z proce.

48

»Beło pod samem zamkiem niemałe spieranie

»Między niemi na on czas o pierwsze potkanie;

»Atoli się przecię wprzód potkał Gradas śmiały,

»Lub mu Rugier ustąpił, lub tak losy chciały.

»A skoro ducha dodał mocnego rogowi,

»Dawając znać brzydkiemu czarnoksiężnikowi,

»Skoro on dźwięk usłyszał, wyjechał ochotny,

»Wszytek w zupełnej zbroi, a pod niem koń lotny.

49

»Naprzód wzgórę lekkiemi uważony pióry,

»Pomału się podnosi, jako żóraw, który

»Napierwej się zapuszcza nogami prędkiemi,

»Potem nizko podlata tuż przy samej ziemi;

»Ale kiedy już skrzydła rozciągnie szeroko,

»Niedościgłemi pióry wzbija się wysoko:

»Tak czarownik na on czas w górę beł wyleciał,

»Że ledwie ptak Jowiszów[170] wyszszej kiedy wzleciał.

50

»A kiedy zaś zrozumiał, kiedy beło trzeba,

»Spadł, jako szyb[171], ścisnąwszy skrzydłami, od nieba

»Tak, jako prędki sokół po gołębia spada,

»Albo po kaczkę, co dzień albo dwa nie jada;

»Z wielkiem, złożonem drzewem i on spadł z wysoka

»Podobno jeszcze prędzej, niżli w mgnieniu oka.

»Gradas ledwie postrzeże, że spada, a ono

»Albo tuż nad niem, albo już go uderzono.

51

»Barzo go czarnoksiężnik na on czas pogromił

»I na pierwszem starciu oń kopią ułomił.

»A Gradas tylko wiatr siekł i machał po wietrze

»Bez skutku, bo mu zaraz ubiegł na powietrze.

»Od tak ciężkiego razu i od tak mocnego

»Uderzenia onego rycerza lotnego

»Alfana[172], Gradasowa klacz, paść musiała,

»Chocia równia urodą i dziełem nie miała.

52

»Wszytkie gwiazdy od nieba czarnoksiężnik zmierzył

»I na nieostrożnego Rugiera uderzył;

»Na Rugiera uderzył, kiedy nań nie patrzył,

»Bo się beł na Gradasa, kiedy padł, zapatrzył.

»Poznał Rugier, że siły namniej nie żałował

»I że dobrze przyłożył, koń pod niem szwankował,

»A kiedy się obrócił i chciał go ciąć mieczem,

»Szedł wzgórę, ledwie okiem dościgły[173] człowieczem.

53

»To króla z Serykany, to Rugiera bije,

»To w łeb, to w piersi, to w grzbiet: a kto go pożyje?

»Oni darmo wiatr sieką i darmo machają,

»Szkodzić mu nic nie mogą, kiedy piór nie mają.

»Czasem przestrone czyni po powietrzu koło,

»W tamtego wrzkomo mierzy, a temu da w czoło.

»Obiema kładzie dziwne na oczy zasłony,

»Że nie widzą, od której ich załata strony.

54

»Między dwiema na ziemi, a trzeciem od nieba

»Trwała ona potyczka i ona potrzeba

»Dotąd, aż noc i ciemne mroki nastąpiły,

»Które swemi cieniami wszytek świat okryły.

»Nic nie przydawam nad to, co było: oto tem

»Okiemem na to patrzał, ale przedsię o tem

»Nie każdemu powiadam; bo tak wielkie dziwy

»Barziej na bajki poszły[174], niż na czyn prawdziwy.

55

»Puklerz wielki, ogromny, na którem pokrowiec

»Był piękny, atłasowy, uskrzydlony łowiec

»Zawiesił beł na sobie, na lewem ramieniu;

»Że go tak długo nie zdjął, to mi w podziwieniu.

»Każdemu, co nań wejźrzał bez pokrowca, oczy

»Zaćmił we mgnieniu oka — tak beł dziwnej mocy —

»Że upadał na ziemię podobny trupowi

»I dostawał się więźniem czarnoksiężnikowi.

56

»Niemasz na świecie drugiej tak świetnej światłości,

»Jako się on lśniał puklerz, jakiej beł jasności,

»Na którą paść obadwa rycerze musieli,

»Kiedy wzrok utracili i mało widzieli.

»I jam zmysł, choć z daleka, stracił był, lecz zasię

»Przyszedłem wżdy do siebie po niemałem czasie.

»Więcejem ich nie widział i karła w równinie,

»Tylko plac próżny, a mrok w górze i w dolinie.

57

»I dlategom rozumiał o lotnem rycerzu,

»Że mocą tego blasku, który miał w puklerzu,

»Mnie nadzieje, a onych pozbawił wolności,

»I tak zostawam w pierwszej nieszczęsnej żałości.

»Potemem żegnał zamek czarnoksiężnikowy,

»Gdzie był mój skarb zawarty, ostatniemi słowy.

»Teraz mi powiedz, jeśli mąk, które pochodzą

»Z miłości, wszytkich inszych moje nie przechodzą?«

58

Tak powiedając swoje żałości i szkody,

Do swych się smutków wrócił. Beł to grabia młody,

Pinabel, syn Andzelma starego — kto słyszał —

Z Magance[175], co się z Brzegu Wysokiego[176] pisał,

Który nie chciał, aby się sam tylko najdował

Dobry w swem złem narodzie, i tak się sprawował

Że nie tylko z swojemi drugiemi porównał

W sprosnych, obrzydłych grzechach, ale je przerównał[177].

59

Z różną twarzą nadobna Bradamanta wieści

I tej Magańczykowej[178] słuchała powieści.

Bo skoro o Rugierze zrazu usłyszała,

Na twarzy się wesołą być pokazowała;

Ale skoro przypomniał, że w okowy wzięty,

Ujął ją żal i smętek wielki, niepojęty.

I nie raz, nie dwa mówił Pinabel z początku,

Bo się chciała wszytkiego dowiedzieć do szczątku.

60

A gdy się wypytała o wszytkiem statecznie:

»Śpi na oboje ucho — powiada — bezpiecznie

»I możesz ten dzień sobie poczytać szczęśliwy,

»Żem cię tu natrafiła. Nie bądź nic wątpliwy:

»Wiedź mię zaraz na zamek, gdzie w pierze ubrany

»Jest ten koń z swojem panem i twój skarb kochany;

»Tuszę, że twoja praca nie będzie daremną,

»Jeśli szczęście łaskawie obejdzie się ze mną«.

61

»Mnieć o to nic — powiada — ukażę ja drogę

»I kroki darmo tracić tobie kwoli mogę,

»Straciwszy co więtszego, albo wszytko raczej,

»Kiedy tak chcesz, kiedy być nie może inaczej.

»Ale namyśl się dobrze: Coć po tej śmiałości?

»Szukać śmierci lub miłej zbawić się wolności?

»Bo jeśli cię zabije, albo da okować,

»Jako inszych, to mnie zaś będziesz chciał winować«.

62

To rzekszy, szedł do konia i wsiadszy nań, jedzie,

A mężną Bradamantę prowadzi i wiedzie,

Która koniecznie myśli kwoli Rugierowi

Zginąć albo łeb uciąć czarnoksiężnikowi.

Wtem za niemi posłaniec spiesznie pojeżdżając,

Biegł: »Postójcie! postójcie!« zdaleka wołając,

Co Sakrypantowi dał sprawę, że to była

Ta, która go na drodze z konia drzewem zbiła,

63

A teraz od Narbony[179] niósł jej rzeczy nowe

I od Monpolieru[180], że Agramantowe

Chorągwie[181] mniejsze zamki z jednostajnej zgody

Podnosiły ze wszytkiem brzegiem martwej wody[182]

I to, że w Marsyliej nie dobrze szły rzeczy

I że w niebezpieczeństwie będzie bez odsieczy

I że go z tem i teraz do niej wyprawiła

Prosząc, jako powinna, aby jej broniła.

64

Marsylią ze wszytkiem żyznem jej powiatem

I to, cokolwiek między Rodanem bogatem

I między Warem[183] leży, cesarz był darował

Amonownie, bo ją czcił i barzo miłował.

Widywał ją więc często na dworze w gonitwach

I wiedział, jako sobie poczynała w bitwach.

Teraz, jakom powiedział, beł ten wyprawiony

Do niej od Marsyliej posłaniec w te strony.

65

Długo tam Bradamanta myśliła, wątpliwa,

Co czynić: tam ją i cześć i powinność wzywa,

Tu jej zasię radziła i rozkazowała

Miłość silna, która jej serce zagrzewała.

Ale się naostatek namyśla i woli

Iść, gdzie tuszy, że swego Rugiera wyzwoli.

Chce, jeśliby nie mogła skrzydlatemu sprostać

Rycerzowi, w pęcie z niem i w więzieniu zostać.

66

Atoli przecię dała odkaź tak łaskawy

Posłańcowi, że się zdał być wesół z odprawy,

I zaczętą kończyła drogę z Magańczykiem

Pinabelem, na ten czas swojem przewodnikiem;

Który postawę zmienił, z mów onego posła

Wiedząc, że z tego domu i rodziny poszła,

Który tak nienawidzi: wie, coby działała,

Gdzieby, że z maganckiego domu beł, wiedziała.

67

Między domem z Magance, a domem tej córy

Była sroga nieprzyjaźń[184] i wielki spór, który

Trwał dotąd od dawnych lat. Często się bijali

Między sobą, często krew wzajem rozlewali;

Dlatego teraz nad nią uczynek złośliwy,

Zdradziecki chce wykonać grof niesprawiedliwy,

Albo, czas upatrzywszy, samę ją zostawić,

A sam się w inszą drogę ukradkiem wyprawić.

68

I tak mu wszystkie zmysły w on czas opanował,

Tak go strach wielkooki za serce ujmował,

Tak wrodzona nienawiść, tak go bodły trwogi,

Że ustąpił w jeden las z zamyślonej drogi.

Śrzodkiem lasu szła góra, w której końcu skała

Ostra z żywych kamieni przykro się wydała;

A książęcia z Dordony[185] córka za niem jedzie

Wszędzie, gdzie się obróci i gdzie konia wiedzie.

69

Myślił sobie po cichu chytry w onem czesie

Pinabel, żeby jej zbył jako w onem lesie.

»Trzeba się nam — powiada — śpieszyć za pogody[186],

»I póki noc nie zajdzie, do jakiej gospody;

»Za tą górą, zda mi się, ma być przy dolinie

»Jeden piękny zameczek w przestronej równinie.

»Lepiej wiedzieć, niż mniemać: ja na skałę wjadę

»I dowiem się; ty czekaj, a ja wnet przyjadę«.

70

To rzekszy, konia zaciął i od niej poskoczył

I na stronę do góry skwapliwy wyboczył,

Upatrując, jeśliby drogi nie najechał,

Którąby jej jako zbył i cicho odjechał.

Skoro wjechał na skałę przykrą i wysoką,

Nalazł jaskinią, łokci trzydzieści głęboką,

Od oskard[187] wykowaną i twardego młota;

Sama szła w głąb, a miała jedne wielkie wrota;

71

Wielkie, szerokie wrota nizko w dole miała,

Któremi przystęp w dalszą, wielką sień dawała;

Do wierzchu ode spodku światłość wychodziła,

Jakoby się na dole pochodnia paliła.

Kiedy tam stał wątpliwy, córka Amonowa,

Co z daleka jechała za niem, nie gotowa

Czekać, jako jej kazał, bo się błędu strzegła,

U onej go jaskiniej, gdzie czekał, nadbiegła.

72

Kiedy mu sztuka nie szła, którą chciał wyprawić

Nad nią, kiedy jej nie mógł samej tam zostawić,

Żeby beł od niej wolny, wymyślił niecnota

Nowy fortel zbawić ją zdrowia i żywota.

Puścił się przeciwko niej i kazał jej w górę

Jechać i ukazał jej w onej skale dziurę,

Powiedając, że widział na dole w jaskiniej

Jednę pannę, gładkością podobną boginiej,

73

I że znać po postaci i po drogiej szacie,

Bo się beła ubrała strojno i bogacie,

Że była z wysokiego stanu i od ręki,

Nie wie, czyjej była tam trzymana przez dzięki,

I że już się beł począł na dół spuszczać po niej,

Aby się był dowiedzieć mógł wszystkiego o niej;

Ale ktoś nieznajomy bronił tego pilnie

I ciągnął ją do głębszej jaskiniej usilnie.

74

Jako śmiała, tak zasię nieostrożna była

Bradamanta: wszytkiemu zaraz uwierzyła.

Myśli panny ratować i puścić się sama

W dziurę, którą przestrona miała w sobie jama.

Upatrując sposobu, ujźrzy dąb zdaleka

Z rozłożystem gałęziem[188], sadzony od wieka,

I dobywszy ostrego miecza, jednę utnie

I wraca się i w jamę popuszcza ją chutnie.

75

Ucięty koniec grabi dała trzymać w ręce,

A sama się spuszczała na dół po osęce.

Pierwej nogi przed sobą w jaskinią puściła,

Potem się na ramionach za niemi ważyła.

Rozśmieje się Pinabel zatem, bo rozumie,

Że tam zginie, i pyta, jeśli skakać umie?

»Duszkoż[189] — prawi — mieć cię tu ze wszystkiem plemieniem

»I zgładzić je do szczęta zaraz i z nasieniem!«

76

Wtem ją zdrajca upuścił. Fortuna tak chciała,

Że tam śmierci niewinnej dziewki uchowała,

Bo się osęka długa u spodku złamała,

Kiedy w grunt uderzywszy, ziemie doleciała.

Przepadłać się, ale ją przecie utrzymała,

Gdy się w cieśniejszem miejscu powoli łamała.

Nim wstała, długą chwilę leżała tam potem —

Ale wam w drugiej pieśni wolę śpiewać o tem.

Koniec pieśni wtórej.

III. Pieśń trzecia

Argument

Nadobna Bradamanta, przyszedszy ku sobie

Po wysokiem spadnieniu w ciemnej onej dobie,

W jaskiniej prorokinią Melissę[190] najduje,

Która jej zacnych wnuków postać ukazuje,

A potem jej przestrogi dawa i nauki,

Jako w niwecz obrócić Atlantowe[191] sztuki,

Jako pierścień chytremu odjąć Brunellowi,

Jako wolność z inszemi wrócić Rugierowi.

Allegorye

W tej trzeciej pieśni, w której poeta przepowiada i ukazuje potomki zacnego domu esteńskiego pierwej, niźli się urodzili, Bóg chce, aby osoby zacne beły światu znajome przedtem, niż wynijdą na świat, i żyjąc i po śmierci. Przeciwnem obyczajem ludzie nikczemni i marni, ledwie może rzec, że żyją, póki tu są na świecie, ale tylko cień i liczbę czynią.

1. Skład pierwszy

Kto mi głos, kto tak słowa wyborne daruje,

Jakiej tak zawołana sprawa potrzebuje;

Kto przytknie lekkie skrzydła do wiersza mojego,

Żeby doleciał mego zmysłu wysokiego?

Trzeba, żeby mię ogień zagrzewał obfity,

Dobrze gorętszy, niż ten zwykły, pospolity,

Bo ta część właśnie panu mojemu należy,

Co śpiewa jego dziady, skąd jego ród bieży;

2

Nad który między rody wszytkiemi zacnemi,

Których niebo obrało rząd czynić na ziemi,

O Febie, co przenikasz wszytko okiem swojem,

Nie widzisz zacniejszego bojem i pokojem,

I któryby swą zacność w dłuższy wiek zachował,

I zachowa, jeśli ten, któryś mi darował,

Duch wieszczy mię nie myli, dokąd swą obręczą

Nieba około polów[192] kołem się pokręcą.

3

A chcąc śpiewać jego czci godne, jako trzeba,

Nie mojej by mi lutni, ale twej potrzeba,

Którąś ty bogi cieszył i czynił wesele

Jowiszowi, gdy wściekłe pobił dziewięsiele[193].

Jeśli będę miał lepsze od ciebie naczynie

Rzezać tak godny kamień, to ja na tem czynie

Chcę pokazać, co umiem, i że rzeczy skrócę,

Na to wszytek mój dowcip i siłę obrócę.

4

Teraz lada naczyniem robotę poczynać

I co z mięższego tylko kamień chcę obcinać,

Nad którem inszem czasem dłużej się zabawię

I piękniej go wygładzę i lepiej wyprawię.

Ale idę do tego teraz z pieśnią swoją,

Co nie będzie bezpieczny za tarczą, za zbroją,

Do Pinabella, mówię, grabie na Magancie,

Co się spodziewał żywot odjąć Bradamancie.

5

Mniemał zdrajca, że się tam koniecznie zabiła

I że szyję w głębokiej jaskini złomiła,

I odchodził zarazem dołu i wrot onych,

Swoją zdradą zmazanych i poplugawionych,

I wsiadszy na koń, jechał dalej ukwapliwy;

A jako ten, co beł zły i niesprawiedliwy,

Przydając grzech do grzechu, złość do złości nowej,

Pojął za sobą konia córki Amonowej.

6

Ale dajmy mu pokój: co komu inszemu

Żywot chciał wziąć, przydzie go dać jemu samemu;

A wróćmy się do panny, co zaraz u obu

Progów była w jeden czas i śmierci i grobu.

Skoro wstała po długiej chwili, ogłuszona,

Ciężkiem onem spadnieniem na bok uderzona,

Wchodziła w przestrone drzwi, które jej do drugiej

Sieni przystęp dawały, szerokiej i długiej.

7

W kwadrat ją wykowali mądrzy rzemieśnicy,

Podobną jakiej wielkiej, nabożnej kaplicy;

Z drogiego ją marmuru trzymały filary,

Dwoistem rzędem w równe postawione pary.

W pośrzodku jej stał ołtarz misternej roboty,

Przed niem kaganiec wisiał wszytek szczerozłoty,

Który w obudwu sieniach mocą swej światłości

Tam i sam niewesołe wyganiał ciemności.

8

Przyszedszy Bradamanta na to miejsce święte,

Nabożeństwem i skruchą wnętrzną swe ujęte

Serce niosąc, upadła nizko na kolana,

Poruczając się w ręce na wyższego Pana;

A w tem u małej furty skrzypnęły zawiasy,

Która beła przeciw niej, a z niej w one czasy

Bez pasa, bez zawicia[194], bosa wychodziła

Jedna i imieniem ją własnem pozdrowiła:

9

»O Bradamanto! któraś tu teraz w tej dobie

»Za wolą Bożą przyszła, dawno mi o tobie

»Duch proroka Merlina[195] wieszczy przepowiedał

»I widzę, że nie chybił i prawdę powiedał,

»Żeś miała wniść w jaskinią i w ten dół głęboki

»Nawiedzić jego święte kości i zewłoki,

»I dlategom tu przyszła, żebym ci odkryła,

»Co o tobie łaskawa gwiazda uradziła.

10

»Merlin, uczony wieszczek, te skały wykował

»I ten grób, który widzisz, dla siebie zbudował.

»Który chciał mieć głęboko w ziemi, niewidziany,

»Kiedy od dziewki z Lagu[196] został oszukany.

»Tu są ostatki jego śmiertelnego ciała,

»Tu, jeśliś kiedy o tem od kogo słyszała,

»Chcąc się jej przypodobać, żywo się położył,

»Ale został umarły i więcej nie ożył.

11

»Mieszka jego duch żywy przy umarłem ciele

»Dotąd, aż mu na męki albo na wesele

»Każą, gdy go anielskiej trąby głos obudzi,

»Jako albo zbieleje albo się ubrudzi.

»Głos jego w tem podziemnem grobie także żywię,

»Jako wnetże usłyszysz, który niewątpliwie

»Przeszłe rzeczy powiada, przyszłe prorokuje,

»Kiedy się kto u niego czego dowiaduje.

12

»Kilka to dni minęło, jakom tu z krainy

»Barzo dalekiej przyszła[197], to dla tej przyczyny,

»Żeby mię Merlin jednej zbyt tajemnej sprawy

»Nauczył, należącej do mojej zabawy.

»Potemem tu zupełny miesiąc wymieszkała,

»Pragnąc się z tobą widzieć i na cięm czekała;

»A Merlin, co nie chybi nigdy w powiadaniu,

»Ten dzień właśnie naznaczył twemu przyjechaniu«.

13

Zdumiała Bradamanta stoi na te mowy

Obcej i niewidzianej nigdy białejgłowy.

Barzo się onej rzeczy dziwować poczęła

I nie wie, jeśli spała, jeśli się ocknęła.

Jednak się przecie potem wrychle ośmieliła:

»Gdzieżem się ja tak Bogu — prawi — zasłużyła,

»Żeby mieli co o mnie prorocy powiadać

»I mój tu przyjazd dobrze przedtem przepowiadać?«

14

Potem z wesołą twarzą dalej szła, onemu

Rada szczęściu swojemu niespodziewanemu.

Patrząc po wszytkich stronach, tam się obróciła

Kędy ją nauczona wiedma prowadziła,

Gdzie duch Merlinów mieszkał podle swoich kości

W trunnie[198] z kamienia wielkiej ceny i drogości,

Który tak świetny, tak beł wypolerowany,

Że bez słońca oświecał wszystkie tamte ściany.

15

Lub to marmury drugie mają przyrodzenie,

Że jako małe świece poruszają cienie,

Lub to klątwy czyniły i rymy uczone

I z gwiazd upilnowanych znaki wyciśnione —

Jakoż to podobniejsza u mnie — światłość ona,

Ze wszystkich stron po wielkiem sklepie rozdzielona,

Wszytko, czem się zdobiło miejsce, malowania

I farby odkrywała i sztuczne rzezania.

16

Ledwie co Bradamanta, od wiedmy mistrzynie

Prowadzona, do głębszej wstąpiła jaskinie,

Gdzie właśnie ona była trunna Merlinowa,

Ozwał się duch i takie do niej mówił słowa:

»O zacna krwi! o piękna dziewko, urodziwa!

»Niechaj ci zawsze będzie fortuna życzliwa,

»Z której wyniść czystego żywota ma plemię,

»Co wszytek świat ozdobi i cną włoską ziemię.

17

»Krew, która z Troje idzie, z dawna zawołana,

»W tobie przez dwie co lepsze zrzódła pomieszana[199],

»Poda na świat ozdobę i kwiat wszytkich rodów,

»Poważony z swej sławy u różnych narodów;

»Nad który pod zachodem, wschodem i arktykiem[200]

»Zacniejszego nie będzie i pod antarktykiem[201];

»Z tego wyniść cesarze mają zawołani,

»Książęta, margrabiowie i wielcy hetmani,

18

»Zacni bohatyrowie i mężni rycerze,

»Którzy tak czasu wojny, jako i w przymierze,

»Sławni będą na świecie i dzieły wielkiemi

»Pierwsze ozdoby wrócą swojej włoskiej ziemi,

»Gdzie będą trzymać sceptra pobożni panowie.

»Którzy, jako Numowie i Augustusowie,

»Pilnując powierzonej od Boga opieki,

»Sprawiedliwemi rządy złote wrócą wieki.

19

»Przeto, aby się wszytko skutkiem wypełniło,

»Co o tobie łaskawe niebo uradziło,

»Które cię przeznaczyło z wieka rycerzowi

»Wielkiemu za małżonkę, cnemu Rugierowi,

»Puść się śmiele za swoją rozpoczętą drogą,

»A puść z dobrą otuchą; bo żadne nie mogą

»Przekazy sprawić, abyś na pierwszem potkaniu

»Nie zbiła tego, co go trzyma w poimaniu«.

20

Rzekszy to, Merlin umilkł, aby swój czas miała

Czarownica, która się w on czas gotowała

Objawić Bradamancie skryte tajemnice

I ukazać jej wszytkie jej przyszłe dziedzice;

Nieprzeliczoną liczbę duchów obierała,

Których podobno z piekła była zawołała,

Albo też i skądinąd do kupy zebranych,

W różne stroje i w różną twarz poubieranych.

21

Potem ją do kaplice za sobą wwabiła,

W której beła tak wielkie koło zakreśliła,

Że się w niem zmieścić mogła, wszytka rozciągniona

I ze dwie piędzi nad to, wiedma nauczona;

A żeby jej duchowie źli nie obrazili,

Nakryła ją zasłoną z wierzchu w onej chwili

I mówi, aby milcząc pilnie w nią patrzyła,

Potem księgi dobyła i z karty mówiła;

22

Z karty mówiła, a wtem z głębokiej jaskinie

Wychodzili duchowie w niezliczonem gminie;

Ale do skreślonego jako przyszli koła,

Jako murem wstrąceni, odwracali czoła;

Do tego sklepu, w którem śmiertelna zewłoka

Leżała w drogiej trunnie wielkiego proroka,

Od dawnych wieków mało słychanemi cudy,

Obszedszy ją trzy razy, wchodziły obłudy[202].

23

»Kiedybym ci postawy, imiona i sprawy —

Mówi do Bradamanty wiedma — i zabawy

»Miała wszystkich wyliczać, którem ci tu zwiodła

»Pierwej, niż na świat wyszli, i przed cię przywiodła,

»Co wiedzieć, dokądbym cię musiała zabawić,

»Bobym się jednej nocy nie mogła odprawić;

»Przeto niektóre tylko ukazać mi trzeba,

»Jako czas zniesie, jako ukaże potrzeba.

24

»Patrzaj naprzód na tego, co to sam osobny

»Stoi daleko inszych, a barzoć podobny

»Zostawa, a ktoby go nie poznał z wejźrzenia?

»Ten będzie twego płodu początkiem, z nasienia

»Poczęty w tobie twego małżonka Rugiera,

»Który mężnie zabije złego Pontyera[203]

»I nad temi się pomści słusznie, sprawiedliwie,

»Którzy mu ojca jego zabili zdradliwie.

25

»Możny Dezyderyus jego sprawą będzie

»Zbity, król longobardzki, a za to osiędzie

»Piękny powiat esteński i gród Kalaony[204]

»Od najwyszszej w nagrodę otrzyma korony.

»Ten za niem zaś wnuk jego, Ubertus imieniem,

»Ozdoba hesperyjskich krajów; z podziwieniem

»Wielkiej sławy dostanie i dzielnością wzięty,

»Nie jeden raz od pogan zbroni kościół święty.

26

»Tu Olbrychta, wielkiego widzisz kapitana;

»Ugon za niem, jego syn, co Medyolana

»Dobędzie i wyrzuci z niego ślizkie węże[205],

»A sławą swą do nieba i do gwiazd dosięże.

»Ten drugi jest Akcyus, który po swem bracie

»Insubry[206] trzymać będzie; ten zaś w długiej szacie

»Jest Olbrychcik, który swą radą potężnego

»Wyrzuci z jego synem z Włoch Berengarego;

27

»Któremu od wielkiego cesarza Ottona

»Cna Alda, jego dziewka, będzie poślubiona.

»To zaś jest drugi Ugon, co idąc, postawa,

»Syn jego, który ojca męstwem nie zostawa;

»Ten dla słusznej przyczyny siły swe obróci

»Na Rzymiany i w krótkiem czasie je okróci,

»I trzeciego Ottona z papieżem wybawi

»Z oblężenia i znowu na wolności stawi.

28

»Patrz na Fulka, co państwy darował swojemi

»Rodzonego, które miał w żyznej włoskiej ziemi,

»A sam się na bogate księstwo wyprawo wał

»Do Niemiec, na którem zaś długi czas panował

»I podawał swą rękę domowi wielkiemu,

»Który już z jednej strony upadał, Saskiemu,

»I po prostej liniej dziedziczki macierze

»Zatrzyma go z swem rodem w zwykłej jego mierze.

29

»Ten, co to idzie do nas, jest Akcyus wtóry,

»Do pokoju skłonniejszy, niż do boju, który

»Ma dwu synów — ano są za niem — Olbrychcika

»1 Bertolda; jeden z nich wtórego Henryka

»Swą dzielnością i męstwem, siłami małemi

»Pod parmeńskiemi mury porazi mocnemi,

»Niemieckie możne wojsko zetrze i zagubi;

»Drugi czystą Matyldę grabiankę poślubi.

30

»Przez męstwo tak zacnego małżeństwa dostanie,

»Co onych wieków pewnie — to jest moje zdanie —

»Wielka była, w posagu pół państwa włoskiego

»I mieć za sobą wnuczkę Henryka pierwszego.

»Ano i Bertoldów syn, twój Rynald kochany,

»Który sławę będzie miał i dank zawołany,

»Że apostolski stolec od śmiertelnej kosy

»I z ręku Fryderyka wyrwie Barbarosy[207],

31

»Ano drugi Akcyus i ten, co Werony

»Z swem powiatem dostanie, margrabia z Ankony!

»Ten tytuł u cesarza Ottona czwartego

»I u Honoryusza[208] wysłuży wtórego.

»Ale widzę, żebym cię długo tu trzymała,

»Kiedybym ci tych wszystkich ukazować miała

»Z twej krwie, co apostolskiej stolice podniosą

»Chorągiew i co za nię zwycięstwa odniosą.

32

»To Obidzi, to jest Fulk, to Akcyusowie,

»Ugowie, Henrykowie dwaj, to zaś Gwelfowie;

»Z których jeden podbić ma Umbry i książęcie

»Godne tytuły weźmie w bogatem Spolecie.

»Ano ten, co łzy zetrze, srogie zgoi rany

»Włoskiej ziemi, Akcyus piąty zawołany,

»Który — z czego się barzo ten zacny ród chlubi —

»Edzelina[209] porazi, poima, zagubi;

33

»Edzelina tyrana, krwie przelewcę, złości

»Niesłychanej i mało wierzonej srogości,

»Co tracąc lud niewinny, tak wielkie da szkody

»I tak popsuje piękne Auzoniej[210] grody,

»Że okrucieństwem swojem Nerona, Kajusza[211]

»I Syllę i srogiego przejdzie Maryusza[212].

»Tenże potem wielkiego prędko wojownika

»Porazi i zepsuje, wtórego Frydryka.

34

»Będzie panował w mieście bogatem[213] szczęśliwie,

»Które nad rzeką leży, gdzie Febus płaczliwie

»Syna swojego wołał[214], który nieuczonie

»Lotne wozy kierował i szalone konie,

»Kędy żałosne siostry bursztynem płakały,

»Gdy Cygnowi[215] łabęcie pióra wyrastały;

»A apostolska mu je stolica za długi

»Czas służone w nagrodę daruje zasługi,

35

»Uczyniłabym krzywdę Aldobrandynowi[216],

»Kiedybym go minęła, który papieżowi

»Przeciwko Ottonowi pomoc dać czwartemu

»I przeciwko wojskowi chce gibellińskiemu,

»Co pod Kapitolium będzie podbiegało

»I Piceny[217] i Umbry[218] wzięte panowało;

»A nie mogąc bez skarbu dać jej, jako życzył,

»Radby u Florencyej pieniędzy pożyczył.

36

»Lecz nie mając klejnotu i lepszej zastawy,

»Brata u nich zastawi dla tak pilnej sprawy,

»Chorągwie swe, przywykłe zwycięstwom, rozwinie,

»Wojsko niemieckie zbije pręcej, niż w godzinie,

»Państwa kościelne sprawi swobodne i wolne

»I grabie na Celanie pokarze swawolne

»I na służbie pasterza potem najwyższego

»Dokończy lat i wieku swojego młodego.

37

»Akcyus po niem weźmie, brat jego rodzony,

»W dziedzictwo piękny Pezar[219] i powiat Ankony

»I miasta od Troentu[220] aż do Izauryna[221][222]

»Między morzem i między górą Apennina.

»Ale nie tylko w miastach, w zamkach i we złocie

»Będzie po niem dziedziczył, ale i we cnocie

»I w dzielności; bo wszytko tamto szczęście bierze:

»Nad cnotą mocy nie ma, ta zawżdy w swej mierze.

38

»Ano i Rynald, w którem promień nie ciemniejszy

»Dzielności się zaświeci pewnie ani mniejszy,

»Jeśli śmierć lub fortuna jego wielkich chęci

»Nie rozerwie do godnych spraw wiecznej pamięci;

»Boję się z Neapolim jakiej złej nowiny,

»Gdzie za ojca w zakładzie będzie. To jedyny

»Jest Obidzi, co jeszcze w niedoszłej młodości

»Weźmie po starem dziadu wielkie osiadłości.

39

»Ten rozszerzy swe księstwo i panem zostanie

»Na Redziu[223] i Modeny zaś potem dostanie,

»A wszytka okolica z jednostajnej zgody

»Za pana go chcieć będzie i bliższe narody.

»Akcy, szósty jego syn, będzie miał hetmaństwo

»Apostolskiej stolice, a ma wielkie państwo

»Wziąć w posagu i księstwo obfitej Adryej[224]

»Z córką Karła wtórego[225], króla Sycyliej.

40

»Przypatrz się teraz temu pięknemu gronowi

»I zebranemu z panów przesławnych węzłowi:

»Obidziemu z Olbrychtem i Mikołajowi,

»Chromemu i zacnemu Aldobrandynowi!

»Nie wspomnię, że do swych państw Faencę[226] przyłączą

»I już z lepszą trwałością daleko słynącą

»Adryą[227], co tak mogła wiele, że nazwala

»Słone wody od siebie i imię jem dała.

41

»I ten powiat obfity, któremu Grekowie

»Imię dali od wonnej różej[228] w swojej mowie,

»I miasto, które w śrzodku rybnych jezior stoi[229]

»I obu się gąb Padu wezbranego boi,

»Kędy mieszkają ludzie radzi niepogodzie

»I wiatrom jak najwiętszym i wzburzonej wodzie.

»Nie wspominam Argenty[230] i Lugu[231] i cudnych

»Zameczków i miasteczek i tysiąc wsi ludnych.

42

»To zaś Mikołaj[232] stoi we złotem ubierze,

»Co go sobie w dzieciństwie za pana obierze

»Jego ziemia, co w niwecz rady Tydeowe[233]

»Obróci, co rokosze spuszczą nań domowe.

»To będą jego pierwsze dziecinne zabawy:

»Zbroję dźwigać, przywykać do rycerskiej sprawy;

»Stądże potem, gdy wieku słusznego doroście,

»Nieporównany z niego bohatyr uroście.

43

»Tych, co mu wierzgać będą, zamysły kryjome

»Obróci na ichże złe i szkody widome.

»Będzie wszytkie sztuki znał, wszytkie ich fortele

»I sprawi, że nie trafią w oznaczone cele.

»Wszak się tego, acz późno, trzeci Otton dowie,

»Toż podobno i tyran z Parmy o niem powie,

»Którego razem z państwa i z żywota złupi:

»Godna płaca za pełne oszukania kupi!

44

»Przybędzie potem granic i siły zacnemu

»Pokoleniu i twemu domowi możnemu;

»Ale w niem tak panowie będą sprawiedliwi,

»Że się nie rzucą na tych, którzy jem niekrzywi.

»I dlatego Stworzyciel z wyroku wiecznego

»Nie zamierzył mu czasu i kresu żadnego,

»Ale chce, aby w nigdy nieprzerwane lata

»Szczęśliwie ziemie rządził, póki stanie świata.

45

»Nie widzisz Leonella[234], młodego panięcia?

»Ano tam masz i Borsa[235], pierwszego książęcia,

»Który więtszych tryumfów dostanie pokojem,

»Niżli drudzy wojnami i surowym bojem,

»Zamknie Marsa w głęboką ciemnicę, wypędzi

»Wściekłość dobytych mieczów, która państwa nędzi.

»To nawiętsze staranie jego, aby mieli

»Rząd i pokój poddani i żyli weseli.

46

»Ano Herkules[236], który z nogą sąsiadowi

»Oparzoną wymawia i swoje stanowi

»Pod Butrem[237] wojsko śmiałą twarzą i piersiami,

»Które już uciekało, ujęte strachami,

»Nie, aby miał od niego wziąć miasto nagrody

»Wojnę, nie, żeby z wojskiem pod same ogrody

»I przedmieścia podchodził; a nie wiem, czy w boju,

»Czy będzie zawołańszy w rządzie i pokoju.

47

»Będzie między Kalabry[238] trwała i Lukany[239]

»Pamięć jego wielkich dzieł, gdzie król z Katalany[240]

»Da mu pierwszą pochwałę i dank z wygranego

»Pojedynku i placu w niem otrzymanego.

»Z niejednego będzie miał swojego zwycięstwa

»Miejsce między hetmany wielkiemi i z męstwa.

»Potem weźmie dzielnością państwo, co mu mało

»Nie trzydzieści lat przedtem słusznie należało.

48

»I jeśli które państwo i miasto swojemu

»Panu ma być powinno, tedy jego jemu;

»Nie stąd, że go przyczyni, że je rozprzestrzeni

»I murami obtoczy, nie stąd, że odmieni

»Błota na żyzne niwy, nie, że niezwyczajne

»Topieliska w zagony obróci rodzajne,

»Nie stąd, że je kościołmi, ratuszmi ozdobi,

»Teatr, rynków dla wczasu poddanych narobi,

49

»Nie stąd, że je obroni i uchowa straty,

»Kiedy na nie lew gębę rozdziewi skrzydlaty[241];

»Nie stąd, że kiedy będą francuskie pochodnie

»Latać po włoskiej ziemi, samo się swobodnie

»Zachowa, niepodległe żadnym strachom ani

»Gwałtem od wojsk potężnych wyciśnionej dani;

»Nie za te dobrodziejstwa, nie za wielkie inne,

»Herkulesie, twe państwa zostanąć powinne:

50

»Ale za to, że jem dasz godne siebie syny,

»Alfonsa[242] z Hipolitem[243], kwiat zacnej rodziny,

»Którzy jako rodzeni będą Lakonowie,

»Tyndarskiego łabęcia[244] przesławni synowie[245],

»Co sobie swojej dusze wzajem pożyczali

»I na przemiany żyli, także umierali;

»I ci właśnie radziby żywota samego

»Pozbyli, gdzieby trzeba jeden dla drugiego.

51

»Miłość i chęci tych dwu braciej, jak stateczne

»Uczyni, tak i barziej poddane bezpieczne,

»Jak kiedyby za mury byli troistemi,

»Zrobionemi rękami Mulcyberowemi.

»Ten Alfons do rozumu swego wysokiego

»Przyda tak wielką dobroć za wieku przyszłego,

»Że świat będzie rozumiał, że się mu wróciła

»Astrea, co go była dawno opuściła.

52

»A też będzie po prawdzie ojcowskiej dzielności

»I rozumu i wielkiej trzeba ostrożności,

»Bo będzie miał co czynić z jednej z potężnemi

»I nagle przypadłemi wojski weneckiemi,

»Z drugiej strony będąc sam z wojska swego trochą,

»Nie wiem, jako ją nazwać: z matką, czy z macochą[246]?

»Jeśli z matką, mało co będzie pobożniejsza

»I mało, niż Medea[247], synom swem chętniejsza.

53

»A ilekroć wypadnie ziemią albo wodą,

»Lubo we dnie, lub kiedy mroki cienie wiodą,

»Tylekroć za zdarzeniem szczęśliwej wycieczki

»Da pamiętne pogromy lub wielkie ucieczki;

»Doświadczą tego wojska romańskie[248], nierady

»Zwiedzione na życzliwe sobie w bój sąsiady,

»Kiedy z nich krew pociecze strumieniem niezmiernem

»W polach między Zaniolem[249], Padem i Santernem[250].

54

»Doświadczy w tychże miejscach niemniej lud służebny

»Hiszpański, który zwiedzie pasterz przewielebny,

»Który pod niem Bastyą[251] obronną otrzyma

»I starostę mu na niej weźmie i poima

»I zabije. On na miecz ostry z tej przyczyny

»Wszystkich da, że nie będzie kto miał nieść nowiny

»Do Rzymu, że Bastyą szturmem odzyskano

»I że na niej obrońcę wszystkie wy ścinano.

55

»Jego siłą i radą i przewagą męską

»Król francuski papieża zbije wielką klęską

»I Hiszpana, jako chce los Marsa odmienny,

»Na nieprzejźrzanem polu obfitej Rawenny.

»Konie będą po brzuchy brodzić po równinie

»We krwi, która potokiem szerokiem popłynie,

»Widząc tak wielu różnych narodów pod nieby

»Niemców, Włochów, Hiszpanów, Francuzów pogrzeby.

56

»Ten w kapłańskiem ubierze, u dołu rozpiętem,

»Co włos piękny szarłatnem okrywa biretem,

»Z powagą, z dostojeństwem ludzkiem i wspaniałem,

»Jest rzymskiego kościoła zacnem kardynałem.

»Hipolit imię jego; mądremi rymami

»Będzie o niem co pisać, jako i prozami,

»Godzien, aby, jako miał Augustus swojego,

»I on też na Marona[252] natrafił jakiego.

57

»Jako słońce oświeca wszytko promieniami

»Stokroć jaśniej, niż miesiąc z wszytkiemi gwiazdami:

»Tak on równem sposobem najaśniej oświeci

»Swój ród dziełami, wiecznej godnemi pamięci.

»Widzę, że smętno z trochą jezdy i piechoty

»Wyjeżdża, ale pełen wraca się ochoty,

»Wiodąc piętnaście galer ze wszystkiemi sprzęty,

»Bez liczby skrzydlatemu lwowi[253] łup odjęty.

58

»Ato stoją przed tobą oba Zygmuntowie

»I młodzi, których wszystkich pięć w liczbie, synowie

»Z ojcem swojem, Alfonsem zawołanem, który

»Zajdzie sławą za morza, za wysokie góry.

»Z tych Herkules[254], wtóry zięć królowi wielkiemu —

I palcem go ukaże — będzie francuskiemu.

»Ten zasię jest Hipolit[255] drugi w tymże rzędzie;

»Nie mniej sławny nad stryja w swojem domu będzie.

59

»To zaś trzeci Franciszek[256], to dwaj Alfonsowie[257]!

»Ale, jakoś słyszała w pierwszej mojej mowie,

»Kiedybych urodziwej rózgi latorośli

»Wszystkie wyliczać miała i tych, co z niej poszli,

»Trzebaby, żeby nieba kilkakroć okryły

»Mrokami i kilkakroć dniem się oświeciły,

»I już też czas podobno więcej cię nie bawić

»I jeśliś się stęskniła, obłudy[258] odprawić«.

60

Tak nauczona wiedma kończyła swe czary

I zawiązała księgi i puściła mary,

Które we mgnieniu oka w tem sklepie znikały,

Gdzie Merlina proroka zewłoki leżały.

A wtem się Bradamanta nadobna ozwała

I swojej przewodniczki na on czas pytała:

»A to kto, ci dwaj smętni[259] — zda się, że się bali —

»Co między Hipolitem a Alfonsem stali?

61

»Wzdychali postępując, głowy pochylone

»I wzroki pokazując w ziemi utopione.

»Zdało mi się, że bracia przed niemi stronili

»I towarzystwa jakoś z niemi się chronili«.

Na to pytanie wiedma postawę zmieniła

I zdało się, że z oczu łez coś upuściła;

»O nieszczęśni! — zawoła — do czego was mowy

»I długie złych, bezecnych przywiodły namowy!

62

»O, godni Herkulesa wielkiego synowie!

»O, dobrzy i łaskawi, o święci panowie!

»Wżdyć wasza krew — próżno to — nieszczęśni oto ci:

»Okryjcie ich występek z wrodzonej dobroci«.

I cicho jej poszepce: »Coć — powiada — po tem?

»I mnie się już nie godzi więcej mówić o tem;

»Trzymaj raczej miód w uściech i zażyj słodkości,

»A nie tęsknij z tem, żeć w nie nie chcę kłaść gorzkości.

63

»Skoro lepiej oświtnie — jakoż, ile mogę

»Zrozumieć, zorze wschodzą — pójdę z tobą w drogę

»Do zamku z twardej stali, w którem twój kochany

»Rugier jest za ostrożną strażą poimany,

»I przewodniczkąć będę aż do tego czasu,

»Aż obaczę, że cię już wyprowadzę z lasu.

»Skoro morza dojedziem, drogi cię nauczę,

»Że nie zbłądzisz, byś chciała; potem cię porzucę«.

64

Tak tam na on czas śmiała dziewica została

I niemałą z Merlinem chwilę rozmawiała,

Który radził, aby się łaskawie stawiła

Rugierowi i swoich chęci mu nie kryła.

A skoro się poczęło rozdniewać i trochy

Światła zajrzało, ciemne zostawiała lochy,

Idąc chwilę przez cienie głębokiej jaskiniej

W towarzystwie uczonej swojej prorokiniej.

65

Z jaskiniej onej weszły na dolinę, trudną

Do nalezienia w górach, ciasną i nieludną.

Stamtąd cały dzień sobie nie odpoczywając,

Popędliwe[260] potoki gęste przebywając,

Przez góry zbyt wysokie powolej jechały,

A to to, to owo to sobie powiadały

Zwyczajem pospolitem u podróżnych ludzi,

Bo i czas prędzej zejdzie i nie tak się strudzi.

66

Takich nawięcej rozmów było między niemi

O sztukach i o różnych sposobach, któremi

Mogłaby Bradamanta Rugiera wybawić

I na utraconej go wolności postawić;

A ona jej życzliwej użyczała rady:

»Choćbyś — pry[261] — męstwem doszła Marsa i Pallady,

»Choćbyś nawiętsze wojsko z sobą prowadziła,

»Przeciębyś czarownika jemi[262] nie pożyła.

67

»Bo okrom, że ma zamek tak obronny i że

»Mur jest około niego, urobiony z spiże[263],

»Okrom tego, że ma koń z przyprawnćmi pióry,

»Na którem po powietrzu wylata do góry,

»Zawieszony zwykł nosić puklerz na rzemieniu,

»Kiedy się już ma z kiem bić, na lewem ramieniu,

»Który takiego skutku i takiej jest mocy,

»Że, widziany, odbiera zmysły i ćmi oczy.

68

»A jeśli też tak myślisz, żebyś tem wygrała,

»Kiedybyś bijąc się z niem, oczy zawierała,

»Jako będziesz wiedziała, kiedy mu się bronić?

»Jako, kiedy nań przyciąć, kiedy się zasłonić?

»Ale, abyś bezpieczna była z każdej miary

»Od śmiertelnego blasku i żebyś te czary

»Znieść mogła, nauczę cię sposobu jednego,

»A niemasz okrom tego na świecie inszego.

69

»Pierścień drogi Agramant, wielki król Libiej[264],

»Ma, ukradziony pewnej królowej w Indyej,

»Który jednemu swemu dał dworzaninowi,

»Co w kilku mil przed nami jedzie, Brunellowi[265],

»Takiej mocy, że komu na palec go dadzą,

»Żadne gusła i żadne czary mu nie wadzą;

»I jeśli jest czarownik w swych czarach uczony,

»Brunel chytry w swych sztukach niemniej jest ćwiczony.

70

»Taki przebieglec na to w ten czas beł obrany

»I od króla dlatego w te kraje posłany,

»Aby swojem dowcipem i pierścieniem onem

»W takich rzeczach już nie raz, nie dwa doświadczonem,

»Rugiera wyswobodził i uchował zguby,

»Jako o tem przed królem wielkie czynił chluby

»I z upewnieniem mu to w on czas obiecował,

»Bo Agramant Rugiera nad insze miłował.

71

»Ale żeby twój Rugier nie Agramantowi

»Ani wyprawionemu na to Brunellowi,

»Ale tobie samej swą swobodę przyznawał

»I tobie tylko za nię powinny zostawał,

»Nauczę cię sposobu pewnego: brzegami

»Pojedziesz trzy dni całe w tę stronę, piaskami

»Przy morzu, którego wnet dojedziem; przy wodzie

»Trzeciego dnia z Brunellem zjedziesz się w gospodzie.

72

»Ale abyś go znała z wzrostu i z postawy,

»Na sześć piędzi jest tylko, włos ma kędzierzawy,

»Kędzierzawy, czarny włos, na skórze jest śniady,

»Oczy ma zbyt wypukłe, sam na twarzy blady,

»Płaskonosy, policzki oba zbyt brodate,

»Rozoko[266] patrzy, a brwi ma barzo kosmate;

»Żupan krótki i ciasny i opięty na niem,

»Z pętlicami, a przodków zagiął ukasaniem.

73

»Przydzieć z niem do poznania, jako bywa, słowy

»I do spólnej o czarach tak wielkich rozmowy.

»Dawaj mu znać, jakoż w tem prawdębyś mówiła,

»Żebyś z czarnoksiężnikiem rada się spatrzyła[267];

»Ale waruj się wymknąć przed niem z tem pierścieniem,

»Który gusła obraca w niwecz z podziwieniem.

»On ci swe ofiarować będzie zatem chęci

»I tam cię poprowadzi, gdzie się zamek świeci.

74

»Puść go z blizka przed sobą i pilnuj go wszędzie,

»A kiedy już pod inszem zamkiem z tobą będzie,

»Zabij go bez odwłoki żadnej z mojej rady,

»Bobyś zasię wielkie w tem nalazła zawady

»I miałby czas wytknąć cię w wtórem pomyśleniu

»I zakryć się tą mocą, którą ma w pierścieniu

»I zginął ciby zaraz z oczu w onej dobie,

»Skoroby jedno pierścień w gębę włożył sobie«.

75

W tych rozmowach nad słone przyjechały wody,

Gdzie swe wiedzie Garona przeźrzoczyste brody,

Niedaleko Bordejej[268]; tam się pożegnały

I z żalem się i z płaczem z sobą rozjechały.

Bradamanta pojeżdżą i pilnie się śpieszy,

A dobrą się otuchą i nadzieją cieszy;

I jednego dnia w samy wieczór przyjechała

Do gospody, w której już Brunella zastała.

76

Poznała go zarazem, tylko nań wejźrzawszy,

Tak dobrze go swą myślą przedtem opisawszy;

Przystąpi się do niego i ludzko go wita

I potem go, to o to, to o owo pyta.

Odpowiada jej Brunei, ale wszystko zmyśla,

Ale i Bradamanta niemniej też wymyśla

O imieniu, ojczyźnie, o płci, o rodzinie,

A na ręce mu patrzy tysiąc kroć w godzinie.

77

Wiedziała, że beł frantem i dlatego stała

Ostrożnie, bo się, aby jej nie okradł, bała.

Pobliżu[269] się do niego nigdy nie przymyka,

A jeśli się on przymknie, ona się odmyka;

A w tem usłyszą jakiś grzmot i zamieszanie

I nagłe jakieś ludzi po domu bieganie.

Co to było takiego, w drugiej pieśni pocznę,

A teraz, odpuście mi, że sobie odpocznę.

Koniec pieśni trzeciej.

IV. Pieśń czwarta

Argument

Mając pierścień przy sobie, zwycięża Atlanta

I Rugiera wybawia piękna Bradamanta;

Który na hipogryfie[270] tak lata wysoko,

Że ziemie ledwie dojrzeć może jego oko.

Rynald, co się był udał szukać Angeliki,

Musi, rad nie rad, pierwej nawiedzić Angliki,

Do których go zarazem cesarz wyprawuje,

I tam potem niewinnej królewny ratuje.

Allegorye

Moc ta, którą ten, co urobił pierścień Angeliki, uprosił mu lub przez modlitwy lub jakiem inszem sposobem u Boga, że wszystkie czary wniwecz obracał, ukazuje nam, jako władze niebieskie mają moc nad piekielnemi, od których pochodzą gusła, i jako Bóg łaskawie ratuje każdego, który się chce o to starać, aby ogniem rozumu zwyciężał żądze i prawdą fałsze.

1. Skład pierwszy

Acz mają swe przygany zawźdy nieszczerości

I dają znak umysłu złego i chytrości,

Jednak przecię widziemy, że się przygadzają

Do wielu spraw i wielkie pożytki dawają.

Niejeden tego doznał, niejeden to powie,

Że przez to uszedł szkody i zachował zdrowie[271];

Bo między przyjacioły nie zawsze mieszkamy,

Gdzie zazdrości, gdzie złości mało doznawamy.

2

Jeśli po długiej próbie ledwie między wielem

Najdziesz, ktoć się prawdziwem stawi przyjacielem

I któremubyś wzajem te swoje umysły

I wszytkie swoje odkrył prawdziwe zamysły,

Mniemam, że Bradamantę wymówić się godzi,

Że się frantowskie[272] z frantem Brunellem obchodzi,

Łgarzem, łotrem, zmyślaczem, co ona wiedziała,

Bo jej to nań Melissa wszystko powiedziała.

3

Zmyśla też ona dobrze i tak się godziło

Ze wszystkich łgarzów ojcem, co ich kiedy było.

Na ręce mu, jakom wam powiedział, patrzała,

Bo, że brały, kędy nic nie kładły, wiedziała;

A wtem jakiś zgiełk, z krzykiem zmieszany, powstanie.

Porwie się Bradamanta, mówiąc: »O, mój Panie!

»O naświętsza Dziewico! cóż to wżdy takiego?«

I biegła na dźwięk zgiełku onego wielkiego.

4

I ujźrzy z gospodarzem czeladź wylęknioną

Na ulicy, a drugą w oknach rozsadzoną.

Wszyscy wzroki ku górze obrócone mieli,

Jakby zaćmienie albo kometę widzieli.

Obaczy Bradamanta niesłychane dziwy,

Na jakie pewnie każdy zostałby wątpliwy,

Kiedyby ich nie widział własnem swojem okiem:

Rycerza na skrzydlatem koniu pod obłokiem.

5

Z obudwu stron miał skrzydła poprzyprawowane,

Nie jedną, ale różną barwą malowane;

Sam rycerz tak świetną miał zbroję, że blaskami

Ciskała, a na zachód obracał wodzami,

Potem się na dół spuszczał, jako po cięciwie,

I utopił się w górach; a jako prawdziwie

Powiadali, był to on czarnoksiężnik, który

Często tamten przemierzał kraj lotnemi pióry.

6

Czasem pod same niebo i aż do gwiazd wbiega,

A czasem ziemie ledwie skrzydłami nie sięga.

Wielką szkodę tamtemu krajowi przynosi,

Bo najpiękniejsze dziewki kradnie i unosi,

Tak, że panny niebogie, które gładkość mają,

Albo przynajmniej, że są gładkie, tak mniemają,

Piędzią z domów wychodzić przed drapieżnem źwierzem

Nie śmieją i kryją się przed srogiem rycerzem.

7

»Na Pirenejskiej górze zamek postawiony

»Trzyma — mówił gospodarz — od czartów zrobiony,

»Wszytek z stali, tak dobrze wypolerowany,

»Że jego blask z słonecznem mógł być porównany.

»Niejeden się do niego bohatyr obrócił,

»Ale się stamtąd żaden do tych dob nie wrócił,

»Tak, że się barzo boję, że są poimani,

»Albo, czego strzeż Boże, są pozabijani«.

8

Z wielką córka Amona słuchała pilnością

Gospodarza, z otuchą i z pewną dufnością,

Że skoro od Brunella pierścienia dostanie,

Opuszczony on zamek i pusty zostanie.

Mówi do gospodarza, aby jej jakiego

Do zamku przewodnika nalazł świadomego.

»Nie mogę — prawi — wytrwać: ja szczęścia próbować

»I z tem czarnoksiężnikiem muszę się kosztować[273]«.

9

»Przewodnika — ozwie się Brunei — nie potrzeba:

»Pojadę ja tam z tobą, wiem drogę, jak trzeba,

»I mam ją opisaną, mam i insze rzeczy

»Zawieść cię tam, już ty to porucz mojej pieczy«.

Rzekł i to, że ma pieścień, ale umilkł potem,

I na coby beł dobry nie dołożył o tem.

»Radać — ona odpowie — z tobą będę wszędzie«,

Mówiąc w sobie po cichu: »Mój to pierścień będzie! «

10

Co jej była potrzeba, to mu powiedziała,

A co jej mogło wadzić, o tem zamilczała.

Miał gospodarz koń piękny; o cenę pytała

I z niem się oń, nie mówiąc wiele, stargowała.

Nazajutrz barzo rano i nad zwyczaj wstali

I jeno co oświtło, z gospody jechali;

I jedną się doliną ciasną z pośpieszaniem

Puścili, a ona tuż przed niem albo za niem.

11

Z góry na górę jadąc i z lasu do lasu,

Wjechali na Pyrenę, z której może czasu

Pogodnego dnia różne piaski i Francyą

Z jednej strony, a z drugiej widzieć Hiszpanią,

Jako dwie morza widać, gdy w Apennin wjedzie,

Tuskańskie[274] i Słowieńskie[275], z drogi, która wiedzie

Do dawnego przez ostrą górę Kameldołu[276];

Potem do głębokiego wjeżdżali padołu.

12

We śrzodku beła skała, na której stalone

Mury mocnego zamku widać postawione;

Której wierzch sięga nieba i jest co nawyszszy,

Tak, że każdy jest w tamtej okolicy niższy.

Kto nie ptakiem, niechaj tam darmo nie przymierza;

Próżno i o tem myślić, kiedy niema pierza.

»Onoż zamek — mówi jej Brunei — w którem trzyma

»Czarnoksiężnik uczony więźnie, które ima«.

13

Ze czterech stron sciosany był z dołu ku górze,

Jak po spuszczonem, co ma w końcu ołów, sznurze.

Ścieszek nie znać i drabin nie widać sposobnych,

Po którychby mógł doleźć pałaców ozdobnych,

I znać, że jest mieszkaniem i gniazdem dziwnego

Zwierzęcia, które lata, z wejźrzenia samego.

Tu Bradamanta w on czas godzinę poznała,

Której Brunella zabić i pierścień wziąć miała.

14

Ale się bała jakiej sromoty nabawić,

Gdzieby miała w tak podłej krwi ręce okrwawić.

Myśli, chociaż nie weźmie garła Brunellowi,

Że drogiemu zostanie panią pierścieniowi.

Ani się postrzegł Brunei, kiedy nań przypadła,

Kiedy go uchwyciła i powróz nań kładła,

I u dębu go wiązać jednego poczęła,

Ale mu pierwej z palca on pierścień zemknęła.

15

Płakał Brunei i czynił narzekania różne,

Ale wszytkie bez skutku, wszytkie były próżne.

Potem zjeżdżała wolno z góry, aż w nizinie

I w onej małej była pod zamkiem równinie;

I, aby konia siodłał czarnoksiężnik, srogiem

Dźwiękiem znać mu dawając, krzywem trąbi rogiem.

Do dźwięku strasznej groźby i fuków[277] używa

I na pojedynek go wabi i wyzywa.

16

Mały czas wyszedł, jako czarownik uczony,

Usłyszawszy głos i dźwięk, wyjechał z swej brony;

Zawodnik[278] uskrzydlony, straszny w onem czesie

Przeciwko niej go prosto przez powietrze niesie.

Ona się nic nie boi i nie trwoży sobą,

Widzi, że jej nie może szkodzić oną dobą:

Miecza, drzewa[279], buławy nie ma, żeby sprawić

Mógł co i blach[280] na niej stłuc albo podziurawić.

17

Na lewej ręce tylko puklerz zawieszony,

Uwiniony w jedwabny pokrowiec czerwony,

A w prawej księgi trzymał, któremi straszliwy

Nieuwierzone czynił i sprawował dziwy.

Często się więc tak zdało, że kopią składał,

Że się bał nieprzyjaciel, by się blach nie spadał.

Czasem, że miecz wynosił i że chciał ciąć srogo:

A on tam stał z daleka i nie tknął nikogo.

18

Nie rozumiejcie, aby on koń był zmyślony!

Własny beł naturalny, z gryfa[281] urodzony

Ojca, a matki klacze; pióra miał i głowę

Skrzydła i nogi przednie i gębę ojcowę —

Hipogryfem go zwano — ale zaś ostatki

I insze członki były podobne do matki.

Na Ryfejskich[282] się górach, acz rzadko, więc rodzą

Za morzem Lodowatem, i stąmtąd wychodzą.

19

Przywiódł go tu przez czary, na staniu go chował,

Nim go siodłu przyuczył i niż go zhołdował;

Ćwicząc się z niem ustawnie, miesiąc na niem jeździł,

Niż go dobrze wyćwiczył i niż go ujeździł.

Jakoż tak go wyprawił, że koły ciasnemi

I wężykiem w powietrzu czynił i na ziemi

Każdą rzecz inszą czynił przez czary fałszywie

Okrom tej, która była właśnie i prawdziwie.

20

Wszytkie rzeczy, jakom rzekł, beły tam zmyślone,

Białe za czarne udał, żółte za czerwone;

Ale mu to nie poszło[283] z tą, co pierścień miała,

Co rzeczy w swem jestestwie, jak trzeba, widziała;

Toli się przedsię sama z sobą tam ćwiczyła

I w prawo się siec mieczem i odlew uczyła;

Koniowi to popuszcza, to niem wkoło kręci,

Melissine przestrogi mając na pamięci.

21

A skoro na równinie i na onem błoniu

Pobiegała sobie kęs na wyprawnem koniu,

Zsiadła z niego i pieszo na nogach została,

Aby radę swej wieszczki lepiej wykonała;

Czarnoksiężnik wtem czyni ostateczne czary,

O pierścieniu onem nic nie wie z żadnej miary:

Odkrywa wielki puklerz i tak sobie tuszy,

Że jej blaskiem odejmie i oczy i uszy.

22

Mógł go on zawsze odkryć, kiedy mu się zdało,

Nie bawiąc nic rycerzów, ale mu się chciało

Widzieć jaki piękny skok z kopią złożoną,

A jako kto do miecza rękę miał wprawioną;

Jako chytry kot czyni, który swe igranie

Z szczurkiem więc odprawuje i ma stąd kochanie,

I tak długo z niem igra, tak długo z niem pląsze,

Aż mu się też uprzykrzy i na śmierć go kąsze.

23

W inszych wszytkich potyczkach rycerze szczurkowi,

A czarnoksiężnik zaś beł podobny kotowi;

Ale to podobieństwo nie służyło potem

Dla pierścienia i nie beł więcej onem kotem.

Ostrożnie Bradamanta stoi i co trzeba,

Czyni, gdy się już miała zaczynać potrzeba,

I ujźrzawszy, że puklerz odkrył, w tejże dobie

Na ziemię padła, oczy zamrużywszy sobie.

24

Nie dlatego, aby jej światło co wadziło

I żeby ją tak, jako inszych, uraziło;

Ale, żeby mniemając czarnoksiężnik o niej,

Że to od prawdy padła, skoczył z konia do niej.

Nie zbłądziła i nic się w tem nie omyliła;

Bo ledwie tylko głową w ziemię uderzyła,

Jako prędko latawiec przestronemi koły

Spadł na ziemię i stanął na nogach wesoły.

25

Zawieszał zaraz puklerz ogromny u łęku,

Który już beł uwinął w pokrowiec, i w ręku

Nie mając nic krom księgi, szedł tam, gdzie leżała,

Co nań, jako na kozę wilk z lasu, dybała.

Porwie się, gdy nadchodził, i stanie na nogi

I ściska go, dopadłszy: owego strach srogi

Tak zdejmuje zarazem, że księgi uczone

Upuścił z rąk, co cuda sprawowały one.

26

Powróz drótowy, którem boki opasował;

I którem poimane rycerze krępował,

Rozumiejąc, że mu miał na nię także służyć,

Jako na insze, brała, myśląc go nań użyć;

Już go, mając na ziemi, wiązała powrozem.

Jeśli się jej nie bronił i nie trząsł porożem[284],

Wymówił go wiek słaby, niedołężny, stary,

U niej zaś siła była, co nie miała miary.

27

Zabić go i mieczem mu uciąć łeb myśliła;

I już zwyciężną[285] rękę w górę wynosiła,

Ale ujźrzawszy go w twarz, cięcie hamowała

I tak podłym zwycięstwem zelżyć się nie chciała,

Widząc nędznego starca, tak. barzo smętnego,

Wzgardzonego, słabego, laty skrzywionego,

Których miał pod ośmdziesiąt, na twarzy zmarskami[286],

A na głowie siwemi okryty włosami.

28

»Utni mi łeb — powiada — dla Boga cię proszę;

»Niech śmierć za upominek od ciebie odnoszę«.

Ale mu się ona wziąć żywot tak zbraniała,

Jako, że się on zbyć go napierał, widziała.

Potem się chcąc wszytkiego statecznie dowiedzieć,

Mówiła, aby jej chciał prawdziwie powiedzieć,

Ktoby beł i dla czego on zamek zbudował,

Z którego ludzie szkodził i tak barzo psował.

29

»Nie ze złego umysłu — odpowie, wzdychając

I często zmarszczoną twarz łzami polewając —

»Postawiłem ten zamek na wysokiej skale,

»Nie z chciwości się bawię tem rozbojem, ale

»Abym śmierci jednego rycerza i szkody

»I złej, w którem się kocham, uchował przygody,

»Który chrześcijaninem bywszy, jako skryty

»Wyrok niebieski chce, ma zdradą być zabity.

30

»Gdzie jeno słońce świeci, nie najdzie takiego

»Młodzieńca, tak dzielnego i tak podobnego.

»Mamli wszytko powiedzieć? — Rugier jest nazwany,

»U mnie prawie z dzieciny małej wychowany!

»Przyszedł tu do Francyej z królem Agramantem,

»Uwiedziony chciwością sławy; jam Atlantem,

»Jako ociec synowi zawżdym mu się stawił,

»I radbym go beł z przygód wszytkich złych wybawił.

31

»Dla Rugieram ten zamek samego zbudował,

»Któregom tak, jakoś już słyszała, miłował,

»Aby beł od nieszczęścia cały i bezpieczny,

»Któremu, jako znam z gwiazd, grozi wyrok wieczny;

»Jemum gwoli tu naniósł panien co piękniejszych

»I rycerzów i inszych ludzi co zacniejszych,

»Aby nie mogąc wyniść z niego z mojej sprawy,

»Mniej tęsknił w towarzystwie i miał swe zabawy.

32

»Okrom tego, że jem stąd wyniść nie dawają,

»Mają wszytko, czego się jedno napierają.

»Nie schodzi mu na wszytkiem, kto jeno tu zajdzie;

»Co jedno jest na świecie, wszytko w zamku najdzie:

»Pieśni, gier, muzyk, strojów drogich, potraw dosyć,

»Czego serce pożądać i gęba śmie prosić.

»Zasiałem beł i żniwa dośpiewały[287] moje,

»Ale mi popsowało wszytko przyście twoje.

33

»Jeśli serce tak piękne, jako twarz, u ciebie,

»Nie porz[288] moich zamysłów, dogódź mej potrzebie!

»Weź sobie, chceszli, puklerz, atoć go daruję,

»I koniać skrzydlatego także ustępuję.

»Nie wchodź w zamek: z rycerzów, których tu dostatek,

»Weź jednego, albo dwu, a zostaw ostatek —

»Albo wszytkich, co ich jest, weźmi sobie raczej

»Krom Rugiera, jeśli być nie może inaczej.

34

»Ale jeśli i tego chcesz mi wziąć koniecznie

»I uczynić mi ten żal i zgubić mię wiecznie,

»Jeśli go do Francyej z tych krajów uwiedziesz,

»Wolę, że mię zabijesz, niżli stąd pojedziesz«.

Odpowie Bradamanta: »Już gdacz, jako raczysz:

»Rugiera chcę koniecznie, ale się nie baczysz,

»Że mi to chcesz darować, co już nie jest twoje:

»I konia i ten puklerz, bo to wszytko moje.

35

»Ale chociaby ta rzecz w twojej mocy była,

»Wziąć i dać, jabym na tem frymarku straciła.

»A że, jako powiadasz, Rugieraś tu chował,

»Abyś go w niebie przygód przejźrzanych uchował,

»Albo pleciesz i wiedzieć tych rzeczy nie możesz,

»Albo jeśli wiesz, przeciw niebu nie pomożesz.

»Ale jeśli nie zgadniesz przypadku twojego

»Tak blizkiego, nie zgadniesz pewnie i cudzego.

36

»Śmierci się pewnie darmo odemnie napierasz;

»Ale jeśli się na nię tak barzo wydzierasz,

»Choćby jej komu bronił wszytek świat przez dzięki,

»Może ją mieć wspaniałe serce z własnej ręki.

»Jednak pierwej, niż zdechniesz, czyń to, coć rozkażę:

»Wszytkie więźnie, co ich jest, wypuścić ci każę«.

Tak w ten czas Bradamanta mówi Atlantowi

I pędzi go przed sobą przeciwko zamkowi.

37

Tak nędzny starzec w on czas smętny, upłakany

Wlókł się, swojem powrozem własnem powiązany,

A Bradamanta za niem tuż następowała,

I chocia był związany, ledwie mu dufała.

Nie wiele coś uszedszy, przywiódł ją do dziury

Jednej wielkiej jaskiniej, w samem końcu góry,

Z kamiennemi stopniami okrągłego wschodu,

Któremi wysokiego dochodzili grodu.

38

Doszedszy tam, próg zaraz czarownik wymował,

Który był charaktermi[289] dziwnemi zrysował.

Pod niemi beły garce, co dymy puszczały

Ustawicznie i ogień zakryty chowały.

Skoro je czarnoksiężnik potłukł, tak zarazem

Zginęły mury, kryte stalą i żelazem,

Zginął zamek i wieże wszytkie z każdej strony

Tak, jakoby tam przedtem nie był postawiony.

39

Wtem się jej wymknął Atlant, jako więc uwięzły

Ptak w lepie lub nakryty nicianemi węzły.

Co wiedzieć, gdzie się podział, w niwecz obróciwszy

Zamek i na swobodzie więźnie zostawiwszy.

Białegłowy tak same zostały na ziemi,

Opuszczone od zamku z rycerzmi wszytkiemi;

A byli tam snać tacy, którzy żałowali,

Że onych wielkich wczasów swoich postradali.

40

Tam skoro zniknął zamek, króla Sakrypanta

I króla z Serykany widzi Bradamanta;

Tam i parę przyjaciół wiernych: Parasylda,

Co z Rynaldem ze wschodu przyszedł, i Irylda

I inszych barzo wiele; a potem swojego

Na ostatku nalazła Rugiera mężnego,

Który z nią odprawował na pierwsze poznanie

Z niewymówioną swoją radością witanie.

41

Miłował ją tak barzo Rugier, że własnego.

Serca tak nie miłował i zdrowia swojego

Od czasu i dnia tego, w który obnażona

Z szyszaka, jemu gwoli została raniona[290];

Jako albo od kogo? — Musiałbym się bawić

Barzo długo, kiedybym wszytko miał wyprawić,

I jako się po lesie dzień i noc szukali,

A dopiero się z sobą teraz najdowali.

42

Więc znając, jako była bohatyrką wielką,

Że sama tylko jego jest wybawicielką,

Tak ma serce pociechy pełne i radości,

Że mniema, że nikt nie jest większej szczęśliwości.

Potem zjechawszy z góry, z koni pozsiadali

I na plac, gdzie dziewica wygrała, wjechali;

Gdzie stał hipogryf, który z łęku zawieszony

Miał wielki puklerz, ale w pokrowiec włożony.

43

Czekał tam, w miejscu stojąc, gdy się przybliżała

Bradamanta, która go wziąć za wodze[291] chciała;

Ale się jej uskoczył i wyciągnionemi

Skrzydły leciał i stanął kęs dalej na ziemi.

Znowu się za niem puści, on znowu uciekał,

I potem, blizko padszy, na ziemi jej czekał.

Tak więc wrona na piasku, kiedy przyskakuje

Pies, który ją chce porwać, ona ulatuje.

44

Rugier, Gradas, Sakrypant i inszy, co z góry

Zeszli, gdy zamek zniknął z stalonemi mury,

To tam, to sam w różne się strony obracali,

Jako się, gdzie hipogryf miał paść, spodziewali.

On, skoro ich na różne rozprowadził miejsca,

Bo każdy z nich chciał nań wsieść, a on nie chciał jeźca,

W doliny i w wysokie góry, skały, lasy,

Nakoniec przy Rugierze stanął w one czasy.

45

A te wszytkie sprawował rzeczy Atlant stary,

Który się nie przestawał starać z każdej miary,

Aby niebezpieczeństwa Rugiera uchował;

O tem ustawnie myślił, o to się frasował,

I teraz hipogryfa posłał za niem w tropy,

Aby go wyprowadził i uwiódł z Europy.

Wziął go Rugier i chciał go powieść, ale gwałtem

Opierał się i nie chciał za niem żadnem kształtem.

46

Zsiadł z Frontyna[292], chcąc radzić temu uporowi,

— Takie był Rugier imię dał swemu koniowi —

A na tego wsiadł zaraz, który beł z skrzydłami,

I karze go za jego upór ostrogami.

On napierwej na nogach bieżał i po ziemi,

Potem poszedł w powietrze piórami lotnemi,

Jako sokół, kiedy mu czapkę z głowy spuści

I na ptaka go z ręki myśliwiec wypuści.

47

W takiem niebezpieczeństwie dziewka utrapiona

Widząc swego Rugiera, srodze wylękniona,

Zostawszy bez pamięci, sama z siebie wyszła

I nie rychło do zmysłów utrapionych przyszła.

Słyszała, co się stało Ganimedesowi[293],

Który był zaniesiony w niebo Jowiszowi:

Boi się, aby się też nie zstało i jemu,

Niemniej nadeń pięknemu i urodziwemu.

48

Do góry, utrapiona, szyję wyciągała

I za niem upłakane oczy obracała.

Na ostatek, kiedy go nie mogła oczami,

Sięgała go stroskanem sercem i myślami;

Płakała, narzekała, pokoju nie miała

Od żalu i mieć go też umyślnie nie chciała;

A kiedy już nie mogła doścignąć go wzrokiem,

Do Frontyna z płaczliwem powróciła krokiem.

49

Potem się namyśliła, tusząc, że się wróci,

I że jej jeszcze szczęście Rugiera przywróci,

W tem miejscu go samego tam nie zostawować,

Ale go pojąć z sobą i jemu dochować.

Hipogryf się zatrzymać nie dał zawściągniony,

I tak beł na niem Rugier wysoko wniesiony,

Że nie mógł ziemie poznać, która się zniżyła

W równiny, a która się w góry podnosiła.

50

Ale kiedy tak wleciał wysoko, że okiem

Próżno go było dojźrzeć i najbystrszem wzrokiem,

Udał się tem gościńcem, którem słońce chodzi,

Gdy z rakiem w towarzystwie koło swe obchodzi[294],

I leci, smarownemu równy okrętowi,

Kiedy się życzliwemu poruczy wiatrowi.

Niech zdrów lata; ja o niem teraz skrócić mogę,

A przypomnię tem czasem Rynaldową drogę.

51

Dwa dni całe biegł Rynald po głębokiej wodzie,

Dwa dni całe był w szturmie i w tej niepogodzie,

A wiatry wściekłe, które dąć nie przestawały,

To go na zachód, to zaś na północy gnały,

Nakoniec obróciły okręt w one czasy

Pod Szkocyą, gdzie widać Kalidońskie lasy[295],

Gdzie często słychać między puszczami gęstemi

Dźwięki wojennych żelaz pod dęby wielkiemi.

52

Często więc do niej błędni rycerze jeżdżają

Z Brytanniej i tam swej siły doświadczają;

Ale i z Norwegiej i z Niemiec tam płyną

I z Francyej, co męstwem jakiem wielkiem słyną.

Kto słaby, niechaj się tam — ja radzę — nie kwapi,

Bo miasto sławy i czci śmierć pewną ułapi.

Dziwy tam poczynione beły od Trystana[296],

Lancylota, Galassa, Arta[297] i Galwana

53

I inszych bohatyrów przesławnych onego

Dawniejszego zakonu[298] i teraźniejszego;

Są tam po dziś dzień znaki męstwa i śmiałości

I wystawne pamiątki ich wielkiej dzielności;

Siła ich też tam ginie, których siła wiodła.

Rynald swą zbroję bierze i Bajarda siodła,

I ku wielkiemu prosto wysiada lasowi,

U Beroik[299] się czekać kazawszy szyprowi.

54

Bez towarzystwa, tylko sam, onego czasu

Wjechał wielki bohatyr do wielkiego lasu,

Różne drogi obiera, różne ścieszki miewa,

Bo się tak naleść jakiej przygody spodziewa.

Do jednego pierwszego dnia trafił klasztoru,

Który wielką część swego dostatku i zbioru

Udziela tem, którzy się do niego trafiają

I którzy sławy szukać w te lasy jeżdżają.

55

Wielką tam Rynaldowi ludzkość i chęć na tem

Miejscu pokazowali mniszy z swem opatem;

Który skoro umorzył żądze przyrodzone

I kiedy już obrusy były poprzątnione,

Pytał, jako rycerze, błądzący po świecie,

Przygody najdowali często w tem powiecie

I z którychby mógł człowiek łatwie być poznany

Swojem dziełem, czy chwały, czy godzien przygany.

56

Powiedzieli, że jeżdżąc lasami onemi,

Mógłby się z przygodami potkać w nich różnemi;

Ale jak miejsca, tak są i sprawy zakryte,

I dzieł czasem nie wiedzą, choć są znamienite.

»Jeśli tak wiele w męstwie i dzielności umiesz,

»Szukaj sławy, gdzie, że jej dostaniesz, rozumiesz,

»Żeby z twych dzieł, kiedy je położą na szale,

»Sądzono, czy w sromocie, czy staniesz w pochwale.

57

»Ale jeśli tak barzo sławy i ozdoby

»I pragniesz tu pokazać swej dzielności proby,

»Jest miejsce, jest i sposób, jaki się błędnemu

»Rycerzowi z dawnych lat nie trafił żadnemu:

»Córka króla naszego w wielkiem się najduje

»Nieszczęściu i obrony pilnie potrzebuje

»Na przeciwko jednemu — Lurkaniem się zowie —

»Rycerzowi, co jej wziąć chce sławę i zdrowie.

58

»Ten niebogę oskarżył do ojca złośliwie,

»Podobno z nienawiści i niesprawiedliwie,

»Że zastał o północy, gdy powróz spuszczała

»Z ganku, po którem kogoś do siebie wciągała.

»Według praw tego państwa ma być osądzona

»Na ogień, jeśli kogo nie najdzie strapiona,

»Coby w miesiąc, który już wychodzi, uczynił

»Dowód przeciwko zdrajcy, że ją źle obwinił.

59

»Niezbożne są i srogie w tem królestwie prawa,

»Między któremi taka jedna jest ustawa,

»Że każda białagłowa śmierćby zasłużyła,

»Coby się okrom męża grzechu dopuściła;

»I nie może mieć żadnej na świecie obrony,

»Okrom, żeby się nalazł rycerz niestrwożony,

»Coby oskarżyciela zabił w pojedynku

»I pokazał, że tego nie winna uczynku.

60

»Król żałosny z onej tak obelżywej skargi,

»Po miastach, po miasteczkach dał wytrąbić w targi,

»Że ktoby jego dziewki podjął się obrony

»I pokazał, że to fałsz szczery, wymyślony,

»Że mu swoję Gineprę — tak dzieją[300] królewnie —

»W małżeństwo i z posagiem bogatem da pewnie

»Takiem, jakiby się dać w takiem stanie godził,

»By się tylko szlachcicem, nie chłopem urodził.

61

»Gdzie[301] się o to za miesiąc żaden nie pokusi,

»Albo pokusiwszy się, przegra, umrzeć musi;

»I tobie, jedno się chciej dobrze w tem osądzić,

»Lepiej tam iść, niżli tu po tych lesiech błądzić.

»Bo okrom czci i sławy, której stąd nabędziesz,

»I którą wiecznie słynąć między ludźmi będziesz,

»Miałbyś kwiat wszytkich panien, które jedno liczą

»Między Indem a między Atlańską granicą[302],

62

»Więc i posag tak wielki i siła pieniędzy,

»Żebyś już mógł na wieki wypowiedzieć nędzy,

»K temu łaskę królewską, gdzieby[303] za twą sprawą

»Zniósł z córki obelżenie i zmazę plugawą.

»Ale jeszcze z rycerskiej więcej powinności

»Masz dać obronę tej płci, tem więcej czystości

»Nigdy nie podejźrzanej i szczerą pot warzą

»Niewinnie obciążonej, którą wszędzie karzą«.

63

Pomyśliwszy kęs Rynald, mnichom tak odpowie:

»I tak uboga dziewka ma utracić zdrowie

»O to tylko, że komu za jego wierności

»Udzieliła w nagrodę pożądnej miłości?

»Przeklęty, który prawo tak srogie uchwalił,

»Ale i to przeklęty, ktoby je pochwalił!

»Słusznie niechaj umiera raczej okrutnica,

»Nieżyczliwa wiernego sługi miłośnica!

64

»Lub to prawda, lubo fałsz, ja nie patrzę na to;

»Owszem godna pochwały mojem zdaniem za to,

»Że czyję chęć wzajemną chęcią nagrodziła,

»Byle to cicho była i skrycie czyniła.

»Jam u siebie bronić jej i pomoc uradził,

»Tylko mi dajcie wodza, coby mię prowadził,

»Jedno jako naprędzej; bo ja pewnie tuszę,

»Że potwarca nie wskóra, o co się pokuszę.

65

»Nie twierdzę, że niewinna, bo nie mogąc wiedzieć

»Doskonale tej rzeczy, mógłbym fałsz powiedzieć;

»To tylko chcę powiedzieć, że ona z tej miary

»Nie ma za ten uczynek cierpieć żadnej kary

»I że to był i głupi i niesprawiedliwy,

»Który prawo uczynił i statut tak krzywy,

»I trzeba go, jako zły, koniecznie zepsować,

»A inszy, sprawiedliwszy i lepszy uknować.

66

»Jeśli równe płomienie i chęci wzajemne

»Oboję płeć przez sprawy natury tajemne

»Przymuszają do skutku miłości słodkiego,

»Co się zda wielkiem grzechem u gminu głupiego:

»Dlaczego nędzne dziewki mają mieć karanie,

»Że z jednem albo dwiema wystąpią[304], i na nie

»Tylko prawo jest za to, co my popełniamy

»Z tysiącem ich, a chwałę za to jeszcze mamy?

67

»Barzo w tem tak nierównem prawie pobłądzono

»I białej płci wyraźną krzywdę uczyniono;

»I pokazać chcę, że to niesłusznie działają,

»Że je tak długo cierpią i wykonywają«.

Zakonnicy się wszyscy z Rynaldem zgodzili,

Że starzy nieostrożnie sobie postąpili

I że król winien, że go, mogąc, nie poprawi

I na sejmie lepszego, niż to, nie ustawi.

68

Nazajutrz, skoro zorze wschodzić poczynały

I świty się rumiane światu ukazały,

Rynald oblókszy zbroję[305] i konia dosiadszy,

Opatowi za dobrą cześć[306] podziękowawszy,

Puścił się w umyślną drogę w one czasy

I kilka mil, kwapiąc się, przez straszliwe lasy

Jechał do królewskiego ozdobnego dworu

Z przewodnikiem, którego wziął z sobą z klasztoru.

69

Ścieszkami, nie gościńcem bitem, się puścili

Umyślnie, żeby sobie co drogi skrócili;

A wtem wielkie wołanie i płacz usłyszeli,

Iżeby się pewnego czego dowiedzieli,

Obadwa poskoczyli na swych koniach z drogi

Ku dolinie, z której on wychodził wrzask srogi;

I ujźrzeli, że stali jacyś dwaj łotrowie

Na zdrowie nieznajomej pięknej białejgłowie.

70

Wszytka była żałosna i zbyt wylękniona,

Na oczu i na twarzy łzami omoczona,

A dwaj zbójcy koło niej z mieczami gołemi

Stali, myśląc ją zabić, klęczącą na ziemi.

Ona nędzna, to łzami, które wylewała,

To pokorną blizką śmierć prośbą odkładała.

Przypadł Rynald zarazem z ogromnemi fuki[307]

Na swem rączem Bajardzie na zdrajcę hajduki.

71

Oni, jako skoro grzmot koński usłyszeli

I potem, że bieżano przeciw niem, widzieli,

Nie czekając lękliwe tyły obrócili

I po onych się dołach głębokich pokryli.

On ich więcej nie gonił, ale się obrócił

Do wylęknionej dziewki, a żeby czas skrócił

Kazał ją wziąć na konia i tak, jej pytając

O onę jej przygodę, jechał pośpieszając.

72

I kiedy się jej jadąc, z blizka przypatrował,

Gładkość i obyczaje piękne w niej najdował,

Choć się była wylękła, choć była pobladła

Po przestrachu w złem razie, w który była wpadła.

Znowu jej Rynald pytał, coby za przyczyna

Była tej złej przygody? Ona mu chudzina

Poczęła sprawę dawać o wszytkiem odkrycie[308] —

Ale o tem aż w drugiej pieśni usłyszycie.

Koniec pieśni czwartej.

V. Pieśń piąta

Argument

Lurkani rozumiejąc, że jego rodzony

Dla Ginepry sam sobie wziął żywot wzmierziony,

Mniemając, że książęciu więtszą albańskiemu

Łaskę pokazowała i chęć, niźli jemu,

Skarży przed ojcem na nię, w nierządzie ją wini,

Z którem potem brat jego pojedynek czyni,

Utajony przyszedszy; wtem niespodziewanie

Rynald dał albańskiemu książęciu karanie.

Allegorye

Wielka niewdzięczność Polineksowa przeciwko Dalindzie i szczera złość, w potwarzeniu Ginepry światu dziwnie objawiona i położona na czoło z wielką szczerością i szczęściem, które się łączy z męstwem Aryodantowem, ubezpiecza nas z każdej strony, że Bóg sprawiedliwy nigdy nie dopuści złem ludziom cieszyć się długo z ich złych uczynków, a dobrych zawsze ratuje w ich niewinności.

1. Skład pierwszy

Wszytkie źwierzęta, co się na ziemi chowają,

Albo z sobą spokojnie i w zgodzie mieszkają,

Albo jeśli jem z sobą przychodzi do boju,

Zawżdy samiec z samicą są z sobą w pokoju.

Z niedźwiedzicą swą niedźwiedź nie ma nigdy wojny,

Podle lwice swej leży zawżdy lew spokojny;

Bezpiecznie z wilkiem chodzi po lesie wilczyca

I nie boi się swego byka jałowica.

2

Co za jędza piekielna ludzi zaraziła,

Co za Megera[309] jad swój w serca jem puściła,

Że małżeńskiemi węzły powiązane pary

Częste zwady i częste czynią z sobą swary?

Bywa i to, że sobie dla lekkiej obrazy

Twarzy drapią i wzajem ciężkie czynią razy;

Widziem łoża małżeńskie łzami omoczone,

A czasem i krwią z głupich gniewów splugawione.

3

Ja mniemam, że kto przydzie do tego nałogu,

Przeciwi się naturze i samemu Bogu,

Który twarz — bo to mniejsza, że się wadzą słowy —

Albo włos śmie urazić pięknej białejgłowy;

Ale kto ją żelazem lub trucizną strawi,

Albo kto ją udusi, lub węzłem udawi,

Wierzyć nie chcę, aby beł człowiek każdy taki,

Ale w ludzkiej postaci piekielny duch jaki.

4

Tacy dwaj rozbójnicy oni być musieli,

Którzy tę piękną pannę zamordować chcieli,

Aby się nikt dowiedzieć nie mógł, zawiedzioną

W lasy i w niemieszkaną puszczą wprowadzoną.

Przyszedłem beł do tego, jako Rynaldowi

Sprawę, swojemu w on czas wybawicielowi,

O swem onem nieszczęściu dać się gotowała;

Teraz, jadąc z niem w drogę, tak ją rozczynała:

5

»Usłyszysz okrucieństwo prawie niesłychane

»I ledwie uwierzone i wypowiedziane,

»O jakiem ani w Tebach nigdy nie słyszano,

»O jakiem i w Micenach nigdy nie wiedziano;

»I jeśli słońce kiedy światło na świat wiedzie

»Dalej od nas swem wozem, niż od inszych jedzie,

»Wierzę, że po niewoli wstępuje w te kraje,

»Nie chcąc patrzać na tak złych ludzi obyczaje.

6

»To nie dziw, że się ludzie między sobą wadzą

»I nieprzyjaźni z sobą i waśni prowadzą;

»To dziw, stać temu na śmierć, co cię tak miłuje,

»Że dobrze lżej swe zdrowie, niż twoje szacuje.

»Ale abyś mógł wiedzieć, z jakiej ci przyczyny

»Chcieli mi żywot odjąć i za jakie winy,

»Wszytkoć powiem i wszytko odkryję prawdziwie

»To, co się ze mną działo; ty słuchaj cierpliwie.

7

»Tak wiedz, że mię dziewczyną do dworu oddano

»I do fraucymeru[310] mię do królewny dano,

»Z którą rostąc pospołu, wielkąm łaskę znała

»I pierwszem u niej miejsce imo[311] insze miała.

»Ale miłość bezecna moc nade mną wzięła,

»Tak żem się nieszczęśliwa bawić ją[312] poczęła,

»Udawszy mi na dworze za co nagładszego

»Książęcia nade wszytkie insze albańskiego[313].

8

»Miłowałam go z dusze, on też pokazował,

»Że mię także wzajemnie i szczerze miłował.

»Prawda, że twarz widziemy i słowa słyszemy,

»Ale co jest na sercu, wiedzieć nie możemy.

»Atolim ja wszytkiemu w on czas uwierzyła

»I ucześnikiemem go siebie uczyniła,

»Wpuściwszy go — o wielkie niebaczenie moje! —

»Gdzie beły królewnine ostatnie pokoje,

9

»Gdzie był gmach, w którem rzeczy co droższe chowała

»I w którem często swoję łożnicę miewała,

»Z którego mógł na ganek wyniść, postawiony

»Na frambugach[314], odkryty, z muru wywiedziony.

»Tędy więc po drabinie na to urobionej

»Na górę do mnie właził, z sznurów uplecionej,

»I częstom mu ją sama ręką swą spuszczała,

»Ilem go kolwiek razów mieć u siebie chciała.

10

»Nie raz tego bywało; zawżdym to czyniła,

»Kiedym się od królewny kolwiek ułacniła,

»Która więc pospolicie łoża odmieniała,

»Zeby gorąca w letnie nocy nie cierpiała.

»Od nikogo albańskie książę niewidziany

»Nie był, kiedy przychodził, ode mnie przyzwany;

»Bo tę stronę pałacu było postawiono

»Na ustroniu, którędy nigdy nie chodzono.

11

»Tak one nasze sprawy i schadzki wzajemne

»Trwały kilka miesięcy i były tajemne,

»A miłość pomnożenie co raz więtsze brała,

»Która mię wewnątrz srogiem ogniem rozpalała;

»I takem wzrok i oczy beła utraciła,

»Tak mi się umiał udać, żem się nie baczyła,

»Że wszytko zmyślał, że mię nieszczerze miłował

»I niejednem to znakiem jawnie pokazował.

12

»Prętko potem swą miłość puścił w nową drogę:

»Zakochał się w królewnie. Ja wiedzieć nie mogę,

»Jeśli w ten czas dopiero miłować ją począł,

»Jeśli przedtem, niż ze mną miłość swą rozpoczął.

»Patrz-że, jako zły człowiek obchodził się ze mną

»I jeśli nie miał mocy zupełnej nade mną:

»Powierzył mi się tego, prosząc, iłem mogła,

»Abym mu u Ginepry do łaski pomogła,

13

»Powiadając na on czas i tak to udając,

»Że to nieszczerze czynił i wszytko zmyślając,

»A że tylko dla tego zmierzał w tamtę stronę,

»Aby ją mógł otrzymać od króla za żonę,

»Tusząc, żeby król na to spowinowacenie

»Przypadł, gdzieby swe dała na to pozwolenie,

»Ponieważ w Szkocyej nikt nad niego zacnością

»I majętnością nie miał i rodowitością,

14

»Przypominając i to, gdzieby[315] tego dostał,

»I królowi za moją sprawą zięciem został,

»Żeby u niego zatem już był z każdej strony

»W łasce i nade wszytkie insze podwyszszony;

»Co wszytko chciał staraniu memu przypisować,

»Obiecując to moje dobrodziejstwo chować

»Ustawicznie w pamięci i żem wprzód przed żoną

»U niego w miłości być miała położoną.

15

»Ja zaś, któram nioczem nigdy nie myśliła,

»Jedno, abym go sobie była zniewoliła,

»I gdym po niem poznała jaki niesmak zgoła,

»Żadną miarą nie mogłam w on dzień być wesoła,

»Ilekroć mi się jedno pogoda podała,

»O niemem się w rozmowy z królewną wdawała,

»Chwaląc, jako beł grzeczny, i wszytkom czyniła,

»Żeby była swoję chęć do niego skłoniła.

16

»Bóg sam widzi, że mu nic na mnie nie schodziło,

»I co się jedno mogło, wszytko się czyniło.

»Lecz próżne me staranie, próżna była mowa:

»Nie dała sobie na to Ginepra rzec słowa,

»Upodobawszy sobie jednego grzecznego

»I gładkiego rycerza i urodziwego,

»Wspaniałego i barzo pięknych obyczajów,

»Który tu beł z dalekich przybeł włoskich krajów.

17

»Barzo młodo i jeszcze nie w słusznej swej porze

»Przyjechał tu beł z bratem i potem na dworze

»Urosszy, beł tak z niego rycerz doskonały,

»Że mężniejszego nadeń te kraje nie miały.

»Król, widząc to, wielką mu łaskę pokazowa!

»I opatrzył go dobrze i moc mu darował

»I zamków i miasteczek ze wsiami pięknemi

»I porównał go z pany inszemi swojemi.

18

»Chętny król, chętna była Aryodantowi[316]

»Córka — to było imię temu rycerzowi —

»Nie stąd, że był dzielnością i męstwem wsławiony,

»Ale, że beł miłością dla niej rozpalony;

»Bo wiedziała, że w Trojej zapalonej takie

»I w sykulskiej[317] nie były górze ognie, jakie

»Były w Aryodancie, które w niem gorzały

»I serca mu samego płomieniem sięgały.

19

»Ta miłość tak serdeczna przeciwko królewnie,

»O której z wielu znaków już wiedziała pewnie,

»Była tego przyczyną, żem ja nic książęciu

»Nie mogła u niej sprawić w jego przedsięwzięciu,

»I owszem, imem go jej więcej zalecała

»I o łaskęm się u niej na niego starała,

»Tem barziej jem[318], ganiąc go, przede mną gardziła

»I jeszcze barziej serce do niego traciła.

20

»Zaczemem mu mówiła, aby beł swojemu

»Dał pokój zamysłowi onemu próżnemu,

»Że wszytkie beły jego nadzieje stracone

»U tej, co ma gdzie indziej serce obrócone;

»Potemem mu odkryła i wypowiedziała,

»Jako Aryodanta barzo miłowała,

»Tak, żeby wszytkie morskie wody nie zgasiły

»Tych ogniów, co jej serce dla niego paliły.

21

»Taką ode mnie w on czas przestrzeżony mową

»Polineks — tak książęcia albańskiego zową —

»I doznawszy sam przez się, że starania one

»I chęci jego były od niej pogardzone,

»Nie tylko że nie przestał zawzięcia swojego,

»Ale widząc, że barziej ważono inszego,

»Nie mógł ścierpieć tej wzgardy i pełen hardości,

»W nienawiść i w gniew swoje obrócił miłości.

22

»Między Aryodantem przez swą chytrą radę

»I między Gineprą chcąc niezgodę i zwadę

»I nieprzyjaźń uczynić niewypowiedzianą,

»Nieodpuszczoną nigdy i niepojednaną,

»Myśląc nadto Gineprę o sławę przyprawić,

»Czegoby się nie mogła, póki żywa, sprawić,

»Nie powierzając się tej swej rady złośliwej

»Nikomu i mnie samej, sobie tak życzliwej,

23

»Namyśliwszy się na to, potka mię tą mową:

»»Tak wiedz, moja Dalindo[319]! — Dalindą mię zową —

»»Że jako drzewo, ze pnia kilkakroć wycięte,

»»Z korzenia znowu rózgi wypuszcza zajęte,

»»Tak i mój głupi upór, choć mu nie przychodzi

»»Do skutku jego zamysł, choć mu się źle wodzi

»»I choć go nieszczęście złem zdarzeniem ucina,

»»Chcąc wykonać swe żądze, znowu róść poczyna.

24

»»Wiedz, że nie pragnę tego dla smaku jakiego,

»»Ale żebych zwyciężył sam siebie samego;

»»A widząc, że to w rzeczy samej być nie może,

»»Zmyślone podobieństwo siła mi pomoże.

»»Przeto cię proszę, dogódź w tem mojej potrzebie,

»»Kiedy mię, jakoś zwykła, puścisz więc do siebie,

»»Gdy królewna pójdzie spać rozebrana, a ty

»»Ubierz się w one od niej zewleczone szaty.

25

»»Tak się ubierz i tak włos daj sobie utrafić

»I staraj się, abyś w to umiała potrafić,

»Żebyś się jak najbarziej podobną jej zstała,

»Kiedy z ganku sznur po mię spuszczać będziesz miała,

»A ja cię w stroju i w jej ujźrzawszy osobie,

»Tak to potężnie w głowie uprzędę swej sobie,

»Że to jest ona własna; tak od siebie będę

»Oszukany i żądzej upornej pozbędę«.

26

»Ja prostaczka i któram była utraciła

»Wszytek rozum, anim się tego domyśliła,

»Że ono ustawiczne jego naleganie

»Było na jawną zdradę i na oszukanie,

»Takem się, jako kazał zły człowiek, ubrała

»I stanąwszy na ganku, sznurem poń spuszczała,

»Anim zdrady postrzegła, aż wielkie urosły

»Szkody, które z onego oszukania poszły.

27

»Tem czasem Polineksus mówił w onej dobie

»Tak Aryodantowi, którzy przedtem sobie

»Wielkiemi przyjacioły byli, niż się jęli

»Królewny, niż ją oba miłować poczęli.

»»Jest to u mnie w niemałem — prawi — podziwieniu,

»»Że mając cię, jako wiesz, w wielkiem poważeniu

»»I będąc gotów w każdej służyć ci potrzebie,

»»Teraz mi się to tak źle oddawa od ciebie.

28

»»Mniemam, żeć to nie tajna i wiesz to już pewnie,

»»Jako od dawnych czasów rad służę królewnie

»»I jakom już uczynił zaciągi[320] u pana,

»»Prosząc, aby mi była w małżeństwo oddana.

»»Przeto czemu się ze mną bez pożytku ścierasz[321],

»»I jej się, wiedząc o nię mój zaciąg, napierasz?

»»Ja, kiedybym beł tobą, lub ty mną, wierz temu,

»»Nie przeszkadzałbym pewnie staraniu twojemu«.

29

»Odpowie Aryodant: »I ja się dziwuję

»»Jeszcze daleko więcej, który ją miłuję

»»Dawniej, niżliś ty poznał; zaczem ci być tajne

»»Nie mogą te miłości nasze jednostajne,

»»I wiesz dobrze, jaki jest zapał między nami

»»I jakośmy zgodnemi sprzężeni sercami

»»I że cię nie miłuje, a mnie tylko żoną

»»Życzy sobie od ojca zostać poślubioną.

30

»»Przeto, czemu się też ty na tę nie oglądasz

»»Przyjaźń, którą masz ze mną i przecz rzeczy żądasz

»»Tak niesłusznej ode mnie, widząc, że w miłości

»»Przodek u niej przed tobą mam krom wątpliwości

»»I że mi ją w małżeństwo da król, jako i ty,

»»Spodziewam się, chociam tu nie tak rodowity?

»»Wiem też to, że u króla łaskę mam nie mniejszą,

»»A co więtsza, królewnę mam sobie chętniejszą«.

31

»Odpowie książę na to: »Jako — prawi — wszędy,

»»Tak w miłości naczęstsze zwykły bywać błędy.

»»Ty wierzysz, żeć chętniejsza; ja też tak o sobie

»»Trzymam: ale to łatwie poznać w małej dobie.

»»Co z nią masz i coś więc z nią zwykł mówić tajemnie,

»»Powiedz mi, jać też wszytko odkryję wzajemnie,

»»A stąd, jako się najdzie, którego miłuje

»»Barziej, ten niech zwyciężcy placu ustępuje.

32

»»Jeżeli chcesz, jam przysiądz zarazem gotowy,

»»Że w milczeniu wszytkie chcę trzymać twoje mowy;

»»A ja też to o tobie niewątpliwie wierzę,

»»Że nikomu nie powiesz, czegoć się powierzę«.

»Zgodzili się natychmiast i na świętą księgę,

»Kładli palce i wzajem czynili przysięgę;

»A skoro ją obadwa tamże odprawili,

»Aryodant napierwszy począł w onej chwili,

33

»Pokazując prawdziwie to, co miał z królewną:

»Jako od niej miał słowną obietnicę pewną

»I na piśmie z przysięgą wielką uczynioną,

»Że nikomu nie chciała zostać poślubioną

»Okrom niego samego i gdzieby[322] widziała

»Ojca sobie przecznego[323], że się zaklinała,

»Jeśliby w tem jej wolej nie miano dogodzić,

»Żyć w panieństwie do śmierci i za mąż nie chodzić;

34

»I że jego nadzieje były takiej wagi

»Za uczynione w różnych potrzebach przewagi

»I które jeszcze czynić, nigdy niestrwożony,

»Beł gotowy dla króla i jego korony,

»Że go król miał z tych zasług jego uważenia

»Godnem rozumieć z sobą spowinowacenia;

»Po którem taką łaskę zawżdy znał i który

»Nie przeczyłby w tem woli swej kochanej córy.

35

»»Tak mi — pry[324] — Polineksie, mój los jest życzliwy,

»»Iż w tej mierze rzadki jest tak, jak ja, szczęśliwy;

»»A więcej też nie pragnę i większej pewności

»»Nad tę nie potrzebuję o jej życzliwości,

»»Ani chcę więcej u niej, kiedy za mię woli

»»I kiedy mi małżeństwo umowne pozwoli,

»»A żądać też co więcej po niej niewątpliwa,

»»Żeby beł próżny zamysł, bo dobra, cnotliwa«.

36

»Skoro mu to powiedział Aryodant młody,

»Jakiej czekał za służby od króla nagrody,

»Polineksus, który już dawno o tem radził,

»Aby go beł z Gineprą spuścił[325] i powadził,

»Tak zaś począł: »Jać także wypowiem wzajemnie

»»Wszytkę sprawę: o, jakoś daleki ode mnie!

»»Przyznasz mi to sam wnetże, jedno bądź cierpliwy,

»»Żem ja z tej miary tylko na świecie szczęśliwy.

37

»»Tak masz wiedzieć, że zmyśla i z ciebie się śmieje,

»»Dając ci próżne tylko słowa i nadzieje,

»»I kiedy mi się trafi, że mam z nią rozmowy,

»»Szydzi z ciebie i mówi, żeś oszalał z głowy.

»»Mam ja jej łaski pewnie dobrze więtsze znaki,

»»Nie gołe obietnice, albo papier jaki,

»»Nie same pisma próżne i acz mało potem

»»Chlubić się z takich rzeczy, jednak tak wiedz o tem:

38

»»Przez jeden miesiąc nie raz, nie dwa, nie trzy razy,

»»Nie cztery, nie pięć, nie sześć bez żadnej przekazy[326],

»»Ale i kilkanaście nocy u niej bywam

»»I swojej z nią uciechy i wczasu zażywam;

»»A stąd sądź, jeśli mogą z memi uciechami

»»Porównać twe nadzieje i z temi plotkami.

»»Przeto udaj się indziej, a placu inszemu

»»Ustępuj, więtszą łaskę u niej mającemu«.

39

»»Odpowie Aryodant gniewem pobudzony:

»»Nie wierzę temu i wiem, że to fałsz zmyślony

»»Od ciebie, któryś na to dawno się usadził,

»»Abyś mię tak odstraszył i od niej odsądził;

»»Ale iż niewstydliwie i źleś ją — obwinił

»»I krzywdęś i cnocie jej i sławie uczynił,

»»Trzebać tego dowodzić, a ja cię tak ważę,

»»Jak fałszerza i zdrajcę, i wnet to pokażę«.

40

»On na to: »O wątpliwe rzeczy i uczynki,

»»Nie o jawne rycerze zwodzą pojedynki.

»»Dosyć teraz miej na tem, żeć to pewnej nocy

»»Wszytko, kiedy będziesz chciał, wystawię na oczy«.

»Wyląkł się Aryodant, zimnem tkniony mrozem,

»Tak, jakoby mu w serce kto uderzył nożem,

»I jedno, że zupełnej nie dał temu wiary,

»Włożonoby go było zarazem na mary.

41

»Serce srodze zranione u niego, twarz blada,

»Usta gorzkie, wszytek drży i tak odpowiada:

»»Już to próżno; jeśli to pokażesz prawdziwie,

»»Żeć się twoje stawiło szczęście tak życzliwie,

»»Upewniam cię, żeć więcej nie chcę zastępować,

»»Jeśli cię tak ma, jako powiadasz, miłować;

»»Ale wierzyć nie będę, dokąd tego swemi

»»Oczyma, co udawasz, nie uźrzę własnemi«.

42

»»Gdy będzie czas po temu, będziesz — prawi — wiedział«.

»Odchodził zatem książę, skoro to powiedział.

»Trzecia noc, jeśli dobrze pomnię, nadchadzała,

»Jako się ze mną zmówił, abym go czekała.

»Ażeby wraz miał obłów z napiętego wnika[327],

»Poszedł bez zwłoki żadnej do spółmiłośnika,

»Mówiąc, aby się w pustkach tej nocy zataił

»Za pałacem, gdzie się lud chodzić nie zwyczaił.

43

»I ukazał to miejsce Aryodantowi

»Na ustroniu przeciwko onemu gankowi;

»Ale on to u siebie inaczej uważał

»I tak rozumiał, że mu dla tego ukazał

»One ustronne pustki i miejsce osobne

»Za pałacem, do skrytej zasadki[328] podobne,

»Aby go był mógł łatwie zabić, chcąc mu w rzeczy

»Ukazać na królewnę niepodobne rzeczy.

44

»Jednak się iść namyślił i tam się zachował

»W onych pustkach, ale się dobrze nagotował,

»Żeby się śmierci nie bał i z sobą nie trwożył

»I gdzieby się nań porwał, żeby go nie pożył.

»Był na dworze brat jego, Lurkani nazwany,

»Wielką siłą i śmiałem sercem zawołany;

»O tem tak wiele trzymał, mając go przy sobie,

»Jakoby miał dziesiąci inszych w onej dobie.

45

»Tego tylko wziął z sobą w onę drogę swoję,

»Kazawszy mu dobrą broń i dobrą mieć zbroję.

»Lurkani, po co tam szedł, namniej nic nie wiedział,

»Boby beł brat nikomu o tem nie powiedział.

»Tak, jako kamień niesie, z ręki wyciśniony,

»Postawił go od siebie w pustkach z jednej strony,

»»Tu stój — powiada — ale proszę cię, mój bracie,

»»Nie ruszaj się, aż krzyknę i zawołam na cię«.

46

»»Uczynię to, co każesz« — powiedział rodzony.

»I tak tam Aryodant przyszedł utrapiony

»I zataił się w. pustkach, jako albańskiemu

»Książęciu rzekł, przeciwko gankowi onemu,

»Gdzie i on także przyszedł na swą złą robotę,

»Chcąc królewnę osławić[329] i wydrzeć jej cnotę.

»I dał mi znak, jako zwykł. Ja, com nie wiedziała

»I któram się nigdy tych zdrad nie domyślała,

47

»W białej, srebrogłowowej szacie haftowanej,

»W złote rózgi u dołu wkoło bramowanej,

»W czepku także ze złota, przetknionem miejscami

»Dartemi, cielistemi wszędzie jedwabiami,

»Jako się krom królewny żadna nie stroiła,

»Usłyszawszy zwykły znak, śpieszniem wychodziła

»Na ganek, który tak beł z muru wywiedziony,

»Że mię na niem możono widzieć z każdej strony.

48

»Lurkani w tem o bracie swem przywątpięwając

»I że w niebezpieczeństwie jakiem beł, mniemając,

»Lubo, jako to bywa, że więc cudze sprawy

»Radzi wiemy, beł w ten czas tak barzo ciekawy,

»Że się skradł na to miejsce, nakryty cieniami.

»I po cichu poszedł tam ciemnemi ścieszkami,

»I przy onychże pustkach stanął utajony,

»Na dwanaście od brata kroków podemkniony.

49

»Ja nie wiedząc nioczem, jakom powiedziała,

»W królewninem ubierze na gankum czekała,

»Jakom to przedtem nie raz i nie dwa czyniła,

»Ilekrociem się na to we dnie z niem zmówiła.

»Znać było po poświecie[330] królewnine szaty;

»Więceśmy sobie były i wzrostem i laty

»I wejźrzeniem podobne tak, że rozumieli,

»Że nie mnie, ale własną królewnę widzieli.

50

»Tem więcej, że był między pałacową ścianą

»Plac niemały i oną stroną niemieszkaną,

»Że nie mógł dobrze rzeczy rozeznać oczyma:

»Tak fałsz za prawdę udał Polineks obiema.

»Co rozumiesz, jakie miał w on czas utrapienie

»Aryodant, jaki żal na ono widzenie?

»Książę wtem po spuszczonej odemnie drabinie

»Właził do mnie na ganek w onej złej godzinie.

51

»Skoro dolazł, u szyjem mu się uwiesiła,

»Tusząc, żem od nikogo widziana nie była.

»Potemem go to w oczy, to w twarz całowała,

»Tak, jakom mu to zawżdy przedtem więc czyniała[331].

»On mi więcej i nad swój zwyczaj pochlebuje

»I swojej niecnotliwej, złej zdrady ratuje.

»Drugi na tak żałosne widzenie zwiedziony,

»Stojąc zdaleka, wszytko widzi utrapiony.

52

»Takiem beł przerażony żalem, nieszczęśliwy,

»Że żyć więcej na świecie nie chciał i skwapliwy,

»Miecz dobyty głowicą na ziemię położył,

»A koniec sobie ostry do piersi przyłożył.

»Lurkani wtem, który tam stał, nakryty cieniem,

»Patrząc na onę sprawę z wielkiem podziwieniem,

»Gdy książę, acz nie wiedział, kto beł po spuszczonem

»Sznurze do mnie wlazł, przypadł krokiem zapędzonem

53

»I zahamował brata, że z swej własnej ręki

»Śmierci sobie nie zadał, jako chciał przez dzięki[332],

»Bo, by beł stał kęs dalej aby na dwa kroki,

»Zabiłby mu się brat beł bez dalszej odwłoki.

»I krzyknie nań: »O głupi! o bracie szalony!

»»Czemuś rozumu pozbył, żeś tak omamiony,

»»Że chcesz dla niecnotliwej umrzeć białejgłowy,

»»Od którejeś zwiedziony nieszczeremi słowy?

54

»»Niechaj raczej ta umrze, co śmierć zasłużyła,

»»Ale twoja niechajby z lepszą sławą była!

»»Miłowałeś, póki jej zdrady były skryte:

»»Bądź jej nieprzyjacielem, kiedy są odkryte.

»»Wszakeś widział, wszak to już nie jest tajemnica:

»»Doznałeś rzeczą samą, że z niej nierządnica.

»»Raczej tem mieczem, którem chciałeś się żywota

»»Zbawić, dowiedź królowi tego, że niecnota«.

55

»Tak w on czas Aryodant, gdy mu brat przeszkodził,

»Hamował się i z miejsca onego odchodził;

»Ale nie przeto myśli spuścić co z pierwszego

»Przedsięwzięcia, ale je do czasu inszego

»Odkłada, na samego siebie zajątrzone

»Serce niosąc, okrutnem żalem przebodzione.

»Jednak zmyśla przed bratem, że już nie ma w głowie

»Tej myśli, żeby sobie sam miał stać o zdrowie.

56

»Jako skoro mrok dniowi ustąpił jasnemu,

»Nie mówiąc nic nikomu ani rodzonemu,

»Jechał w drogę sam jeden, ale gdzie? — nie wiedzieć,

»Że o niem nikt kilka dni nie umiał powiedzieć.

»Żaden przyczyny pewnej odjazdu nagłego

»Nie wiedział, krom książęcia, a krom rodzonego.

»Różnie to na pałacu sobie rozbierali,

»Różnie to po Szkocyej wszytkiej wykładali.

57

»W dziewięć albo w dziesięć dni przyszedł jeden pewny

»Podróżny na dwór i szedł prosto do królewny

»I przyniósł jej żałosne i smętne nowiny

»O tem, że Aryodant nędzny nie z przyczyny

»Wiatrów wielkich, nie w szturmie, ani w niepogodzie,

»Ale z swej dobrej wolej zginął w morskiej wodzie,

»Skoczywszy zapędzony z końca ostrej skały

»Barzo przykro i głową na dół między wały.

58

»»Ale pierwej, niżli — pry — skoczył między wody,

»»Mnie, którym się tam w drodze potkał z niem z przygody,

»»Rzekł: Pódź za mną, abyś mógł to, co niewątpliwie

»»Ujźrzysz okiem swem, odnieść Gineprze prawdziwie;

»»A powiedz jej ode mnie, że mi to wzrok sprawił

»»Nazbyt bystry, wzrok bystry o to mię przyprawił,

»»I żebym to beł drogo zapłacił i kupił,

»»Kiedyby mi był przedtem oczy kto wyłupił.

59

»»Byliśmy w pewnem miejscu — Nizką Głową[333] zową —

»»Co w morze trochę wchodzi ku Irlandzie głową.

»»To skoro rzekł, widziałem, kiedy zapędzony

»»Głową na dół uczynił w morze skok szalony.

»»Takem go tam zostawił i śpieszniem szedł potem

»»Tu, abym ci dał sprawę dostateczną o tem«.

»Ginepra na żałosną nowinę pobladła

»I zmartwiała i siły pozbywszy, upadła.

60

»Boże mój! czego potem nędzna nie czyniła,

»Kiedy się na swem wiernem łożu położyła?

»Niebieską twarz gniewliwem paznogciem drapała,

»Piersi tłukła pięściami, złote włosy rwała,

»Częstokroć sobie onę ostateczną mowę

»Co raz przypominając Aryodantowę,

»Że przyczyna onego szalonego skoku

»Z ostrej skały z bystrego wszytka poszła wzroku.

61

»Wszędzie się rozgłosiła ta wieść w onej dobie,

»Że od wielkiej żałości sam śmierć zadał sobie.

»Płakał go król, płakała rada i dworzanie,

»Płakał go i fraucymer[334] i dworowe panie,

»Ale najbarziej płakał brat jego rodzony,

»W tak nieuhamowanem żalu utopiony,

»Że ledwie na się swoich rąk jego przykładem

»Nie obrócił i nie szedł za niem świeżem śladem.

62

»I kiedy to rozbierał i sobie rachował,

»Królewnę winną śmierci jego być najdował,

»Tak tusząc, że z onego nocnego widzenia

»Wszytka przyczyna jego urosła zginienia;

»I od wielkiej chciwości pomsty zaślepiony,

»Od gniewu i srogiego żalu zwyciężony,

»Odważył sobie wszytko i królewską łaskę

»I nienawiść wszytkiego państwa mieć za fraszkę.

63

»I przyszedszy przed króla, na przestronej sali,

»Gdy w nawiętszej gromadzie ludzie przed niem stali,

»Tak począł swą rzecz: »Tak wiedz, królu miłościwy,

»»Że dla twej córki zginął mój brat nieszczęśliwy;

»»Ona mu sama dała do tego przyczynę

»»I dlatego jej samej tylko daję winę.

»»Z żalu sobie śmierć zadał, kiedy ją w nierządzie

»»Zastał, tak jako się to pokaże na sądzie.

64

»»Miłował ją i wszyscy wiedzieć o tem mogą,

»»A miłował uczciwie i zwyczajną drogą,

»»Tusząc za swe przewagi, którycheś się dosyć

»»Napatrzył, w małżeństwo ją u ciebie uprosić.

»»Ale gdy on z daleka poglądał na liście[335]

»»I liścia tylko wąchał, drugi oczywiście

»»Na zachowane drzewo wlazł niespodziewany

»»I ukradkiem oberwał owoc pożądany«.

65

»I powiadał, że widział własnem swojem okiem

»Gineprę samę jednę na ganku wysokiem

»I że z niego drabinę plecioną spuszczała

»I po niej przystęp komuś do siebie dawała;

»Którego nie mógł poznać, bo żeby beł tajny,

»Włosy zakrył i ubiór nosił niezwyczajny.

»Przydał i to, że kto mu fałsz w tej sprawie zada,

»Bronią tego dowiedzie, że prawdę powiada.

66

»Co mniemasz, jako beł z tej żałosny nowiny

»I jako się król wstydził, część[336] dla tej przyczyny,

»Że tego o swej córce nigdy nie rozumiał,

»Co teraz o niej słyszy, i zbytnie się zdumiał;

»Część, że widzi, że jeśli jaki niestrwożony

»Rycerz się nie podejmie Ginepry obrony,

»Coby chciał Lurkaniemu fałsz ręką pokazać,

»Musi ją na srogą śmierć według prawa skazać.

67

»Nie wiem, jeśliś wiadomy jest prawa naszego

»I ostrych dziwnie ustaw państwa tutecznego,

»Które na okrutną śmierć te wszystkie skazują,

»Które z kiem inszem, okrom męża, występują[337];

»Umrze każda koniecznie, jeśliby jakiego

»Za miesiąc nie nalazła rycerza mężnego,

»Coby złemu potwarcy ręką w pojedynku

»Nie ukazał, że tego nie winna uczynku.

68

»Król, któremu się tak zda, że ją potwarzono,

»Kazał, aby po wszytkiem państwie wytrąbiono,

»Że ją z wielkiem posagiem da temu za żonę,

»Który z niej zdejmie zmazę i osławę[338] onę.

»Ktoby się tego podjął, nie słychać żadnego;

»Owszem tylko patrzają jeden na drugiego,

»Bo ten Lurkani tak jest męstwem zawołany,

»Że się nikt nie chce kusić oń między dworzany.

69

»Nadto tak zła fortuna chciała królewnina,

»Że w państwie teraz niemasz brata jej, Zerbina[339],

»Który z domu wyjechał, minęły dwie lecie,

»Szukać sławy swem męstwem tam i sam po świecie.

»Bo kiedyby się tu gdzie niedaleko bawił,

»Albo kiedyby go kto wcześnie o tem sprawił,

»Niepochybnieby przybiegł i wstąpił w bój ostry

»Z Lurkaniem i ratował nieszczęśliwej siostry.

70

»Król też, coby nie tylko chciał się z pojedynku,

»Ale i z inszych sprawić[340] miar o tem uczynku,

»Prawdali to, czy fałsz, albo jeśli słusznie

»Lurkani chce, aby ją na śmierć skazać dusznie,

»Kazał wziąć panny, które w pokoju bywały,

»Bo jeśliby to prawda, o temby wiedziały.

»Ja, widząc, gdzieby też z tem przyszło także do mnie,

»O książęciuby było barzo źle i o mnie.

71

»I dlategom pocichu z dworu ujechała

»I do książęciam tejże nocy przyjechała,

»Ukazując upadek jego i mój blizki,

»Gdzieby mię wzięto, jako insze towarzyszki.

»On mię chwalił, żem sobie dobrze postąpiła,

»Potem kazał, abym się w drogę wyprawiła

»Blizko do jego zamku, nic tam nie zmieszkawszy,

»Dla przeprowadzenia mi dwu swoich przydawszy.

72

»Jużem ci powiedziała, jakie miał pewności

»O mojej przeciw sobie Polineks szczerości.

»Ty osądź, jeśli mię był miłować wzajemnie

»Winien za zakład chęci, który miał ode mnie.

»Teraz słuchaj nagrody, jaka mię potkała,

»I jako mi się moja uprzejmość oddała,

»A patrz, jeśli się która przyjaźni statecznej

»Ma spodziewać w nagrodę miłości serdecznej.

73

»Naostatek niewdzięczny, okrutny, złośliwy,

»Prętko o mojej wierze począł być wątpliwy,

»Obawiając się, abym onej złej roboty

»Za czasem nie odkryła i jego niecnoty.

»I zmyślił, że mię chciał mieć gdzie blizko na stronie

»Dotąd, aż król powoli w gniewie swem opłonie,

»Posyłając mię wrzkomo na miejsce bezpieczne,

»A on myślał zły człowiek, na zginienie wieczne.

74

»Bo onem dwiema, którem prowadzić mię kazał

»Do pewnego swojego zamku, to rozkazał

»Potajemnie, aby mię zarazem zabili,

»Skoroby mię w te lasy gęste wprowadzili;

»I już mieli wykonać jego rozkazanie,

»Byś beł na wrzask nie przypadł i moje wołanie«.

Tak Rynaldowi w on czas Dalinda mężnemu

Powiadała, drogę swą spiesznie kończącemu,

75

Co był rad niepodobnie temu przypadkowi

I niespodziewanemu swemu trafunkowi,

Że tę nalazł, od której dostał wiadomości

O wyraźnej królewskiej córki niewinności;

I jeśli się jej gwoli chciał bić, choćby ono

Było wiadomą prawdą, co na nię mówiono,

Teraz wiedząc, że to fałsz i potwarzy jasne,

Ochotniejszy chce dla niej wstąpić w szranki ciasne.

76

Do świętego Andrzeja miasta[341] bitem torem,

Kędy król sam ze wszytkiem mieszkał swojem dworem

I gdzie on pojedynek sławny miał być, który

Miał na on czas rozstrzygnąć sprawę jego córy,

Kwapił się syn Amonów, pojeżdżając śpiesznie,

Chcąc, aby nie omieszkał i przyjechał wcześnie.

A wtem, kiedy już miasto obaczył zdaleka,

Potkał z nowiną świeżą jednego człowieka:

77

Że do dworu przyjechał rycerz jakiś pewny,

Który się podjął bojem obronić królewny;

Nie znał go nikt, bo hełmu nigdy nie odkrywał

I niezwykłego herbu na tarczy używał,

I jako się tam stawił i wjechał na miejsce,

Gdzie miał być bój, że go w twarz nikt nie widział jeszcze;

Nakoniec jego lokaj, kiedy oń pytano,

Klął się, że nie wie, kto beł i jako go zwano.

78

Usłyszawszy onę rzecz, śpiesznie pojeżdżali

Tak długo, aż pod mury same przyjechali.

Dalinda dalej jechać, bojąc się, nie chciała,

Nakoniec z Rynaldowej namowy jechała.

Zawarte było miasto; pytają wrotnego[342],

Dlaczego bramę czasu zamyka onego?

Odpowiedział, że wszyscy niemal ludzie wyszli

Z domów, aby wczas na plac naznaczony przyszli,

79

Gdzie w drugiem końcu miasta rycerz nieznajomy

Miał czynić pojedynek jawny i widomy

Na placu wymierzonem z Lurkaniem, i jeśli

Nie biją się już dotąd, w szranki pewnie weszli.

Nie wściągano Rynalda i bramę otwarto

I skoro wjechał, zaraz za niem ją zawarto.

Rynald przez puste miasto bieżąc, konia bodzie

I zostawuje w pierwszej Dalindę gospodzie,

80

Czyniąc jej serce, aby sobą nie trwożyła

I do jego zwrócenia sobie nie tęskniła;

A sam się ku placowi onemu udawa,

Gdzie już bijących się dwu rycerzów zastawa.

Bił się mężnie Lurkani, gniewem oślepiony,

Naprzeciwko królewnie; ten zaś, co z jej strony,

Niemniej, mając po sobie ludzkie życzliwości,

Mężnie odpierał siłę i jego śmiałości.

81

Było z niemi pospołu w szrankach pieszo strojnych

Sześć rycerzów, od głowy aż do stopy zbrojnych,

Siódmy książę albańskie beł świetno ubrany,

Mając pod sobą dzielny koń, w bród farbowany[343].

On sam rząd czynił, on beł do straży obranem,

Jako ten, który szockiem w ten czas beł hetmanem;

A z niebezpieczeństwa się królewny radował

Na sercu i wesołą postać ukazował.

82

Rynald wtem między gęstem ludem w onej dobie

Jedzie, Bajard przestroną czyni drogę sobie;

Bo kto bystrość i rzeźwość jego chodu czuje,

Ustępując, znać dawa, że nie nachramuje.

Tak się tam Rynald stawia, wszytek okazały,

Wszytkiem się zda być rycerz wielki i wspaniały;

Wtem przed królem stanie, a lud biegł, chcący wiedzieć,

Z czem przyjechał i co chciał królowi powiedzieć.

83

»Wielki królu! każ — prawi — rozwieść tych co pręcej

»I niechajby się z sobą już nie bili więcej!

»Bo tak wiedz: którykolwiek zginie, niewątpliwie

»Niewinnie zginąć musi i niesprawiedliwie!

»Jeden, że ma po sobie słuszność, tak rozumie,

»Lecz się myli i kłama, choć kłamać nie umie,

»I tenże błąd, co brata jego zdrowia zbawił,

»I jego przeciw twojej córce tak zakrwawił.

84

»Drugi nie wie, jeśli się wziął za sprawiedliwą,

»Ale z szczerej dobroci, żądzą sławy chciwą

»Odważył się, jako cny rycerz, na zginienie,

»Chcąc ratować od śmierci tak piękne stworzenie.

»Ja obronę i pomoc niosę niewinności,

»Ale zgubę fałszowi, zdradzie i chytrości!

»Ale każ wprzód tych rozwieść i rozerwać, proszę,

»A posłuchaj cierpliwie, co przed cię przyniosę«.

85

Na powagę rycerza, w on czas tak godnego,

Jakiem się zdał być Rynald z pojźrzenia samego,

Kazał król, aby zaraz między nie wstąpili

I aby się jem więcej bić nie dopuścili;

Któremu wespół z radą, panom i dworowi,

Także pospolitemu wszytkiemu ludowi

Rynald odkrył książęcia albańskiego radę

I przeciwko królewnie fałsz i jego zdradę.

86

Potem się bronią w ręku dowieść ofiarował,

Że to prawda, co mówił i co pokazował.

Kazano Polineksa wołać; on przyzwany

Stanął, ale na twarzy wszytek pomieszany,

Jednak tego wszytkiego zapierał się śmiele.

Rynald na to powiedział: »Nie trzeba tu wiele,

»Da się tu wnetże widzieć«. Ten i ów beł zbrojny,

Plac gotowy: tak zaraz szli z sobą do wojny.

87

O jako się król cieszył i lud pospolity,

Że miał bronić królewny rycerz znamienity,

Tusząc, że Bóg pokaże w sprawiedliwem sądzie,

Że to fałsz beł, że była zastana w nierządzie.

Wielką wszyscy nadętość w książęciu widzieli,

Że beł chytry, okrutny, zły, wszyscy wiedzieli,

Tak, że nie beł dziw żaden, że i to uczynił

I tak zdradliwie córkę królewską obwinił.

88

Serce mu drżało z strachu, wszytek zbladł na twarzy,

Tkniony wewnątrz sumieniem zmyślonej potwarzy.

Zatem za wytrąbieniem trzeciem drzewo[344] w toku[345]

Złożył; ale i Rynald ze wszytkiego skoku

Także przeciwko niemu bieżał i tak mierzył,

Żeby go prosto w piersi trafił i uderzył.

Jakoż się skutek potem z jego żądzą zgodził:

Właśnie go w piersi ostrą kopią ugodził.

89

Od konia kilka łokci z siodła wysadzony,

Padł, mając koniec drzewa w piersiach przyłomiony.

Leżącego na ziemi Rynald następuje,

Zsiadszy z konia, i hełm mu kryty rozwięzuje.

On się bronić nie może, ręce tylko wznosi

I u niego pokornie miłosierdzia prosi,

I tak, że król mógł słyszeć i bliższy dworzanie,

Wyznał jawnie, że słuszne za fałsz wziął karanie.

90

Coś jeszcze więcej nad to chciał mówić, gdy leżał

Na ziemi, ale go głos i żywot odbieżał.

Król widząc swą fałszywie dziewkę oskarżoną,

Od osławy[346] i śmierci razem wybawioną,

Beł weselszy i barziej został pocieszony,

Niżli kiedyby zbywszy państwa i korony,

Teraz mu ją zaś na skroń kładziono; samego

Poważa i czci tylko Rynalda mężnego.

91

I poznawszy go z twarzy, gdy szyszak zdjął z głowy —

Bo go przedtem widywał — nabożnemi słowy

Dziękował Bogu, że mu tak godny ratunek,

Jaki to beł, w czas posłał na jego frasunek.

Tam też zaś nieznajomy drugi rycerz, który

Przyjechał beł na on czas dla królewskiej córy

Wszytek zbrój no, aby jej w tem razie ratował,

Wszytkiemu się, na stronie stojąc, przypatrował.

92

Ten beł proszon od króla, aby mu powiedział

Imię swoje, albo zdjął szyszak, żeby wiedział,

Jako mu to nagrodzić, i aby pokazał,

Że jego dobrą wolą wysoko poważał.

On też na te królewskie prośby i namowy

Nie chciał się dłużej bawić i szyszak zdjął z głowy.

Kto to beł i jak się zwał? — Jeśli chcecie wiedzieć,

O wszytkiem w drugiej pieśni wolę wam powiedzieć.

Koniec pieśni piątej.

VI. Pieśń szósta

Argument

Albańskie księstwo dają Aryodantowi

W posagu, cnej Ginepry wybawicielowi.

Rugier mając pod sobą koń dziwny, skrzydlaty,

Trafia, gdzie beł Alcyny chytrej dwór bogaty;

O której się nierządzie potem dowiaduje

Od mirtu i wyjechać od niej się gotuje;

Ale wstręty najduje potem i obrony,

Na nowy bój od pięknych dziewek prowadzony.

Allegorye

Pałac Alcyny w tej szóstej pieśni i sama Alcyna, która nacieszywszy się chwilę z swemi miłośnikami, potem je obracała w drzewa i w źwierzęta, znać nam daje, jako rozkoszy cielesne odejmują postać ludzką, nie tylko rozum, człowiekowi, który się na nie uda.

1. Skład pierwszy

Myli się, kto źle czyniąc, rozumie, że złości

I grzech i jego zdrady mają być w skrytości;

Bo powietrze, które ma wszędzie koło siebie,

I ziemia sama woła, w której je pogrzebie,

Choćby wszyscy milczeli, i Bóg to sprawuje

Częstokroć, że grzech, skoro czas mały folguje,

Tak grzesznika prowadzi i tak oszukiwa,

Że, niepytany, niechcąc sam siebie odkrywa.

2

I Polineks na on czas mniemał nieszczęśliwy,

Że miał być tajny jego uczynek złośliwy,

Kiedyby beł Dalindę, jako się usadził,

Która to sama mogła objawić, zagładził.

Przydawszy grzech do grzechu, tak się stąd ucieszył,

Że złe, które mógł odwlec, sam sobie przyśpieszył.

Mógł je zwlec lub mu zniknąć[347] człowiek niepobożny,

A teraz sam wbiegł pędem na śmierć, nieostrożny.

3

I razem i majętność i żywot utracił

I co daleko więtsza, czcią tego przypłacił.

Powiedziałem wam przedtem, jako poznać chciano

Rycerza, który, kto był, jeszcze nie wiedziano;

Teraz tę historyą kończę. Kiedy pilnie

Król, aby mu się odkrył, prosił go usilnie,

Pokazał, że był, zdjąwszy z głowy hełm spiżany,

Aryodant, po wszytkiej Szkocyej płakany.

4

Którego rozumiejąc, że już beł zginiony,

Płakała i królewna i jego rodzony,

Płakał król i wszytek lud, dworzanie płakali,

Bo wielką jego dobroć wszyscy miłowali.

To były szczere plotki, które rozsiał o niem

On pielgrzym, że utonął i już było po niem.

Prawda jednak, że widział, kiedy z ostrej skały

Głową na dół z zapędem skoczył między wały.

5

Ale jako się często trafia stroskanemu,

Z ostatecznej nadzieje nagle zrzuconemu,

Że się śmierci napiera i chciwie jej czeka,

A kiedy blizko przydzie, to przed nią ucieka:

Tak Aryodant, w morze na on czas wskoczywszy,

Widząc, że źle, prędko się na śmierć rozmyśliwszy,

Tak się długo mocował z wodą, że nie zginął

I z morskich nawałności zdrów na brzeg wypłynął.

6

I chciwości swej zbytniej na śmierć przyganiając

I szaleństwem ją wielkiem w sobie nazywając,

Szedł w drogę, umaczany, od brzegu onego,

Aż domek pustelnika natrafił jednego;

I tam chwilę pomieszkać i z niem się zabawić,

Aż dotąd sobie myślił, ażby się mógł sprawić,

Jeśli[348] piękna Ginepra miała się radować

Z tego jego przypadku, jeśli[349] go żałować.

7

Tam to naprzód usłyszał, że gdy się otarła

Ona wieść o jej uszy, mało nie umarła

Od okrutnego żalu i wszędzie mówiono

Po Szkocyej, że o jej żywocie wątpiono;

Co beł przeciwny skutek we wszytkiem onemu

Omylnemu tak barzo widzeniu swojemu.

Potem wiedział zaś i to, co Lurkan uczynił,

I jako cną Gineprę przed królem obwinił.

8

Nie mniejszem gniewem pałał przeciw niemu pewnie,

Jaką pałał miłością przeciwko królewnie;

Zdał mu się być niesłuszny on jego uczynek,

Chocia o jego krzywdę miał wniść w pojedynek.

Słysząc potem, że dotąd nie beł nikt gotowy,

Coby chciał o królewnę wstąpić w bój Marsowy,

I że za tak mężnego Lurkaniego mieli,

Że się z niem bić i z niem się kosztować nie śmieli.

9

I że nadto ci, którzy Lurkaniego znali,

Tak o jego baczeniu i cnocie trzymali,

Że kiedyby to beł fałsz jaki nieprawdziwy,

Co powiadał, nie szedłby na raz tak wątpliwy,

I każdy się obawiał, który beł z jej strony,

Żeby się beł niesłusznie podjął tej obrony —

Nakoniec po rozwadze i długiem rozmyśle

Stanąć przeciwko bratu zawarł[350] na umyśle.

10

»Nie mógłbym — prawi — słyszeć i znieść tej nowiny,

»Żeby nieszczęsna miała umrzeć z mej przyczyny,

»I śmierćby mi dopiero przykra być musiała,

»Kiedyby przed oczyma memi umrzeć miała.

»Próżno to: ona sercu mojemu panuje,

»Ona zdrowiem i mojem żywotem szafuje.

»Lub słusznie lub niesłusznie dają jej tę winę,

»Byle ona została żywą, ja niech zginę.

11

»Wiem, że się o niesłuszną biorę i ujmuję

»I że zginę, lecz o to namniej się frasuję;

»Barziej o to, że gdy mię zabiją, i ona

»Za mą śmiercią musi być na śmierć osądzona.

»Jedna mi tylko w śmierci pociecha zostawa,

»Że jeśli ją Polineks, jako to udawa,

»Miłuje, obaczy to i dobrze uważy,

»Że jej odbieży, że się dla niej nie odważy.

12

»Ujźrzy i mnie, którym tak od niej urażony,

»Że na śmierć pójdę dla jej zdrowia i obrony,

»I jednem razem pomstę odniosę nad bratem,

»Który ten ogień wzniecił tak wielki, a zatem

»Sprawię, że to obaczy, że nie inszy skutek

»Będzie jego postępku, jedno żal i smutek:

»Mniemając, że się brata pomści sam nad bratem,

»Zostanie mężobójcą i okrutnem katem«.

13

Skoro to w swoich myślach zawarł[351] w onej dobie,

Nowego konia, nowej zbroje dostał sobie.

Wszytek się czarno ubrał, tarcz mu uczerniono,

Po brzegach zmalowano żółto i zielono[352].

Z trafunku potkał w drodze pewnego lokaja,

Który beł niewiadomy tamecznego kraja;

Tego tylko wziął z sobą i tak, niepoznany,

Stanął przeciwko bratu, we zbroję ubrany.

14

To, co się zasię stało, słyszeliście o tem,

I jako się dał poznać Aryodant potem;

Z czego król tak się cieszył, jako z wybawienia

Swojej córki od śmierci i od obelżenia,

Uważając, że w dawny i w ten wiek dzisiejszy

Nie beł nigdy miłośnik szczerszy i wierniejszy,

Który po takiej krzywdzie i takiej urazie

Stanął przeciwko bratu w onem jej złem razie.

15

I z swej łaski ku niemu i na zdanie panów

Swoich radnych i wszytkich przedniejszych dworzanów

I gwoli proszącemu za niem Rynaldowi

Dał za żonę Gineprę Aryodantowi;

Księstwo albańskie, które po śmierci książęcej

Na króla przypadało, przydawszy mu więcej

Wsi do niego przyległych i bliższe powiaty,

Swojej kochanej córce dał w posag bogaty.

16

I to Rynald uprosił, że imo[353] się puścił

Swą obrazę i wszytko Dalindzie odpuścił;

Która, że ślub tajemny beła uczyniła,

Syta świata, do Boga myśli obróciła

I zarazem się w drogę puściła z Szkocyej,

Chcąc mniszką zostać w pewnem klasztorze w Dacyej[354].

Ale mi się już wrócić do Rugiera trzeba,

Który na lekkiem źwierzu wyleciał pod nieba.

17

Lubo Rugier beł śmiały i mąż niestrwożony

I nie zbladł i na twarzy nie beł odmieniony,

Ja temu wierzyć nie chcę, żeby mu nie drżało

I żeby mu się serce w on czas bać nie miało.

Tak daleko wyleciał w niezwykłej prętkości,

Że nietylko Europę w wielkiej odległości,

Ale już beł i znaki minął[355] i zostawił,

Które za kres żeglarzom Herkules ustawił[356],

18

Bo hipogryf, dziwny zwierz, tak prętko skrzydłami

Machał i tak prętko siekł powietrze piórami,

Żeby beł rączem lotem nie dał wprzód ptakowi,

Który prętkie pioruny nosi Jowiszowi.

Jeśli który ptak lotem i rączością słynie,

On każdego wyścignie i każdego minie.

Wierzę, że gromy tylko same prędzej lecą,

Które nieba ogniste na dół z góry miecą.

19

Skoro wielką część świata przebiegł, nie zstępując

W lewo i w prawo, ale nabarziej prostując,

Nakoniec syt powietrza, wielkiemi kołami

Na jednę pewną wyspę powracał skrzydłami,

Podobną tej, na której po długiem męczeniu

Swojego miłośnika i swem zatajeniu

Nadobna Aretusa[357] próżno uchodziła

Ślepą drogą podziemną i morze brodziła.

20

Tak wiele świata przebiegł, a nie widział jeszcze

Tak rozkosznego kraju, jako ono miejsce;

Ale choćby beł wszytek i tam i sam różno

Przewidział, takie drugie naleść było próżno.

Nad którem zakoli wszy koły przestronemi

Z Rugierem koń skrzydlaty, spuszczał się ku ziemi,

Gdzie pagórki uprawne, przejźrzoczyste wody,

Łąki i brzegi piękne i pyszne ogrody,

21

Łąki wesołe i w nich w rzędy usadzone

Różne drzewa, i w owoc i w kwiat opatrzone,

I palmy i cyprysy i pięknie kwitnące

Pomarańcze i mirty i cedry pachniące

Sprawą gęstego liścia[358] i przyjemnych cieniów

Używały gorąca słonecznych promieniów,

A między gałęziami słowicy latali

I rozkosznemi garły wdzięcznie przebierali.

22

Między rumianą różą i białą lilią,

Które tam zawżdy świeże z ciepłych wiatrów żyją,

Przechodzą się zające prętkie z królikami

I wyniosłe jelenie z pysznemi czołami;

Nie boją się bezpieczni, bo ich tam nie straszą,

Lub się w trawie pokładą, lubo się w niej pasą.

Skaczą pierzchliwe sarny i chyże daniele,

Których tamte równiny mają barzo wiele.

23

Gdy niedaleko ziemi beł zwierz niestateczny,

Tak blizko, że skok z niego nie beł niebezpieczny,

Rugier wsparty na ręce i kęs wyniesiony

Na łęku, skoczył z niego na wzgórek zielony

I mocno w ręku trzyma u wódz długie pasy,

Bojąc się, aby wzgórę nie biegł w one czasy.

Potem go przywięzuje do mirtu jednego

Między sośnią[359] i dębem u brzegu morskiego.

24

I przy zdroju, obeszłem[360] płodnemi palmami

I wkoło opasanem pięknemi cedrami,

Rozebrał się ze zbroje, hełm i rękawice

I tarcz zrzucił i złożył tuż podle krynice;

I raz do gór, a drugi raz do morskiej wody

Obracał twarz na wiatry, przynoszące chłody,

Które z wolnem szemraniem wierzchy drzew ogromnych

Trzęsły, lip, sosien[361], buków i dębów niezłomnych.

25

Czasem sobie spoconą twarz, czoło rękami

I suche wargi płócze zimnemi wodami,

Aby się mu zagrzane ochłodziły żyły,

Które się w niem z dźwigania zbroje rozpaliły.

Jakoż słusznie z nią tęsknił i nie dziwna była,

Że mu się tak na on czas barzo uprzykrzyła,

Bo w niej bez odpoczynku ubiegł w lot źwierzęcy,

Jeśli nie więcej, wielkich mil pod pięć tysięcy.

26

Tam między gałęziami ustrojone w pierze

Stojąc w cieniu i chłodzie ono dziwne źwierzę,

Porwie się, chcąc uciekać, bo mu się tak zdało,

Że nań coś straszliwego z gęstwy wypadało,

I mirtem, u którego było uwiązane,

Tak trząsł, że opadały rózgi przyłamane,

I porusza go prawie z samego korzenia,

Ale mocnego urwać nie może rzemienia.

27

Jako pień, który ma drzeń[362] próżny i nadgniły,

Kiedy się podeń ognie mocne podłożyły,

Skoro w niem płomień strawi mokre wilgotności

I wiatr wielki, który miał w śrzodku swych wnętrzności,

Ożywa się i sapi i dźwięk czyni na dnie,

Aż drogę najdzie, którą do wierzchu wypadnie:

Tak piszczał i tak sapał, od konia ciągniony,

I nakoniec się ozwał on mirt urażony.

28

Ozwał się, jako trzeba, głosem dosyć głośnem

I wyraźnem, lecz smętnem i barzo żałosnem:

»Jeśli — prawi — pobożność i ludzkość miłujesz,

»Jeśli jakie litości miejsce zostawujesz,

»Jakoć widzę przystoi i jako postawą

»I twarzą ukazujesz skłonną i łaskawą,

»Odwiąż konia ode mnie: dosyć ciężkie razy

»I męki wewnątrz cierpię krom zwierzchniej urazy!«

29

Na pierwszy dźwięk onego głosu twarz obrócił

I wstał Rugier zaraz i do mirtu powrócił;

I gdy on głos wyraźniej słyszał i zrozumiał,

Że mirt mówi, jako żyw, barziej się nie zdumiał,

I skoczywszy, lotnego konia odwięzował,

A wstydem zaś rumiane jagody farbował.

»Ktośkolwiek, odpuść — prawi — proszę, mojej winie,

»Lub człowieczej, lub leśnej jesteś duch boginie.

30

»Nie widziałem — cudowne to są u mnie rzeczy! —

»Żeby pod skórą w drzewie mieszkał duch człowieczy.

»To sprawiło, żem miejsce to obrał koniowi,

»I uczyniłem krzywdę twojemu mirtowi.

»Ale proszę, niechaj wiem, ktoś, co się tu kryjesz

»I w tem drzewie pod skórą chropowatą żyjesz

»Z głosem i z duszą ludzką: tak cię niechaj jady

»Powietrzne i zarazy mijają i grady!

31

»I jeślić za tę krzywdę będę mógł i szkodę

»Jakiem swem dobrodziejstwem uczynić nagrodę,

»Na moję piękną dziewkę ślub kładę u ciebie,

»Która mem sercem władnie i ma je u siebie,

»Że to chętnie pokażę i skutkiem i słowy,

»Żem na twoję posługę zawżdy jest gotowy«.

Skoro to Rugier wyrzekł, zadrżał oczywiście

Mirt od dołu do wierzchu, że spadało liście[363].

32

Widać beło, gdy skóra pocić się poczęła,

Jako gałąź, która się dopiero ucięła,

Kiedy ją w ogień włożą, a ona mokrością

Darmo się odejmuje i swą wilgotnością.

Potem rzekł: »Twa mię dobroć do tego przywodzi,

»Którać, widzę, z ludzkości przeciw mnie pochodzi,

»Żeć wszytko, ktom jest i skąd, wypowiedzieć muszę,

»Kto mię obrócił i w mirt zawarł moję duszę.

33

»Jam beł między pierwszemi we Francyej pany

»Niepośledni, imieniem Astolf[364] mianowany;

»Orland i Rynald, oba rycerze waleczni,

»Sławni po wszytkiem świecie beli mi stryjeczni.

»Na mię po ześciu ojca mojego, Ottona[365],

»Przypaść miała dziedzictwem angielska korona.

»Byłem gładki, czemem moc pięknych pań przeraził,

»Alem nakoniec tylko sam siebie obraził.

34

»Wracając się od wyspów[366] ostatniego końca,

»Które morze indyjskie myje na wschód słońca,

»Tam, gdzie beł ze mną Rynald, męstwem zawołany

»I z wielą inszych w ślepem więzieniu trzymany,

»Skąd nas potem — wszak światu jawne są te sprawy —

»Wszystkich razem wybawił wielki rycerz z Brawy.

»Potemeśmy na zachód morskiemi brzegami

»Poszli, tam, gdzie północny wiatr kręci piaskami.

35

»I jako nasza droga i złe losy chciały,

»Które nas do nieszczęścia gwałtem pociągały,

»Jednego dnia poranu weszliśmy w równiny,

»Gdzie był zamek nad morzem bogatej Alcyny[367].

»Nie było jej w niem w ten czas, indziej się bawiła,

»Bośmy zastali, że się na brzegu cieszyła,

»I widzieliśmy, kiedy wyciągała wszędy,

»Gdzie stała, ryby na brzeg bez sieci, bez wędy.

36

»Biegli do niej zapędem prędcy delfinowie

»I z rozdziewioną gębą ogromni wyzowie;

»Głowaczowie[368] i salpy razem przybiegały

»I wraz swoje leniwe sny zostawowały;

»Mułowie[369] i łosiowie[370] biegli jednąż drogą,

»Mijając się i płynąc, jak naprędzej mogą,

»Pistryki[371], fizytery[372] z orkami[373] wielkiemi

»I okrutne baleny[374] z grzbietami strasznemi.

37

»Widzieliśmy jednego tamże wieloryba —

»Próżno to: nie może być w morzu więtsza ryba —

»Na jedenaście kroków, mogę to rzec śmiele,

»Z wody słonej zbyt miąższe ukazował skrzele.

»Wszyscyśmy, co nas było, w tem błędzie zostali,

»Bo się z miejsca nie ruszał, wszyscyśmy mniemali,

»Że to na wodzie jaki beł wysepek[375] mały:

»Tak się daleko oba końce rozciągały.

38

»Na gołe tylko słowa i na proste czary

»Biegł rybi rodzaj do niej, jako do ofiary.

»Ta Alcyna jest siostra Morgany[376] rodzona,

»Nie wiem, czy młodsza laty, czy wprzód urodzona,

»Czy sobie są bliźnięta. Ta, gdy mię ujźrzała,

»Żem się jej jakoś udał, twarzą znać dawała,

»Myśląc chytrze, aby mnie od mego odwiodła

»Towarzystwa i łatwie myśli swej dowiodła.

39

»Potkawszy nas, z wesołą twarzą przywitała

»I wielką nam uczciwość i cześć wyrządzała:

»»Proszę, proszę, rycerze, abyście przyjęli

»»To, co dom ma, a zemną sobie dziś wytchnęli.

»»Jakoż kiedybyście się zabawić co chcieli,

»»Łowybyście moich ryb rozlicznych widzieli,

»»Gołych, kosmatych, z łuską, bez łuski: a trzeba

»»Wiedzieć, że ich mam więcej, niż gwiazd mają nieba«.

40

»Naszy się zatem widzieć syren napierają,

»Które gniewliwe morze śpiewaniem błagają.

»Takeśmy stamtąd poszli tam, gdzie się wracała

»Zawsze jednej godziny, której nie chybiała,

»I tam nam ukazała, jakom rzekł, wielkiego

»Wieloryba, wysepce małej podobnego.

»Ja, com był zawżdy, czego dziś mi żal, ciekawy,

»Orce onej wskoczyłem prętko na bok prawy.

41

»Rynald, bojąc się o mnie, mówił mi z Dudonem[377],

»Abym nie chodził, abym nie był tak szalonem.

»Alcyna zatem obu onych zostawiła

»I śmiała się wesoło i za mną skoczyła.

»Potem wielorybowi rozkazała płynąć:

»Jam się uląkł, mniemając, żem miał zaraz zginąć.

»On poszedł wierzchem morza w niedościgłem biegu;

»Chciałem skoczyć, alem beł daleko od brzegu.

42

»Rynald, chcąc mię ratować, skoczył między wały

»I mało nie utonął, bo wiatry powstały;

»Wiatry srogie powstały, które niepogodę

»Sprawiły i wzburzyły ze dna morską wodę.

»Co się z niem potem stało, ja wiedzieć nie mogę.

»Alcyna wtem, ciesząc mię, poszła w mokrą drogę

»I na straszliwem dziwie spół ze mną jechała

»I wśród morza całą noc i dzień mię trzymała.

43

»Ażeśmy przyjechali do wyspy osobnej,

»Której część jest pod władzą Alcyny nadobnej,

»Która ją Logistylli[378], siestrze swej, odjęła,

»Co po ojcu w dziedzictwo wszytko państwo wzięła;

»To dlatego, że ona sama jest zrodzona

»Uczciwie i w małżeństwie od ojca spłodzona,

»Te zaś obie tak, jako ludzie powiadają,

»Z cudzołostwa brzydkiego spłodzone być mają.

44

»A jako te obie są wielkie nierządnice,

»I niecnoty i, jako wiedzą, czarownice,

»A ta zasię w czystości okrom zmazy żywie

»I rządzi się w swem stanie dobrze i uczciwie,

»Otóż te się przeciw niej obiedwie sprzysięgły,

»Aby same rządziły i ten kraj osięgły,

»Kiedyby ją z tej wyspy, jako chcą, wyparły;

»Jakoż już mało nie sto zamków jej wydarły.

45

»I na łokiećby ziemie jej nie zostawiły,

»Bo na nię nieraz wojska potężne zwodziły;

»Ale jem z jednej strony góra zastępuje,

»Z drugiej strony brzeg morski przeście jem hamuje,

»Tak, jako góra i brzeg jest między Szkocyą,

»Co je od siebie dzieli, a między Anglią.

»Ale przecie Alcyna i Morgana rady

»Wzięłyby jej ostatek, by nie te zawady.

46

»Niema inszej przyczyny para sióstr złośliwa

»Żadnej do niej okrom tej, że dobra, cnotliwa.

»Ale tego dopowiem, jakom w mirt zielony

»Od Alcyny beł chytrej potem obrócony.

»Tak masz wiedzieć, że barzo we mnie się kochała

»I z dusze mię, mogę tak mówić, miłowała;

»I ja ją niemniej, znając, że mi tak życzliwa

»I że tak beła gładka i tak urodziwa.

47

»Takem chwilę zażywał cudownej gładkości,

»Widząc, że się w niej wszytkie zebrały piękności;

»Bo co swe przyrodzenie dary rozdzieliło,

»To tej, to owej, w niej się wszytko zgromadziło.

»Francya mi i wszytkie rzeczy z głowy wyszły,

»W niej serce, w niej mam wszytkie utopione zmysły;

»W niej się kończyły zawżdy, w niej się poczynały

»Moje myśli i nigdy odwieść się nie dały.

48

»I ona mię, jakom rzekł, także miłowała,

»Serdecznie i o inszych, okrom mnie, nie dbała;

»Mnie gwoli miłośniki wszytkie opuściła,

»Bo nimem się ja trafił, miała inszych »siła.

»Jam zawsze przy jej boku we dnie beł i w nocy,

»Mnie władzej, mnie nad sobą dopuściła mocy,

»Ze mną wszytkie zabawy; przyszło-li do mowy,

»Ni o czem, jeno o mnie, były jej rozmowy.

49

»Ale na co się tykać rozjątrzonej rany,

»Nie mogąc od nikogo w niej być ratowany?

»Na co przeszłe wspominać dobro? Barziej szkodzi,

»Głowę tem psować, co się na nic nie przygodzi.

»Bo kiedym tak rozumiał, żem beł u Alcyny

»W nawiętszej łasce, nie wiem, dla jakiej przyczyny

»Odmienna białagłowa nagle mną wzgardziła

»I serce, mnie raz dane, indziej obróciła.

50

»Dopierom, acz po czasie, postrzegł w jej miłości

»I niestatku i wielkiej nieustawiczności,

»Bo nie byłem w jej łasce dwu miesięcy więcej,

»Jako inszego wzięła, a mnie co napręcej

»Precz kazała i tak mię od siebie wygnała

»I więcej do mnie chęci swych skłonić nie chciała.

»Dowiedziałem się potem, że inszych niemało,

»Nie tylko mnie samego, to od niej potkało.

51

»Ale żeby po świecie jeżdżąc, nie mówili

»O niej i wszeteczeństwa jej nie osławili,

»Bierze jem twarz[379] tę, którą mają z przyrodzenia,

»A w dęby je tam i sam i w sośnie odmienia,

»W cedry, w palmy i w buki i w wielkie topole

»I w różne drzewa, których widzisz pełne pole,

»Czasem, jako się wiedmie podoba, w bydlęta,

»W ptaki, zdroje, kamienie i w dzikie źwierzęta.

52

»A ty, któryś tu torem niezwyczajnej drogi

»Wszedł na śmiertelną wyspę, na upadek srogi

»Dawnego miłośnika i zgubę, którego

»Odmieni pewnie w drzewo, albo w co takiego,

»To prawda, że ty w wielkiej łasce u niej będziesz

»I wszytkie rządy weźmiesz i kraj ten osiędziesz;

»Ale wiedz, że nakoniec zostać ci bydlęciem

»Lub drzewem lubo ptakiem lub jakiem źwierzęciem.

53

»Jam cię ato o wszytkiem dostatecznie sprawił,

»Nie żebych wierzył, żebyś tem się stąd wybawił,

»Ale kiedyś już dobrze tę sprawę zrozumiał,

»Abyś sobie postąpić i poczynać umiał.

»Bo jako różne twarzy[380] Bóg ludziom rozdaje,

»Tak jem dowcip i różne dawa obyczaje.

»Podobno będziesz umiał zabieżeć swej szkodzie

»I lepiej, niżli drudzy, rządzić się w przygodzie«.

54

Rugier, który miał o tem sprawę dostateczną,

Że Bradamanta siostrą była mu stryjeczną,

Żałował, że przez sprosnej czarownice sprawę

Odmienił w nieme drzewo człowieczą postawę,

I dla kochanej dziewki, którą tak miłował,

Radby go w onem jego nieszczęściu ratował,

A iż nie ma sposobu, iż mu nie pomoże,

Słowy go tylko cieszy i czyni, co może.

55

Cieszył Rugier Astolfa, jako mógł, i potem

Z pilnością się u niego dowiadował o tem,

Jeśli mógł prześć przez góry, lubo przez równiny

Do Logistylle, państwa mijając Alcyny.

Że była insza droga, ale kamienista,

Przykra i niebezpieczna i bardzo skalista,

Jeśli uszedszy trochę, puści drogę w lewo,

A prawą weźmie w góry, powiedziało drzewo.

56

Ale jeśli w tę stronę pójdzie lub pojedzie,

Niechaj wie, że niewiele tą drogą ujedzie;

Bo się potka z jej strażą, która zastępować

Zwykła tamten gościeniec i ludzi hamować,

Bo tam głębsze Alcyna, niż na cztery chłopy,

Miasto murów rzuciła rowy i przekopy

I nikogo, ktoby ją chciał minąć, nie puszcza.

Rugier drzewu dziękuje i w drogę się puszcza,

57

Tusząc sobie, że go straż ona nie zawściągnie.

Hipogryfa prowadzi i za sobą ciągnie;

Nie chciał nań wsieść, bojąc się, aby w czem nie zbłądził,

By mu tego, co pierwej, teraz nie wyrządził

I nad wolą go jego nie niósł dalej, niżli

Potrzeba chce; a teraz tylko o tem myśli,

Aby do Logistylle zdrów przybył krainy

I beł bezpieczny od zdrad bezecnej Alcyny.

58

Wsieść na konia swojego namyślał się potem

I tak przebyć do pięknej Logistylle lotem;

Ale mu nie dowierza, naprzód, że miał skrzydła,

A potem, że nie słuchał wodze[381] i wędzidła.

Czasem sobie sam mówi: »Przejdę jakiem kształtem,

A będą-li mi bronić, więc mocą i gwałtem«.

A wtem nad morzem miasto Alcynine mało

Więcej, niż w dobrej mili, widzieć mu się zdało.

59

Z daleka mu się długie mury ukazały,

Które wielki kraj w sobie kołem zawierały.

Wysokość ich jest dziwna, a wszytko ze złota

Szczerego, od twardego ukowane młota.

Siła jest tych, którzy tak trzymają, tak sądzą,

Że to tam alchimia[382], ale pewnie błądzą;

Może też być, że zgadli: ja, co jej nie umiem,

Iż się świeci, za złoto właściwe rozumiem.

60

Jako skoro się pod mur przybliżył wysoki,

Nad który mocniejszego świat, jako szeroki,

Nie ma, puścił gościniec z ubitego toru,

Który szedł przez równiny do wielkiego dworu;

I myśląc minąć drogę i bogate mury,

Udał się bezpieczniejszem w prawo między góry.

Ale kiedy niósł dalej ukwapliwe nogi,

Potkał hufiec, który go chciał zbić z onej drogi.

61

Nikt na świecie postaci nie widział dziwniejszych

Ani szpetniejszych twarzy ani foremniejszych;

Jedni małpie, a drudzy kocie głowy mają,

Dopiero być od szyje ludźmi poczynają;

Ci kozie nogi mają, ci kopyta krowie,

Są z niemi i mieszańcy, srodzy Centaurowie,

Są ludzie niewstydliwi z głupiemi starcami,

Ci nadzy, ci różnemi nakryci skórami.

62

Ten bez uzdy na koniu, ten zaś w uździenicy,

Ten na wole, a tamten jedzie na oślicy;

Ten zasiadł na Centaura, ten, jako pokusa[383],

Orła wielkiego, a ten ma pod sobą strusa.

Ten dzban u gęby trzyma, ten róg — jakie stroje! —

Ten samiec, ten samica, a ten jest oboje.

Ci osęki, ci rożny, ci niosą motyki,

Jedni mają kosztury, drudzy basałyki[384].

63

Tych wszytkich beł rotmistrzem jeden z świniem uchem,

Z tłustą twarzą szeroką, z barzo wielkiem brzuchem,

Pijany, że o świecie nic a nic nie wiedział,

A na żółwiu, leniwo barzo jadąc, siedział.

Prowadzili go pod niem z tej i z owej strony;

Poplwał się wszytek, wźrok miał na dół pochylony.

Jedni mu czoło, drudzy wąsy ocierali,

A drudzy czyniąc mu wiatr, chustkami machali.

64

Jeden, co ludzką postać i brzuch miał i nogi,

A psią szyję i uszy i pysk brzydki, srogi,

Szczekał nań, aby drodze, którą się obrócił,

Dał pokój, a nie mijał miasta i powrócił.

On na to: »Nie powrócę i pójdę swą drogą,

»Póki tem, który widzisz, ręce władać mogą«.

I miecz mu ukazował, który mu do gęby

Obrócił, kiedy warczał i wyszczerzał zęby.

65

Oszczepem się plugawy, sprosny dziw zamierzył;

Ale Rugier uprzedził i pierwej uderzył

I sztychem nieuchronnem brzuch przepędził pełny,

Że na dwie piędzi przepadł tyłem miecz śmiertelny.

Wtem wziąwszy tarcz na ramię, jako rycerz mężny,

Siekł; ale nieprzyjaciel barzo beł potężny

I tak wielki, że okrył koło niego pole:

Ten w zad siecze, ten w oczy, ten go z boku kole.

66

On ze wszytkiemi zaraz srogi bój rozczyna,

Temu łeb, temu piersi na poły rozcina.

Małe wstręty najduje miecz cnego rycerza:

Nie miał z nich żaden zbroje, szyszaka, pancerza.

Ale go naostatek tak barzo ściskają,

Tak nań to stąd, to zowąd, zewsząd nacierają,

Żeby mu było trzeba tam tak gęstej ręki,

Jako miał Bryareus[385], on olbrzym stóręki.

67

Kiedyby beł pokrowiec z puklerza onego

Od Atlanta u łęku zdjął zostawionego,

Który, jeśli pomnicie, blaskiem oczy psował

I pamięć ćmił i zmysły wszytkie odejmował,

Łatwieby je beł pobił rycerz niezwalczony,

Boby beł padł na ziemi każdy, oślepiony;

Ale się strzegł sposobów takich, bo w te cele

Mierzył: męstwem wygrawać, a nie przez fortele.

68

Co bądź, to bądź, woli tam śmierć zaraz otrzymać,

Aniżeli się tak marnem ludziom dać poimać;

A wtem od złotych murów z bramy ukwapliwe

Wyjeżdżały dwie piękne dziewki urodziwe.

Znać było z obyczajów, z postawy i z chodu,

Że były wysokiego i zacnego rodu

I że nie u pasterzów, ale się na dworze

Wychowały, a były prawie w samej porze.

69

Siedziały, ta z jednego, ta z drugiego kraja,

Na jednorożcu[386], co beł bielszy gronostaja.

Obie były tak piękne, tak bogatem strojem

Ubrane w drogie szaty cudzoziemskiem krojem,

Że ktoby się wszytkiemu u nich przypatrował,

Niebieskiegoby oka na to potrzebował,

Aby mógł o nich sądzić, i kiedyby miała

Ciało piękność, takby się malować musiała

70

Jechały obie tam, gdzie Rugier był ściśniony

I od brzydkiego hufcu wkoło otoczony.

Zaraz się sprosne dziwy porozstępowały,

A one wtem Rugiera mężnego witały;

Który barwą różaną jagody farbował,

Kiedy pannom za ludzki postępek dziękował,

Gotowy będąc z niemi, o co go prosiły,

Iść do złotego miasta, gdzie go prowadziły.

71

Ozdoby, które piękną bramę ubierały,

Trochę się wydawały i występowały;

Wszytkie jej części zwierzchnie, wysokie i spodnie

Nakryły drogie perły i kamienie wschodnie.

Trzymały ją, na cztery rzędy rozdzielone,

Z jednego dyamentu filary zrobione;

Który jeśli prawdziwy, jeśli beł fałszywy[387],

Nie wiem, toli[388] się świecił i miał ogień żywy.

72

Po gankach się nad bramą często przebiegały

Piękne panny i nazbyt bezpiecznie[389] igrały;

Które gdyby postępki miały poważniejsze,

Tyle dwojeby były podomno piękniejsze.

Wszytkie na sobie miały ubiory zielone

I wieńcami z różnych ziół głowy ozdobione.

Te go z ofiarowaniem i podług zwyczaju

Do rozkosznego w on czas prowadziły raju.

73

Zwać rajem miejsce może[390], gdzie się urodziła

Słodka miłość i gdzie swe gniazdo założyła.

Wszystek tam wiek, wszystek czas po pysznych obiadach

Na tańcach, na grach albo trawią na biesiadach;

Myślenie czarnych włosów siwizną nie dwoi,

W sercu tam, jako żywo, troska nie postoi.

Niewczas tam nie ma miejsca, nie ma niedostatek,

Tam pełnem rogiem leje swe dary dostatek.

74

Tu, gdzie się zda, że zawżdy śmieje się wesoło,

Zawżdy pogodne kwiecień ukazuje czoło.

Ozdobieni na głowach rozkwitłemi wieńcy,

Różne zabawy mają panny i młodzieńcy:

Ten skacze, ten tańcuje, ten wytycha w cieniu,

Ten śpiewa przy ciekącem albo gra strumieniu;

Ci się wzajem całując w zapalone wargi,

Odkrywają sobie spół swe miłosne skargi.

75

Po wierzchu wielkich sosien[391] i szerokolistych

Dębów i buków i lip gęstych, nieprzejźrzystych

Młode i niedorosłe Miłości igrają

I z zwycięstwa swojego pociech zażywają:

Ta sidło, ta sieć stawia, ta ciągnie łuk krzywy

I niepochybne strzały wypuszcza z cięciwy;

Ta na oślep bełt ostrzy, ta hartu żelescu

Przydawa, żeby mocniej uderzyć po miejscu.

76

Tu konia Rugierowi podano inszego,

Pięknego i dzielnego, siercią cisawego,

Na którem siodło drogie i rząd był bogaty,

Kamieniami sadzony; a pierwszy, skrzydlaty,

Co posłuszny staremu bywał Atlantowi,

Rozkazano pewnemu wieść masztalerzowi,

Aby go za Rugierem prowadził powolej

I nie czynił mu gwałtu i żadnej niewolej.

77

Wtem one piękne dziewki, które straszliwemu

Rugiera obroniły hufcowi brzydkiemu,

Który mu w jego drodze wstręt czynił przez dzięki[392],

Kiedy się udał w góry w stronę z prawej ręki,

Tak mówiły: »Twe męstwo, rycerzu wspaniały,

»O któremeśmy siła z różnych miejsc słyszały,

»Czyni nam takie serce, że cię myślem użyć,

»Abyś nam w jednej sprawie naszej chciał posłużyć.

78

»Dojedziemy nadalej za małą godzinę

»Wielkiego bagna, które dzieli tę równinę,

»Do którego może być jeszcze równa mila,

»Gdzie mostu okrutnica strzeże Eryfila;

»Tych, którzy prześć na drugą stronę mają wolą,

»Łupi, kradnie i czasem zabiera w niewolą.

»Olbrzymka jest, a gębę i zęby ma szkapie,

»Łapy, by u niedźwiedzia, paznokciami drapie.

79

»Mało na tem, że droga i wszytka ta strona,

»Któraby beła wolna, kiedyby nie ona,

»Nie jest nigdy bezpieczna: częstokroć przez swoje

»Najazdy na ten ogród czyni niepokoje.

»I wiedz, że w brzydkiem hufcu, który wypadł z miasta

»Na cię, ma siła synów okrutna niewiasta.

»Nie wydawają w niwczem macierze synowie,

»Zbójcy, jako i ona, złodzieje, łotrowie«.

80

On na to: »O nadobne, o cne białe głowy!

»Nie jedenem bój tylko odprawić gotowy,

»Ale i sto gwoli wam, kiedykolwiek chcecie,

»I to wszytko uczynię, co mi rozkażecie.

»Nie przeto miecz i zbroję noszę, abym włości

»Posiadał albo złota dostawał z chciwości,

»Ale, abym mógł ludziom, którzy mię chcą użyć,

»Tem więcej pięknem pannom, jakoście wy, służyć«.

81

Rugierowi udatne dziewki dziękowały,

I z niem o onej sprawie wszytko rozmawiały,

Jadąc pospołu, gdzie ich był gościniec prosty,

Aż przyjechali na brzeg i na długie mosty

I ujźrzeli olbrzymkę we zbroi złoconej,

Szmaragi[393] i pięknemi szafiry sadzonej. —

Alem was dłużej bawił, niżlim się spodziewał:

Jako się Rugier z nią bił, potem będę śpiewał.

Koniec pieśni szóstej.

VII. Pieśń siódma

Argument

Rugier gwoli nadobnem pannom w onę chwilę

Zwycięża dziewięsiłkę[394], srogą Eryfilę.

Potem do labiryntu wstępuje ślepego,

W którem chytra Alcyna trzyma niejednego.

Melissa mu jego błąd wystawia na oczy

I ma z sobą nań tamże gotowe pomocy.

On się wstydzi swych błędów; potem, przestrzeżony,

Namawia się, jako ma uciec z tamtej strony.

Allegorye

Przez bój Rugierów z Eryfilą, niżli dojechał zamku Alcyninego, znać się daje, że miłość nie bywa nigdy bez kłopotu, a przez to, że ją Rugier zbił z konia, a nie zabił jej, pokazuje się, że w miłości spory i przeszkody zawsze być muszą. Rugier, który zdrów uchodzi, uciekszy, ukazuje, że jako przeciwko inszem wszytkiem grzechom trzeba iść potykać się i zwyciężyć je mężnie, tak miłości, której kto się imie, co raz to barziej wiecznie trzeba tył ukazować i zwyciężać ją samem uciekaniem.

1. Skład pierwszy

Ten, kto po świecie jeździ daleko od domu,

Widywa dziwne rzeczy, które kiedy komu

Powiada, przyjechawszy, ci, którzy słuchają,

I za łgarza go mają i nie dowierzają;

I lud prosty nie wierzy i uszy zatyka

Przed tem, czego nie widzi i palcem nie tyka.

I ja wiem, że ci, którzy nigdzie nie jeździli,

Mało albo nic pieśni mej będą wierzyli.

2

Nie przestanę ja śpiewać dla takiej przyczyny

I nie dbam nic o głupie i nikczemne gminy.

Niechaj u nich, jeśli tak chcą, będę fałszywy,

Bylem u was, co rozum macie, beł prawdziwy.

Wam ja śpiewam, wam się chcę samem przypodobać

I wiem, że się wam zwykły me prace podobać.

Na temem przedtem stanął, jako w onę chwilę

Strzegącą obaczyli mostu Eryfilę.

3

Zbroję na sobie z kruszcu wybornego miała,

Którą drogiem kamieniem osadzić kazała.

Beł w niej rubin, co płomień wydawał obfity,

Beł smarag, był hiacynt, były chryzolity[395].

Na koniu dziewięsiłka[396] brzydka, nie jeździła,

Ale sobie do jazdy wilka okróciła;

I na on czas bieżała na niem w wielkiem pędzie

Do mostu w drogiem siedle i w bogatem rzędzie.

4

W żadnej puszczy takiego niemasz, bo od dołu

Do wierzchu dobrze wyszszy beł wielkiego wołu.

Wędzidła mu — to dziwna! — w gębę nie włożyła:

Nie wiem, jako jej słuchał, jako go rządziła.

Zwierzchnia szata na zbroi najeźcy[397] plugawej

Barwy, nie wiem, jako zwać, jakoby szarawej,

Takiem krojem, jakiego wiele używają

Prałaci co na dworze papieskiem mieszkają.

5

Miasto herbu zaś miała na tarczy brzuchatą

Wymalowaną żabę krótką a pękatą.

Panny, co w towarzystwie z Rugierem jechały,

Ujźrzawszy ją: »Onoż jest!« palcem ukazały.

Ona już była za most ku niem wyjechała;

Nie chcąc ich puścić, jako inszem czyniwała[398],

Wołała na Rugiera, aby wzad powrócił;

On zaś wyzywając ją, do niej się obrócił.

6

Olbrzymka niemniej śmiała, niemniej popędliwa,

Przeciwko niemu bodła wilka, boju chciwa,

I tak, że ziemia drżała, biegła z wielkiem gniewem,

Mierząc do piersi mocnem Rugierowi drzewem[399].

Ale on beł lepszy mistrz, bo lepiej wymierzył,

I właśnie ją pod szyszak trafił i uderzył,

Tak uderzył, że z siodła przez dzięki[400] wypadła

I na ziemię na kilka łokci nazad padła.

7

Zbiwszy bohatyr z konia sprosną białągłowę,

Dobył miecza i chciał jej uciąć pyszną głowę;

I mógł to snadnie sprawić, bo jako zabita,

Leżała między trawą jędza jadowita.

Ale panny krzyknęły: »Nie bij, nie bij! Dosyć,

Żeś wygrał« i silnie poczęły go prosić,

Aby miecz schował i tę uprzątnąwszy trwogę,

Most przejechał i kończył rozpoczętą drogę.

8

Uczynił wszytko Rugier, co dziewice chciały,

Które się przykrą drogą przez las z niem udały.

Nie tylko, że kamieni była pełna, ale

Szła ciasno i wprost pod sznur ku wysokiej skale.

Skoro byli na wierzchu samem góry onej,

Wjechali w piękne łąki równiny przestronej,

Gdzie obaczyli pałac budowny, wysoki,

Jakiego w sobie nie ma świat, jako szeroki.

9

Wyszła była Alcyna z zamku i czekała

Przed bramą, gdzie Rugiera mężnego witała

Z twarzą[401] pańskiej powagi, pańskiego pozoru,

Prowadząc go w pośrzodek bogatego dworu.

Ale i inszy wszyscy z takiem go witaniem

Przyjmowali, z taką czcią i ofiarowaniem,

Że kiedyby się do nich sam Bóg chciał ukazać.

Nie mogliby go barziej i czcić i uważać.

10

Nie stąd się pałacowi dziwować potrzeba,

Że nadeń piękniejszego pod okrągiem nieba

Nie najdzie, ale że w niem ludzie tak cnotliwi

I tak ludzcy mieszkali i tak dobrotliwi.

Więc i mało co różnie rozkwitłemi laty

I gładkością mieszkańce ma pałac bogaty;

Sama tylko Alcyna wszystkich zaś pięknością

Przechodzi, jako słońce gwiazdy swą jasnością.

11

Stan[402] tak piękny i tak ma dobrze pomierzony,

Jaki tylko zmaluje malarz nauczony;

U długiej i na węzły powiązanej kosy

Lśniały się, jako złoto, jej żółtawe włosy.

Róże się, wychowane w sabejskich ogrodach[403],

Z fiołkami rozeszły po gładkich jagodach;

Z gładzonych alabastrów ma wyniosłe czoło,

Którem po wszystkich stronach obraca wesoło.

12

Pode dwiema cienkiemi, czarnemi łukami

Są dwie oczy, ale je lepiej zwać gwiazdami,

Oczy, pełne litości, samy w się ubrane,

W których skrzydlata Miłość gniazdo ma usłane,

I widać prawie[404] dobrze, kiedy z nich wychodzi

I łuk ciągnie i w serca widomie ugodzi.

Twarz dzieli nos tak piękny — wolę was nie bawić —

Że sama zazdrość nie wie, gdzieby go poprawić.

13

Pod niem wdzięczne, w niemniejszej zostawając chwale,

Są usta, w przyrodzone ubrane korale.

W nie dwa rzędy wybranych pereł zawierają

Słodkie wargi i kiedy trzeba, otwierają.

Skąd idą słowa, z szczerej złożone ludzkości,

Które zmiękczają serca nawiętszej twardości.

Tamże się i śmiech wdzięczny rodzi, co wydziera

Serca i kiedy zechce, ziemski raj otwiera.

14

Szyja biała, okrągła, śniegowi podobna,

A mleku zasię jest pierś pełna i ozdobna,

Z której się z alabastru dwie jabłka wydają,

Niedojrzałe i twarde, które tak igrają,

Jako więc pospolicie igrają w pogody

Na pierwszem brzegu wolnem wiatrem bite wody.

Dalej Argus[405] nie przejźrzy, lecz znać, że się zgadza,

Co na wierzchu, z tem, co się kryjąc, nie wychadza.

15

Łokcie z swej sprawiedliwej nie wychodzą miary,

Ręka biała, przydłuższem[406] wązka, z swemi dary,

Które ma od natury, nie mniej się pyszniła;

Z niej się węzeł i żadna nie wydaje żyła.

Naostatek poważnem krokiem depcą drogi

Białe, krótkie i suche i okrągłe nogi.

Przy anielskich pięknościach umysł wyniesiony

Nie chce się kryć i z swej się wykłada zasłony.

16

We wszytkich swoich częściach sidła postawiła,

Lub się śmieje, lub śpiewa, lub szła, lub mówiła,

I że w nich teraz uwiązł Rugier ułowiony,

Niemasz dziwu, jej wielką chęcią zniewolony.

To, co mu o niej drzewo świeżo powiadało,

Że chytra, że zdradliwa, pomaga mu mało;

Że tak piękny śmiech z zdradą chodzić w jednej sforze

Żadną miarą nie może, stoi przy uporze.

17

I rozumie, że słusznie Astolf pomieniony

Na brzegu onem od niej w mirt beł obrócony

Za niewdzięczność i jakie nieuszanowania

I że godzien więtszego, niż tego, karania.

Wszytkie przestrogi, które potrzebnie udawał,

Wszytko, co o niej przed niem mówił i powiadał,

Rozumiał za szczery fałsz, i że mu z chciwości

Z samej to pochodziło albo też z zazdrości.

18

Bradamantę, którą tak szalenie miłował,

Z serca i z myśli wszytkich zaraz wyforował,

Bo mu dawne Alcyna rany przez swe czary

Zgoiła i ogień w niem ugasiła stary,

Swą go tylko miłością teraz obciążywszy

I sama mu się w sercu głęboko wyrywszy,

Tak, że godzien wymówki Rugier, że lekkością

I że tam w ten czas zgrzeszył nieustawicznością.

19

U stołu się muzyki różne ozywały,

Instrumenty i lutnie i skrzypice grały,

Dźwięki wdzięczne powietrze słodką harmonią

Czasem razem, a czasem na przemiany biją.

Byli tam i ci, którzy przez śpiewanie głośne

Przypadki tak wesołe, jako i żałosne,

Miłości powiedali i co w poezye

Przybrane wymyślali trefne fantazye.

20

Bankiety, które Nina[407] wielkiego synowie

I perscy pośledniejszy[408] czynili królowie[409],

I on tak sławny, który Kleopatra dała,

Gdy rzymskiego zwyciężcę[410] hojnie częstowała,

Bełby tylko podobny temu, który swemu

Dała miłośnikowi Alcyna nowemu;

Pyszniejszy być nie może tam, gdzie w złotej czaszy

Jowiszowi pić daje Ganimed podczaszy.

21

Skoro drogie potrawy i stół poprzątnęli,

Siedząc wesołem kołem, grać te grę poczęli,

W której się wzajem w ucho cicho wszeptywają

I w tajemnicy, co chcą, sobie powiadają.

Nie puścili oboje darmo tej pogody

I odkryli swą miłość sobie bez przeszkody;

Naostatek zawarli to, wstawszy od stołu,

Iże mieli tej nocy być z sobą pospołu.

22

Dosyć prętko nad zwyczaj onej gry przestali,

Którą się inszych czasów dłużej zabawiali;

Wtem z lanemi świecami do izby wchodzili

Pacholęta i mroki ogniami pędzili.

Za przyściem ich i wszytkich od stołu powstaniem

Wstał też Rugier, a przed niem szło siła i za niem;

Tak do pewnego gmachu poszedł do pościeli,

Który za napiękniejszy i chłodniejszy mieli.

23

Dano zatem konfektów i dobrego wina,

Które tam zanieść przedtem kazała Alcyna;

Gdzie wypiwszy po kilku, nizko się skłonili

I dobrą mu noc dawszy, wszyscy odchodzili.

Rugier sam zostawiony, wlazł w drogie forboty[411]

I w pościel nauczonej Arachny[412] roboty,

Co raz ucha na wszytkie strony nastawiając

I jeśli już Alcyna idzie, wyglądając.

24

Wznosi głowę na lada, by namniejsze rucho[413],

Mniemając, że już idzie i wyciąga ucho.

Zda mu się, że coś słyszy, chocia nic nie słyszy,

I obaczywszy swój błąd, wzdycha w onej ciszy;

Czasem wstawa i idzie i drzwi kęs uchyla

I zagląda i zasię zna, że się omyła,

A co raz klnie godzinę, że mu nieżyczliwa

I że nierychło mija i że tak leniwa.

25

Często, że już musiała wyniść, praktykował[414]

I wiele było kroków od gmachu, rachował,

Gdzie leżał, gniewając się na długie czekanie,

Do tego, gdzie Alcyna miała swe mieszkanie.

Dziwne rozmysły w głowie tworzy i najduje,

Co to, co ją tak długo trzyma i hamuje;

Boi się jakiej nagle przypadłej przeszkody,

By go nie omyliły spodziewane gody.

26

Skoro po dosyć długiem czasie koniec dała

Drogiem piżmom, któremi się perfumowała,

Kiedy beł czas i słuszna nadeszła godzina,

Że wszyscy spali, że nic nie słychać, Alcyna

Cicho z swego pokoju sama tylko wyszła

I ważąc się pomału na to miejsce przyszła,

Gdzie w Rugierze nadzieja i bojaźń niemały

Czas utroskane myśli i serce mieszały.

27

Skoro ujźrzał namieśnik[415] Astolfów nad sobą

Śmiejące się dwie gwiaździe z niebieską ozdobą,

Jakby mu z żył zażęta siarka[416] szła ku górze,

Nie może się rozpostrzeć i zmieścić w swej skórze;

I dając obrok żądzej i zgłodniałej duszy,

Pływa w morzu rozkoszy aż po same uszy

I porwawszy się z łoża, na rękę ją bierze,

Ani chce czekać, aż się przynajmniej rozbierze.

28

Acz beła nocnej szaty swej na się nie wzięła,

Tylko się w lekką jakąś taftę[417] uwinęła

Na koszulę tak piękną, że żadna piękniejsza

I cieńsza być nie mogła, ani subtelniejsza.

Gdy ją obłapił, to ta cienka, którą miała,

Opadła ją, że tylko w samem gźle[418] została,

Które tak wszytkich członków kryło tajemnice,

Jako lilie kryją przejźrzyste śklenice.

29

Nigdy tak nie ściskają mocno pokręcone

Bluszcze drzewa, od siebie chciwie obłapione,

Ani macica swojej tyczy[419], jako oni,

Zbierając na wargi z tchów owoc wdzięcznych woni,

Woni tak wdzięcznych, jakich ogrody sabejskie[420]

I hyblejskie[421] i morze niema Erytrejskie[422] —

Lepiejby sami o swych słodkościach umieli

Mówić, co często w gębie dwa języki mieli.

30

To rzeczy beły tajne i nic niewiedziane,

Albo jeśli wiedziane, przynajmniej milczane;

Bo zamilczywa cnoty, ale wyuzdany

Jest język ludzki, kiedy wie jakie przygany.

Wszyscy, którzy w bogatem pałacu mieszkali,

Rugierowi uczciwość wielką wyrządzali;

Wszyscy go czczą, szanują, wszyscy się kłaniają,

Wszyscy go, bo Alcyna tak chce, poważają.

31

Wszytkie w sobie uciechy ma pałac bogaty:

Tu się kilkakroć na dzień przebierają w szaty,

W szaty niejednem tylko urobione krojem,

Różnych barw i narodów różnych różnem strojem.

Tu bankiety są gęste, biesiady codzienne,

Łaźnie, sceny[423], gonitwy i tańce odmienne;

Czasem sobie miłosne, dawne w chłodnym cieniu

Powieści powiadają, przy pięknem strumieniu.

32

Czasem w doliny, czasem w pagórki kwitnące,

Jadą z charty i szczują lękliwe zające;

Czasem wyżły ciekawe w chrósty zapuszczają

I w trawy, którzy płoche ptastwo wypędzają;

Jedni lepy i sidła i dwoiste poły[424]

Stawiają na drobniejsze ptastwa i kwiczoły;

Drudzy wędami ryby albo ciągną z wody

Mniejszą siecią, a czasem wielkiemi niewody.

33

Tak Rugier swych rozkoszy i wczasów używał,

Kiedy możny Agramant miast wielkich dobywał

Pod cesarzem, o którem czas mi co powiedzieć,

Także o Bradamancie nie wadzi wam wiedzieć,

Która żal niewymowny na sercu cierpiała

I swojego miłego czas długi płakała,

Kiedy widziała, pełna niewymownej trwogi,

Że go między obłoki niósł ptak czworonogi.

34

O tej wam pierwej powiem. Długo w one czasy

Jeździła, szukając go, przez puszcze, przez lasy,

Po rozmaitych miastach, po wsiach, po dolinach,

Po górach, po przestronych polach i równinach.

Nie mogła o niem nigdziej[425] dostać wiadomości:

W tak wielkiej się oddalił od niej dalekości.

Do pogańskiego wojska częstokroć jeżdżała,

Ale się i tam o niem nic nie dowiedziała.

35

Na każdy się dzień pyta tego, to owego,

Żeby się mogła czego dowiedzieć pewnego;

Przez różne stanowiska to tu, to owo tu,

Z jednego do drugiego przechodzi namiotu;

Nadzieją się stroskana jakokolwiek cieszy,

Szuka go i gdzie jezni i gdzie beli pieszy;

Co wszytko pierścień czynił, tą mocą nadany,

Że kto go w gębie trzymał, nie mógł być widziany.

36

Aby miał zginąć, wiary dać nie może temu;

Zda się jej rozumowi przeciwna wszytkiemu,

Aby śmierć tak wielkiego człowieka być miała

Tajna i żeby tego wieść nie rozwołała[426].

Nie może tego pojąć i naleść u siebie

W swej głowie, gdzie się bawi, czy tu, czy na niebie;

Toli[427] przecię, tam i sam szukając go, jedzie,

A w towarzystwie z sobą żale i łzy wiedzie.

37

Nakoniec się namyśla w onej wątpliwości

Jechać tam, kędy leżą Merlinowe kości,

I wołać nań tak długo, ażby się zmiłował

Nad nią jego zimny grób i wypraktykował[428]

I dał jej pewną sprawę, jeśli Rugier żywy,

Jeśli go z tego świata los wziął nieżyczliwy;

Bo wiedząc pewne rzeczy, jużby się trzymała

Tej rady, któraby się najlepsza udała.

38

Tak chcąc uczynić dosyć temu zamysłowi,

Jechała między lasy ku Pontyerowi[429],

Tam, gdzie na ostrej skale Merlina proroka

Odpoczywała w grobie śmiertelna zewłoka.

Ale uczona wiedma tak się w niej kochała,

Że jej od tego czasu z myśli nie spuszczała,

Którego jej przez dziwne sprawy czarownicze

Ukazała w jaskiniej jej przyszłe dziedzice.

39

A wiedząc, że z życzliwych przeznaczenia bogów

Wielkich być bohatyrów, a raczej półbogów

Matką miała, tych, którzy dziełami godnemi

Sławni i zawołani mieli być na ziemi,

Ma o niej pilną pieczą i wie prorokini,

Nie tylko to, co mówi, ale i co czyni.

O Rugierze wiedziała naprzód wyzwolonem,

I gdy się do Indyej obrócił, straconem.

40

Widziała, gdy niezwykłą, niebezpieczną drogą

I tak wysoko, że go ledwie dojźrzeć mogą,

Na twardoustem koniu i ubranem w skrzydła

Jechał, którego wściągnąć nie mogły wędzidła;

Wiedziała i to, jako gnuśniał w próżnowaniu,

W tańcach, we grach, w biesiadach, w długiem wysypianiu.

Więcej na swego króla już nie pamiętając,

Na swą dziewkę i na cześć się nie oglądając.

41

I takby był co lepszy kwitnącej młodości

Wiek rycerz wielki strawił w nikczemnej marności,

Aby beł potem razem i duszę i ciało

Stracił, jakoż już barzo do tego się miało;

I cześć jego i sława, która wiecznie słynie,

Chocia człowiek umiera, chocia ciało ginie,

I która grobu nie zna, jako inszych wielu,

Zginęłaby lub w pierwszem urwała się zielu.

42

Ale szlachetna wieszczka, która w onej dobie

Więcej o niem myśliła, niżli sam o sobie,

Do sławy i do cnoty chce go jakiem kształtem

Nawieść, a jeśli nie chce z dobrej woli, gwałtem:

Jako uczony lekarz, który wielkie razy

Leczy jady i ogniem, a czasem żelazy,

A chocia się z początku chorego namęczy,

Na ostatek uzdrowi i ranę uleczy.

43

Lecz Alcynę tak barzo beła zaślepiła

Zła miłość, że ni o czem nigdy nie myśliła,

Tylko o tem, żeby z niem nadłużej mieszkała,

W czem się z czarnoksiężnikiem Atlantem zgadzała;

Który wolał, żeby beł beze czci u świata

I bez sławy żadnej żył jak najdłuższe lata,

Niżby z nawiętszą sławą za jego opieku[430]

Miał mu być ujęty rok jeden z jego wieku

44

I dlatego go posłał na wysep[431] spokojny,

Aby zapomniał bojów i surowej wojny;

A jako czarnoksiężnik rozsądny i stary,

Co wszytkie gusła wiedział, wszytkie umiał czary

Tak w miłości utopił myśli Rugierowe,

Tak w Alcynie smakował[432] delicye nowe,

Żeby go nigdy z swego nie puściła dwora,

Choćby beł lat starego doczekał Nestora.

45

Teraz wracam się do tej, która, co się stało,

Mogła wiedzieć przez czary, i co się dziać miało.

Udała się i w drogę obróciła nową,

Chcąc się umyślnie potkać z córką Amonową.

Skoro ją Bradamanta błędna obaczyła,

Pierwszą troskę w nadzieję zaraz odmieniła;

A ta ją przywitawszy, wszytko jej odkrywa,

Jako Rugier z Alcyną wczasów swych zażywa.

46

Kiedy to utroskana dziewka usłyszała,

Ledwie żywa od żalu wielkiego została,

Widząc, że ją Alcyna do niego ubieży

I weźmie go jej, jeśli temu nie zabieży,

A nie zabieży prędko. Ale ją cieszyła

I plastr, gdzie ją bolało, wiedma przyłożyła,

Obiecując z przysięgą, że od niej wybawi

Rugiera i że go jej za kilka dni stawi.

47

»Jeśli — prawi — przy sobie masz on pierścień dziwny,

»Który jest wszytkiem gusłom i czarom przeciwny,

»Nic nie wątpię, że gdzie go z sobą będę miała

»Tam, kędy twój Alcyna skarb opanowała,

»Pewnieć z sobą twojego miłego przywiodę,

»I wiem, że nie omylę, że cię nie zawiodę:

»Dziś wieczorem, wszak drogi nie trzeba mi pytać,

»Wynidę, a tam stanę, skoro pocznie świtać«.

48

Potem jej powiadała wszytko onej doby,

Jakiemi go śrzodkami, jakiemi sposoby

Miała z onych rozkoszy i wczasów z Indyej

Uwieść i wrócić się z niem znowu do Francyej.

Wszytko, co chciała, była uczynić gotowa

I pierścień zdjąwszy z palca córa Amonowa,

Dała go jej i serce by jej rada dała,

By miłego swojego tylko ratowała,

49

Prosząc, aby jej z swojej z Rugierem opieki

Nie puszczała, któremu tysiąc w długie wieki

Zdrowia i tysiąc szczęścia przez nię posyłała;

Potem się do Prowence[433] w drogę obracała.

Wiedma także w swą drogę, różną od niej poszła,

Ażeby co naprędzej poselstwo odniosła;

Zdobyła się, nie wiem gdzie, na konia wszytkiego

Okrom nóg, które były cisawe, czarnego.

50

Podomno beł jaki duch zły z piekła wyzwany,

Lub latawiec do onej posługi obrany.

Na niem jechała bosa z włosami długiemi,

Na wiatr rozpuszczonemi i rostarganemi;

Ale wprzód pierścień z palca zdjęła i schowała,

Aby przezeń w swych czarach przekazy[434] nie miała.

I tak prętko bieżała, że ranej godziny

Przyjechała do wyspy bogatej Alcyny.

51

Tam się foremnie[435] w postać inszą odmieniła,

Wzrostu sobie na piędź i więcej przyczyniła,

Członki miąższe sprawiła, właśnie takiej miary,

Jakiej mniemała, że beł czarnoksiężnik stary,

On czarnoksiężnik, który Rugiera miłował

I który go z dziecięcia małego uchował.

Długą brodą sobie twarz przyodziała, którą

Okryła razem z czołem pomarszczoną skórą.

52

Tak go twarzą, tak wzrostem, tak mową trafiła,

Tak go dobrze postawą wszytką wyraziła,

Że z niej beł własny[436] Atlant stary, jako chciała.

Potem utaiwszy się cicho, pilnowała,

Aż się jednego czasu zdarzyła godzina,

Której swego kochanka odeszła Alcyna;

Jakoż za wielkiem szczęściem tej sprawie pomogła,

Bo pół godziny wytrwać bez niego nie mogła.

53

Jako jej było trzeba, zastała samego,

Z poranku miłych chłodów zażywającego

Przy pięknej strudze, która z pagórku płynęła

I w małem, czystem blizko jeziorku ginęła.

Ubiór na niem bogaty i dosyć beł strojny,

Próżnowaniu i miękkiem zabawom przystojny,

Który beł Alcyninych własnych rąk robota,

Utkany to z jedwabiów, to z ciągłego złota.

54

U szyje mu na piersiach wisiało noszenie[437],

W którem były bogate i drogie kamienie,

Na ręku, przedtem męskich, a teraz kądziele

Godnych, nieprzepłacone lśniały się manele[438].

Obudwu uszu koniec miał od niej przekłuty

I złotemi, cienkiemi przepędzony dróty,

U których przeźrzoczyste dwie perle wisiały,

Jakich indyjskie kraje bogate nie miały.

55

Włosy nosił w pierścienie ukędzierzawione,

Mokre z drogich zapachów, piżmami skropione,

Obyczaje i postać, jako miłośnicy

I gachowie i miękcy mają zalotnicy.

Wszytek beł popsowany, a zgoła zdrowego

Nic w niem nie było, okrom imienia samego.

Tak beł Rugier od wieszczki w on czas naleziony

I tak barzo od siebie wszytek odmieniony!

56

W postaci mu się własnej chytra Atlantowej

Ta wiedma ukazała i w twarzy surowej,

Którą więc zawżdy Rugier w pierwszej swej młodości

W poważeniu i wielkiej miewał uczciwości,

Z wzrokiem groźnem, gniewliwem i z fukiem[439] wspaniałem,

Jakiego się bał, kiedy beł dziecięciem małem.

»Takąm — prawi — pociechę obiecował sobie

»Za prace i staranie, którem miał o tobie!

57

»A dla tegożem ja to śpikami cię lwiemi

»A miasto mleka mózgi karmił niedźwiedziemi?

»Dla tegom cię, gdyś począł wyrastać z dziecięcia,

»Wprawował najsroższego nie bać się źwierzęcia,

»Węże dusić po jamach, po lesiech i z gęby

»Wydzierać dzikiem wieprzom kły i ostre zęby,

»Abyś tak wychowanem i tak wyćwiczonem

»Będąc, nakoniec został Alcyny Adonem[440]?

58

»Toli to jest, w czem mię tak nieba upewniały

»I co mi przyrzekały i obiecowały

»Odpowiedzi, proroctwa i upilnowane

»Gwiazdy i różne wróżki[441] i sny wykładane

»I badania tajemne zwierzęcych wnętrzności,

»Na którychem wiek strawił aż do tej starości,

»Że skorobyś jedno beł w słusznem swojem lecie,

»Nie miałeś mieć w dzielności równego na świecie?

59

»Zaprawdę tego dobre zakładasz początki,

»Gdy tu mężnych dzieł pierwsze ukazujesz wątki!

»Przejdziesz, widzę, niedługo dawne wojowniki:

»Aleksandra, Julego, zwyciężcę Afryki!

»Ktoby się beł spodziewał słyszeć tej nowiny,

»Żebyś się niewolnikiem uczynił Alcyny,

»Ażeby to widziano, żeś u niej w niewolej,

»Na szyi i na ręku masz łańcuch z jej wolej!

60

»Jeśli cię cześć nie rusza własna i cne sprawy,

»Na które cię niebieski obrał los łaskawy,

»Czemu zajźrzysz i czemu umykasz własnemu

»Dobra naznaczonego potomstwu swojemu?

»Czemu przez cię ma czysty żywot być zamkniony,

»Który z wyroków wiecznych, twojem napełniony

»Nasieniem, ma ród z siebie wydać zawołany,

»Który wiecznie w swej sławie ma trwać bez odmiany?

61

»Nie broń szlachetnem duchom swemi uporami,

»Które między wiecznemi zrosły ideami,

»Aby na się nie miały zwierzchniego brzemienia

»Wziąć z drzewa, które z twego wyróść ma korzenia.

»Niech nie giną tryumfy, któremi synowie

»I wnukowie i zacni twoi potomkowie

»Mają przez nalezione od cnoty sposoby

»Przywrócić włoską ziemię do pierwszej ozdoby.

62

»Do czego nie tylko cię mają zacne duchy

»Pobudzać, które z wiecznych wyroków otuchy

»Z twego rodnego drzewa wyszedszy, wielkiemi

»Dziełami sławni, będą panować na ziemi,

»Ale dwie tylko dusze, dwu braciej rodzonych,

»Alfonsa z Hipolitem, którzy czasów onych

»Wszytkich miną, od pięknej wzbudzeni ochoty,

»Przez wszytkie stopnie, które prowadzą do cnoty.

63

»O tychem ci obu zwykł beł powiadać więcej,

»Niżli o wszytkich innych z twojej krwie książęcej,

»Że ci miedzy wszytkiemi twemi potomkami

»Nazacniejszy mają być sławą i cnotami,

»I żem w tobie doznawał nawiętszej pilności

»W słuchaniu, kiedym ci ich powiadał dzielności,

»I wiem, jakoś się cieszył, że bohatyrowie

»Tak wielcy mieli być krwie twojej potomkowie.

64

»Co ta twoja kochanka ma, czego nie mają

»Insze wszytkie, które się w zamtuzie[442] chowają?

«Mniemasz, żeś ty sam jeden? Siłaż twa bogini

»Ma inszych, z któremi toż, co i z tobą, czyni?

»Ale żebyś ją poznał i dał temu wiarę

»Wszytkiemu, kto ona jest, zdym[443] z niej wprzód maszkarę[444]:

»Weź ten pierścień na palec i tak z niem pódź do niej,

»A potem się, jako jest piękna, dowiesz o niej«.

65

Rugier na ony słowa stoi, zawstydzony,

Nie wie, co rzec, wzrok w ziemi trzyma utopiony;

Wtem mu wiedma na palec pierścień włoży mały,

Zaczem wszytkie go czary zaraz odbieżały.

Skoro przyszedł do siebie, tak beł zasromany,

Tak na się i sromotę swoję rozgniewany,

Żeby rad beł, żeby go w ziemię zakopano

Na sto łokci, by go w twarz tylko nie widziano.

66

Skoro tego uczona wiedma domówiła,

We mgnieniu oka na się swą postać włożyła;

Bo Atlantowej więcej było nie potrzeba,

Sprawiwszy, po co przyszła i co było trzeba.

Jeszczem wam nie powiedział o tej białejgłowie,

Jako jej imię własne; wiedźciesz, że się zowie

Melissa, co się teraz cnemu objawiła

Rycerzowi i po co przyszła, oznajmiła,

67

Wyprawiona do niego od pięknej dziewice,

Pełnej ustawicznego żalu i tesknice,

Po to, aby go z pęta tego wyzwoliła,

Które nań przez swe czary Alcyna włożyła.

I żeby w więtszej wadze, więtszej beła ceny

U niego, wzięła postać Atlanta z Kareny[445];

A teraz przywiódszy go do zdrowia, życzliwa,

Wszytko mu chce powiedzieć, wszytko mu odkrywa.

68

»Dziewka — powiada — która za swe życzliwości

»Godniejszaby daleko twej była miłości,

»I którejeś, jeśli to masz jeszcze w pamięci,

»Wolność swoję powinien, przy swej zwykłej chęci

»Ten ci pierścień od siebie oddać mi kazała,

»A i sercećby była swe rada posłała,

»Kiedyby się do twego zdrowia przydać mogło,

»I kiedybyć, jako ten pierścień, co pomogło«.

69

To rzekszy, Rugierowi potem ukazuje,

Jako go miłowała i teraz miłuje,

I jej przeciwko niemu szczerość, więc zabawy

I sławę i dzielności i jej zacne sprawy;

I takich z niem sposobów na on czas używa,

Tak ostrożnego posła kresy[446] zachowywa,

Że sobie tak omierził i zbrzydził Alcynę,

Jako węża jakiego lub jaką gadzinę.

70

Brzydzi się, co ją przedtem tak barzo miłował.

Ale niechby się temu żaden nie dziwował,

Bo tę miłość przeciw niej czary sprawowały,

Które, kiedy miał pierścień, już mocy nie miały.

Ale się za pierścieniem i to pokazało,

Że cokolwiek pięknego w niej się najdowało,

Cudze było i nie jej, a teraz piękności

Poszły i same tylko zostały sprosności.

71

Jako więc pospolicie często dziecię małe,

Kiedy schowawszy jabłko piękne i dojźrzałe,

Zapomni go — jakoż to bywa rzecz nie nowa —

I zaś z trafunku przydzie tam, gdzie je zachowa,

A zastawszy je zgniłe, barzo się dziwuje,

Że je inaksze, niż go odeszło, najduje,

I co się w niem kochało, co mu było miłe,

Uderza je o ziemię, kiedy widzi zgniłe:

72

Tak Rugier, wróciwszy się na on czas z kwapieniem

Do Alcyny, posłuszny swej wieszczce, z pierścieniem,

Który, kto ma na palcu, czary mu nie szkodzą,

I na nic się, choć je kto czyni, nie przygodzą,

Miasto tej, jakiej odszedł, teraz, gdy za radą

Melissiną się do niej wrócił, tak szkaradą[447],

Tak ją sprosną zastawa, że nie wierzy, aby

Na świecie były starsze i szpetniejsze baby.

73

Twarz bladą, wyschłą miała, okrytą zmarskami,

A głowę zaś rzadkiemi, siwemi włosami;

Wzrost sześci piędzi spełna nie przechodził, z gęby

Wszytkie jej beły zgoła już wypadły zęby.

Hekubę i Sybillę laty przechodziła

I żadna dłużej nad nię niewiasta nie żyła;

Ale skryte tem wiekom nauki umiała,

Któremi się zdała być gładka i młodniała.

74

Przez te się zdała piękna i młoda nauki,

Czem Rugiera i insze zwodziła nieuki;

Ale pierścień otworzył i wyłożył karty,

W których się utaiwał długo fałsz zawarty.

Przeto nie przypisujcie żadnemu dziwowi,

Że tak prętko wypadła z serca Rugierowi,

Bo widzi, że tak szpetna i już z żadnej miary

Nic mu szkodzić nie mogą jej gusła i czary.

75

Ale jako radziła wieszczka, w tej postawie

Że ją sobie omierził, nie dał znać na jawie,

Aż wszytkie członki okrył, co było zarazem,

Zbroją i zaniedbanem już dawno żelazem;

I aby u Alcyny nie wszedł w podejźrzenie,

Uczynił wynalazek i nowe zmyślenie,

Że chciał spróbować, jeśli utył w onej dobie

Od tego czasu, jako nie miał go na sobie.

76

Ubrawszy się we zbroję, opasał bok twardą

— Tak jego szablę zwano — swoją Balizardą[448]

I wziął puklerz, jeśli go znacie, dziwnej mocy,

Który wzrok odejmował i blaskiem ćmił oczy,

Nie tylko oczy, ale i pamięć i zmysły,

Że się zdało, że wszytkie z głowy zaraz wyszły;

Wziął go, w zwykły pokrowiec jego uwiniony,

I tak go niósł na sobie, przez się zawieszony.

77

Potem szedszy do stajnie, wziął konia jednego

I osiodłał go sobie, wszytkiego wronego.

Tego mu sama w on czas Melissa obrała,

Bo jako beł zbyt rączy i dzielny, wiedziała

I znała go: imieniem Rabikan[449] rzeczony,

Który tam beł pospołu z grofem zaniesiony

Na wielkiem wielorybie, co teraz ujęty

I obrócony w drzewo, wiatrom czyni wstręty.

78

Mógł wziąć i hipogryfa i uwieść go z dwora,

Co go od Rabikana dzieliła przywora[450];

Lecz wiedma rzekła, żeby na niem się nie puszczał,

Kiedy z chłopem uciekał, kiedy stwardouściał.

Do tego Rugierowi to obiecowała,

Że go nazajutrz z kraju tego uwieść miała

I dostawszy go, munsztuk przybrać mu powolej,

Żeby go słuchał i tej nie miał z niem niewolej.

79

Więc jeśli go nie weźmie, nic się nie domyśli

Alcyna, że chce uciec, jako sobie myśli.

Uczynił wszytko Rugier, co Melissa chciała,

Która mu, niewidoma, do ucha szeptała.

Tak za radą życzliwej onej czarownice

Zostawuje pałace starej nierządnice

I cicho się przybliża i do bramy jedzie,

Która do Logistylle prostą drogą wiedzie.

80

Z dobytą szablą na straż wpadł, niespodziewany,

Jednych pobił, a drugiem pozadawał rany;

I uprzątnąwszy ten wstręt, gdzie gościniec prosty

Prowadził w jego drogę, przejechał przez mosty,

I niż się dowiedziała wszytkiego Alcyna,

Daleko się oddalił — ale już godzina

Minęła: dalej powiem, jako onej chwile

I którędy przejechał do cnej Logistylle.

Koniec pieśni siódmej.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

VIII. Pieśń ósma

Argument

Rugier spiesznie ucieka; wiedma Anglikowi

Pierwszą postać z inszemi wraca, Astolfowi.

Cny Rynald w Brytanniej lud każe gromadzić,

Który ma Paryżowi na odsiecz prowadzić.

Srogiej orce zastana podle pustelnika,

Wydana jest na pokarm nędzna Angelika.

Grabia Orland straszliwem snem srodze strwożony,

Ukwapliwy z Paryża jedzie w cudze strony.

Allegorye

Logistylla, do której Rugier uciekszy, zdrów zostawa, kładzie nam przed oczy nasz rozum własny, do którego, kiedy się uciekamy, cali zostajemy. Alcyna, która nie może umrzeć, póki świat światem, ukazuje, że żądze miłości są nieśmiertelne i nigdy w człowieku, który jest nazwany mikrokosmem, to jest małem światem, póki go zstawa[451], nie umiera. Toż i Orland w tejże pieśni ukazuje, który już w dostałem[452] wieku tak dawno się rozmiłowawszy Angeliki, od miłości przymuszony, opuścił króla swego, ojczyznę, nakoniec i wiarę, aby tylko wszędzie beł z nią pospołu.

1. Skład pierwszy

O jako miedzy nami wiele jest na ziemi

Czarowników, czarownic, o których nie wiemy;

Którzy sobie swą postać i twarz odmieniają

I w ludzie często miłość obłudną wzbudzają,

Nie przez czary, nie przez złych duchów zaklinanie,

Nie przez złączonych z sobą gwiazd upilnowanie,

Ale kłamstwem, chytrością, zmyślaniem, zdradami,

Serca ludzkie mocnemi ściskają węzłami.

2

Ktoby miał Angeliki, a raczej baczenia

I rozumu ten pierścień, mógłby bez wątpienia

Każdego w twarz, jaki jest, poznać i chytrości

I oszukania pełne wiedzieć nieszczerości.

Siła ich, co się zdadzą na twarzy pięknemi,

Ale zdejm jem maszkarę: aż oni szpetnemi.

Wielkie miał szczęście Rugier, jakom wam powiedział,

Że miał pierścień, przez który wszytkę prawdę wiedział.

3

Jużeście to słyszeli, jako niestrwożony

Na Rabikanie rycerz przyjechał do brony,

Jako niespodziewanie wpadł z mieczem dobytem

Na straż, jako niejeden z niej został zabitem,

Niejeden także rannem, tak, że bez swej szkody

Gwałtem przejechał przez most i spuszczone wzwody[453].

Potem się ku lasowi w drogę swą zapuścił,

Ale go jeden sługa Alcyny nie puścił.

4

Myśliwiec był, sokoła miał na jednej pięści,

Przez którego dostawał obłowu, po części

Na przyległe często go jezioro puszczając

Lub na błota w śrzodku pól, obłowu dostając;

Przy sobie psa, co przy niem tuż bieżał, wiernego,

Podjezdka zaś pod sobą miał ladajakiego;

A widząc, że Rugier biegł tak prędko, poczekał

Na drodze, rozumiejąc, że pewnie uciekał.

5

Skoro przybliżywszy się Rugier, nań nadbieżał,

Pyta hardzie, dlaczego takiem pędem bieżał?

On nic nie odpowiada na to myśliwcowi

I bieży po staremu ani się stanowi.

Myśliwiec widząc, że się Rugier nie ozywa,

Woła w głos i na niego lewą ręką kiwa:

»Co rzeczesz — prawi — kiedy musisz stanąć zgoła

»Ode mnie i od tego wściągniony sokoła?«

6

To wymówiwszy, z ręki puszcza ptaka, który

Rabikana rączego zalatuje z góry.

Łowiec z swojego konia na ziemię zskakuje

I uzdę z głowy, munsztuk z gęby mu wyjmuje:

On bieży, jako strzała, puszczona z cięciwy,

Kąsaniem i wierzganiem srogi, zapalczywy;

Ale się i myśliwiec puścił pieszo po niem,

Naszczuwając go to psem, to ptakiem, to koniem.

7

I pies za Rabikanem poszedł tak w pogonią[454],

Jako lekkie zające lampartowie gonią.

Za wielką się sromotę to zda Rugierowi,

Gdy nie stanie i gdy się tam nie zastanowi:

Obróci się na tego, co go pieszo goni,

A nie widząc u niego żadnej inszej broni

Krom palcata, którem psa uczy i wprawuje,

Nie chce szable dobywać i rękę hamuje.

8

On go zatnie palcatem, przypadszy na drogę,

Pies go także, dosiągszy, kąsa w lewą nogę

I koń często wierzgając, zadkiem nań wymierzy

I mocno go w prawy bok nogami uderzy;

Ale i ptak, latając wielkiemi kołami,

Spadał na dół i twarz mu drapał paznogciami.

Rabikan wylękniony tak jest pełen trwogi,

Że ani ręki słuchać ani chce ostrogi.

9

Rugier zatem dobywa szable, przymuszony,

I żeby mógł uprzątnąć on szturm uprzykrzony,

Czasem sztychem, a czasem ostrzem sokołowi,

Psu i natarczywemu grozi myśliwcowi.

Ale się barziej przykrzą, barziej go hamują

I to z boku, to mu wprzód drogę zastępują;

Że go w niebezpieczeństwo i sromotę wprawią,

Widzi Rugier, jeśli go dłużej co zabawią.

10

Wie, że za niem pogonią[455] będzie od Alcyny,

Jeśli się jem da wściągnąć małe pół godziny;

Bo słychać było wszędzie z tej i z owej strony

Koło zamku, że bito w bębny, w trąby, w dzwony.

Na psa mu się sromota zda szable dobywać

I na bezbronnego jej myśliwca używać:

Mniejsza hańba, gdy tylko puklerza użyje,

Który miał od Atlanta, kiedy go odkryje.

11

I tak namyśliwszy się, kiedy śmiały łowiec

Bliżej się przymknął podeń, zdjął z niego pokrowiec:

Pokazał puklerz zaraz doświadczonej mocy,

Skoro się blask rozniecił i uderzył w oczy,

Bo myśliwca zarazem zmysły odbieżały,

Padł pies, padł koń, sokoła pióra nie trzymały.

Rugier z tamtego miejsca odjeżdża wesołem,

Widząc, że śpi myśliwiec, koń i pies z sokołem.

12

Alcyna, skoro jej to doszło, jakiem kształtem

Uciekł i straży posiekł i przejechał gwałtem,

Tak była tą nowiną w sercu przerażona,

Że mało nie umarła, żalem zwyciężona;

Szaty darła, twarz sobie paznogciem drapała,

Nieostrożną i głupią siebie nazywała,

W larmę[456] bije i ludzie do gromady zbiera

I gonić się Rugiera zbiegłego wybiera.

13

Na dwie części rozdziela i lud rozprawuje:

Jednych w drogę, którą się udał, wyprawuje,

Do morskiego się portu obraca z drugiemi,

I wsiadszy na okręty, sama jedzie z niemi.

Czerni się pod żaglami morze, a po wodzie

Czynią wtem siwe piany niedościgłe łodzie;

Tak się jej chce Rugiera, że się nie postrzega,

Że nieosadzonego pałacu odbiega.

14

Żadnej na mocnem zamku nie zostawia straży:

Tak się kwapi, tak sobie wszytko lekceważy,

By go tylko lub żywo lub martwo dostała.

Melissa też, co na to cicho pilnowała,

Po opuszczonem szuka pałacu powolej,

Chcąc tych, co pod jej władzą beli, wziąć z niewolej;

Charaktery[457] i znaki wydrożone psuje,

Obrazy pali, węzły, wichry rozwięzuje.

15

Zaczem przez pole biegli dawni miłośnicy,

Którzy, jako się zdało brzydkiej czarownicy,

W drzewa, w bydła, w kamienie, w zdroje obróceni,

Od Melissy w swą postać beli odmienieni.

I wszyscy się udali Rugierowem śladem,

Uciekając przed wiedmy rozgniewanej jadem;

Zdrowo do Logistylle nakoniec przybyli,

Skąd się do Persów, Indów, Greków zaś wrócili.

16

Wszytkich Melissa do swych krajów odesłała,

Za co niezmierne dzięki od nich otrzymała.

O książęciu angielskiem pierwszą miała pieczą,

Jemu napierwej postać wróciła człowieczą,

Do czego Rugierowe pomogły przyczyny,

I że z cną Bradamantą szedł z jednej rodziny;

Który jej i pierścienia swego chciał pozwolić,

Aby się mógł beł Astolf tem prędzej wyzwolić.

17

Na prośby Rugierowe, z Melissinej sprawy

Dostał, jakom rzekł, Astolf człowieczej postawy;

Która nie miała dosyć, że mu pierwszą postać

Wróciła, ale zbroje obiecała dostać

I kopiej ze złota, która gdy zabodła,

Każdyby namężniejszy wypaść musiał z siodła.

Teraz jej panem Astolf, przedtem beł Argali;

Oba nią we Francyej czci wielkiej dostali.

18

Nalazła ją Melissa w pałacu schowaną

Pospołu z jego zbroją, złotem nabijaną,

Którą mu była wzięła niedawno królowa

I oddała ją temu, co rynsztunki chowa.

To sprawiwszy, osiadła grzbiet hipogryfowi,

Kazawszy wsieść pomału za się Astolfowi,

I z niem do Logistylle jadąc, tak kwapiła,

Że Rugiera godziną dobrą uprzedziła.

19

Tem czasem między cierniem, między kamieniami,

Rugier do mądrej wieszczki obracał wodzami

Z skały na skałę, konia zajmując ostrogą,

Przykrą, pustą zarosłą i nieznaczną drogą,

Aż z niesłychanem trudem w dolinę przybywa,

Której odnoga wodą brzeg ślizki umywa;

Między morzem i górą pewną położona

Na południe, piaszczysta, bezludna, spalona.

20

O przyległy pagórek słońce uderzone

I zasię promieniami swemi odtrącone,

I powietrze i piasek suchy tak paliło,

Żeby się śkło z gorąca było roztopiło.

Ptacy w cieniu milczeli i odpoczywali,

Sami świercze zbytniemu gorącu łajali

Przykrem rymem po chróstach, po trawach na dworze,

Ogłuszając doliny, góry, niebo, morze.

21

Trud ledwie wytrzymany, słoneczne promienie

Przykre, ale daleko przykrzejsze pragnienie

Spracowanego barzo rycerza trapiły

I wszędzie go przez suche piaski prowadziły.

Ale iżby was tęskno było i niegrzeczy,

Kiedybych was na jednej tylko bawił rzeczy,

Małą chwilę Rugiera w gorącu odjadę,

A do Szkocyej szukać Rynalda pojadę.

22

Wszyscy barzo na on czas Rynalda ważyli,

Król, królewna i szkoccy panowie go czcili;

Który potem królowi, dostawszy słuchania,

Opowiedział przyczynę swego przyjechania,

Jako był od swojego pana do Szkocyej

I do blizkiej o pomoc posłany Angliej,

Ukazawszy, że ją beł przeciwko pogaństwu,

Cesarzowi powinien, więc i chrześcijaństwu.

23

Powiedziano od króia, ile sił zstawało

I ile się królestwo jego rozciągało,

Że zawżdy wspierać sławy był gotów z swej strony

I ratować cesarza i jego korony

I że chocia go barzo czas ściskał, potężne

Miał kazać zebrać wojsko i piesze i jezne;

I kiedyby beł młodszem i nie tak starganem

Pracami, samby mu beł wodzem i hetmanem.

24

Ale i tenby go wzgląd nie zatrzymał w ziemi,

Aby się ruszyć nie miał sam z wojski swojemi,

Kiedyby nie miał swego jedynego syna,

I dowcipu i wielkiej dzielności Zerbina,

Którego miasto siebie chciał mieć na hetmaństwie.

Prawda, że go nie było w ten czas w jego państwie;

Ale że się miał wrócić dosyć wcześnie, tuszył,

Nimby wyprawił wojsko i nimby je ruszył.

25

Po wszytkiej ziemi swojej listy rozpisuje

Przypowiedne, piechotę i jezdę przyjmuje;

Pieniądze wczas sposabia, okręty z pilnością

Rynsztunkami i różną ładuje żywnością.

Wtem Rynald do Angliej przyjechał skwapliwy,

A król go odprowadzał — tak mu beł życzliwy —

Aż do samych Beroik i tak powiedali,

Że obadwa płakali, kiedy się żegnali.

26

Kiedy dobry wiatr powstał i słońce pogody

Pewne obiecowało, Rynald szedł do wody.

Skoro wsiadł w łódź, żeglarze powrozy zbierali

I od brzegów ją w drogę wiosły odpychali.

Tak jachali, aż byli tam, gdzie z niewściągnionem

Pławem swem piękny Tamis[458] ginie w morzu słonem,

Skąd potem łódź przez wielki ustęp morski poszła

Do Londru[459], używając i żaglu i wiosła.

27

I cesarz i król Otton, który w oblężeniu

Beł z cesarzem w Paryżu, dał na odprawieniu

Do książęcia z Waliej[460] pisma wyrażone

Rynaldowi i znaki przedtem umówione,

Aby się pilnie starał i tak o tem radził,

Jakoby co nawiętsze do portów sprowadził

Wojsko i do Kales je w armacie przeprawił,

A stamtąd do Francyej potem je wyprawił.

28

Książę, który beł został na miejscu Ottona

I którego słuchała angielska korona,

Tak przyjmował i tak czcił Rynalda mężnego,

Żeby beł nie mógł barziej czcić króla swojego;

I zaraz na królewskie chciał mieć rozkazanie

Po wszytkiem państwie popis i okazowanie,

I dzień pewny i blizki naznaczył, którego

Miał się wszytek lud ściągnąć do portu morskiego.

29

Ale mi trzeba czynić tak, jako dobremu

Lutniście, na biesiedzie zacnej grającemu,

Który głosy odmienia, bijąc w te i w owe

Strony, czasem basowe, czasem tenorowe.

Terazem, o Rynaldzie mówiąc, sobie wspomniał,

Żem dawno Angeliki nadobnej zapomniał,

Którąm zostawił, jako rączo uciekała

I jako pustelnika na drodze potkała.

30

Powiem jaką część małą historyej o niej.

Pomnicie, jako mnicha, co się trafił do niej,

Aby jej drogę skazał do morza, dla Boga

Prosiła: tak się bała Rynalda nieboga.

Wierzy, że umrze, jeśli morza nie przebędzie,

Bo od niego w Europie bezpieczna nie będzie.

Ale stary pustelnik, który ją zabawił,

Żeby z niem pomieszkała, radby jako sprawił,

31

Przerażony na sercu z anielskiej gładkości,

Która w niem oziębione zagrzała wnętrzności;

Ale widząc, że ona o to nic nie dbała

I w drogę dalszą jachać, nie bawiąc się, chciała,

Aby za nią nadążył, przez sto ubogiemu

Sztychów dał osiełkowi ostrogą swojemu.

Ale on ledwie stępią wlecze się leniwo,

Na cwał pewnie nie pójdzie nigdy, jako żywo.

32

A iż śpiesznie pojeżdżać Angelika jęła,

Widząc, żeby mu zbyła i z oczu zginęła,

Wrócił się w zad i przyzwał do swego mieszkania

Czartów, zawsze posłusznych jego rozkazania.

Jednego sobie obrał, którego nauczył,

Na co go potrzebował; temu to poruczył,

Aby wszedł zaraz w konia, co niósł w czasy one

Gładką dziewkę i jego serce zapalone.

33

Jako więc pospolicie pies zwyczajny, który

Goni małe zwierzęta, przez pola, przez góry,

Gdy jedną stroną bieży liszka albo zając,

On mu drogę zabiega, na ślad nic nie dbając,

Potem się na przechodzie zasadzi i skradnie

I czeka, że mu samo zwierzę w gębę wpadnie:

Tak mnich choć różną drogą Angelikę goni,

Pewna, że mu nie zbędzie[461], że mu się nie schroni.

34

Jużem ja zgadł, tak wiedzcie, jużem się domyślił

I powiem inszem czasem, co mnich sobie myślił,

Czego się Angelika ani domyślała,

I raz mniej, drugi więcej na dzień ujeżdżała

Na koniu, który już beł barzo obciążony,

Bo się w niem krył piekielny duch zły zatajony,

Jako się czasem ogień mały kryje, który

Potem straszne zapały wymiata do góry.

35

A wtem się Angelika w swą drogę udawa

Przy morzu, które mężne Gaszkony napawa,

I po brzegu przy samej wodzie konia wiedzie

I gdzie wilgotność twardszą drogę dawa, jedzie.

A wtem jej konia szatan, co się w niem zakrywał,

Gwałtem wciągnął do wody, że rad nierad pływał.

Nie wie, co rzec, lękliwa dziewka, tylko w ręku

Siodło ściska i mocno trzyma się u łęku.

36

Chce nazad, ale im go barziej wodzą wściąga,

Uporniej w głębią idzie i szyję wyciąga.

Szatę swoję, żeby jej nie zmaczać, zebrała

I nóg, strzegąc się wody, wzgórę umykała.

Wiatrek wolny bił złote włosy rozplecione

I tam i sam po obu ramionach puszczone;

Więtsze wiatry ucichły i cicho milczały

I z morzem się tak pięknej twarzy dziwowały.

37

Ona na zad do ziemie mdłe obraca oczy,

A gęstemi łzami twarz i zanadrze moczy.

Patrzy na brzegi, ale brzegi uciekają

I coraz mniejsze wszytkie, nakoniec znikają.

Koń, który z nią tam i sam pływał między wały,

Na ostatek ją wyniósł na wyspę, gdzie skały

I ciemne jamy beły i straszne jaskinie,

O tej, kiedy się zmierzkać[462] poczyna, godzinie.

38

Skoro się w tej pustelniej sama obaczyła,

Co z samego wejźrzenia strach wielki czyniła,

O tem czasie, kiedy już w ocean głęboki

Febus wchodził i noc swe wypuszczała mroki,

W takiej twarzy i w takiej postawie stanęła,

Taką barwę i taką postać na się wzięła,

Żeby beł każdy wątpił, widząc ją z daleka,

Czy kamień takiem kształtem, czy widział człowieka.

39

Zdumiała i wątpliwa na niepewnej ziemi

Stoi z roztarganemi i najeżonemi

Włosami i od żalu słowa nie mówiła,

Tylko do nieba ciężkie oczy podnosiła,

Jakby skarżąc się cicho na surowe bogi,

Że na nię wszytkie oraz posyłali trwogi.

Chwilę stojąc bez mowy, potem się ozwała

I język na żal, oczy na łzy rozwiązała:

40

»Cóż wżdy[463] dalej, fortuno, chcesz poczynać ze mną?

»Po co mię męczysz? Po co pastwisz się nade mną?

»Co mi więcej wziąć możesz, jedno ten stroskany

»Żywot, na więtsze męki teraz zachowany?

»Na coś mię z nawałności morskich wybawiła?

»Czemum dni nieszczęśliwych dziś nie dokończyła?

»Nie masz dosyć na moich żalach, że przez dzięki[464]

»Żywoteś mi na cięższe przydłużyła męki?

41

»Nie wiem, żebyś już mogła nade mną przewodzić

»I barziej nad to, coś mi zaszkodziła, szkodzić.

»Przez cięm, nędzna, z królestwa mego wypędzona,

»Gdzie nie będę podomno nigdy przywrócona.

»Przez cięm, co jest daleko więtsza, utraciła

»Dobrą sławę; bo chociam skutkiem nie zgrzeszyła,

»Przedsię ze mnie przyczyna i z mego tułania,

»Że cierpię obmówiska i złe domniemania.

42

»Każda za nic nie stoi i każda nie płaci,

»Która cnotę i która czystość raz utraci.

»To mi wadzi, żem młoda, i to, że mię mają

»Za gładką, lubo prawdę lub fałsz powiadają.

»Niestetyż! nie dziękuję niebu za te dary,

»Bo stąd wszytko nieszczęście moje z każdej miary;

»Dla tejem Argalego, brata, utraciła,

»Ani go sczarowana zbroja wyzwoliła.

43

»Dla tej i król tatarski, Agrykan z Kafrona[465],

»W niwecz mego obrócił ojca, Galafrona[466],

»Co był królem w Indyej i w żyznem Kataju,

»A jam do tego przyszła, że po różnem kraju

»Od rana do wieczora odmieniam gospodę,

»Łzy pijąc i na swoję narzekając szkodę.

»Jeśliś mię czci zbawiła i ojca miłego

»I królestwa, na cóż mię chcesz chować gorszego?

44

»Jeśliś mię w morzu teraz utopić nie chciała,

»I podomnoć się lekka śmierć nie podobała,

»Więc się napastw nademną i ześli co pręcej

»Dziki źwierz, niech mię poźrze, a nie męcz mię więcej.

»Za najwiętsze odemnie, za nacięższe męki,

»Bylem tylko zginęła, będziesz miała dzięki«.

Tak z płaczem utrapiona dziewka narzekała,

Gdy nagle pustelnika z daleka ujźrzała.

45

Od patrzącego z ostrej skały pustelnika

Widziana była dobrze w on czas Angelika,

Gdy wypłynąwszy z wody, z konia utrapiona

Zsiadała na on wysep, srodze wylękniona;

Dokąd on tydzień przedtem przyjechał na czarcie,

Przymuszonem od klątwy, czytanej na karcie.

Szedł do niej z nabożeństwem wielkiem, lecz zmyślonem,

Jakoby Pawłem[467], jako był Hilaryonem[468].

46

Skoro go utrapiona dziewka obaczyła,

Do siebie, nie znając go, trochę przychodziła

I mdłe serce z nienagła strachy opuszczały,

Choć jeszcze zwykłej barwy jagody nie miały.

Kiedy beł blizko, będąc już lepszej nadzieje,

Rzekła: »Zmiłuj się, ojcze: źle się ze mną dzieje«.

I mową, rozerwaną z łykania[469], dawała

Sprawę i co on wiedział lepiej, powiadała.

47

Cieszył ją, że się wątpić nikomu nie godzi

W łasce Pańskiej, i z pisma jej tego dowodzi

I w onej swojej mowie i nabożnej radzie

Na twarz jej i pod brodę śmiałą rękę kładzie.

Potem ją chce obłapić i swój z wielką chęcią

Zakon gwałci; ale mu w piersi dała pięścią

I potem go od siebie ręką odepchnęła

I wszytka się na pięknej twarzy zapłonęła.

48

Pustelnik nie mieszkając, sięgnął wtem do taszki

I dobył z niej natychmiast jednej małej flaszki

I w oczy, z których miłość swych ogniów dosięga

I w których nagorętsze pochodnie zażega,

Z lekka jednę z niej puścił kroplę takiej mocy,

Że sen na ociężałe zaraz kładzie oczy.

Padła na wznak na suchem piasku Angelika

Na wszytkie zgrzybiałego wole rozbójnika.

49

Obłapia ją i wszędzie, na grzech odważony,

Maca, gdzie chce: ona śpi i nie ma obrony.

Czasem w piersi, a czasem w usta ją całuje:

Żywy człowiek nie widzi. Ale koń szwankuje,

Koń szwankuje pod mnichem i zemdlone ciało

Z chciwą żądzą koniecznie zgadzać się nie chciało.

Stary beł koń, zda mi się, że nierychło wstanie:

Im mu się barziej przykrzy, tem prędzej ustanie.

50

Wszytkich dróg szuka, wszytkich sposobów używa,

Ale mu nic rzeźwości przedsię nie przybywa.

Darmo go coraz ciągnie wodzami długiemi:

Po staremu kark trzyma schylony na ziemi.

Naostatek mnich usnął przy dziewce uśpionej:

Patrzcież nowej przygody dziewki utrapionej!

Tak fortuna, gdy kogo podejmie się z blizka,

Nierychło z niem swojego. przestanie igrzyska.

51

Ale mi jeden trzeba wprzód przypadek srogi

Powiedzieć wam i z prostej kęs wyboczyć drogi.

Jest na morzu północnem przeciw zachodowi

Podległa wielkiej pladze i niepokojowi

Za Hibernią[470] wyspa, nazwana Ebuda[471],

Żyzna, ale mieszkana od rzadkiego luda,

Który orka i morskie stada zepsowały,

Które tam Proteusa mścić się przychadzały.

52

Pisze pewny historyk stary, że przed laty

Trzymał ten kraj jeden król możny i bogaty,

Który miał jednę córkę cudownej gładkości

I tak pięknej urody i takiej wdzięczności,

Że kiedy się po słonem piasku przechodziła,

Proteusa w pośrzodku morza zapaliła.

Ten ją samę nalazszy, zgwałcił z przymuszeniem

I nowem obciążoną zostawił brzemieniem.

53

Króla, który beł srogi, okrutny, surowy,

Tak ta rzecz uraziła, że żadnej obmowy

Nie przyjmując, nie chciał się koniecznie zmiłować

Albo lżej pokarawszy, garłem ją darować,

I tak wodze wściekłemu wypuścił gniewowi,

Że ani jej odpuścił ani brzemieniowi,

I wnuka, co nie zgrzeszył, zagładził swojego

Niewinnego i jeszcze nieurodzonego.

54

Proteus, który bydła Neptunowe pasie

I morską wodą władnie, słysząc już po czasie,

Na jako ostre przyszła jego dziewka sądy,

Łamie wraz wszytkie prawa, wszytkie psuje rządy

I straszne morskie dziwy, baleny z orkami

Wyprawuje na wyspę wielkiemi stadami,

Które nie tylko woły z trzodami mniejszemi,

Ale i wsi pustoszą z mieszkańcy swojemi.

55

Wpadają i na miasta, murem otoczone,

I często je trzymają długo obleżone,

Choć to w nocy i we dnie strzegą ludzie zbrojni,

Zawżdy w trwodze i w strachu, zawżdy niespokojni.

Wsi pustkami zostały, z pól pouciekali

Oracze; ażeby się jako ratowali,

Do proroctwa wysłali swych radzić się, jeśli

Mogą być tego wolni, którzy tu odnieśli:

56

Że potrzeba, aby tak piękną naleziono

Pannę, jako ta była, co ją udawiono;

Którą na brzegu morskiem mają Proteowi

Ofiarować, jeśli chcą uść jego gniewowi.

Jeśli mu się spodoba, że na niej przestanie,

Weźmie ją i oddali od nich to karanie;

Jeśli nie, niechaj drugiej i trzeciej szukają,

Tak pięknej i tak długo, aż go ubłagają.

57

Tak się począł ten twardy los między wszytkiemi,

Które beły z twarzami co najpiękniejszemi,

Że na każdy dzień jednę Proteowi niosą,

Aż go tą, która mu się spodoba, przeproszą.

Pierwsza, druga i insze wszytkie zbyły garła,

Bo je łakoma orka zjadła i pożarła,

Która, gdy insze straszne odchadzają stada,

U portu zwyczajnego wygląda obiada.

58

Ja nie wiem, czy to prawda, czy to tylko bają,

Co o tem Proteusie ludzie powiadają;

Toli na białegłowy w tamtem kraju stary

Zwyczaj i na niezbożne zostawia ofiary,

Że orka, co każdy dzień do portu przychodzi,

Obkarmiona ich ciały pięknemi odchodzi;

Acz się dziewką urodzić jest po wszytkiem świecie

Nieszczęście, w tem dopiero wielkie jest powiecie.

59

O nieszczęśliwe panny, które z dalekiego

Kraju fortuna pędzi do brzegu srogiego!

Kędy ludzie okrutni nad brzegiem czekają

I krwią gładkich pielgrzymek bogi swe błagają.

Bo im więcej do ofiar biorą cudzoziemek,

Tem mniej ginie od strasznej orki samych ziemek;

Ale, iż nie zawżdy wiatr przynosi zdobyczy,

Po wszytkiej jej szukają wszędzie okolicy.

60

Wszytko prawie tam i sam morze przebiegają,

Fusty, baty, okręty więtsze wysyłają,

Zajeżdżają w daleki, a czasem w kraj blizki,

Ratunku na swe zwykłe szukając uciski.

Siła ich dostawają rozbojem i gwałtem

I za pieniądze siła, siła inszem kształtem:

Tak ich zdobytych z różnych krajów pełne wieże

Zawżdy mają, których straż ustawiczna strzeże.

61

Jedna ich wielka fusta[472], ziemie się trzymając

I brzegi onej wyspy bez lądu mijając,

Kędy na suchem piasku dziewka utrapiona

Leżała podle mnicha, we śnie utopiona,

Wysadziła kilka swych żeglarzów z przygody

Na pustą wyspę dla drew i dla słodkiej wody;

Którzy naleźli, wszedszy w mieszkania źwierzęce,

Angelikę u mnicha starego na ręce.

62

O nieoszacowana, o droga zdobyczy,

Jakiej nigdy nie byli godni rozbójnicy!

O fortuno! ktoby rzekł, żebyś moc na ziemi

Tak wielką nad rzeczami miała mieć ludzkiemi,

Żeś na pokarm dziwowi dziewkę zostawiła,

Nad którą gładsza nigdy na świecie nie była,

Dla której król Agrykan z połową Scytyej

Od Kaukazkich bram na śmierć przyszedł do Indyej!

63

Dla której król Sakrypant zdrowie swe odważył

I nad którą lżej i cześć i królestwo ważył,

O którą grabia Orland nie raz się zastawił,

Dla której rozum stracił i sławę splugawił

I dla której wszytek świat z swemi narodami

Mieszał się prawie z gruntu długiemi wojnami;

A teraz sama jedna zostawszy — mój Boże! —

Od nikogo mieć żadnej pomocy nie może.

64

Gdy ją tak rozbójnicy leżącą zastali,

Pierwej ją, niż się ze snu ocknęła, związali

I mnicha, choć się na nic nie zszedł, nie odeszli,

Ale go z nią pospołu do fusty[473] zanieśli;

Potem żagle na maszty wysokie włożyli

I z drogą do Ebudy korzyścią przybyli,

Którą do mocnej wieże warownej schowali

I dnia, którego na nię los miał paść, czekali.

65

Tak wiele gładkość mogła, że się do litości,

Nie chcąc, skłonili ludzie tak wielkiej srogości,

Którzy jej śmierć odwlekli i tej byli wolej

Chować ją na dalszy czas od wielkiej niewolej;

I póki jedno panny z inszych krajów mieli,

Podać na śmierć anielskiej piękności nie chcieli.

Nakoniec była Orce od srogiego luda

Zawiedziona, a wszytka płakała Ebuda.

66

Kto może wypowiedzieć skargi, kto łykania,

Kto wrzaski, kto wzdychania, kto łzy, narzekania,

Gdy w łańcuchu oddana blizkiemu zginieniu,

Siedziała, posadzona na zimnem kamieniu,

Gdzie mokre na bladą twarz perły wylewała

I od srogiego dziwu śmierci wyglądała?

Ja nie mogę od żalu mówić: muszę skrócić

O tem teraz, a rymy gdzie indziej obrócić.

67

Inszą nie tak żałosną historyą pocznę,

Aż przydę k sobie i aż po żalu odpocznę;

Bo nie tylko ja, ale węże jadowite

I tygry nagniewliwsze, krwie nigdy niesyte,

I najsroższy źwierzowie, co między Nilową

Wodą, a między górą błądzą Atlantową,

Nie mogłyby bez żalu być, gdyby widziały

Angelikę u ostrej uwiązaną skały.

68

O, kiedyby beł Orland wiedział ten przypadek,

Co jej w Paryżu szukał, gdyby jej upadek

Mogli beli rycerze wiedzieć dwaj wybrani[474],

Przez czarta od chytrego mnicha oszukani,

Przez tysiącby się śmierci byli przebijali,

Aby beli kochanej dziewki ratowali;

Ale choćby wiedzieli, małoby sprawili,

Kiedy od niej na on czas tak daleko byli.

69

Tem czasem król Agramant w koło otoczony

Wojskiem potężnem ściskał Paryż obleżony,

Co jednego dnia przyszedł ku temu końcowi,

Że mało w ręce nie wpadł nieprzyjacielowi;

I jedno, że nabożne prośby ukoiły

Nieba, które obfite wody wypuściły,

Jużby beło upadło od szable pogańskiej

I Francyej i Rzeszy imię chrześcijańskiej.

70

Na pobożne modlitwy cesarza starego

Od Twórce dżdże obfite nagle najwyższego

Spuszczone gasić ogniów zajętych pomogły,

Których siły człowiecze ugasić nie mogły.

Mądry, kto się w przygodzie do nieba ucieka:

Od niego najpewniejszej pomocy niech czeka.

Jakoż cesarz Bogu to tylko przypisował,

Że go tak w wielkiej trwodze on sam poratował.

71

Tem czasem grabia Orland na przykrej pościeli

Myśl swą na różne części rozrywa i dzieli;

Tam i sam ją obraca i zaś ją w zad bierze,

W jednem miejscu, nie w jednej trzymając ją mierze,

Jako gdy wodny drżący blask jest uderzony

Od słońca lub od córki nadobnej Latony,

Po przestronem pałacu biega w prętkiem kroku

Z góry na dół to z tego, to z owego boku.

72

Angelika, która mu na myśl przychodziła,

I owszem, która mu z niej nigdy nie schodziła,

Pochodnią mu zajętą w sercu rozpalała,

Która się zdała we dnie, że była wytlała.

Przyjechała beła z niem aż na zachód słońca

Od Kataju żyznego ostatniego końca,

Gdzie straciwszy ją, nie mógł naleść jej strapiony

Tam, gdzie beł pod Bordelą[475] Cesarz porażony.

73

Na to teraz narzeka stroskany i w sobie

Darmo się na swe głupstwo skarżył w onej dobie:

»O, jakom się — powiada — serce moje, z tobą

»Źle obszedł, który mogąc mieć cię zawżdy z sobą,

»Mieć cię zawżdy, ponieważ taka twoja była

»Dobroć, żeby mi beła tego nie broniła,

»Dopuściłem cię sobie wziąć z ręku Namówi[476];

»Ale cóż, kiedy się tak zdało cesarzowi!

74

»Czemum się raczej z tego jako nie wymówił?

»I podomnoby mi beł cesarz nie odmówił;

»A choćby też odmówił, ktoby beł tak śmiały,

»Coby mi cię gwałtem wziąć chciał, kto tak zuchwały?

»Nie lepiej było użyć miecza w takiem razie

»1 serce sobie wydrzeć dać w takiej urazie?

»I cesarzby mi beł jej nie mógł ze wszytkiemi

»Gwałtem i mocą odjąć wojskami swojemi.

75

»Bym ją beł wżdy w obronnem zamku gdzie posadził

»Tu w Paryżu i strażą mocną go osadził!

»Ato nieostrożności swej garłem przypłacę

»I podomno, niestetyż, wiecznie ją utracę!

»Kto jej mógł lepiej nad mię i strzedz i pilnować,

»Com beł żywota dla niej winien odżałować,

»Strzedz ją pilniej, niż oka swego byłem winien,

»Którym dla niej na każdą śmierć iść beł powinien?

76

»Gdzieś, moja dziewko droga, bezemnie została?

»Tak młoda i tak gładka, gdzieś mi się podziała?

»Jako owca od trzody swojej odłączona

»I kiedy mroki padną, w lesie obłądzona,

»Ozywa się, tam i sam po lesie biegając,

»Na pasterza, aza ją usłyszy, czekając

»Tak długo, że głodny wilk na głos przydzie do niej,

»A ubogi z daleka pasterz płacze po niej.

77

»Gdzieś poszła? Gdzieś teraz jest? Czy miedzy dzikiemi

»Sama tylko gdzie błądzisz zwierzami srogiemi?

»Czyś na lesie, niestetyż, bez straży twojego

»Na wilki gdzie trafiła Orlanda wiernego,

»Coć gwałtem zepsowali kwiat piękny, kwiat drogi,

»Który mię mógł posadzić w niebie między bogi,

»Którym ja cale chował, niżli oni przyszli,

»Abym beł twoich czystych nie uraził myśli?

78

»Czego czekam krom śmierci, jeśli ten bogaty

»Kwiat mi wzięto, jeślim się doczekał tej straty?

»Boże mój! wszytkie insze najsroższe przygody

»Przepuść na mię, tej tylko zachowaj mię szkody!

»Bo inaczej ja z ręki własnej umrzeć muszę

»I potępić nieszczęsną jednem razem duszę«.

Tak głosem narzekając, Orland utrapiony

Mówił z sobą, okrutnem żalem przerażony.

79

Po wszytkich stronach w on czas już ziemskie stworzenie

Dawało spracowanem zmysłom odpocznienie

Po pierzu, po pościelach, między pachniącemi

Zioły i kamieniami i drzewy różnemi;

Ty sam ledwie zamykasz oczy powiekami,

Bity w serce Orlandzie przykremi myślami,

Któreć nie chcą dać i tej trochy snu małego

W pokoju zażyć, prętko uciekającego.

80

Zdało mu się, że siedział na brzegu, przybranem

W różne kwiecie i z różnych farb umalowanem,

Patrząc na alabastry i na przyrodzone

Purpury, własną ręką Miłości skropione,

I na dwie piękne gwieździe, z których, wzięty w troki

Od miłości, zgłodzonej duszy brał obroki;

Twarz i oczy wspominam tej, co z śrzodka ciała

Orlandowi stroskane serce wydzierała.

81

Zażywał takich pociech i takiej radości,

Jakiej nigdy żaden z tych, co służą miłości;

A wtem się wicher srogi w tę stronę obracał,

Który kwiecie popsował, drzewa powywracał;

Jaki ledwie jest, kiedy w gniewie i w uporze

Wściekłe wiatry mieszają ziemię, niebo, morze.

Zdało mu się, że szukał, gdzieby się przed szkodą

I przed oną tak wielką ukrył niepogodą.

82

W tem gubi, nie wie, jako, za niespodziewaną

Chmurą, co świat okryła, swą dziewkę kochaną

I głosem, co go zstaje, za onem zgubieniem

Napełnia pola, lasy jej łubem imieniem;

A wtem, kiedy tam i sam po lesie biegając,

Wołał po onej puszczej, ucha nadstawiając,

Zdało mu się, że słyszał, że mu się ozwała

I »Ratuj mię, dla Boga, Orlandzie!« wołała.

83

Obraca się na on głos i wzdłuż po głębokiem

Lesie i wszerz bez skutku biega wielkiem krokiem.

O, jaki żal nieznośny, jaką mękę czuje,

Że swojego drogiego skarbu nie najduje!

A wtem znowu usłyszy: »Darmo mię pożądasz:

Już mię więcej, Orlandzie, wiecznie nie oglądasz«.

Ocknął się na ten straszny głos, we śnie słyszany,

Spocony i na twarzy wszytek upłakany.

84

I nie myśląc, że we śnie widzenia się rodzą

Fałszywe, które z strachu, lub z żądzej pochodzą,

Pewnie tuszy, że jego dziewka ulubiona

W wielkiem niebezpieczeństwie jest gdzie położona.

I nagle, jako piorun, z łoża się porwawszy,

W zbroję się tylko swoję zwyczajną ubrawszy,

Bryliadora konia wziął z sobą swojego,

Nie biorąc i lokaja i sługi żadnego.

85

Ażeby w każdej stronie, w którą się udawał,

W dostojeństwie swem cały bez zmazy zostawał,

Nie wziął z sobą swych zwykłych znaków, ani onej

Szachownice tak sławnej[477], białej i czerwonej;

Ale się w czernią ubrał i czarne wziął znaki,

Aby się z jego żalem zgadzały i taki

Był strój, jako i serce, bo tamtę mężnemu

Almontowi [478]beł odjął, świeżo zabitemu.

86

O północy wyjeżdża ani cesarzowi

Myśli się opowiedzieć, swojemu stryjowi;

Nakoniec Brandymarta[479] nie żegna, swojego

Towarzysza wiernego i tak kochanego;

A skoro Febus złote rozpuścił promienie

I pod ziemię wypędził niewesołe cienie,

I słońce się po wszystkiem świecie rozświeciło,

Postrzegł cesarz, że jego synowca nie było.

87

Z wielkiem swojem na on czas usłyszał niesmakiem

O wyjeździe synowca swego ladajakiem,

I że, kiedy go było najpilniej, pojechał

I przed swoją się radą skarżyć nie zaniechał,

Na niego o ten odjazd srodze rozgniewany,

Najdując nań przymówki i różne przygany

I grożąc mu, jeśli się nie wróci, że wszędzie

Będą wiedzieć, że prętko żal mu tego będzie.

88

Brandymart też, którego Orland tak miłował,

Jako siebie samego, za niem się gotował,

Chcąc, aby się w zad wrócił za jego namową,

Dotkliwą wielu ludzi urażony mową;

I ledwie chciał poczekać, ażby nastąpiły

Ciemne mroki na ziemię, coby go nakryły;

Fiordylizie[480] swojej nic o tem nie powiedział,

Bo żeby mu tę drogę rozwieść chciała, wiedział.

89

Była to jedna panna, której on rad służył

I bez niej żadnego dnia wesoło nie użył,

Panna zbyt obyczajów pięknych i gładkości

I dowcipu wielkiego i rzadkiej mądrości;

A teraz jej nie żegnał dla tego samego,

Że się miał do niej wrócić jeszcze dnia onego.

Ale mu się zaś pewna przygoda trafiła,

Która go dłużej, niżli umyślił, bawiła.

90

Miesiąc go Fiordyliza wątpliwa czekała;

Ale kiedy czekając tak długo, widziała,

Że się do niej nie wracał, tak się uteskniła,

Że się w tęż drogę bez sług za niem wyprawiła.

Długo i tam i sam go szukała po świecie,

Tak, jako w historyej o tem mieć będziecie;

Ale was temi dwiema nie chcę teraz bawić,

Bo muszę pierwej pana z Anglantu odprawić.

91

Który skoro odmienił dawne Almontowe

Sławne herby i na się insze włożył, nowe,

Szedł do bramy i w ucho po cichu powiedział

Rotmistrzowi, który straż trzymał: »Abyś wiedział:

Jam jest grabia«. Zaraz mu bramę otworzono

I tak, jako rozkazał, wzwód[481] na dół spuszczono;

Stamtąd do nieprzyjaciół jedzie w prostą drogę —

Ale ja więcej śpiewać, tak wiedzcie, nie mogę./

Koniec pieśni ósmej.

IX. Pieśń dziewiąta

Argument

Orland słyszy Ebudy niezbożne zwyczaje,

Która na śmierć morskiemu dziwowi wydaje

Piękne panny; chce tam bydź, ale go tak boli

Krzywda cnej Olimpiej[482], że iść pierwej woli

Przeciwko Cimoskowi, królowi Fryzyej,

Który trzyma w więzieniu męża Olimpiej.

Zabija go i inszych ludzi jego wiele;

Olimpia z Birenem jedzie na wesele.

Allegorye

W tej dziewiątej pieśni jest przykład pamiętnej, szczerej i stałej miłości, która się w statecznych i dzielnych białychgłowach pospolicie najduje.

1. Skład pierwszy

Czego sroga, zdradliwa miłość nie sprawuje,

Czego nie czyni z sercem, które opanuje,

Jeśli mogła wyrazić Orlandowi cnemu

Tę wierność, którą panu winien beł swojemu!

Zawżdy mądry i baczny — by tak beł do końca! —

I pilny beł Kościoła świętego obrońca,

A teraz dla miłości na stryja swojego,

Na cześć swoję i nie dba na Boga samego.

2

Ale go ja wymawiam, owszem się raduję,

Że w mem złem towarzysza takiego najduję;

Bom i ja na me dobre słaby i schorzały,

Na złe zdrowy i duży[483], już to czas nie mały.

W czerni wszytek ubrany, z Paryża się puszcza

I tak wiele swych dobrych przyjaciół opuszcza,

Gdzie afrykańskie wojska i hiszpańskie miały

Stanowiska i w polu obozem leżały.

3

I owszem nie obozem, ale pod drzewami,

Rozproszeni po polu gwałtownemi dżdżami,

I pod dachami leżą, w różne zgromadzeni

Kupy, bliżej i dalej siebie położeni;

Wszyscy śpią i po ziemi wzdłuż się rozściągają,

Dżdżem strapieni, i głowy ręką podpierają.

Orland mógłby ich nabić, jako śpiącem bywa,

Ale swej Duryndany[484] na nie nie dobywa.

4

Takiego serca Orland mężny jest, że śpiących

I choćby mógł, bić nie chce odpoczywających.

Po różnych stanowiskach swej dziewki patrzając,

Chodzi miedzy pogaństwem, tam i sam biegając;

Jeśli kogo zastanie, że nie śpi i czuje,

Urodę mu i jej twarz i strój opisuje,

Prosząc, jeśliby o niej co słyszał i wiedział,

Aby mu, kędyby ją mógł naleść, powiedział.

5

Skoro Febus na złotem wyjechawszy wozie,

Światło puścił po wszytkiem murzyńskiem obozie,

Zbiegał i wszytkie miejsca zwiedził, niepoznany,

Dlatego, że arabskiem strojem beł ubrany.

Pomogło mu niemało i to, że cudzemi

Umiał się dobrze zmówić języki różnemi,

Z których tak afrykański doskonale umiał,

Że go drugi z Trypola[485] rodem być rozumiał.

6

Tak w obozie mieszkania i swojej zabawy

Miał trzy dni całe dla tej tylko samej sprawy.

Potem stamtąd wyjeżdża; szukając swej straty,

Nie tylko wsi i miasta i bliższe powiaty,

Ale i Uwernią[486] obfitą nawiedził

I namniejsze miasteczka u Gaszkonów zwiedził.

Z Prowence do Brytonów[487] i zaś z Pikardyej[488]

Zbiegał wszędzie do samych granic Hiszpaniej.

7

Gdy się październik kończy, listopad poczyna,

Gdy się już dobrze jesień i zimno zaczyna,

Kiedy liście wiatr i mróz z drzewa obijają,

Kiedy ptastwa drobniejsze stadami latają,

Wyjechał pan z Anglantu za paryską bronę

I puścił się dla zguby swojej w drogę onę,

Ani jej przestał szukać, póki zima trwała,

Ani kiedy się wiosna piękna poczynała.

8

Jednego dnia tak, jako miewał w obyczaju,

Jeżdżąc z miasta do miasta i z kraju do kraju,

Stanął nad rzeką, która dzieli z Normandami

Brytony[489], bodąc blizkie swe morze rogami;

Ze dżdża, z rozpuszczonego od gorąca śniegu

Wezbrawszy, biegła w bystrem w one czasy biegu,

A w jednę zgromadzone kupę wielkie wody,

Zrzuciwszy mosty, wszytkie pobrały przechody.

9

Patrzy Orland po brzegach, ale ani domu

Pobliżu[490], ani łodzi, ani widzi promu.

Jako na drugą stronę ma prześć, nie rozumie,

Kiedy latać, jako ptak, i pływać nie umie.

A w tem widzi, że prosto przez bystre powodzi

Przeciwko niemu panna jedzie w krzywej łodzi;

Która, że chce do niego, ręką znać dawała,

Ale łodzi do ziemie przystawić nie chciała.

10

Nie chciała zgoła na brzeg i z daleka stała,

Bo, żeby gwałtem nie wsiadł, podomno się bała.

Grabia prosi, aby się z łodzią przybliżyła

I żeby go na drugą stronę wysadziła.

Ona na to: »Przewozić żadnego nie mogę,

»Coby jechać nie przysiągł zemną w jednę drogę

»I któryby się boju nie podjął jednego,

»Boju barzo słusznego i sprawiedliwego.

11

»Przeto jeśli odemnie chcesz być przewieziony

»I na drugiem być brzegu rzeki wysadzony,

»Obiecaj mi, że niż ten miesiąc, który idzie

»Po teraźniejszem, spełna minie i wynidzie,

»Że się z irlandzkiem królem, który się gotuje

»I na morze armatę[491] możną wyprawuje,

»Złączysz pospołu wyspę Ebudę wojować,

»Nad którą sroższej niemasz, i wscząt ją zepsować.

12

»Wiedz, że za Hibernią, obeszłą[492] wodami,

»Między inszemi, których tam siła, wyspami

»Jedna, którą Ebudą zdawna zową, leży,

»Co ludzie swe wysyła na łup i kradzieży;

»I ile jedno pięknych białychgłów dostawa,

»Na pokarm je strasznemu dziwowi wydawa,

»Co na każdy dzień na brzeg z morza występuje

»I zawsze z nowej panny potrawę najduje.

13

»Barzo siła tych, które kupcy przedawają

»Co piękniejsze i których zbójcy dostawają,

»Jako ich wiele ginie, ktoby chciał spisować?

»Nie trudno, jednę na dzień kładąc, porachować.

»Przeto, jeśli masz w sobie cokolwiek litości,

»Jeśliś jest przyjacielem tej płci i miłości,

»I ty chciej między temi, proszę, być obranem,

»Co na tę wojnę jadą z hiberneńskiem panem«.

14

Ledwie Orland dosłuchał onej wszytkiej sprawy,

Jako przysiągł chcieć pierwszem być do tej wyprawy;

Bo postępku żadnego albo rzeczy krzywej

Nie mógł nigdy wycierpieć i niesprawiedliwej.

I począł się obawiać, aby nie dostali

Angeliki ci, którzy w Ebudzie mieszkali,

Ponieważ szukając jej po świecie, co wiedzieć,

Gdzie nie był, a nie mógł się nic o niej dowiedzieć.

15

Tak mu ono myślenie głowę pomieszało,

Że pierwsze przedsięwzięcie w niem się odmieniało,

I umyślił w tem kraju więcej się nie bawić,

Ale się do Ebudy co prędzej przeprawić.

I jeszcze drugi Febus w morze nie zachodził,

Jako mu u świętego Mola[493] się nagodził

Jeden okręt, w który wsiadł, i kiedy mijała

Piąta noc, minął górę świętego Michała[494].

16

Bryakę[495] i Landrygler[496] w lewo zostawuje

I wielkich brzegów żyznych Brytannów zajmuje;

Potem do białych piasków jedzie, która strona,

Część Angliej, z dawna się zowie Albiona[497].

Ale wiatr południowy nakoniec ustaje,

A co między zachodem i północą wstaje,

Dmie na nich takiem gwałtem, że żagle zbierają

I radzi go, nieradzi w tył okrętu mają.

17

Co za cztery dni okręt, tam się obracając,

To za jeden dzień uszedł, nazad się wracając,

Wpośrzód morza trzymany, gdzie najgłębsze wały,

Aby się nie roztrącił o piaski, o skały.

Wiatry, które cztery dni tak gwałtowne trwały,

Piątego dnia łaskawsze już być poczynały

I bez wielkiego wstrętu dopuściły łodzi

Wniść, gdzie rzeka Anwersa[498] w morze wielkie wchodzi.

18

Skoro po niebezpiecznem mądry szyper biegu

Okręt w port wprowadziwszy, uchwycił się brzegu,

Z miasta, które nad rzeką było z prawej strony,

Przyszedł do nich mąż jeden, laty obciążony,

Jako włos pokazował; który gdy po moście

Małem wszedł do okrętu i przywitał goście,

Do grabie się Orlanda obrócił z swą mową,

Rozumiejąc, że on beł między niemi głową.

19

Ten mu od jednej panny poselstwo przynosił

I żeby szedł na małą chwilę do niej, prosił,

Przydawszy, że ją naleść miał dziwnej gładkości

I ucieszną w rozmowie i wielkiej mądrości.

Gdzieby też chciał poczekać, ażby się wybrała,

Samaby do okrętu zaraz przyjechała,

Ażeby nie beł twardszy nad insze błądzące

Rycerze, często w tamten kraj przyjeżdżające.

20

I że do tych dób żaden nie trafił się jeszcze,

Który ziemią lub wodą przybył na to miejsce,

Któryby z oną panną nie miał się rozmówić

I o pewnem przypadku nie chciał z nią pomówić.

Orland, który się nigdy wytknąć w nieludzkości

Nie dał i zawżdy bywał wielkiej układności,

Wysiadł na dół z okrętu i szedł ukwapliwy

W tę drogę, gdzie go starzec prowadził szedziwy[499].

21

Skoro poszedł do miasta grabia pomieniony,

Beł od starca on ego w pałac wprowadzony,

Gdzie go panna żałosna u wschodu czekała,

Jako jej smętna postać i twarz znać dawała

I ściany, bo pokoje z wielkiemi salami

Wszytkie były obite czarnemi suknami;

Która skoro z Anglantu pana przywitała,

Posadziwszy go w krześle, tak mu powiadała:

22

»Wiedz, że był Olandyi[500] grabia ojcem mojem,

»Który się we mnie kochał barzo miedzy swojem

»Inszem potomstwem, wielkąm łaskę po niem znała.

»Siostry żadnej, dwu braciej rodzonychem miała;

»O com go jedno śmiała dnia którego prosić,

»Zwykłam beła swe skutki w prośbach swych odnosić.

»Gdym tak żyła w kochaniu u ojca mojego,

»Trafił się nam jeden gość do kraju naszego.

23

»Przyjechał do nas młody książę z Zelandyej[501],

»Który walczyć z Murzyny szedł do Biskaliej[502].

»Wiek rozkwitły i gładkość jego niezrównana

»I miłość, jeszcze nigdy ode mnie nieznana,

»Zaraz mu moje proste serce zniewoliła,

»Tem więcej, ilem mogła poznać, żem wierzyła

»I teraz jeszcze wierzę i wiem niewątpliwie,

»Że mię wzajem miłuje szczerze i prawdziwie.

24

»Przez te dni, które złemi wściągniony wiatrami,

»Inszem złemi, ale mnie dobremi, był z nami —

»Inszem czterdzieści, mnie się pół godziną zdały:

»Tak prętko przechodziły, tak prętko mijały! —

»Przychodziło nam często do spólnej rozmowy,

»Gdzieśmy sobie małżeństwo wyranemi słowy,

»Skoroby się do domu wrócił, obiecali

»I jam jemu, a on mnie wzajem ślubowali.

25

»Ledwie co Biren[503] z państwa wyjechał naszego —

»Takiem imieniem zwano mojego miłego —

»Jako zaraz bogaty król blizkiej Fryzyej,

»Która tylko przez rzekę jest od Olandyej,

»Naznaczywszy mię dawno żoną Arbantowi,

»Którego miał jednego, swojemu synowi,

»Wyprawił posły do nas, którzy przyjechali

»I u ojca mię jego synowi żądali.

26

»Ja zaś, któram nie mogła gwałcić z żadnej miary

»Obietnice i raz mu poślubionej wiary,

»A choćbym też i mogła, miłość nie kazała,

»Abym tak być niewdzięczna Birenowi miała,

»Chcąc, żeby ony o mnie namowy ustały,

»Które się już z obojej strony zawierały,

»Wyraźniem ojcu rzekła, żem umrzeć wolała,

»Aniżlibym iść za mąż do Fryzyej miała.

27

»Mój ojciec, który mi beł zawżdy tak łaskawy,

»Nie chciał przeciw mej wolej zawierać tej sprawy,

»I aby mię utulił i smutku pozbawił,

»Zrzucił zaczęte zmowy i posły odprawił;

»Czem się tak barzo hardy król fryski uraził

»I tak mu z nienawiścią gniew serce przeraził,

»Że wszedł do Olandyej z wojski potężnemi

»W niwecz mój ród obrócić, szkodzić naszej ziemi.

28

»Krom tego, że jest mocny, jako powiedają,

»Tak duży, że duższego wieki te nie mają,

»Jest tak chytry, żeby też, by nawiętsza siła,

»Dowcip i śmiałość nicby mu nie uczyniła:

»Nosi broń, za dawnego i za tego wieka

»Od żadnego krom niego nieznaną człowieka,

»Żelazną prostą rurę, której długość mija

»Dwa łokcia, a prochem ją i kulą nabija.

29

»Nie dojźrzy okiem, jako prętko się dotyka

»Ogniem rury, która proch i kule zamyka,

»Że ledwie prędzej lekarz, który wszytkę siłę

»Na prętkie cięcie sadzi, tnie chorego w żyłę;

»Czem żelazo z tak srogiem hukiem kulę ciska,

»Jako kiedy niebo grzmi, jako gdy się błyska,

»I niemniej, jako piorun, którędy przechodzi,

»Pali, psuje, gruchoce, rozrywa i szkodzi.

30

»Obu mi braciej zabił takiemi żelazy,

»Tą zdradą wojsko nasze poraził dwa razy:

»W pierwszem starciu pierwszemu przez zbroję przepadła

»Kula i w pół serca go trafiwszy, wypadła;

»W drugiej także potrzebie i brata drugiego

»Zabił, z przegranej bitwy uciekającego;

»Którego z daleka w tył trafił pod krzyżami,

»A kula drugą stroną wypadła piersiami.

31

»Ale i ojca takąż śmiercią świata zbawił,

»Kiedy się w zamku, który sam mu ten zostawił,

»Zawarł, wszytkie mu insze, co ich miał, pobrawszy,

»Ledwie nie ze wszytkiego państwa go wygnawszy.

»Bo kiedy i tam i sam, będąc obleżony,

»Biegał po murze, różne gotując obrony,

»Przyłożywszy do twarzy żelazo, wymierzył

»I w czoło między oczy zdrajca go uderzył.

32

»Kiedym ojca i braciej miłej postradała

»I wszytkiej Olandyej dziedziczkąm została,

»Król fryski, aby nogę w moje państwo wstawił,

»Do mnie i mego ludu poselstwo wyprawił,

»Obiecując wojska zwieść i z niemi spokojnie

»Wyjechać z Olandyej, dawszy pokój wojnie,

»Jeślibych teraz, na com wprzód nie pozwalała,

»Arbanta, syna jego, za męża wziąć chciała.

33

»Z nienawiści, w ktćrej beł u mnie król zdradliwy

»I co tego pomagał, lud jego złośliwy,

»Co mi ojca zabiwszy i bracią, ojczyznę

»Spaliwszy, jeszcze drażnił niezarosłą bliznę,

»Nie chciałam krzywdy zgoła uczynić swojemu

»Birenowi, ode mnie wprzód upewnionemu,

»Nie wchodzić z nikiem w śluby ani w żadne zmowy,

»Dokądby się nie wrócił z Hiszpaniej zdrowy.

34

«Takąm odpowiedź w on czas jego posłom dała,

»Że za jedno złe tysiąc cierpiećbym wolała

»I że mię żywo spalą, naostatek wolę,

»I popiół na wiatr puszczą, niż na to pozwolę.

»Mój lud chce mi to rozwieść i nie tylko prosi,

»Ale się i oświadcza i jawnie to głosi,

»Że i miasto poddadzą i mnie z mojem dworem,

»Niżliby wszyscy mieli zginąć mem uporem.

35

»Ale kiedy widzieli, żem twarda na prośby

»I na ich oświadczania i surowe groźby,

»Królowi tak, jako się z tem opowiedali,

»Fryskiemu i mnie w ręce i miasto podali.

»Nie potkała mię żadna od niego sromota

»I obiecał mi nie brać państwa i żywota,

»Bylem tylko co z pierwszej twardości spuściła,

»A na małżeństwo z jego synem pozwoliła.

36

»Widząc, że mi gwałt czynią, chcę umrzeć przez dzięki[504],

»Bym się tylko wybawić mogła z jego ręki;

»Alem na to, strapiona, nabarziej bolała,

»Gdziebym[505] nie zemściwszy się nad niem, umrzeć miała.

»I za długiem tej rzeczy widzę rozbieraniem,

»Że się tylko ratować mogę tem zmyślaniem,

»Że o to proszę, nie rzkąc, abym chcieć nie miała,

»Żebym królowi prętko niewiastą[506] została.

37

»I obieram dwu braciej z tych, którzy zmarłemu

»Przez długi czas służyli ojcowi mojemu,

»Obu mądrych, dowcipnych i wielkiej śmiałości,

»I wielkiej, co jest więtsza, przeciw mnie wierności,

»Co się z nami na dworze pospołu schowali

»Od tego czasu, kiedy jeszcze beli mali,

»I wiem, żeby obadwa swojego własnego

»Zdrowia nie żałowali dla zdrowia mojego.

38

»Temem swe oznajmiła wszytkie tajemnice

»I otrzymałam od nich pewne obietnice,

»Że mię chcieli ratować; jeden do Flandryej[507]

»Jedzie, drugi zostawa przy mnie w Olandyej.

»Tem czasem kiedy z swoich i z cudzych ziem wiele

»Różnych gości sproszono na moje wesele,

»Przyszła nowina, że się Biren już gotował

»Iść z potężną armatą, aby nas ratował.

39

»Bo kiedy pierwsze wojsko ojca mego zbito,

»W którem mi rodzonego jednego zabito,

»Do Biskaliej sługęm swego wskok wysłała

»I przezeń Birenowi wszytkom wypisała.

»Tem czasem, gdy się on nam na pomoc gotował,

»Ostatek król Fryzyej wziął i opanował,

»O czem Biren nie wiedząc, uprzątnąwszy wstręty,

»Już był do Olandyej ruszył swe okręty.

40

»Kiedy już takich nowin przychodziło wiele,

»Rozkazał król synowi odprawić wesele,

»A sam na morze wyszedł przeciw Birenowi,

»Gdzie, jako przeciwnemu zdało się losowi,

»Poraził go i książę samo poimano;

»Ale tu u nas jeszcze tego nie wiedziano.

»Wtem Arbant ze mną wziął ślub, małżeństwo do końca

»Chcąc wypełnić w łożnicy po zachodzie słońca.

41

»Jam była za obiciem swojego schowała

»Wiernego, który zaraz, jakom rozkazała,

»Nie chciał czekać, ażby się pan młody położył,

»Ale ze wszytkiej siły tak dobrze przyłożył,

»Tak dobrze wyniesionem przyłożył toporem,

»Że z niego dusza z mową wyszła jednem torem.

»Jam się też kęs do tego przyczyniła dzieła

»I przyskoczywszy nagle, garłom mu przerżnęła.

42

»Tak, jako wół do jatek pada przywiedziony,

»Padł pan młody, siekierą ostrą uderzony,

»Na złość, na wzgardę jego ojcu Cimoskowi[508] —

»To własne fryzyjskiemu imię jest królowi —

»Który mi ojca, który bracią zamordował,

»I żeby mi ojczyznę wziął i opanował,

»Chciał mię wydać za syna, a potem niecnota

»Chciałby mię był podomno pozbawić żywota.

43

»Nim się to ogłosiło, nim się to odkryło,

»Wziąwszy z sobą, co więcej stało[509], mniej ważyło,

»Spuścił się mój towarzysz po powrozie z góry

»Z okna na fustę[510], która czekała pod mury,

»W której beł ze Flandriej brat jego przyjechał

»I nas oczekiwając, pod pałac podjechał;

»Wtemeśmy wiosła wodzie, a żagle wiatrowi

»Dali i jako Bóg chciał, ujechali zdrowi.

44

»Nie wiem, czy beł król barziej żalem przerażony

»Po swem synu, czy barziej gniewem zapalony

»Przeciwko mnie, kiedy tam drugiego dnia potem

»Przyjechawszy po bitwie, dowiedział się o tem;

»Wracał się tryumfując z zwycięstwa swojego

»I z książęcia, w potrzebie tej poimanego,

»Tusząc, że na wesele, na radość przybędzie,

»Ale najdzie, że pełno smutku i łez wszędzie.

45

»Nienawiść przeciwko mnie i żałość po synie

»W żadnej mu nie dawają pokoju godzinie;

»Ale iż płacz umarłych i żałość nie wzmaga,

»A pomsta na nienawiść siła zaś pomaga,

»Kazał części swych myśli, które na płakanie

»I na żal miał obrócić i na narzekanie,

»Złączyć się z nienawiścią, szukać mię i w ręce

»Srogie podać, żebym tak umarła na męce.

46

»O kiem wiedział, lub słyszał, że mój albo onych

»Przyjaciel był moich sług, dwu braciej rodzonych,

»Którzy mi pomagali, wszytkich tych spożywały

»Pościnał, wsi ich spalił, czci poodsądzywał[511].

»Chciał i Birena zabić z tejże okrutności,

»Wiedząc, że nad tę więtszej nie mógł mi żałości,

»Uczynić; ale się zaś rozmyślił, mniemając,

»Że mię miał łatwiej dostać, żywego go mając.

47

»Ale mu twardy sposób król nieuproszony

»Podawa: rok mu kładzie, właśnie zamierzony[512],

»Który, kiedy się skończy, żywić go nie będzie,

»Jeśli się na powinne takie nie zdobędzie

»I takie przyjacioły, coby mię dostali

»Lub mocą lub fortelem i jemu oddali,

»Tak, że nie ma inszego sposobu i drogi,

»Tylko przez mą śmierć, Biren wolen być ubogi.

48

»Tylko, żem jeszcze sama siebie nie zgubiła,

»Wszystkom dla jego zdrowia do tych dob czyniła:

»Sześć zamków swoich, którem we Flandryej miała,

»Przedaciem ladajako dla niego musiała;

»Pieniądzem potraciła, część straż przenajmując,

»Część na króla, aby go puścił, naprawując,

»Część, chcąc na jego szkody blizkie cudzoziemce

»Pobudzić i ruszyć nań, Angliki i Niemce.

49

»Lub nic sprawić nie mogli lub nie uczynili

»Umyślnie tego, w czem mię beli upewnili,

»Słowa mi tylko gołe, nie pomoc dawali

»I gardzą mną, kiedy mię z pieniędzy obrali.

»Teraz już się rok kończy, który gdy wynidzie,

»Każda pomoc już późno i po czasie przydzie.

»Skarby nic nie pomogą, tak że nieszczęsnemu

»Przydzie nakoniec umrzeć mężowi mojemu.

50

»Dla niegom ojca, bracią dla niegom straciła,

»Dla niegom, nieszczęśliwa, ojczyzny pozbyła,

»Dla niego i tę trochę, co było zostało,

»Co na me wychowanie[513] obrócić się miało,

»Przedawszy za co za to, wszystkom rozprószyła,

»Abym go z rąk tyranna złego wyzwoliła.

»Teraz nic nie zostawa, tylko z dobrej wolej

»Iść w srogie ręce, aby on wyszedł z niewolej.

51

»Jeśli tedy nic mi już więcej nie zostawa,

»Jeśli sposobów inszych zbawić go nie zstawa,

»Jeno żywot położyć, tem się nic nie trwożę:

»Zawżdy go barzo rada dla niego położę.

»O to się tylko boję, o to się frasuję,

»Że nie widzę i w głowie swojej nie najduję,

»Jako mam być bezpieczna i na to się spuścić,

»Że go, mając mię w ręku, będzie chciał wypuścić.

52

»Obawiam się, niestetyż, aby mię dostawszy

»I naokrutniejszych mi mąk nazadawawszy,

»Birena nie wypuścił, który mu mniej winien,

»Aby mi za swój żywot zostawał powinien,

»I jako ten, którego gniew ujął tak tęgi

»Przeciwko mnie i nie dba na żadne przysięgi,

»Nie przestanie na mojej śmierci i odkryje

»Swą zdradę: zabiwszy mnie, i jego zabije.

53

»Dla tego się umawiam zawżdy o tem z wami,

»Co się w ten kraj trafiacie cnemi rycerzami,

»Abym, radząc się wielu, jednego trafiła,

»Od któregobym się wżdy tego nauczyła,

»Jako mam być bezpieczna, gdy się w ręce stawię

»Tyrannowi, że swego Birena wybawię,

»I żeby go zaś nie chciał z więzienia wypuścić,

»Albo go na srogi miecz, jako i mnie, puścić.

54

»Nie jednemum mówiła o to rycerzowi,

»Aby, kiedy się dam w moc nieprzyjacielowi,

»Był przy mnie i ślubował za fryskiego pana,

»Że tak ten frymark i ta stanąć ma odmiana,

»Żeby w jednemże czasie i on wypuszczony

»I jam mu beła dana; bo tak z każdej strony

»Szczęśliwa umrę, jeśli swą śmiercią mojemu

»Żywot i wolność zaraz przywrócę miłemu.

55

»Ale do tego czasu nikogo w tę drogę

»Z sobą do złego króla namówić nie mogę,

»Któryby mi ślubował, że gdy przed niem stanę,

»A naprze się mnie gwałtem i za mię w odmianę

»Nie wyzwoli Birena i wolno nie puści,

»Że mu mię wziąć przeciw mej wolej nie dopuści;

»Każdy się onej strasznej jego broni boi,

»Której nikt nie odeprze w namocniejszej zbroi.

56

»Przeto, jeśli twe męstwo zgadza się z surową

»I postawą i twarzą tą Herkulesową

»I tak mniemasz, że mię mu możesz niewątpliwie

»Wziąć, kiedyby co czynić chciał niesprawiedliwie,

»Proszę cię, oddaj mię mu z twojej własnej ręki,

»Żeby za mię Birena dać musiał przez dzięki[514];

»Bo mając cię przy sobie, nie dbam, że swawolny

»Tyran mię każe stracić, a on będzie wolny«.

57

Taki koniec powieści swojej panna dała,

Którą łzami z wzdychaniem często przerywała.

Orland, skoro umilkła, który utrapionem

I zawsze rad pomagał krzywdą uciśnionem,

Nie chciał się z nią rozciągać szerokiemi słowy,

Bo z przyrodzenia długiej nie używał mowy,

Ale jej rękę daje i więcej ślubuje

Uczynić, niżli prosi i niż potrzebuje.

58

Nie myśli o tem, aby gwoli Birenowi

Miała się okrutnemu dać w ręce królowi;

Dufa tak swemu męstwu i swej dobrej broni,

Że oboje i jego i onej obroni.

Tegoż dnia w onę drogę wsiadają na wodę,

Mając sobie życzliwy i wiatr i pogodę.

Kwapi się pan z Anglantu, nie chce długo mieszkać,

Bojąc się do Ebudy na wojnę omieszkać.

59

Jadą mądrzy żeglarze wielkiemi stawami[515],

Obracając w tę stronę i w owę żaglami;

Widzą obiedwie wyspie w zelandyjskiej ziemi,

Tę przed sobą, a ta się w zad kryje za niemi.

Grabia do Olandyej wysiadł dnia trzeciego;

Ale ta, co się skarży na króla fryskiego,

Nie wysiadła, bo Orland tuszy, niż wysiędzie,

Że usłyszy, że szyje zły tyran pozbędzie.

60

Jedzie wszystek we zbroi wielki rycerz z Brawy[516],

Koń pod niem barziej ciężki, niż lekki, cisawy,

Koń cisawy, który się urodził w Daniej,

Ale z małego źrzebca urósł we Flandryej.

Bo iż się na tę drogę na fuście wyprawił,

U Bretonów[517] swojego, wsiadając, zostawił,

Swojego Bryladora, konia tak dzielnego,

Że sobie nie miał okrom Bajarda równego.

61

Przyjeżdża do Dordreku[518] Orland i u brony

Zastawa lud żołnierski wielki, zgromadzony,

Częścią, że każde państwo zawżdy, zwłaszcza nowe,

Bojaźń i podejźrzenie ma z sobą gotowe,

Częścią, że wszędzie głośna nowina latała,

Że się już z Zelandyej armata ruszała,

Którą władnął i którą w rządzie tęgo trzymał

Brat książęcia, którego król fryski poimał.

62

Orland tam przyjechawszy, mówi z nich jednemu,

Aby od niego odniósł królowi swojemu,

Że go jeden na szablę i drzewo[519] pozywa

Rycerz błędny z umową pewną, jako bywa:

Jeśli go król zwycięży, da w ręce królowi

Pannę, która odjęła żywot Arbantowi,

Którą w tak blizkiem miejscu niedaleko chowa,

Że, kiedy jej każe przyść, zawżdy jest gotowa;

63

Ale zaś potrzebuje tego z drugiej strony,

Że jeśli król od niego będzie zwyciężony,

Książęcia z Zelandyej z więzienia wypuści

I w swą drogę, gdzie zechce, zarazem go puści.

Drab królowi poselstwo odniósł ukwapliwy;

Ale on, który zawsze beł zły, niecnotliwy

I którego postępek każdy beł szkarady[520],

Uciekł się do chytrości, do złych sztuk, do zdrady.

64

Myśli, jeśli dostanie rycerza samego,

Który do niego draba wyprawił onego,

Że będzie miał i pannę, jeśli odnieść umiał

Drab poselstwo i jeśli, że ją miał, zrozumiał.

Wnet trzydzieści człowieka ścieszkami wyprawił,

Nie tą bramą, w której drab grabię był zostawił,

Ale inszą, ustronną, którzy ku zamkowi

Wielkiem kołem w tył zaszli cnemu Orlandowi.

65

A tem czasem go zdrajca zabawiać rozkazał,

Aż przyszli na to miejsce, które jem ukazał,

Od niego w tył posłani i jeźni i pieszy;

Sam się także z trzydziestą drugich z bramy śpieszy.

Jako więc wielką knieję i zwierz z każdej strony

Okrąża pospolicie myśliwiec uczony,

Albo jako rybitwi i ryby i wody

Okrążają na Gople długiem i niewody:

66

Tak wszytkie król fryzyjski drogi zastępuje

I żeby nieprzyjaciel nie uciekł, pilnuje.

Nie chce inaczej, jedno, że mu żywo przydzie

Wręce, i tak rozumie, że mu to wynidzie.

Śmiertelnej broni, której na nieprzyjaciele

Używał, którą ich tak pozabijał wiele,

Nie wziął z sobą, mniemając, że jej tam nie trzeba.

Kędy tylko poimać, nie zabić potrzeba.

67

Jako uczony ptasznik częstokroć czyniwa[521],

Który więc pierwsze ptaki żywo zachowywa

I na spary[522] albo je obraca na waby,

Aby drudzy spadali na znane powaby:

Taki beł król Cimoskus na on czas z swojemi.

Ale zasię nie chciał być Orland między temi,

Co się wprzód wziąć dawają, i niósł śmiałe czoło

Na zdrajcę i rozerwał uczynione koło.

68

Dawszy bojcem koniowi w bok, na zgromadzone,

Gdzie ich było nawięcej, niósł drzewo[523] złożone

I napierwej jednego, potem i drugiego

I więcej inszych na nie wdział aż do szóstego.

Tak wszytkich sześciu drzewo na sobie dźwigało,

Bo się ich na niem zmieścić trudno więcej miało;

Siódmego puścił, który trochę dosiężony

Z tej rany potem umarł, grotem obrażony.

69

Nie inaczej, kiedy kto ciągłemi polami

Albo ptaków nałowi lgniącemi lepami,

Potem na drewnie z pierza oskubione długiem

Po jednemu powdziewa, jednego po drugiem,

I tak długo ich wtykać na nie nie przestawa,

Aż je wszytko wypełni i szpilki nie stawa,

Potem drzewo od siebie grabia precz zacisnął,

A dobytą od boku Duryndaną błysnął.

70

Złamał drzewo, jakom rzekł, i szable dobywał,

Szable, której raz nigdy daremny nie bywał:

Za każdym razem, lub beł sztychowy lub cięty,

Albo śmiertelnie ranny albo chłop beł ścięty.

Zbroja jej najmocniejsza żadna nie strzymała,

Gdzie dosięgła, krew płynąć strumieniem musiała.

Dopiero Cimoskowi żal, że w onej dobie

Nie ma ognia i rury żelaznej przy sobie.

71

Woła głosem na swoich i grozi i fuka[524],

Aby mu ją przynieśli; ale choć się spuka,

Nikt nie słyszy, bo który ujdzie w miasto zdrowy,

Nie myśli znowu natrzeć na miecz Orlandowy.

A widząc król fryzyjski, że każdy ucieka,

I on o sobie radzi i więcej nie czeka;

Bieży do bramy, woła na swych: »Wzwód[525] podnoście!«

Ale bez skutku, bo już grabia beł na moście.

72

Widząc, że źle, zaraz tył lękliwy podawa,

A grabia pan obu bram i mostu zostawa;

On ucieka i jeszcze pręcej, niżli słudzy,

Uprzedza wszystkich, bo koń rętszy miał, niż drudzy.

Nie chce się Orland bawić na nikczemnem gminie,

Króla chce i ma dosyć, że król tylko zginie;

Ale koń ma pod sobą ciężki i leniwy,

A Cimosków, jak strzała, gdy ją pchnie z cięciwy.

73

Z jednej drogi do drugiej bieżąc, Orlandowi

Z oczu ginie; ale się potem zastanowi

I wraca w zad, jako mu skoro[526] jego ono

Żelazo z zapalonem knotem przyniesiono,

I za węgłem się, cicho stojąc, utaiwa[527]

I na grabię, kiedy nań wpadnie, oczekiwa

W miejscu, tak jako łowiec ze psy zwykł ukryty

I z oszczepem, gdy nań wieprz bieży jadowity.

74

Który gałęzie łamie i gdzie kły swe krzywe,

Upienione i czoło obraca straszliwe,

Zda się, że drzewa z gruntu wywrócone wali

I że las, jako wielki, po chwili obali.

Król się za słupem czai i grabie pilnuje

I że mu cło zapłaci[528], sobie obiecuje.

Skoro na celu stanął, on ogień do dziury

Przyłożył, gdzie beł oddech w końcu długiej rury.

75

Ona się wzad rozwlecze, jako chmura, błyska,

A wprzód huczy i tak dźwięk na powietrze ciska,

Że mury drżą, ziemia się trzęsie pod nogami,

Niebo grzmi, uderzone strasznemi dźwiękami,

Jako śmiertelny piorun, który niewidomy

Spada na dół z strasznemi niebieskiemi gromy.

Ale król ukwapliwy niedobrze wymierzył,

Nie dotrzymał i nie tam, kędy chciał, uderzył.

76

Ja mniemam, że podomno z chęci i z wielkiego

Kwapienia chybił w on czas Orlanda mężnego;

Albo że kiedy serce drży z lękliwą duszą,

I oko nie dotrzyma i ręce drżeć muszą.

Albo Bóg z dobroci swej kazał kuli minąć,

Nie chcąc, aby tak prętko miał tak zacny zginąć

Jego rycerz; atoli konia w brzuch ugodził,

Że padł zaraz i więcej po świecie nie chodził.

77

Padł na ziemię i z jeźcem i tamże zostawa

Na miejscu i bez dusze; ale jeździec wstawa

I tak prętko na nogi i tak chyżo skoczy,

Że się zda, że z spadnenia przybyło mu mocy.

Jako wstawał libijski Anteus[529] silniejszy,

O ziemię uderzony, i dobrze mocniejszy,

Tak się zdało, że grabia wstawał i że siła

W dwójnasób w niem mocniejsza po padnieniu była.

78

Kto widział, kiedy chmura nagłem ogniem błyśnie,

Który straszliwem gromem sam Jupiter ciśnie

I przepędzi w zawarte miejsce, gdzie schowane

Leżą węgle, z saletrą i z siarką zmieszane;

Ledwie padnie, ledwie tknie, jako się nagłemi

Ziemia i niebo świeci ogniami strasznemi,

Które mury z samego gruntu wyrywają

I wielkiemi kamieńmi do nieba ciskają:

79

Taki beł właśnie Orland i tak się zdał srogi,

Kiedy stanął po onem padnieniu na nogi,

Tak straszną postać i twarz i wzrok niósł gniewliwy,

Żeby się go sam Mars bał, nie tylko lękliwy

Król fryzyjski: śpiesznie wzad powracał, wodzami

Uciekając przed jego srogiemi gniewami;

Ale tak prętko za niem biegł Orland skwapliwy,

Jako leci bełt[530], z prętkiej wypchany cięciwy.

80

I czego nie mógł sprawić i uczynić koniem,

To teraz sprawi, pieszo puściwszy się po niem.

Tak rączo za niem bieży i tak prętkiem krokiem,

Że ktoby na to własnem swem nie patrzył okiem,

Nie dałby temu wiary. Potem go w pół drogi

Dościga i spuszcza nań z góry raz tak srogi,

Tak mocno wyniesionem mieczem w szyszak bije,

Że mu głowę rozdzielił aż do samej szyje.

81

Tem czasem się po mieście nowe poczynały

Zamieszania i nowe rozruchy wstawały.

Bo brat Birenów, który z okrętów wysadził

Ludzie swe, które z kraju swojego prowadził,

Przyszedszy i zastawszy otworzone brony,

Wszedł w miasto, w którem tak lud został potrwożony,

Tak został potrwożony od grabie mężnego,

Że je przebiegł wzdłuż i wszerz bez wstrętu żadnego.

82

Wszędzie po mieście różną uciekają drogą,

Co za ludzie są, czego chcą, wiedzieć nie mogą;

Ale skoro nakoniec po stroju, po mowie,

Po chorągwiach poznali, że są Zelandowie,

Zgodnie kartę białą ich hetmanowi niosą

I poddają się wszyscy i pokoju proszą,

Chcąc jem pomódz na Fryzy, którzy poimali

I dotąd ich książęcia w więzieniu trzymali.

83

Nieprzyjacielem wielkiem było narodowi

Fryskiemu wszytko miasto, jako i królowi,

Że jem pana własnego zabił i że krzywy[531]

I zawżdy beł okrutny i niesprawiedliwy.

Orland, który przyjaciel beł obojej strony,

Pogodził ich, a skoro pokój był zamkniony,

I ci i tamci siły swoje zjednoczyli

I wszytkie Fryzy, które naleźli, wybili.

84

Do wieże i do więźniów kluczy nie szukali,

Ale kłódki potłukli, drzwi powybijali.

Biren grabi z Anglantu wielkie czyni dzięki,

Że go z tyrańskiej męstwem wyswobodził ręki.

Potem poszli z inszemi tam, gdzie niepojęcie

Stroskana Olympia czekała w okręcie —

Tak się własnem imieniem panna nazywała,

Której dziedzictwem ona wyspa należała —

85

Która na on czas o tem nigdy nie myśliła,

Aby miał Orland dla niej uczynić tak siła,

Dosyć mając, żeby ją w smutku był zostawił,

A Birena samego z więzienia wybawił.

Wszyscy ją czczą, wszyscy jej szanują poddani,

Radzi, że się wróciła ich dziedziczna pani.

Siłaby o tem mówić, jako się witali

Biren z nią, jako grabi spoinie dziękowali.

86

Na ojcowskiej ją zatem stolicy sadzają

I wszyscy jej powinną wierność przysięgają;

Ona zaś Birenowi, którego obrała

Za małżonka, któremu serce darowała,

Samę siebie i państwo swoje w moc oddaje;

Ale on, iż ma jachać prętko w obce kraje,

Zamki wszytkie i wszytkie miasta rodzonemu

I rząd na wszytkiej wyspie porucza swojemu,

87

Gotując się nawiedzić znowu Zelandyą

I wziąć z sobą małżonkę swoję, Olimpią,

Skąd zasię do Fryzyej namyślał żeglować

I tam szczęścia swojego skusić i sprobować,

Mając już w swoich ręku zakład sporządzony,

Przez który mógł łatwie dość tamtecznej korony:

Córkę króla fryskiego, tam między inszemi

Od niego nalezioną więźniami zacnemi.

88

I udawa do ludzi, że ją rodzonemu

Za żonę bratu oddać zamyśla młodszemu.

Pan z Anglantu tegoż dnia, którego wybawił

Birena, stamtąd w drogę swoję się wyprawił;

I między zdobyczami nie chciał wziąć wszytkiemi

Od siebie dostanemi i pozyskanemi

Okrom broni, odjętej fryskiemu królowi,

Która skutki czyniła równe piorunowi.

89

Nie dla tego ją bierze grabia pomieniony,

Aby jej miał do swojej używać obrony,

Bo mniemał, że się iść w bój z fortelem nie godzi

I że to zawsze z serca małego pochodzi,

Ale żeby ją schował tak, żeby koniecznie

Więcej szkodzić nie mogła człowiekowi wiecznie;

Wziął grabia z sobą zaraz[532] kule, co ich było,

I proch i to, co jedno do tego służyło.

90

Z tem wszytkiem jadąc grabia, słone wody porze;

Ale gdy z odnóg wjechał na głębokie morze,

Tak, że już beło ziemie i brzegu żadnego

Nie widzieć, tak prawego jako i lewego,

Wziął ją i rzekł: »Abyś już więcej nie szkodziła

»I żeby między mężnem, a nikczemnem była

»Różnica i nikt nie miał żadnej więcej w tobie

»Nadzieje i dufności, zostańże tu sobie.

91

»O przeklęta, o broni, w piekle urobiona

»I z abissów[533] na ludzkie szkody przyniesiona,

»Którą sam swoją ręką Belzebub ukował,

»Aby świat przez cię szkodził i w niwecz zepsował,

»Do piekła, skądeś wyszła, teraz idź, a szkody

»Więcej nie czyń!« — To mówiąc, wrzucił ją do wody.

Tem czasem wielkie płótna wiatry napełniały

I do wyspy okrutnej okręt obracały.

92

Takie żądze i takie Orlanda chciwości

Zagrzewają dostąpić jakiej wiadomości,

Jeśli[534] się tam kochana jego nie najduje,

Którą barziej, niż żywot swój własny, miłuje.

Nie śmie do Hiberniej wstąpić, aby zasię

Tam się czem nie zabawił i potem sam na się

Nie narzekał, kiedyby dłużej tam co zmieszkać

I szukać Angeliki swojej miał omieszkać.

93

Nie chce, chocia tam blizko, wstąpić do Angliej,

Nie chce także obrócić i do Hiberniej

Ani na brzeg przeciwny. — Ale niechaj jedzie

Tam, gdzie go ślepy bożek, co weń strzelił, wiedzie;

Ja się tem czasem, grabię puściwszy, przeniosę

Do Olandyej i was tamże z sobą proszę:

Wiem, że wam, jako i mnie, nie byłoby miło,

Kiedyby się wesele bez was odprawiło.

94

Ma to tam być kosztowne i wielkie wesele,

Na które zewsząd gości zaproszono wiele;

Kosztowniejszeby znać mieć w Zelandyej chcieli,

Ale nie chcę, abyście na nie jachać mieli.

Ja wątpię, aby doszło, bo je pomieszają

Nowe przypadki, które już się poczynają;

Czego, jeśli statecznie dowiedzieć się chcecie,

Powiem wam w drugiej[535] pieśni, jeśli się zejdziecie.

Koniec pieśni dziewiątej.

X. Pieśń dziesiąta

Argument

Birena nowa miłość pali i użega[536];

Swej Olimpiej w nocy na wyspie odbiega.

Rugier państwo Alcyny brzydkiej zostawuje,

A do Logistylle się kraju wyprawuje;

A ta mu okrócone daje źwierze lotne,

Na którem jadąc, z góry jezne i piechotne

Widzi wojska angielskie, a potem srogiemu

Angelikę wydziera dziwowi morskiemu.

Allegorye

Niewypowiedziane okrucieństwo i niewdzięczność Birenowa przeciwko Olimpiej, która go tak barzo miłowała i która mu się tak dobrze zasłużyła, upomina i przestrzega, aby każdy był ostrożny w miłości; ukazuje przytem odmienność i niestateczność ludzi młodych. Przez Logistyllę, która Rugierowi konia skrzydlatego daje, aby na niem po powietrzu jeżdżąc, wszytek świat widział, wyraża ludzi tych, którzy żyją pod posłuszeństwem rozumu i baczenia, wylatując w górę, szczęśliwi i sławni po wszytkiem świecie.

1. Skład pierwszy

Cokolwiek kiedy było na świecie miłości,

Cokolwiek uprzejmości, cokolwiek szczerości

I co serc stałych, które wiernie miłowały

I w szczęściu i w nieszczęściu stateczność chowały,

Napierwsze Olympia miejsce będzie miała

Mem zdaniem, choć się jej źle jej szczerość oddała,

I wiem, że więtsza miłość za dawnego wieku

I tego nigdy w żadnem nie była człowieku,

2

I że tak w niej Birena swego upewniła,

Tak mu jawnie uprzejmość swoję oświadczyła,

Jako żadna; trudnoby komu barziej miała

Oświadczyć, by mu dobrze serce ukazała.

I jeśli są tak wierne i tak dusze zgodne,

Zobopólnej miłości i wzajemnej godne,

Godna jest Olimpia, żeby ją szanował,

Żeby ją barziej Biren, niż siebie, miłował

3

I żeby jej też wiarę zachował statecznie

I dla inszej jej nigdy nie opuszczał wiecznie,

Choćby dobrze tak gładka i tak piękna była,

Jako ta, co Europę z Azyą spuściła[537][538],

I żeby raczej mowę i słuch i wzrok stracił,

Pierwej sławę i żywot nakoniec utracił,

I jeśli co na świecie jest jeszcze więtszego,

Aniżli przyjaciela tak doświadczonego.

4

Jeśli ją Biren szczerze i wiernie miłował

I tak, jako go ona, jeśli jej zachował

Stateczność, jako mu ją ona zachowała,

Jeśli mu serca insza nie opanowała,

Albo jeśli za wierność i szczerość w miłości

Tak wielkiej dał się wytknąć w jakiej niewdzięczności,

Powiem wam i uczynię, że się zadziwicie

I że wargi ściśniecie i brwi nakrzywicie.

5

A skoro usłyszycie, jaka ją potkała

Nagroda, jako się jej szczerość jej oddała,

Radzę wam, przestrzegam was, piękne białegłowy:

Nie dajcie się uwodzić miłośnikom słowy!

By tylko taki dostał tego, czego żąda,

Na Boga się, co wszytko widzi, nie ogląda,

Przysięga, obietnice utwierdza klątwami,

Które się po powietrzu roznoszą wiatrami.

6

Obietnice, przysięgi wszytkie uczynione

Od wiatrów po powietrzu lecą rozprószone,

Skoro swe miłośnicy pragnienie zgasili,

Którem byli zagrzane żądze zapalili.

Niechaj płaczą, niech proszą: wy nie dowierzajcie

I ostrożniejsze z tego przykładu bywajcie.

Szczęśliwy to, o piękna biała płci, co szkody

Może się własnej ustrzedz z inszego przygody!

7

Strzeżcie się — napominam — strzeżcie gładkiej młodzi,

Której wiek z pierwszych kwiatów dopiero wychodzi:

Prętko giną i rostą ich nieutrzymane

Coraz odmienne żądze, jak ognie słomiane.

Jako gonią myśliwcy wskok uciekające

Po górach i po lesiech w zimno, w znój zające;

Ale gdy je uszczują, mało o nie dbają,

A o te tylko stoją, które uciekają:

8

Tak i ci młodzikowie, którzy w swej miłości

Doznawaj ą więc po was częstokroć twardości,

Wszytkieby swe starania radzi obrócili,

Wszytkie siły, aby was sobie zniewolili;

Ale skoro nad wami zwycięstwa dostaną,

Miłować was, służyć wam zarazem przestaną,

Gdzie indziej swe odmienne żądze obracając,

Dawnych waszych miłości mało pamiętając.

9

Nie chcę ja wam, tak wiedzcie, tego zakazować,

Abyście się nie miały dopuścić miłować,

Bobyście były płonnej podobne macicy,

Która ginie na ziemi, nie wsparta na tyczy[539];

Ale tylko pierwszych mchów, nieustawiczności

Podległych, strzedz się radzę i niestateczności,

A owoce nie twarde i nic nie dojrzałe

Zbierać, ale coby też nie były przejźrzałe.

10

Że wam jeszcze nie wyszło z pamięci, jam pewny,

Jako w on czas tryzyjskiej dostano królewny,

Którą tak, jako wszędzie wieści rozsiewano,

Birenowemu bratu w małżeństwie dać miano.

Ale to, co trzęsiono[540] około tej dziewki,

Plotki beły; bo Biren sam chciał tej polewki,

Co nie chciał tak być głupi, aby ją inszemu

Miał dać wypić, chcąc sobie schować ją samemu.

11

Czternastu lat zupełnych jeszcze ta nie miała

I różej się nadobnej i świeżej równała,

Która dopiero na świat z węzła swego końcem

Wydziera się i równo z nowem roście słońcem.

Tak się jej zaraz Biren zapalony chwycił[541],

Jako ogień, gdy czynu[542] suchego zachwycił,

Albo jako kiedy go w kłosy urodziwe

Już dojźrzałe włożą gdzie ręce zazdrościwe.

12

Tak i on w ten czas swoje zapalił chciwości

I tak wspłonął, przejęty aż do samych kości,

Skoro jej po zabitem ojcu swem płaczącej

Trochę zajźrzał i po łzach twarz ocierającej.

Jako kiedy na wrzącą wodę zimną leją,

Piany na niej nadęte giną i niszczeją,

Tak miłość Olimpiej i w niem zwyciężona

Od nowej namiestniczki[543], była zagaszona.

13

Nie tylko, że jej był syt, tak mu się sprzykrzyła,

Że ledwie patrzyć może w miejsce, gdzie chodziła;

A druga tak go pali, że albo się wściecze

Albo umrze, jeśli to długo się odwlecze.

Jednak aż przydzie ten dzień, w który obiecuje

Swoje żądze wypełnić, chciwości hamuje

I z Olimpiej w źwierzchniej, zmyślonej postawie

Wolami swoje wole łączy w każdej sprawie.

14

Jeśli drugą czci i z nią ludzko się obchodzi,

A czci więcej bez chyby, aniżli się godzi,

Nikt na złe nie wykłada, każdy pobożności

I dobroci przyczyta i jego ludzkości,

Bo ratować w nieszczęściu ludzi opuszczonych

I cieszyć przygodami złemi utrapionych

Chwały jest raczej godna, aniżli sromoty,

A tem więcej niewinnej, tem więcej sieroty.

15

O mocny Boże, jako często ludzie błądzą!

Jako źle i omylnie czasem rzeczy sądzą!

Birena niecnotliwe sprawy i przeklęte

Rozumieją pobożne i mają za święte!

Już żeglarze i wiosła i żagle do biegu

Podawszy, bezpiecznego odjeżdżali brzegu

I nieśli, radzi słońcu i pięknej pogodzie,

Książęcia zelandzkiego po głębokiej wodzie.

16

Już jem wszytkie, a wszytkie z oczu zuciekały[544]

Granice Olandyej i pozad zostały,

Bo aby mogli minąć królestwo Fryzyej,

W prawy bok obracali sztyry ku Szkocyej,

Kiedy wiatry okrutne i srogie powstały,

Które je trzy dni całe na głębi trzymały.

Prawie samem wieczorem późno dnia trzeciego

Przyjechali do wyspu[545] jednego pustego.

17

Skoro armata[546] łona[547] małego dopadła,

Olimpia z okrętu na ziemię wysiadła

I próżna podejźrzenia i strachu, wesoła,

Wieczerzała z Birenem u małego stoła;

Potem w namiot rozbity odszedszy oboje,

Poszli brać na swe trudy pożądne[548] pokoje.

Inszy wszyscy do swych się okrętów wracali

I w nich także słodkiemi sny odpoczywali.

18

I strach i niepogoda, która ich trzymała

Kilka dni, przez które nic, albo mało spała,

I że była w ustronnem miejscu, gdzie wołania

Ani żadnego słychać było kołatania,

Więc, że ją, kiedy z nią beł pospołu jej miły,

Żadne myśli i żadne troski nie trapiły,

Tak twardo Olimpią uśpiło ubogą,

Że szczurcy i niedźwiedzie twardziej spać się nie mogą.

19

Ale nieszczery Biren, któremu odjęła

Sen umyślona zdrada, czując, że usnęła,

Wstaje z łóżka i w węzeł swoje szaty zbiera

I tak się barzo kwapi, że się nie ubiera;

I namiot zostawiwszy, bieży prętkiem biegiem

Tam, gdzie jego armata czekała nad brzegiem,

I jako mógł naciszej, na głębią się puszcza

I brzeg i snem zmorzoną małżonkę opuszcza.

20

W zad brzeg i Olimpia nieszczęsna została,

Która nie ocucając[549] całkiem, dotąd spała,

Aż jutrzenka rumiana, wsiadszy na złocony

Wóz, po ziemi swe srebrne rozpuściła śrzony;

I kiedy już na brzegu morskiem Alcyona[550]

Narzekała, nieszczęściem dawnem urażona,

Ani śpiąc, ani czując, rękę wyprawiła

Po to, aby Birena swego obłapiła.

21

Ale próżno: nikogo ręka nie najduje,

Wraca ją wzad i zasię znowu wyprawuje,

Wszytko darmo; obiema potem i rękoma

I z obu stron go maca bez skutku nogoma.

Naostatek otwiera oczy ociężałe,

Lecz nikogo nie widzi; zaczem owdowiałe

Pierze, skoczywszy z łoża lękliwa, opuszcza

I wypadszy z namiotu, do brzegu się puszcza.

22

Bieżąc do morza, drapie wybladłe jagody,

Będąc już pewną wieszczką swojej przyszłej szkody;

Włosy niewinne rwała, piersi pięścią biła,

Patrzy — bo pełnem ogniem Cyntya[551] świeciła —

I to tam, to sam swego upatruje zbiega,

Ale okrom samego nic nie widzi brzega;

Woła głosem Birena, ale tylko skały

Na imię Birenowe jej się odzywały.

23

Na brzegu ostatecznem ostra wychodziła

Skała, którą tak woda wałami wybiła,

Że wewnątrz była próżna, ze spodku skrzywiona,

Na kształt łuku nad morzem przykro zawieszona

Na tej wierzch Olympia skwapliwa wbieżała —

Taką śmiałość i serce w sobie takie miała! —

I z daleka widziała Birenowe nagle

Uciekające płótna i niewierne żagle.

24

Widziała albo się jej podomno tak zdało,

Że widziała, bo było nie dobrze odniało[552],

A zadrżawszy, na ziemię, jako martwa, padła

I na twarzy, zimniejsza nad śniegi, pobladła;

Ale po małej chwili, jako skoro wstała,

Na morze przeraźliwe wrzaski obracała,

Częstokroć, ile mogła, wołając swojego

I powtarzając imię małżonka srogiego.

25

A czego nie mógł mdły głos, nie mogło wołanie,

Dokładały gęste łzy i ręku łamanie:

»Dokąd się kwapisz? Dokąd, okrutny, uciekasz?

»Przecz słusznego brzemienia z okrętem nie czekasz?

»Niechaj mię weźmie, wszak mu to zacięży mało,

»Że kiedy serce niesie, poniesie i ciało!«

I żeby się w zad wrócił okręt, znaki dawa

I to ręką, to szatą machać nie przestawa.

26

Ale wiatry, co niosły po głębokiej wodzie

Niewiernego młodzieńca ukwapliwe łodzie,

Niosły zaraz i skargi, łzy i narzekanie

Nieszczęsnej Olimpiej i wrzask i wołanie.

Trzykroć się zapędzona z brzegu zanosiła

Skoczyć, aby się była w morzu utopiła;

Na ostatek poglądać na wody przestała

I wróciła się na zad, gdzie w nocy leżała,

27

I upadszy na łożu, łzami je moczyła

I schyliwszy twarz na dół, do niego mówiła:

»Wczora się nas na tobie położyło dwoje,

»A dziś dlaczego z ciebie nie wstajem oboje?

»O okrutny Birenie, o zły, o zdradliwy!

»O dniu, któregom na świat wyszła, nieszczęśliwy!

»Samam jedna! Kto mię tu ratuje niebogę?

»Widzieć żadnej nadzieje pomocy nie mogę!

28

»Próżno na tej pustyniej ludzi upatruję;

»Mieszkania tu ludzkiego znaku nie najduję,

»Okrętu darmo patrzę, niemasz żadnej łodzi,

»Na którejbym przebyła przez morskie powodzi.

»Głodem nawet umorzyć muszę sama siebie,

»Nikt mi oczu nie zawrze, nikt mię nie pogrzebie,

»Jeśli mię w swoich brzuchach nie pogrzebią samy

»Źwierzęta, których pełne muszą być te jamy.

29

»Boję się i zda mi się, że już z nich wychodzą,

»Że już na mię lwi, wilcy i niedźwiedzie godzą

»I tygry srogie, które przyrodzenie w gęby

»I w paznogcie i w ostre uzbroiło zęby;

»Lecz którą mi sroższą śmierć dać źwierzowie mają,

»Nad cię, o źwierzu sroższy wszytkich, co się tają

»W tych jamach! Te przestaną na tem, gdy raz zginę,

»A ty mi tysiąc śmierci zadawasz w godzinę!

30

»Daj[553] to, że jaki żeglarz trafi się z przygody,

»Co mię wziąwszy, powiezie przez głębokie wody

»I że szarpania ujdę od źwierzów gniewliwych

»I śmierci inszych różnych sposobów straszliwych:

»Gdzież mię, czy w Olandyej wysadzi, gdzie moje

»Wszytkie porty i zamki przyszły w ręce twoje?

»Czyli do miasta, gdziem się, nędzna, urodziła,

»Kiedym i to przez zdradę twoję utraciła?

31

»Tyś mi wziął moje państwo i sameś się panem

»Uczynił i mnie samej i mojem poddanem.

»Na toś w nie cudzoziemców zaraz naprowadził,

»Na toś jemi[554] i zamki i miasta osadził?

»Czy mam iść do Flandryej, gdziem wszytko przedała,

»Com na swe wychowanie[555] była zachowała,

»Gwoli tobie, abyś beł z śmierci wybawiony?

»Dokąd, w które, niestetyż, udać się mam strony?

32

»Podomno do Fryzyej, gdziem mogła królową

»Zostać, alem nie chciała dla ciebie, co głową

»Ociec z bracią zapłacił i co ostatniego

»Było wszytko przyczyną upadku mojego.

»Ale niechaj swych żalów więcej nie odnawiam,

»Com dla ciebie czyniła, niech ci nie wymawiam;

»Ty to lepiej masz wiedzieć. To takie nagrody

»Od ciebie mam za swoje utraty i szkody?

33

»By jedno zbójcy morscy tu nie przyjechali

»I za niewolnicę mię gdzie nie zaprzedali

»Pierwej, niż na mię wilki i lwy i niedźwiedzie

»I insze srogie źwierze mój zły los nawiedzie,

»Pierwej, niż mię powolej i z długą przewłoką

»Zajedzą[556] i do swych jam sztukami powloką«.

To mówiąc, niewinnemu włosowi rękami

Krzywdę czyni i rwie go pełnemi garściami.

34

Potem się znowu porwie i do brzega puszcza,

Głowę kręci i włosy na wiatry rozpuszcza

I każdem swem postępkiem zda się skłopotana,

Że jest od złych piekielnych duchów opętana,

Albo, jako Hekuba, kiedy oszalała,

Gdy swego Polidora martwego ujźrzała;

Czasem stoi na skale, w morze patrząc, ale

I sama skamieniałej jest podobna skale.

35

Ale niechaj narzeka, aż się nazad wrócę,

A teraz do Rugiera znowu się obrócę,

Który po długiem brzegu pojeżdżając rączo,

Kwapił się w południowe najwiętsze gorąco;

W pagórek uderzone nazad się wracały

Promienie, od nich wierzchem drobne piaski wrzały.

Zbroja na niem od słońca tak się rozpaliła,

Że się ledwo nie w ogień wszytka obróciła.

36

Gdy go tak i strudzenie i pragnienie srodze

Trapiło po piaszczystej, pustej onej drodze,

Jadąc dalej, gorącem przykrem upalony

I brzemieniem ognistej zbroje obciążony,

Zastał przy jednej starej pustej wieży w cieniu.

Podle brzegu trzy panie, piękne na wejźrzeniu,

Które po obyczajach, z stroju i ubioru

Znał, że beły z Alcyny rozkosznego dworu.

37

Na perskich, złotem tkanych kobiercach siedziały

I w miłem chłodzie różnych uciech zażywały;

Stół miały zastawiony cukrami słodkiemi

I winy w kryształowem naczyniu różnemi;

Na brzegu uwiązana łódź mała czekała

I z morskiemi wodami przy ziemi igrała,

Ażby wiatry, co były wszystkie ucichnęły,

Znowu płócienne łona wolno wyciągnęły.

38

Te skoro obaczyły, że konia wodzami

Nie wściągał i mijał ich suchemi piaskami

Rugier, nie chcąc się bawić, wszytek uznojony

Na twarzy i na suchych wargach upragniony,

Mówiły mu, aby w zad wodzami powracał

I tak chciwie do drogi serca nie obracał,

Aby odpocznąć w cieniu i ciału swojemu

Słusznych posiłków nie miał dać utrudzonemu.

39

Zaczem jedna do konia blizko przystąpiła

I do strzemienia mu się, żeby zsiadł, rzuciła;

A druga mu w krysztale wino podawała

I pragnienia mu jeszcze więcej przydawała.

Ale Rugier tańcować nie chciał po tem graniu,

Bo widział, że w namniejszem jego omieszkaniu

Niebezpieczeństwo było, boby go dognała

Alcyna, co się za niem w pogonią udała.

40

Nie tak prętko saletry i siarki, dotknione

Małą skrą, wymiatają mury wywalone

I morze nie tak szumi, nie tak huczą wały,

Kiedy je wściekłe wichry ze dna pomięszały,

Jako widząc, że Rugier wściągnąć się nie dawa

I bezpieczny w swą drogę prosto się udawa

I gardzi jemi[557] — a te za gładkie się miały —

Gniew trzecią z nich zapalił i przepych[558] zuchwały.

41

Jako nabarziej mogła, na niego wołała:

»Nie szlachciceś, nie rycerz, dobrzem cię poznała;

»Co masz, toś wszytko ukradł, boć tak w pięknej zbroi

»I na tak dobrem koniu jeździć nie przystoi;

»A tak jest, nie inaczej, bo cię znam po sierci.

»Bodaj cię rozdzielono, niecnoto, na ćwierci!

»Bodaj cię obieszono, ultaju, szpetniku!

»Zdrajco, chłopie, złodzieju, łotrze, rozbójniku!«

42

Na takie obelżywe i sromotne słowa,

Któremi nań wołała harda białagłowa,

Rugier cierpliwy milczał i nie odpowiedział,

Bo, że mu beł sromotny swar z nią, dobrze wiedział.

Ona zatem ze dwiema drugiemi siostrami

Wsiadła w łódź, co gotowa stała, i wiosłami

Pośpieszała skwapliwa za niem prędkiem biegiem,

Goniąc go, kiedy jechał tuż nad samem brzegiem.

43

Grozi, fuka[559], sromoci, klnie go i szkaluje

I co raz nowy sposób łajania najduje;

On tem czasem na ciasną odnogę przyjedzie,

Która do zamku pięknej Logistylle wiedzie,

Gdzie widział przejeżdżając, kiedy się gotował

I zaraz się na drugą stronę przeprawował

W bacie starzec, co dobrze o Rugierze wiedział

I na łodzi umyślnie, pilnując go, siedział.

44

Skoro go jedno zajźrzał, poszedł w prętkim biegu

W swej łodzi, chcąc go przewieźć do lepszego brzegu;

Który baczny i w każdej beł rozumny sprawie,

Jeśli serce po wierzchniej znać może[560] postawie.

Rugier wsiadł w łódź zarazem i Bogu dziękował,

Że w drodze niebezpiecznej zdrowo go zachował;

I gadając z żeglarzem bacznem i ćwiczonem,

Jechał po morzu cichem i uspokojonem.

45

Chwalił Rugiera, że się tak dobrze postawił,

Że się wczas od Alcyny i przedtem wybawił,

Niż go uczarowanem kubkiem upoiła,

Jako więc miłośnikom wszytkiem swem czyniła;

I że przejechał w piękne Logistylle kraje,

Gdzie miał uźrzeć pobożne, święte obyczaje

I piękność wieczną, która tak pociech użycza,

Że serce zawsze karmi, ale nie nasyca.

46

»Ta — prawi — tak zniewala, tak duszę ujmuje,

»Że na pierwsze wejźrzenie każdy się dziwuje,

»Każdy ją czci, a kto się lepiej jej powadze

»Przypatrzy, insze dobra trzyma w małej wadze;

»Onej miłość jest różna od inszych miłości,

»Gdzie serca gryzą strachy, nadzieje, chciwości:

»W tej żądza nie najduje, czego nie dostawa,

»I ujźrzawszy ją, na tem stoi i zostawa.

47

»Insze u niej są, zacny rycerzu, zabawy,

»Nie tańce, nie muzyki, perfumy, potrawy;

»Ale jakoby człowiek myślami czystemi

»Nieba dosiągł, nie zawsze bawiąc się przy ziemi,

»I jakoby skosztował w tem śmiertelnem ciele

»Pociech wiecznych, z których jest najtrwalsze wesele«.

Tak mówiąc nauczony przewodnik, po wodzie

Sztyr obracał do brzegu ukwapliwej łodzie,

48

Kiedy ujźrzał, że morza wielką część nakryły

Okręty, co się za niem w pogonią puściły,

Które wiedma Alcyna sama prowadziła,

Jako skoro[561] je mocnem wojskiem osadziła,

Aby albo straconej zguby swej dostała,

Albo państwo i siebie w upadek podała;

Pierwszą tego przyczyną miłość, co ją grzeje,

Ale niemniej i krzywda, na którą boleje.

49

Jako żywo, jako się na świat urodziła,

Więtszem gniewem i żalem serca nie trapiła;

Dlatego tak pośpieszać kazała wiosłami,

Że okręty z obu stron toczyły pianami.

Morze i ziemia na huk wielki nie milczała

I echo swe odgłosy wszędzie rozsyłała.

»Odkryj, Rugierze, odkryj puklerz sczarowany,

»Jeśli nie chcesz być zabit, albo poimany!«

50

Tak mówił Logistyllin żeglarz do rycerza,

Który, gdy to usłyszał, do swego puklerza

Rzucił się odważony i nie myśląc wiele,

Odkrył go i obrócił na nieprzyjaciele.

Puklerz Atlantów, dziwnej i cudownej mocy,

Uraził prześladowców Rugierowych oczy,

Że skoro nań wejźrzeli, zarazem olśnęli

I spadać w morze z galer na szyję poczęli.

51

Jeden, który na zamku Wysokiem pilnował

I tego dnia straż swoję zwykłą odprawował,

Skoro postrzegł armaty, w dzwon bije na wieży:

Lud się na dźwięk gromadzi i do portu bieży.

Strzelba gęsta z mocnych baszt bez przestanku biła

Na armatę, co cnego Rugiera goniła;

Zewsząd mu wyprawione posiłki bieżały,

Że nakoniec ujechał bezpieczny i cały.

52

Cztery nadobne panie[562] na brzeg przyjechały,

Co ludzie zgromadzone w pułki szykowały,

Które była wysłała zaraz Logistylla:

Poważna Andronika i czysta Dycylla,

Roztropna Fronezya i pełna ochoty

Sofrozyna, której część więtsza tej roboty

Niż inszem należała, wojsko niezliczone

Od zamku aż do morza wiodą rozciągnione.

53

W porcie z wielu okrętów i galer szerokiem

Stała mocna armata pod zamkiem wysokiem

Na uderzenie w dzwony i we dnie i w nocy

Przeciw nieprzyjacielskiej pogotowiu mocy.

Zaczem się sroga bitwa między przeciwnemi

Stronami poczynała na morzu, na ziemi.

Gdy Alcyna przegrała, jako szczęście chciało,

Królestwo, siestrze wzięte, z gruntu się mieszało.

54

O, jako różny koniec, niż ludzie wierzyli,

Zstał się teraz z tej bitwy i niżli tuszyli!

Bo Alcyna nie tylko swego nie dostała

Miłośnika, na co lud tak wielki zebrała,

Aleć z tak wielkiej liczby okrętów, któremi

Wszytko morze okryła z wojskami możnemi,

Ledwie co sama z ognia w jednej małej łodzi,

Którem wszytka armata zgorzała, uchodzi.

55

Ucieka, inszy na czem uciekać nie mieli,

Potonęli, lub zbici byli, lub zgorzeli;

Ale nie tak zbitego wojska żałowała,

Jako, że miłośnika swego postradała.

Dlatego zawżdy stęka i we dnie i w nocy,

Dlatego jej ustawnie łzami płyną oczy,

I że umrzeć, chocia chce, nie może przez dzięki[563],

To jej żalu, to smętku, to przyczynia męki.

56

Bo takie wiedmy, żyjąc nieprzetrwane lata,

Umrzeć nigdy nie mogą, póki zstawa świata.

By nie to, takiem żalem była przerażona,

Żeby jej była Kloto[564] dowiła przędziona,

Albo się, jako Dydo[565], żelazem przebiła,

Albo, jako królowa Nilu[566] uczyniła,

Śmiertelnem snemby była, mało zwykłą drogą,

Na śmierć poszła; lecz wiedmy umierać nie mogą.

57

Ale ja już Alcynę w jej żalu opuszczę,

A do cnego Rugiera znowu się zapuszczę,

Którego, jako skoro[567] przewoźnik szedziwy[568]

Wysadził na bezpieczny brzeg, jemu życzliwy,

Dziękując Bogu, że z tak nieuchronnej siły

Zdrowie uwiódł, do morza obrócił swe tyły

I wesół dalej poniósł ukwapliwe kroki

Po suchem piasku tam, gdzie zamek beł wysoki.

58

Piękniejszego, jako świat ciągnie się szeroko,

Przedtem i potem ludzkie nie widziało oko;

Mury w sobie kamienie takiej ceny mają,

Że z niemi dyamenty nigdy nie zrównają.

U nas takich nie słychać i ktoby chciał o nich

Mieć wiadomość zupełną, trzeba jechać do nich;

Takich, byście szukali i po wszystkiem świecie,

Chyba tam albo w niebie, pewnie nie najdziecie.

59

Wszytkie się jem kłaniają nadroższe kamienie,

Co więtsza, że człowiek w nich na pierwsze wejźrzenie

Widzi się aż do serca i swoje roboty

Wszytkie, i dobre i złe, i grzechy i cnoty,

Tak, że wiary nie dawa tem, co pochlebują,

I tem, co w niem przygany niesłuszne najdują,

I znając się samego, nikomu inszemu,

Ale wierzy, patrząc w nie, sam sobie samemu.

60

Ich jasność jest podobna słonecznej jasności,

Które koło siebie ma tak wiele światłości,

Że wszędzie i kiedy chce, Febie, na złość tobie

Dzień jasny sobie czyni, kto je ma przy sobie.

Ale nie tylko dziwne same są kamienie,

Ale i ich misterne i sztuczne zrobienie,

Tak, że trudno rozsądzić, trudno porachować,

Co drożej: czy robotę, czy same szacować.

61

Na wysokich frambugach[569], które tak się zdały,

Że ich miasto podpory nieba używały,

Były ogrody pyszne, o jakie w nizinie

I więtsze i piękniejsze trudno na równinie.

Zieleniały się między śpicami[570] jasnemi

Różne drzewa pachniące z szczepami pięknemi,

Które tak czasu zimy, jako czasu lata

Dawały moc owocu i wonnego kwiata.

62

Takich drzew indziej niemasz, jakie się tam rodzą

I jakie tam owoce i kwiecia wychodzą,

Lilie, gelseminy[571], fiołki wonniejsze,

Amaranty[572] i róże, tam dobrze piękniejsze.

Gdzie indziej równo z słońcem rodzi się i ginie,

W jednej z niem martwą głowę pochyla godzinie

I pręt osierociały opuszcza, pogrzebu

Szukając, kwiat podległy odmiennemu niebu;

63

Ale tu zawżdy wiosna, zawżdy się zieleni

I czas żaden wiecznego kwiecia nic nie mieni;

Nie, żeby przyrodzenie na tamte ogrody

Wcześniejsze i życzliwsze dawało pogody,

Ale swą Logistylla pracą i uprawą,

Nie potrzebując nieba ani na łaskawą

Spuszczając się pogodę, chocia się to zdała

Nie podobna, ustawną wiosnę tam trzymała.

64

Logistylla dawała to znać Rugierowi,

Że tak zacnemu w swojem królestwie gościowi

Była rada, kazawszy, aby go ważyli,

Aby mu wszyscy wielką uczciwość czynili.

Przyszedł do niej beł przed tem Astolf zawołany,

Od Rugiera, który mu beł rad, tam zastany;

I inszy potem wszyscy przyszli, którem była

Melissa ich postaci pierwsze przywróciła.

65

Skoro sobie kilka dni u niej odpocznęli,

Rugier i książę Astolf zmawiać się poczęli

Czołem bić[573] Logistylli, oba żądze zgodne

Mając, znowu zaś kraje nawiedzić zachodne.

Melissa od obudwu przemowę czyniła,

Od obu cnej królowej pokornie prosiła,

Aby ich nauczyła, aby jem pomogła,

Żeby się zacna para nazad wrócić mogła.

66

Ona na to: »Ja myślę sama o tej sprawie,

»Tuszę, żeć je za dwa dni nadalej wyprawię«.

Zaczem chwilę w swej głowie sobie rozbierała,

Żeby Rugiera, potem książę ratowała;

I zawarła[574], żeby się pierwszy wrócił zatem

Do akwitańskich brzegów[575] na koniu skrzydlatem,

Aż drugiego wyprawi; ale mu wędzidła

Chce dać pierwej urobić na swawolne skrzydła.

67

Uczy go, co ma czynić, kiedy się ma puścić

W górę na lotnem koniu, co kiedy się spuścić,

Co kiedy prętko lecieć, albo chce kołami,

Co kiedy ma stać w miejscu, ważąc się skrzydłami;

I to, co dobry jeździec zwykł czynić na ziemi,

Wprawując konia biegać sposoby różnemi,

To wszytko Rugier czynił po powietrzu, który

Już się wyćwiczył rządzić zawodnika[576] z pióry.

68

A skoro się ze wszytkiem Rugier nagotował,

Logistyllę pożegnał i za cześć[577] dziękował,

Z którą potem beł zawsze uprzejmem złączony

Sercem, i tak pojechał od niej w dalsze strony.

Ale wprzód o Rugierze, który poszedł lotem,

O książęciu angielskiem przypomnię wam potem,

Jako późno i z więtszą pracą do sławnego

Dworu się stamtąd wrócił cesarza wielkiego.

69

Tak stamtąd Rugier jechał, ale nie w tęż kolej,

Którą wprzód musiał jechać przeciw swojej wolej,

Gdy go wszytko nad morzem, nie chcąc inszej drogi,

Że rzadko ziemię widział, niósł koń czworonogi.

Ale teraz, kiedy mu okrócił swąwolą,

Kiedy słuchać i musi iść za jego wolą,

Chce inszą drogą nazad, jako uczynili

Trzej królowie, kiedy się Heroda chronili.

70

Jadąc tam, zostawuje państwo Hiszpaniej,

Puszcza się do Indyej po prostej liniej

Tam, kędy ją podlewa wielkie wschodnie morze,

Kędy dwie wiedmie były z sobą w wielkiem sporze;

A potem się namyślił udać w insze pola,

Nie w te, gdzie wiatry króla słuchają Eola,

Chce skończyć krąg zupełny i poczęte koło

Tak, jako słońce wszytek świat okrąża wkoło.

71

Kiedy beł w onej drodze nad wielkiem Kwinsajem[578]

Poszedł między Mandzianą[579], a między Katajem.

Stamtąd szedł nad Imawem[580], w prawo zostawując

Serykanę, i coraz spuszczał się, kierując

Wzdłuż od Hiperborejskiej[581] nieludzkiej Scytyej

Do Hirkany[582], i zajął części Sarmacyej.

Kiedy beł tam, gdzie dzieli od Azyi morze

Europę, widział Rusów, Prusy i Pomorze.

72

Choć Rugier Bradamantę tak barzo miłował

I choć się do niej kwapił, ale jak skosztował

Smaku, który miał zawsze zwiedzieć[583] świat, popuścił

Wodze w tem swojej żądzej i dalej się puścił;

Chocia nie prosto jechał i choć z drogi zstąpił,

I do Polski, do Węgier i do Niemiec wstąpił

I tak długo krajami północnemi jechał,

Aż potem do ostatnich Anglików przyjechał.

73

Ale wy — bobyście się omylili srodze —

Nie wierzcie, aby zawsze w tak dalekiej drodze

Rugier miał stać na skrzydłach i zawżdy o głodzie:

Wiedzcie, że zawsze stawa wieczorem w gospodzie.

Tak go chęć widzieć morza i ziemię ujęła,

Że mu kilka miesięcy ona droga wzięła,

A teraz przy Londynie rano dnia jednego

Nad Tamizem zawściągnął źwierzęcia lotnego.

74

Kędy widział pod miastem na łąkach ochotne

Przemijające roty, jezne i piechotne,

Które się, w piękne hufce sprawione, pisały

I na dźwięk trąby, bębnów ogromnych mijały

Wszytkie przed zawołanem Jasnej Góry panem,

Który, jakom wam wyszszej powiedział, posłanem

Beł w te kraje o pomoc od oblężonego

W Paryżu od pogaństwa cesarza wielkiego.

75

Właśnie się tam trafiło jechać Rugierowi,

Kiedy ludzie pisali pisarze wojskowi.

I spuścił się na ziemię, aby się dowiedział

O wszytkiem, co to beło; zaczem mu powiedział

Jeden, którego pytał, że to z Hiberniej

I szkockiego królestwa i możnej Angliej

I z okolicznych ludzie się schodzili

I chorągwie, mając iść w drogę, podnosili

76

I skoroby się jedno wojska popisały,

Że się do morza wszytkie ściągać zaraz miały,

Gdzie armata czekała, żeby je i posła

Cesarskiego przez wielki ocean przeniosła;

Że Paryż oblężony i francuskie rzeczy

W tej tylko same miały nadzieję odsieczy.

»Ale lepiej, żeć będę ludzie i hetmany

»Mianował z przedniejszemi wodzami i pany:

77

»Ta najwiętsza chorągiew, którą lampartowie

»Z fiordylizą[584] prowadzą angielscy panowie,

»Jest samego hetmana, za którą iść mają

»Wszytkie insze, co na tę wojnę się zbierają;

»A żebyś wiedział, kto jest wojsku starszą głową,

»Jest mąż wielki, którego Leonettem zowią,

»Zacne książę z Linkastru[585], synowiec naszego

»Króla, sławny z dzielności, z rozumu wielkiego.

78

»Za hetmańską chorągwią wielką, co przodkuje,

»Pierwszy grabia z Warwece[586] zaraz następuje,

»Rykard własnem imieniem, z swem ludem ćwiczonem,

»Który trzy białe skrzydła ma w polu zielonem.

»Ta zasię książęcia się z Glocestru[587] czerwieni,

»Która ma z połowicą głowy róg jeleni;

»Pochodnia zapalona herbem klarenckiego[588],

»A to drzewo książęcia jest eborackiego[589].

79

»Drzewo na swej chorągwi, na troje złamane,

»Rozwija z Norfocyej[590] książę zawołane;

»Piorun, co z nieba spada, jest grabie z Kancyej[591],

»Gryfa ma na proporcu grabia z Pembrocyej[592].

»Książę sufolckie[593] szale, w równi postawione,

»Grabia z Esny[594] ma węże, w jarzmo zaprzężone,

»W modrem polu zaś wieniec, ze złota uwity,

»Ma grabia z Norbelandy[595], rycerz znamienity.

80

»Ta zaś, która po lewej następuje stronie,

»A ma na sobie łódkę, co na morzu tonie,

»Jest grabie z Aryndelu, ta margrabię z Barkle[596],

»Ta zaś grabie z Ritmundu, a ta grabie z Markle[597];

»Pierwszy ma skałę, która w polu się wyniosła,

»Drugi sosnę wysoką, co z wody wyrosła,

»Trzeci palmę. Ta zaś jest grabi na Antonie[598],

»Ta z Dorsetu[599]; ten ma wóz, a ów dwie koronie.

81

»Sokoła, który gniazdo skrzydłami nakrywa,

»Rajmund przeważny, grabia z Dewony[600], używa,

»Czarną i żółtą taśmę ma frajher[601] z Wigony[602],

»Psa z Erbiej, niedźwiedzia ma grabia z Osony,

»Krzyż biały, który widzisz, prałat z Battoniej[603];

»Aryman, zacne książę na Sormosedyej[604],

»Idzie z wielkiem proporcem swojem z prawej strony,

»Na którem w modrem polu ma stołek stłuczony.

82

»Jeśli chcesz liczbę wiedzieć tych, co konno jadą,

»Czterdzieści dwa tysiąca nieomylnie kładą;

»Tych zasię, którzy pieszo do boju wstępują,

»Tyle dwoje i pod sto tysięcy rachują.

»Patrz na cztery chorągwie: żółtą i zieloną,

»Czerwoną i z czarnych stref a z modrych złożoną;

»Goffred, Enryk, Odoard i Ermant pod niemi

»Następują za jazdą z pułkami pieszemi.

83

»Pierwszy na Bokingamie[605] jest książę, a drugi

»Powiat sarysberyski[606] ma pod sobą długi,

»Krosberskie[607] trzyma grabstwo Odoard bogaty,

»Kraj burgeński[608] ma Ermant już podeszły w laty.

»To są wszytko Anglicy, którzy ku wschodowi

»Mieszkają; patrzże na tych, co ku zachodowi,

»Gdzie jest Szotow trzydzieści tysięcy, wysłani

»Od króla, którem Zerbin, syn jego, hetmani.

84

»Między dwiema wielkiemi lew jednorożcami,

»Który miecz srebrny trzyma przedniemi łapami,

»Widzisz, którego za herb król szkocki używa

»I pod którem sam teraz Zerbin odpoczywa;

»Zerbin, co ma roscyjskie księstwo[609], nad którego

»Miedzy tak wielą w on czas nie było gładszego

»I któregoby ludzie barziej miłowali

»Z cnoty, z męstwa, które mu zawsze przyznawali.

85

»Ma grabia ottonlejski[610] w polu lazurowem

»Złotą bramę na swojej chorągwi; z obłowem

»W gębie nosi herb grabia z Galafrony[611] charta,

»W polu czarnem zaś książę z Marry[612] ma lamparta.

»Ale patrz na chorągiew tę Alkabrunową

»Z rozmaitych farb różnych ptaków fozą[613] nową;

»Ten tytułu żadnego nie ma z obyczaju

»Swej ziemie, ale pierwszy jest w swem dzikiem kraju.

86

»Książę na Kransfordyej[614] idzie tamtem końcem,

»Co ma ptaka, co oczu nie uraża słońcem;

»Lurkan, grabia z Angoście[615], na chorągwi byka

»Niesie, co ma u boku wielkiego złajnika[616].

»Książe albańskie swoją strefami białemi,

»Ano patrz, poprzeplatał i lazurowemi;

»Sęp wielki, który smoku zielonego kłuje,

»Jest grabie, który żyznej Bokanie[617] panuje.

87

»Czarną wszytkę, a białą mocny Arman niesie,

»Który na nierodzajnem panem jest Forbesie[618];

»U grabie erelskiego[619] wszytka jest czerwona,

»Na niej w zielonem polu świeca zapalona.

»Ono i Irlandczycy są uszykowani

»We dwa pułki; ci, co są w równinie zebrani,

»Cnego grabię z Kildery[620] za starszego mają,

»Grabię z Desmundy[621], którzy przy górach mieszkają«.

88

Pierwszy miał na chorągwi sośnią[622] zapaloną,

A drugi w białem polu bindę[623] niósł czerwoną.

Ale nie tylko ludzie zbierano z Angliej

Na cesarza, w Szkocyi albo w Hiberniej;

Ale mu szli na pomoc i Norwejczykowie[624]

I Norwejczyków blizcy sąsiedzi, Szwedowie,

I zdalekiej Islandy przywykli bojowi

Ludzie, nieprzyjaciele zawżdy pokojowi.

89

Piętnaście zaś tysięcy i więcej liczyli

Tych, co z lasów i z ziemnych jam poprzychodzili.

Twarz, piersi ręce, nogi zbyt kosmate mają,

Ludzie dzicy, co z źwierzem pospołu mieszkają.

Pole, na którem stali i które okryli,

Z gęstych śpisów[625] straszliwem lasem uczynili;

Murat, ich wódz, chorągiew wszytkę białą sprawił,

Aby ją potem we krwi murzyńskiej ukrwawił.

90

Gdy się tak przypatrował wojskom Rugier śmiały,

Które się do Francyej przeprawować miały,

I chorągwiom i wodzom, herbom, stanowiskom

I przyuczał się panów angielskich przezwiskom,

Jeden, drugi i potem inszy dziwne źwierze

Widzieć ubrane w lotne przybiegali pierze

I w wielkiej się gromadzie do niego kupili

I okrąg koło niego prętko uczynili.

91

On widząc, że się zewsząd do niego zbiegali,

Aby się byli jeszcze barziej dziwowali,

Skrzydlatemu koniowi popuścił wodzami

I zajął go po bokach trochę ostrogami.

Lotny koń poszedł w górę, skrzydłami machając,

Zdumiały lud na on dziw w miejscu zostawiając.

Skoro tak wszytkie strony obejźrzał Angliej,

Obrócił hypogryfa wciąż ku Irlandyej.

92

I widział Hibernią i onę wsławioną

Jaskinią, od świętego starca urobioną[626],

W której, jeśli to prawda, jako powiadają,

Ludzie grzechów śmiertelnych swoich pozbywają.

Skąd hipogryfa w drogę obrócił prościejszą

Tam, gdzie morze podlewa Brytanią mniejszą[627];

Gdzie mijając, obaczył z góry rozebraną

Angelikę, u ostrej skały uwiązaną.

93

Uwiązaną u skały królewnę ubogą,

Na wyspie Płaczu[628] — bo tak wyspę owę srogą

Dla jej skutków płaczliwych z dawna nazywali —

Gdzie ludzie tak źli i tak okrutni mieszkali,

Którzy, jakom powiedział, umyślnie chowali

Armatę, którą w różne brzegi wysyłali,

Co napiękniejszych panien rozbojem dostając,

Na pokarm je brzydkiemu dziwowi dawając.

94

Onegoż dnia po ranu była uwiązana

U skały podle brzegu, kędy niesłychana

Straszna orka poźrzeć ją żywo przychodziła,

Która się pięknych panien członkami karmiła.

Mieliście w pierwszej pieśni, jako ją zawieźli

Do swego kraju zbójcy, kiedy ją naleźli

Podle starego mnicha, twardem snem zmorzoną,

Na koniu, opętanem przezeń, tam wniesioną.

95

Niecnotliwe, nieludzkie nad wszytko stworzenie,

Niezbożne, złe okrutne, srogie pokolenie

Tak ją strasznej bestyej na brzeg wystawiło,

Jako ją przyrodzenie z początku stworzyło:

Koszule nici niema, którąby wżdy była

Swoje białe lilie i róże okryła,

Róże, jakich na świecie nie najdziecie wiele,

Co się wszędzie rozeszły po jej gładkiem ciele.

96

Że to była figura jaka marmurowa,

Przy skale postawiona, lub alabastrowa,

Misterstwem uczonego zrobiona snycerza,

Łatwiejby się to było wmówiło w Rugiera,

Kiedyby beł nie widział łez, które spadały

Po liliach i jabłka twarde pokrapiały,

I pięknych, złotych włosów, które rozplecione

Trzęsły się, od wolnego wiatru uderzone.

97

Skoro oczy w jej oczy wlepił w onej dobie,

Na piękną Bradamantę swoję wspomniał sobie

I ledwie się od płaczu wstrzymał i litością

I przerażony razem w jeden czas miłością;

I zawodnika[629], wodzą[630] wściągnąwszy lotnego:

»O piękna panno, godna łańcucha inszego,

»I tego tylko, którem swoje niewolniki

»Miłość pożądna[631] wiąże — rzekł do Angeliki —

98

»Kto tak okrutny i kto tak jest zazdrościwy,

»Żeć śmiał krzywdę uczynić? Kto tak jest złośliwy,

»Że niegodne tej ani żadnej inszej męki

Powiązał alabastry twojej pięknej ręki?«

Na te słowa na twarzy tak się zawstydziła,

Jako gdyby się krwią kość słoniowa skropiła,

Widząc nieszczęsna nagle części swego ciała,

Co, choć są piękne, skryte sromota mieć chciała.

99

I twarzby była sobie zakryła rękami,

Jedno że przywiązane beły łańcuchami.

To, co mogła, łzami ią gęstemi skropiła

I z oczami do ziemie nizko ją schyliła

I trzęsąc się od płaczu, mdłe słowa poczęła,

Słowa mdłe, słabe; ale ledwie je rozczęła,

Jako się w nię wróciły, od strachu przerwane

I od szumu, co z morza szedł, nazad wegnane.

100

W tem straszliwy, niezmierny dziw, mało widziany,

W pół pod wodą, a w poły z wody ukazany,

Jako okręt od wiatrów pogodnych popchniony,

Z daleka wielkiem pędem bieżał w port przestrony.

Skoro zajźrzał zwyczajnej z daleka potrawy,

Wyciągając ku brzegom sprosny pysk plugawy:

Panna na poły martwa od strachu została,

Kiedy blizko swoję śmierć przed sobą widziała.

101

Miał drzewo[632] Rugier, ale nie trzymał go w toku,

Tylko w poły, i z góry bił morskiego smoku.

Nie wiem, k czemu go równać: tylko wielkiej sztuce

Jakiej góry, która się przewala i tłucze;

Krom głowy kształtu nie ma źwierzęcia, a z gęby

Z obu stron jej wychodzą, by u świnie, zęby.

Ciężki jej raz dał z góry w czoło, między oczy,

Ale darmo, chocia ją bił ze wszytkiej mocy.

102

Gdy pierwszem uderzeniem Rugier nic nie sprawił,

Wracał się, aby znowu lepiej się poprawił,

Pod hipogryfowemi skrzydłami widzący

Tam i sam cień po wierzchu wody biegający.

Orka na brzegu pewny pokarm zostawiała,

A za próżnem i co się umykał, bieżała.

Rugier się na dół z góry spuszcza i częstemi

Straszliwą orkę bije razami ciężkiemi.

103

Jako orzeł, gdy w górę wysoko wyleci,

Upatrując obłowu dla zgłodniałych dzieci,

Gdy na gołem kamieniu węża ujźrzy, który

Gładzi przeciwko słońcu odnowione skóry,

Nie bierze go od głowy, mijając tę stronę,

Gdzie żądłem jadowitem świszczy, w mocną śponę[633],

Ale w tył od ogona i macha skrzydłami,

Aby go nie okręcił długiemi kołami:

104

Tak on szablą i drzewem nie godzi do gęby,

Nie do pysku, który beł uzbrojony w zęby,

Ale trafia, bo ją tak snadniej pożyć tuszy,

Albo w grzbiet albo w ogon albo między uszy.

Jeśli się dziw obróci i on się odskoczy

I wcześnie w górę idzie i wcześnie przyskoczy;

Ale gdziekolwiek tłucze, lubo w grzbiet lub w pluski[634]

Lub w czoło, nie może stłuc z kości twardej łuski.

105

Tak ze psem mucha śmiała walczy na gorącu,

W pełnem wielkiej kurzawy wrześniowem miesiącu,

Lub w tem, co go uprzedza, lub co naśladuje,

Z których ten w miód obfity, ów w kłos następuje;

Kole go w nos i w oczy żądłem uprzykrzonem,

On się darmo ogania i macha ogonem

I kłapa zębem próżno; ale jednem razem,

Gdy jej dopadnie, wszytko płaci mu zarazem.

106

Tak mocno wody bije srogi dziw, że wały,

Uderzone ogonem, pod niebo pryskały

I że Rugier nie wiedział, jeśli polatywał,

Jeśli po morzu z swojem hipogryfem pływał.

Barzo mu się do ziemie i do brzegu chciało,

Bo gdyby długo ono pryskanie trwać miało,

Takby hipogryfowi pióra zwilgotniały,

Żeby nakoniec zostać musiał między wały.

107

Wziął przed się lepszą radę, inszej broni użyć

Myśli, kiedy mu pierwsza nie chciała posłużyć,

I chce nań blask z puklerza wypuścić obfity,

Ten, który miał przy sobie, pokrowcem nakryty.

Leciał na brzeg, ze zmysłów od strachu obranej

Angelice, do ostrej skały przywiązanej,

Pierścień drogi na rękę kładł, na palec mały,

Który służył na czary, że mocy nie miały;

108

Ten, który Bradamanta była Brunellowi

Wzięła, chcąc wrócić przezeń wolność Rugierow

Potem, aby go była z ręku wyzwoliła

Alcyny, Melissie go wiedmie pożyczyła

Do Indyej; która go chwilę używała

I wiele ludzi przezeń nieraz ratowała;

Od której Rugierowi potem beł wrócony,

I od niego zaś zawżdy na palcu noszony.

109

Ten się dać Angelice zdało Rugierowi,

Aby blasku nie odjął swemu puklerzowi

I żeby się jem[635] oczy jej nie uraziły,

Co go już siecią beły miłości nakryły.

I na brzegu, dokąd już orka przypływała

I ledwie nie pół morza brzuchem okrywała,

Zasadza się i skoro pokrowiec zdejmuje,

Zda się, że drugie słońce na niebo wstępuje.

110

Uderzyła — straszny dziw! — jasna światłość w oczy

I swe skutki i zwykłe pokazała mocy.

Jako się wywracają ryby, gdy ciekącą

Rzekę niezgaszonemi wapnami pomącą,

Tak orka nie czując się, w pianach się okryła

I na wznak się plugawem brzuchem obróciła.

Rugier ją wszędzie bije, ale nie pomoże:

Przed twardemi kościami ranić jej nie może.

111

Angelika nań woła i prosi płaczliwie,

Aby łusk nie tłukł darmo na straszliwem dziwie.

»Wróć się do mnie, rozwiąż mię pierwej, niż się rzuci

»Na mię okrutna ryba i niż się ocuci[636].

»Weź mię z sobą, utop mię, bo będę wolała,

»Niżby mię sroga orka żywo poźrzeć miała«.

Rugiera tak jej prośby i wrzaski ruszały,

Że ją wziął, odwiązawszy łańcuchy od skały.

112

W bok ostrą uderzony zawodnik[637] ostrogą,

Na powietrze ku niebu idzie zwykłą drogą

I rycerza na sobie w siedle w onem czesie,

A za siodłem na krzyżu Angelikę niesie

I obrok, brzydkiej foce zgotowany, bierze,

Zbawiając jej rozkosznej i smacznej wieczerze.

Rugier na hypogryfie lecąc, nie próżnuje,

Angelikę to w piersi, to w oczy całuje.

113

Chciał beł wprzód Hiszpanią nakoło objechać;

Teraz się już namyślił drogi tej zaniechać

I tam, gdzie Brytania mniejsza w morze wchodzi,

Do blizkich brzegów konia wodzami nawodzi,

Gdzie beł las napiękniejszy w tamtej okolicy;

W którem we dnie i w nocy śpiewali słowicy,

W śrzodku beł zdrój i przy niem piękny smug zielony,

Okryty pustą górą z tej i z owej strony.

114

Tu dopiero zatrzymał Rugier źwierzę rącze

I zsiadł z niego i stanął na wesołej łące

I koniowi dopuścił, aby pióra wściągał,

Lecz nie temu, co pod niem teraz je rościągał.

Ledwie zsiadł, jako znowu chciał koniecznie wsiadać —

Ale ja o tem nie chcę nic więcej powiadać,

Tylko to, że pancerze, które mu wisiały

Od zbroje, chciwe jego żądze hamowały.

115

Kwapiąc się bez porządku stąd i zowąd swoje

Z inszemi rynsztunkami składał z siebie zbroje;

Zda mu się, że nigdy w tem dłużej nie pracował,

Jeden węzeł rozwiązał, drugi zawięzował. —

Ale podomno się wam słuchać uprzykrzyło

I mnie też już odpocząć sobie będzie miło,

Bo widzę sam, że ta pieśń była barzo długa;

O tejże historyej będzie krótsza druga.

Koniec pieśni dziesiątej.

XI. Pieśń jedenasta

Argument

Angelika, odjęta morskiemu dziwowi,

Ginie z oczu przez pierścień drogi Rugierowi,

Który potem olbrzyma wielkiego po lesie

Goni, co Bradamantę na ramieniu niesie.

Z Orland ochotny wjeżdża w niepobożne kraje,

Gdzie na śmierć piękne panny lud srogi wydaje,

Potem okrutną orkę na morzu zabija;

Obertowi zostaje żoną Olimpia.

Allegorye

Orland, który zarzuca w morze rusznicę króla Cimoska, uczy nas, że szlachetne i wspaniałe serce zawsze się ma wystrzegać fortelów nieprzystojnych. Przez orkę morską, którą wielkiem przemysłem zabił, ukazuje się, że częstokroć dowcip więcej może, niźli siła. Przez mieszkance wyspy Ebudy, którzy Orlanda chcieli zabić za dobrodziejstwo, które jem czynił, pokazuje się nagroda, która pospolicie potyka od złych i niewdzięcznych ludzi ich dobrodzieja.

1. Skład pierwszy

Acz się często w pół biegu dzielnemu koniowi

Przytrafia dać się wściągnąć lada munsztukowi,

Ale żądzą cielesną, gdy się w bieg zaciągnie,

Munsztuk rozumu rzadko utrzyma i wściągnie,

Zwłaszcza gdy ma przed sobą swą rozkosz; tak z głodu

Niedźwiedź się rzadko odwieść dopuści od miodu,

Skoro go jedno węchem gdzie w pudle poczuje,

Albo dopadszy pudła, trochę go skosztuje.

2

Który rozum zawściągnie żądze Rugierowe,

Żeby miał chcąc upuścić zdobyczy gotowe,

Które mu prawie samo szczęście w ręce niesie,

Będąc sam tylko w pustem z Angeliką lesie?

O Bradamancie swojej więcej nic nie myśli,

W której miał przedtem wszytkie utopione myśli:

Choć też myśli i choć jej serca nie chce puścić,

Btazenby beł, kiedyby i tę miał opuścić,

3

Z którąby Ksenokrates[638] podomno[639] wstydliwy

Nie bełby beł, niżli on, barziej wstrzemięźliwy.

Rzucił od siebie Rugier drzewo[640] i tarcz swoję

I po częściach zdejmował z siebie ciężką zbroję,

Kiedy piękna królewna, srodze się sromając,

Na nagie członki oczy wstydliwe schylając,

Pierścień drogi na palcu swojem obaczyła,

Którego przez Brunella w Albrace pozbyła,

4

Ten pierścień, który ona przedtem z sobą miała,

Gdy pierwszem do Francyej razem przyjechała

Z bratem swem, który też tam przy wiózł drzewo nowe,

Drzewo złote, co potem beło Astolfowe;

Tem w niwecz obróciła wszytkie one czary,

Które Malagiz[641] czynił u Merlina[642] stary,

Tem Orlanda i inszych jednego dnia siła

Z niewolej Dragontyny[643] srogiej wyzwoliła[644].

5

Jego mocą i z wieże wyszła[645] niewidziana,

W której była od starca srogiego trzymana.

Ale na co tak długa o tem historya,

Kiedy ją i wy dobrze wiecie, jako i ja?

Nakoniec go jej Brunei ukradł i królowi,

Który go barzo pragnął, niósł Agramantowi.

Odtąd się jej fortuna zawżdy źle stawiła,

Tak, że ją i królestwa nakoniec zbawiła.

6

Teraz, jako go skoro[646] na palcu ujźrzała,

Tak mu się dziwowała, tak się radowała,

Że mniemając, że we śnie bawiły ją mary,

Ręce i oku całej nie dawała wiary.

Z palca go sobie bierze i niesie do gęby;

Ale skoro go jedno włożyła za zęby,

Zginęła Rugierowi z oczu w mgnieniu oka,

Jak słońce, od czarnego nakryte obłoka.

7

On i tam i sam, wszędzie upatrował koło

Siebie i jako głupi, obracał się wkoło.

Ale jako na pierścień wspomniał jej oddany,

Domyślił się, że przezeń tak był oszukany,

I łajał rozumowi swojemu głupiemu

I skarżył się, że panna wybawcy swojemu

Tak złą, tak nieprzystojną nagrodę oddała

Za to, że przezeń żywa dopiero została.

8

»Zła — pry[647] — niewdzięczna dziewko! Takąż to mam za tę

»Swą uczynność od ciebie otrzymać zapłatę,

»Że przez gwałt i tak zły chcesz otrzymać uczynek

»Pierścień, niż go odemnie wziąć za upominek?

«Nie rzkąc pierścień, weź i tarcz i konia lotnego,

»Jedno mi nie kryj lica swojego pięknego.

»Wiem to dobrze, że słyszysz każde moje słowo,

»A nie chcesz mi się ozwać, twarda białagłowo!«

9

To mówiąc, na bałuku chodząc i rękami

Koło onego miejsca macał i nogami.

O, jako często próżne powietrze obłapił,

Mniemając, że to panna, ale wiatr ułapił!

Ona w tem już się była dobrze oddaliła

I szła tak długo lasem, aż jeden trafiła

Loch pod górą wysoką przestrony; tam wlazła

I tam do swej potrzeby potrawy nalazła.

10

Kędy było mieszkanie z dawnych lat jednego,

Co miał wielkie stado klacz, pasterza starego,

Które się i tam i sam pasły po dolinie,

Przy pięknych zdrojach, które ciekły po nizinie;

Miejscami i tam i sam gęste szopy były,

Gdzie się klacze przed słońcem południowem kryły,

Chwilę tam Angelika w on dzień się bawiła,

A od nikogo jeszcze widziana nie była.

11

Przed wieczorem, gdy sobie dobrze odpocznęła,

W coby się mogła odziać, szukać tam poczęła;

I nalazszy, w grube się szaty ubierała,

Jakich przedtem, pewna rzecz, że nie używała,

Mając żółte, zielone, modre i czerwone,

Różnem, co go na świecie, strojem urobione;

Ale jej prosta suknia tak wiele nie bierze,

Żeby piękna nie była, choć w podłem ubierze.

12

Niech milczy każdy, który Neerę[648], Fillidę[649],

I Galateą[650] chwali i Amaryllidę[651];

Żadna z nich z tą nie zrówna, odpuść mi, Tytyrze[652],

Melibee[653], i wszyscy odpuście, pasterze!

Stamtąd wyszedszy, poszła i klaczę obrała,

Która się jej nabarziej w stadzie podobała,

I zaraz nie mieszkając, przed się myśli nowe

Wzięła nawiedzić znowu krainy wschodowe.

13

Wtem Rugier, który czekał długo utrapiony,

Upatrując jej darmo w te i owe strony,

Skoro swój błąd obaczył, że go nie słyszała

I że z tamtego miejsca dalej iść musiała,

Poszedł, chcąc w dalszą drogę jechać utroskany,

Tam, gdzie jego skrzydlaty koń był uwiązany;

I zastał tylko próżną uzdę i z wędzidłem,

Z której się zdarszy, w górę poszedł wolnem skrzydłem.

14

Ciężki beł Rugierowi i przykry przydatek

Do nowej szkody konia stracić na ostatek,

Co go nie mniej trapiło nad to, że tak sprośnie

Dał się zwieść i oszukać; ale się żałośnie

Nabarziej gryzł i trapił, że krom inszej straty

Ladajako utracił pierścień tak bogaty,

Nie tak dla onej mocy, którą był nadany,

Jako, że mu od jego miłej beł posłany.

15

Zbyt żałosny z swej zguby tak wielkiej, we zbroję

Ubrał się i włożywszy na ramię tarcz swoję,

Oddalił się od morza i szedł po zielonej

Łące prosto ku jednej dolinie przestronej,

Gdzie przez pośrzodek lasu beł miedzy inszemi

Gościniec naubitszy drogami mniejszemi.

Niewiele uszedł, jako usłyszał grzmot srogi

Tam, gdzie była nawiętsza gęstwa podle drogi.

16

Podle drogi usłyszał grzmot i dźwięk straszliwy

Z mieczów w się uderzonych i tam ukwapliwy

Bieżał na głos i zastał w placu dosyć ciasnem

Dwu bijących się z sobą w pojedynku strasznem.

Żadnego na się względu, żadnego nie mają

Miłosierdzia i mieczmi na się przycinają.

Jeden beł jakiś wielki olbrzym okazały,

Drugi, ile znać było, rycerz mężny, śmiały.

17

Ten się tarczą i mieczem broni, zastawując

I nakoło tam i sam rączo uskakując,

Aby go jako olbrzym nie dosiągł staloną

Buławą, którą nań bił z obu rącz; nad oną

Drogą, kędy się bili, koń leżał zabity.

Rugier wtem, gałęziami gęstemi nakryty,

Stanie i bojowi się przypatrza srogiemu

I życzy rycerzowi zwycięstwa onemu.

18

Nie, żeby mu chciał pomódz albo go ratować,

Ale z daleka stojąc, chciał się przypatrować;

A wtem olbrzym okrutny w hełm z góry wymierzył

I tak nieprzyjaciela z obu rącz uderzył,

Że padł na ziemię, ciężkiem razem okrócony.

Drugi widząc, że ów już leży ogłuszony,

Chcąc go zabić, szyszak mu odkrywał zawarty,

Że go w twarz Rugier ujźrzał, skoro beł otwarty.

19

Ujźrzał twarz Bradamanty Rugier swej kochanej;

Tylko co jej kęs[654] zajźrzał z hełmu ukazanej,

Poznał, że ta jest właśnie, której raz straszliwy

Zadał i którą zabić chce olbrzym złośliwy.

Zaczem z gęstwy, w której stał, wielkiem pędem skoczy

I z dobytą mu szablą śmiele idzie w oczy;

Ale on o bój nie dba i tuż przy Rugierze,

Gdy go dopadał, dziewkę ogłuszoną bierze.

20

I na ramię ją sobie kładzie w onem czesie

I tak, jako wilk owcę, na sobie ją niesie,

Albo tak, jako sokół czyni gołębiowi,

Gdy go niesie w paznogciach, kiedy się obłowi.

Widząc Rugier, że wszytko na prędkiej należy

Pomocy, ile może, za niem rączo bieży.

Ale on zaś tak wielkiem ucieka mu krokiem,

Że go już ledwie może Rugier dojźrzeć okiem.

21

Tak jeden uciekając, a goniąc zaś drugi,

Drogą ciemną, która szła prosto przez las długi,

Co raz się rozszerzając, obadwa bieżeli,

Aż na łąkę zieloną, wielką wybieżeli. —

Ale teraz dam pokój cnemu Rugierowi,

A pocznę o Orlandzie, który Cimoskowi

Broń wziętą w morze wrzucił, aby tam koniecznie

Zginęła i na ziemi nie postała wiecznie.

22

Ale mało pomogło; bo główny człowieczy

Nieprzyjaciel, naleźca[655] tak szkodliwej rzeczy,

Tak złej broni, wziąwszy kształt z tego, co wypada

Z obłoków rozerwanych i na ziemię spada,

Mało co z mniejszą szkodą, niż gdy zakazanem

Jabłkiem Ewę oszukał, od niej skosztowanem,

Czarnoksiężnikowi ją ukazał jednemu,

Który ją światu znowu przywrócił nędznemu.

23

Piekielna broń, ku ludzkiej naleziona szkodzie,

Na sto krokow w długi wiek pogrążona w wodzie,

Leżała, aż przez czary z głębi wyciągniona,

Na początku do Niemców była zaniesiona,

Którzy jedno i drugie czyniąc doświadczenie,

A szatan nową kaźnią chcąc ludzkie stworzenie

Trapić i zaostrzając dowcipy subtelne,

Naleźli używanie i skutki śmiertelne.

24

Wprzód Włochy i Francya, a potem narody

Insze wszytkie nawykły na swe spólne szkody

Złej, przeklętej nauki: ten ją w formie leje,

Skoro kruszec roztopi i w piecu rozgrzeje;

Ten zaś wierci żelazo i więtszą i mniejszą

Robi, jako mu się zda, lżejszą i ważniejszą,

Ten półhakiem[656], a ten ją mianuje rusznicą,

Ten muszkietem[657], a ten ją zowie hakownicą[658].

25

Słyszę, że jako wielkiem albo będzie małem,

Drudzy je krzczą to polnem, to burzącem działem,

Któremu, gdzie przechodzi, wszytko ustępuje,

Które stal tłucze, mury rozwala i psuje.

Wszytkich broni, co ich masz, do szable pozbywaj,

A na muszkiet się, drabie[659] ubogi, zdobywaj;

Bo wiem, jeśli bez niego do rotmistrza staniesz,

Że pieniędzy i służby pewnie nie dostaniesz.

26

Jakoś, o niecnotliwy, przeklęty wymyśle,

Nalazł miejsce w człowieczem sercu i umyśle?

Przez cię rycerska sława i chwała spodlała,

Przez cię każda przewaga beze czci została;

Przez cię dzielność w swej słusznej cenie nie zostawa,

Przez cię się za dobrego często zły udawa.

Męstwo więcej na placu przez cię — żal się, Boże! —

I serce śmiałe stanąć na próbie nie może.

27

Przez cię tak wiele małych i wielkich żołnierzów,

Tak wiele bohatyrów i mężnych rycerzów

Zginęło i daleko jeszcze więcej zginie,

Niżli wojna, która świat wszytek miesza, minie.

Przeto i teraz twierdzę, com rzekł, że od wieka

Gorszego i sroższego nie było człowieka

Nad tego, który naprzód wymyślił swą głową

Przeklętą broń i srogą strzelbę piorunową.

28

I ja tak o niem trzymać i rozumieć muszę,

Że Bóg jego przeklętą, potępioną duszę

W piekle nagłębiej zawarł z Judaszem, gdzie za tę

Subtelność swoję godną odbiera zapłatę.

Ale wam o Orlandzie trzeba wiedzieć więcej,

Któryby się w Ebudzie rad widział co pręcej,

Tam, gdzie najpiękniejszemi, których dostać mogą,

W różnych krajach, pannami karmią orkę srogą.

29

Ale im się on barziej kusił ukwapliwy,

Tem mniejszy wiatr miał w drodze i barziej leniwy;

Lub z prawej strony wieje, lub z lewej, lub po niem,

Tak jest słaby i tak jest leniwy, że o niem

Barzo mało ujedzie, a czasem się zdało,

Że go nic, a nic nie znać, albo barzo mało.

Czasem tak beł przeciwny, że przeciw swej wolej

Na zad albo kołem iść musiał po niewolej.

30

Bóg tak chciał, że nie pierwej krajów tych dojechał,

Niżli tam król irlandzki z armatą przyjechał,

Aby to snadny skutek wzięło, co odkrycie[660]

Przez kilka kart odemnie potem usłyszycie.

Będąc już nad Ebudą, rzecze grabia śmiały

Do szypra: »Ty tu zostań, a mnie ten bat mały

»Spuść z okrętu, na którem ja się sam powiozę

»I na onę się skałę, co widzisz, przewiozę.

31

»Ale chcę, żebyś mi dał co namiąższą linę

»I co nawiętszą kotew; wszak potem przyczynę

»Będziesz wiedział ode mnie, na co tego trzeba,

»Jeśli dojdzie między mną a orką potrzeba«.

Tak każe z sobą zepchnąć z okrętu bat mały;

Wziąwszy z sobą potrzeby, które należały,

Okrom szable nie bierze żadnej inszej broni

I puszcza się do skały po głębokiej toni.

32

Wiosła ciągnie do piersi, a tył do tej strony,

Kędy ma wolą wysieść, trzyma obrócony,

Jako kiedy w skorupy ubrany powłokiem

Rak do brzegu niesporem postępuje krokiem.

Beł ten czas i godzina, kiedy mokrej rosy

Pełne złota jutrzenka rozściągała włosy

Przeciw wpół odkrytemu dopiero słońcowi,

Co było zazdrosnemu gniewno Tytonowi[661].

33

Gdy już beł tak daleko brzegu w onem czesie,

Jako kamień ciśniony z mocnej ręki niesie,

Zda mu się, że płacz słyszy i zasię nie wierzył,

Że słyszał: tak go słaby głos w uszy uderzył.

I wszytek się obróci, sobą pochylony,

I ujźrzy, trzymając wzrok ku ziemi schylony,

Uwiązaną u brzegu dziewkę, której myła

Woda nogi, jako ją natura stworzyła.

34

Iż jest jeszcze daleko i twarz w ziemię kryje,

Nie może poznać, kto jest; zaczem morze bije,

Chcąc wiedzieć, ktoby była, obiema wiosłami,

Że morze, mocno bite, toczyło pianami.

W tem usłyszy, że brzegi straszliwie ryczały,

Skały się blizkie trzęsły, wody się wzdymały;

Potem ujźrzy, że brzegu srogi dziw dopływa

I połowicę morza piersiami nakrywa.

35

Jako czarna z ciemnego lasu więc wychodzi

Chmura, co niepogody i grady przywodzi,

Która barziej, niżli noc, wszytek świat zasłania,

I tak się zda, że gwałtem jasny dzień wygania:

Tak straszny dziw tak wiele morza zastępował,

Że się zdało, jakby je wszytko opanował.

Huczą wody; patrząc nań Orland, w się zebrany,

Nie ma żadnej na sercu i twarzy odmiany.

36

I jako ten, co już beł na bój odważony

Z sprosnem dziwem, natarł nań bez żadnej ochrony,

Ażeby mógł i dziewkę obronić zarazem

I potkać się z straszliwem dziwem jednem razem,

Między orką, między nią stanąwszy, nie trwożył

Nic sobą, a miecz w pochwach przed sobą położył.

W ręku miał kotew z liną; z tak wielkiem srogiego

Sercem dziwu tam czekał na miejscu morskiego.

37

Skoro plugawa orka bliżej nastąpiła

I Orlanda na bacie stojąc obaczyła,

Tak szeroko plugawą paszczekę rozdarła,

Żeby konia i z chłopem pospołu pożarła.

Bez rozmysłu w nię śmiele skoczył, zapędzony

Na bacie z wielką kotwią i tak utopiony

W brzydkiem garle, kotwicę z wielkiem podziwieniem

Między językiem wstawił, między podniebieniem,

38

Tak, że nie mogły spodnie podnosić się szczeki,

I zwierzchnie spuszczać więcej u sprosnej paszczeki,

Jako kto podkop robi, gdzie piasek wybiera,

Ziemię nad sobą wszędzie wiesza i podpiera,

I żeby nań nie spadła, kiedy swej pilnuje

Nieostrożnej roboty, drzewa podstawuje;

Tak kotwica wysoka jest między zębami,

Że skacze Orland, wierzchu chcąc dosiądź rękami.

39

Kiedy jej tak podpory włożył między zęby,

Że już nie mogła zawrzeć żadną miarą gęby,

Dobywszy miecza nie dba, choć się orka miece,

I tam i sam ją wewnątrz w brzuchu kole, siecze.

Jako się broni zamek, kiedy już przez mury

Wpadnie weń nieprzyjaciel, przez wybite dziury,

Tak się orka na on czas broniła mężnemu

Orlandowi, wewnątrz ją mieczem siekącemu.

40

Zwyciężona od bolu srodze się miotała

I boki i twardy grzbiet z wód ukazowała;

Czasem się pogrążała na dół i brzuchami

Mieszała dno i wzgórę rzucała piaskami.

A widząc pan z Anglantu, że wody przybywa

Co raz więcej, z jaskiniej plugawej wypływa,

A linę długą w rękę bierze, co wisiała

U kotwie, która w gębie wstawiona została.

41

Z tą śpiesznie na brzeg płynie po morzu głębokiem

I stanąwszy na ziemi suchej mocnem krokiem,

Ciągnie kotew do siebie, która w gębie tkwiała

I dziwowi paszczekę sprosną rozdzierała.

Idzie orka za liną, chocia się wydziera

I choć się wielkiem gwałtem ciągnie i opiera,

Bo Orland tak jest duży, że siłą dawnemu

Może Herkulesowi porównać samemu.

42

Jako nieokrócony poczuwszy byk srogi,

Że mu nagle powrozy zarzucą na rogi,

I tam i sam się miece i kręci się wkoło

I bez skutku chce wydrzeć poimane czoło:

Tak morski dziw, ciągniony z dawnego mieszkania,

Koła czyniąc i srogie tam i sam miotania,

Idzie za długą liną, nie mogąc przez dzięki

Wydrzeć się, od tak mocnej przyciągniony ręki.

43

Tak wiele z gęby leje krwie na wody słone,

Że to dziś morze może[662] nazywać czerwone,

Które tak mocno bije i tłucze, że wały

Rozstępując się, morskie dno ukazowały.

Czasem je tak wysoko ciska, że macają

Same nieba i słońce jasne zasłaniają;

Huczą na straszliwy dźwięk, który się rozlega,

Góry, lasy dalekie, gdzie jedno dosięga.

44

Proteus na wierzch z jamy wyszedł na huk srogi

I patrząc na Orlanda nie bez wielkiej trwogi,

Gdy wlazł i wylazł z orki i gdy poimaną

Ciągnął na brzeg, u kotwie liną uwiązaną,

Stada rozprószonego nie pilnując więcej,

Po wielkiem oceanie ucieka co pręcej;

Sam Neptunus delfiny, do woza zakłada

I do Etyopiej chcąc ujeżdżać, wsiada.

45

Ino[663] z swem Melicertą i roztarganemi

Włosami Nereidy[664] i z przestraszonemi

Glaukami[665] Trytonowie[666], nagłą zdjęci trwogą,

Po morzu uciekają tam i sam, gdzie mogą.

Tem czasem zawołany do brzegu straszliwą

Rycerz wyciągnął rybę, ale już nieżywą;

Bo od bolu i męki wielkiej zwyciężona,

Pierwej zdechła, niż na brzeg była wyciągniona.

46

Gęsty lud, co na wyspie miał swoje mieszkanie,

Zbiegł się patrzyć na ono straszliwe potkanie.

Ten próżnem nabożeństwem i strachem ujęty,

Niepobożny rozumiał uczynek tak święty,

Mówiąc, żeby to było już na wieki na się

Proteusa rozgniewać, żeby znowu zasię

Wypuścił wszytkie swoje morskie stada z wody

Na wyspę i odnowił zapomnione szkody;

47

I że obrażonego lepiej prosić boga

O pokój, który odnieść jedna była droga:

Aby występnik[667] w morze zaraz niemieszkanie

Beł wrzucony na jego gniewu ubłaganie.

Tak od jednej pochodnie zapala się druga,

Że się świeci ulica wszytka, jako długa;

Tak gniew z jednego serca idzie do drugiego,

Który chce w morze wrzucić rycerza zacnego.

48

Ci z procami, a ci się zbiegają z łukami,

Ci z mieczmi i rożnami, a ci z oszczepami,

Nakoniec go nakoło zewsząd okrążają

I z blizka i z daleka wszyscy go sięgają.

Tak wielkiemu gwałtowi, który następuje

Na niego, pan z Anglantu barzo się dziwuje;

Widzi, że się chcą nad niem mścić orki zabitej,

Skąd się spodziewał dzięki i chwały obfitej.

49

Jako niedźwiedź, którego po jarmarkach wodzą,

Kiedy z niem i tam i sam po ulicach chodzą,

Tak się boi i tak dba na gęste zbieganie

I na przykre małych psów z daleka szczekanie,

Że się na nie obejrzeć nie chce: tak wszytkiego

W on czas się mężny Orland bał chłopstwa onego,

Któreby beł mógł tylko surowem wejźrzeniem

Albo mocnem podomno rozgromić dmuchnieniem.

50

Skoro wziął Duryndanę w rękę w onej chwili,

Zaraz mu plac przestrony wszyscy uczynili.

Zrazu nań uderzyli z tą zupełną wiarą,

Że się jem nie miał oprzeć Orland żadną miarą,

Zwłaszcza, że na niem zbroje żadnej nie widzieli

I tarcze na ramieniu; ale nie wiedzieli,

Że był trwadszy od stopy aż do samej głowy,

Niż dyament i niżli kamień marmurowy.

51

Czego nie mogli grabi uczynić mężnemu,

To on zaś mógł uczynić łatwie z nich każdemu.

Za dziesięciorgiem tylko cięciem albo mało

Co więcej trzydzieści ich naplacu zostało.

Drudzy zatem poczęli na zadustępować;

On już chciał upłakaną dziewkę rozwięzować,

Kiedy się wszczął nowy zgiełk i huk z drugiej strony,

Którem[668] beł wszytek wysep[669] nagle napełniony.

52

Wtem, gdy tak w tamtej stronie Orland w onej dobie

W kupę zebrane chłopstwo zabawiał na sobie,

Na kilku miejscach żadnych nie nalazszy wstrętów,

Irlandczycy na wyspę wysiedli z okrętów

I lud po wszystkich brzegach bili bez litości

I lub to okrucieństwu lub sprawiedliwości

Przypisować, nikomu folgować nie chcieli

I na wiek, na płeć względu żadnego nie mieli.

53

Mały odpór strwożeni czynią Ebudzanie,

Częścią, że na nich przyszli tak niespodziewanie

I nagły uczynili wpad nieprzyjaciele,

Częścią, że wyspa w sobie ma ludzi niewiele;

Którzy ją splądrowali, domy popalili,

Ludzie wszytkie wysiekli i na miecz puścili,

Ruchome majętności w okręty zabrali,

Miasta wszytkie i mury z ziemią porównali.

54

Orland, jakoby mu nic upadek i trwogi

One nie należały, ukwapliwe nogi

Powrócił, gdzie u ostrej skały uwiązana

Czekała pani, orce na pokarm wydana.

Patrzy na nię i bliżej do niej przystępuje

I lepiej się jej coraz z blizka przypatruje.

Nakoniec poznał, że to Olimpia była,

Której się wierna miłość tak źle nagrodziła.

55

Olimpia, którą wprzód miłość oszukała,

Potem na nię fortuna zła zbójcę posłała,

Którzy ją, odjechaną od męża chytrego,

Zanieśli onegoż dnia do wyspu[670] srogiego.

Poznała tam Orlanda zaraz nieszczęśliwa;

Ale iż ją tak nago zgraja niecnotliwa

Wystawiła, nie tylko mówić z niem nie chciała,

Ale i podnieść oczu na niego nie śmiała.

56

Pytał jej zatem Orland, żalem poruszony,

Jaki ją los przeciwny przygnał w tamte strony

Z tego kraju, gdzie ją tak wesołą zostawił

Potem, jako z nią Biren wesele odprawił.

Ona na to: »Ja nie wiem, jeślić mam dziękować,

»Żeś mię ato przy zdrowiu chciał teraz zachować,

»Jeśli się skarżyć na cię, żem żywa została

»I końca swojej nędzy dziś nie otrzymała.

57

»Prawda to, żeś ode mnie godzien za to dzięki,

»Żeś mię tak srogiej śmierci wyzwolił przez dzięki[671];

»A sroższą być nie mogła nad tę bez pochyby,

»Gdybym była pożarta od straszliwej ryby.

»Za to, żem śmierci uszła, trudnoć mam dziękować„

»Bo mię ta sama może w mej nędzy ratować.

»I jeśli ją za żywot od ciebie w odmianę

»Otrzymam, wiecznieć za to powinną zostanę«.

58

Potem mu z wielkiem płaczem wszytko powiadała,

Jako od męża swego zdradzona została,

Sama jedna na wyspie twardem snem zmorzona,

Skąd zaś była od zbójców morskich uniesiona.

To mówiąc, obraca się, jako więc rzezaną

Z marmuru Latonównę[672] albo malowaną

Widziemy, gdy kąpiąc się w rzece, natrafiona

Od myśliwego nagle była Akteona[673].

59

Ile może, brzuch kryje z pełnemi piersiami,

A coraz się obraca do niego bokami.

Orland okrętu swego z daleka wygląda

I żeby wszedł do portu, co napręcej żąda,

Chcąc ją, z mocnych łańcuchów pierwej rozwiązaną,

Przyodziać jaką szatą, w okręcie dostaną;

Wtem Obert, król irlandzki, przypadł w prętkiem biegu,

Słysząc, że już morski dziw zdechły beł na brzegu,

60

I że jej jakiś rycerz włożył między zęby

Kotwicę, że nie mogła więcej zawrzeć gęby

I że ją tak do brzegu przyciągnął po wodzie,

Jako przeciwko rzece ciągną wielkie łodzie.

Obert zatem tam nadszedł, chcąc się sprawić, jeśli

O zdechłem wielorybie prawdę mu odnieśli;

Tem czasem jego ludzie Ebudę psowali

I niesłychane szkody po wyspie działali.

61

Król irlandzki, chocia beł Orland umoczony

I krwią plugawej orki wszytek oszpecony,

Która na jego szacie na on czas została,

Kiedy go w sobie orka po niewolej miała,

Poznał go, a tem więcej, że to dobrze wiedział,

Kiedy mu jeden o tej potrzebie powiedział,

Że krom Orlanda inszy nie mógł tam być, coby

Tak niebezpiecznej się śmiał podejmować próby.

62

Znał go dobrze, gdy mieszkał na francuskiem dworze,

Z którego beł rok przedtem pojechał na morze,

Aby po ojcu swojem, który mu ustąpił

Przez śmierć, onego roku na państwo nastąpił.

Częstokroć, tam mieszkając, Orlanda widywał

I mawiał z niem i nieraz z niem pospołu bywał;

I teraz go przywitał i pytał o zdrowie,

Zdjąwszy z siebie przyłbicę, którą miał na głowie.

63

Pokazował to Orland, że tam beł królowi

Nie mniej rad, jako i król beł rad Orlandowi;

A skoro się kilkakroć z sobą obłapili

I spólne pozdrawiania wzajem powtórzyli,

Począł Orland powiadać, jako utrapiona

Olimpia tak była okrutnie zdradzona

I mianował od kogo, że od niewiernego

Birena i pod słońcem najokrutniejszego;

64

I jako mu nie jednem znakiem pokazała,

Że go szczerze i prawie z serca miłowała,

Że i ojca i bracią i państwo straciła

I potem sama umrzeć dla niego myśliła,

I że o tem nikt nadeń nie mógł lepiej wiedzieć,

Co był przy tem i umiał o wszytkiem powiedzieć.

Gdy mówił, Olimpia barzo się wstydziła

I łzami ociężałe źrzenice moczyła.

65

Twarz jej beła podobna na wiosnę pięknemu

Niebu, jeszcze niedobrze wypogodzonemu,

Gdy deszcz idzie i słońce w tenże czas odgania

Chmurę około siebie, która je zasłania.

Jako więc słowik płacze między przybranemi

Dopiero w swą zieloność liściami gęstemi,

Tak w jej pięknych łzach pióra Kupido maczając,

Lata sobie, jasnego światła zażywając.

66

I złote swoje strzały rozpala w płomieniu

Jej oczu i potem je ugasza w strumieniu,

Który spada po kwieciu białem i rumianem

I dopiero żeleźcem tak uhartowanem

Trafia króla, którego ani zbroja broni

Ani paiż[674] zasłania od śmiertelnej broni.

Gdy tak patrzy na oczy i twarz pięknej panny,

Czuje, że już jest w serce, nie wie jako, ranny.

67

Tej była Olimpia, choć w smętku, gładkości,

Jakiej dziś rzadko widać na świecie piękności,

Nie tylko z stanu[675], kształtu, nie tylko z urody,

Nie tylko włosy piękne, oczy i jagody,

Usta i nos i szyję i ramiona miała,

Lecz i te części, które szata zakrywała;

Idąc na dół od piersi, podomnoby były

Wszytkich inszych na świecie dziewek zwyciężyły.

68

Białością przechodziły śniegi nieruszane,

Miękkością świeże woski, ogniem rozgrzewane;

Okrągłe piersi beły podobne do mleka,

Które dopiero piękna wydoiła ręka,

A wązkie zstępowało pole między niemi,

Równie, jako doliny więc między małemi

Pagórkami widziemy, pięknie położone,

Śniegami, co dopiero spadły, napełnione.

69

Bok wydatny i żywot bez zmarski[676] pięknemu

Zwierciadłu beł podobien polerowanemu;

Nogi białe zdały się, że były toczone

Albo Fidyaszową[677] ręką urobione.

Milczę o innych członkach jej pięknego ciała,

Które w on czas przed niemi darmo zakrywała;

To samo tylko powiem, że w niej zgoła była

Wszytkie doskonałości piękność zgromadziła.

70

I by ją beł frygijski widział pasterz młody,

Kiedy na Idzie sądził trzech bogiń niezgody[678],

Chocia tam Wenus jabłko złote otrzymała,

Podomnoby go jej zaś ustąpić musiała;

I nie szedłby beł pewnie w amiklejskie strony[679]

Gwałcić gościnne prawa i brać cudze żony;

Owszemby beł raczej rzekł: »Zostań przy Helenie,

»Menelae, bo u mnie ta jest w więtszej cenie«.

71

I kiedyby miała być na on czas w Krotonie[680]

Kiedy Zeuksys[681] swój obraz, który miał Junonie

Ofiarować, malował, gdzie nago stanęły

Przed niem te wszytkie, które gładkością słynęły;

I aby doskonałą jednę wymalował,

To z tej, to z owej części chwalniejsze wyjmował:

Nie miał wziąć inszej nad tę, bo wszytkie piękności

I wszytkie w sobie miała ta doskonałości.

72

Ja tak mniemam, że Biren jej pięknego ciała

Nigdy nago nie widział, bobym ja bez mała

Przysiągł na to, żeby beł nie mógł być tak srogi,

Aby jej beł tak samej odjechał niebogi.

Tem zawieram, że Obert tak beł zapalony,

Że w niem nie mógł być ogień wielki zatajony;

Cieszy ją i mówi jej, że się prętko skróci

Jej smętek i że się jej w pociechę obróci.

73

I z nią do Olandyej jechać obiecuje

I przywrócić jej państwo ojczyste ślubuje

I pokarać Birena pomstą sprawiedliwą

Za niewdzięczność i jego zdradę niecnotliwą,

Chcąc na to wszytkie siły królestwa swojego

Obrócić, nie czekając z tem czasu długiego.

A wtem rozkazał, aby wszędzie szat szukano,

W któreby Olimpią zarazem ubrano.

74

Słać dla nich w insze kraje nie było potrzeba:

Mógł ich dostać na wyspie, ile było trzeba.

Bo na każdy dzień nowe w Ebudzie miewali

Z tych, które strasznej rybie na pokarm dawali.

Nie zbyt długo szukano, jako na ostatek

Przyniesiono ich wielki do króla dostatek;

W te ubrał Olimpią, acz go to bolało,

Że jej nie mógł tak ubrać, jako mu się zdało.

75

Jeszcze nigdy nie była tak piękna robota,

Urobiona z jedwabiów i cienkiego złota,

Nad którą swych dowcipów długo Florenczycy

Zażyli lubo inszy przedni robotnicy,

Żeby godna miała być Olimpiej ciała,

Choćby ją własną ręką Minerwa utkała;

Tak się w niej beły wszytkie zebrały piękności,

Że w niej nie było żadnej niedoskonałości.

76

Dla wielu przyczyn Orland barzo się radował,

Że się król Olimpiej w on czas rozmiłował;

Bo okrom, że Biren miał wziąć słuszne karanie,

O czem pilno obiecał król czynić staranie,

I sam się mógł ciężkiego ciężaru pozbawić,

Dla Olimpiej się tam dłuższy czas zabawić,

Który nie dla niej, ale przybeł w tamtę stronę

Swej miłej, jeśliby tam beła, na obronę.

77

Że tam w on czas nie była, prętko się dowiedział;

Lecz jeśli beła przedtem, coby mu powiedział,

Nie beł żaden, bo wszytek lud na miecz puszczono

I jednego na wyspie nawet nie żywiono.

Drugiego dnia armata z portu wyjechała

I nazad ku domowi sztyry obracała;

Na którą wsiadł i Orland, myśląc z Irlandyej

Znowu się w swoję drogę puścić do Francyej.

78

Nic więcej nad dzień jeden nie chciał się tam bawić,

Wielkie królewskie prośby nie mogły nic sprawić;

Który go wściągał, na co pozwolić nie chciała

Miłość, co go za jego miłą wyprawiała.

Olimpią królowi zaleca żegnając,

Aby jej obietnice ziścił, nalegając;

Acz tego zalecania król nie potrzebował,

Bo czynił dobrze więcej, niżli obiecował.

79

Po wszytkiem swojem państwie zaraz ludzie zbierał,

Związki z królem angielskiem i szkockiem zawierał;

Potem do Olandyej z wojskiem się wyprawił,

Którą wziął i Fryzyą, ale i to sprawił,

Że mu jego poddani właśni, Zelandowie,

Wierzgnęli[682] i przedniejszy zelandzcy panowie.

Potem go poimawszy, pozbawił żywota;

Wprawdzie kaźń beła lżejsza, niż jego niecnota.

80

Obert wziął Olimpią za żonę i nową

Uczynił ją z grabianki bogatą królową. —

Ale pódźmy do grabie, który morzem jedzie

We dnie i w nocy, gdzie go ślepa miłość wiedzie.

Potem zaś w temże porcie żagle z masztu zbierał,

Gdzie je był rozpiął, gdy się w tę drogę wybierał,

I dalej stamtąd jedzie na Bryliadorze,

Zostawując za sobą wiatr i słone morze.

81

Wierzę, że na ostatku zimy znamienite

Dzieła porobił; ale iż beły zakryte

I jam do tego czasu o nich nic nie słyszał,

Nie winienem, że o nich nic nie będę pisał.

Bo Orland więcej beł zwykł czynić, niżli swoje

Sprawy potem powiadać i czci godne boje,

I wszytkie jego dzieła nie były wiedziane

Okrom tych, które były od świadków widziane

82

Tak zszedł ostatek zimy, że kędy się bawił,

Nie wiedziano, i jeśli co znacznego sprawił.

Ale jak skoro[683] słońce sferę oświeciło

W źwierzęciu, które Fryksa na sobie nosiło[684],

I kiedy zasię znowu Zefirowie mili

Piękną, wesołą wiosnę na świat wprowadzili,

Wychodziły pospołu z sobą zioła nowe

I wielkie, zawołane dzieła Orlandowe.

83

Po górach i równinach jedzie, utroskany

I barzo sfrasowany, grabia zawołany,

Gdy wjeżdżając do lasu jednego, wołanie

I żałosne usłyszy jakieś narzekanie.

Bierze, szablę i konia zwiera ostrogami

I skąd on dźwięk wychodzi, obraca wodzami —

Ale wam teraz o tem niechaj nie powiadam,

Bo to wszytko do drugiej pieśni wam odkładam.

Koniec pieśni jedenastej.

XII. Pieśń dwanasta

Argument

Orland gniewliwy goni rycerza srogiego,

Z Angeliką do lasa uciekającego,

I trafia do pałacu, który Atlant stary

Z Kareny dla Rugiera zbudował przez czary;

Tamże chytry czarownik Rugiera prowadzi.

Orland o Angelikę z Feratem się wadzi;

Potem z wojskiem pogańskiem w srogi bój wstępuje,

Nakoniec Izabellę w jaskini najduje.

Allegorye

Pałac Atlantów, gdzie w miłości uwikłani samych siebie nie znają, myśląc tylko o tem, jakoby rzeczy pożądanej dostali, kładzie nam przed oczy ustawiczny labirynt, w którem bez przestanku błądzą ci, którzy się w próżnościach tego świata kochają i że niepowściągliwe żądze nasze zasłaniają nam wzrok rozumu, że i przyjaciół naszych i własnego dobra naszego znać nie możemy, nie myśląc ni o czem, jeno, abyśmy tych rzeczy dostali, których pragniemy.

1. Skład pierwszy

Gdy Ceres wracając się od idejskiej matki[685]

Do swej pustej doliny, gdzie mocne łopatki

Ciężka góra etnejska depce olbrzymowi,

Gromem postrzelonemu w bok Enceladowi[686],

Nie zastała swej drogiej dziewki ulubionej,

Niedostępnej dolinie od niej powierzonej:

Skoro piersiom i twarzy krzywdę udziałała

I złotemu włosowi, dwie sośnie wyrwała.

2

Tem, gdy w ogniu Wulkana były zapalone,

Dała moc, że nie mogły nigdy być zgaszone,

Które na wozie w ręku po jednej trzymając

I zaprzężone lotne smoki poganiając,

Po górach, po równinach, po wodach jechała

I w lesiech jej i w polach i w rzekach szukała,

Na morzu i na ziemi; a skoro zwiedziła

Zwierzchni świat, do piekła się na dół obróciła.

3

By było w mocy, jako było w Orlandowej

Żądzej, naśladować żniw obfitych królowej,

Szukając Angeliki swojej, w one czasy

Zwiedziłby wszytkie także pola, góry, lasy,

Niebo wszytko i morze, z ziemią, nierozdzielne,

Nakoniecby beł poszedł i na dno piekielne;

Ale wozu i smoków skrzydlatych nie mając,

Na koniu jedzie i tam i sam, jej szukając.

4

Naprzód Francyą zwiedził, teraz się namyśla

Do Niemiec i zaś do Włoch i dalej zamyśla

Po starej i po nowej szukać Kastyliej

I z Hiszpaniej dać się przewieźć do Libiej.

Gdy tak myśląc, swą zgubę naleść sobie tuszy,

Nagle go głos płaczliwy jakiś bije w uszy.

Poskoczy tam i ujźrzy przed sobą jednego

Rycerza, kłusem wielkiem pojeżdżającego.

5

Który gwałtem żałosną dziewkę niósł na ręku,

Trzymając ją przed sobą na koniu przy łęku:

Ona z wrzaskiem tam i sam rękami miotała

I na pana z Anglantu o pomoc wołała;

Który, kiedy się jej tam przypatrował pilnie,

Zdało mu się, że to ta beła nieomylnie,

Dla której, pełen troski i wielkiego smutku,

Wzdłuż i wszerz wszytkę zwiedził Francyą bez skutku.

6

Zdało mu się — nie mówię, aby właśnie była

Angelika, co, wiecie, jako go paliła —

A widząc swą boginią smętną, utrapioną,

Gwałtem od nieznanego rycerza niesioną,

Wściekłem gniewem i żalem razem poruszony,

Woła nań strasznem głosem, aby zawściągniony

Stanął i poczekał go, i grozi mu srodze

I koniowi w bok kładzie obiedwie ostrodze.

7

On mu nie odpowiada i nie dba nic na ty

Pogromy, obrócony na zysk tak bogaty,

I tak rączo wciąż bieży przez gęstwę pierzchliwy,

Że wiatr, z niem porównany, zwać może[687] leniwy.

Jeden ucieka, drugi goni: lasy one

Brzmią, wrzaskiem pochwycpnej dziewki uderzone;

Z których wbiegli na łąkę wielką, gdzie osobny

Pałac beł na ustroniu wielki i ozdobny.

8

Z marmuru, który sztucznie z wierzchu beł rzezany,

Różnego pyszny pałac beł pobudowany;

Do tego bieżał rycerz w złotą bramę lśniącą,

Niosąc na ręku smętną dziewicę wrzeszczącą.

Przypadł i Bryliador tam po małej dobie,

Mając rozgniewanego Orlanda na sobie;

Który skoro weń wjechał, wszędzie upatrował,

Ale rycerza ani panny nie najdował.

9

Zsiada z Bryliadora i gniewem zażarty,

Głębiej wchodzi i pałac przebiega otwarty

I wszędzie i tam i sam rączo się uwija,

Żadnej sale, żadnego pokoju nie mija.

Skoro daremnie dolne poprzębiegał gmachy,

Po wschodzie wbiegł na piętro pod samemi dachy;

Ale na górnem, jako i na piętrze nizkiem,

I czas i pracą tracąc, nie potkał się z ni zkiem.

10

Muru namniej nie widzi ani gołej ściany:

Wszytek pałac beł w drogie obicie ubrany.

Widzi łoża, usłane złotemi kołdrami,

I pawimenty[688] wszytkie, kryte kobiercami.

Z dołu na górę idzie i często się wraca

I wzrok na wszytkie strony żałosny obraca;

Ale nie może ujźrzeć nigdziej rozbójnika,

Od którego porwana była Angelika.

11

Kiedy tak, pełen troski, ukwapliwem krokiem

Po pałacu tam i sam przebiegał szerokiem,

Ferata, Brandymarta, króla cyrkaskiego,

Sakrypanta, tam nalazł i serykańskiego,

Gradasa, z wielą inszych, co przedtem czynili

Próżne drogi i próżno także się silili,

Jako i on, cały dzień, w wieczór i po ranu,

Łając niewidomemu miejsca tego panu.

12

Wszyscy swych bez żadnego skutku zgub szukają,

Złodziejem go i zbójcą wszyscy nazywają:

Ten się o konia, a ten o pannę frasuje,

Ten tej rzeczy straconej, ten owej żałuje.

I tak tam wszyscy, troską utrapieni srogą,

Nie umieją z tej klatki wyniść i nie mogą;

Moc ich, co poimani tą sztuką zostali

I tydnie[689] tam i całe miesiące mieszkali.

13

Gdy tak Orland na wielkie pałac bohatyry

Zbudowany przebieżał raz, dwa, trzy i cztyry,

Myśli sobie i mówi: »Kiedybym tu mieszkał

»Dłużej, pracąbym stracił, czasubym omieszkał.

»Mógł się już z nią daleko oddalić niecnota

»Z tego miejsca, przez insze uwiódszy ją wrota«.

Z tą myślą biegł na łąkę wielką, która koło

Zamku była i wszytek okrążała wkoło.

14

Tak około leśnego pałacu biegając,

Co raz twarz pochyloną ku ziemi trzymając,

Z prawej i z lewej strony patrząc pilnie szlaku

I jakiego świeżego nowej drogi znaku,

Usłyszał, że nań z okna głosem coś wołało:

Podnosi wzgórę oczy i tak mu się zdało,

Że słyszał głos i widział swą dziewkę kochaną,

Dla której beł śmiertelną obrażony raną.

15

Zdało mu się, jakoby żałośnie płakała,

I »Rata! przebóg, rata!« na niego wołała.

»Oddajęć swe panieństwo, o które się boję

»Barziej, niżli o żywot, bo o ten nie stoję.

»Takli to przy bytności wiernego mojego

»Orlanda mam być wzięta od zbójcę srogiego?

»Zabij mię ty sam raczej, bo będę wolała,

»Aniżbym przyść na los tak nieszczęśliwy miała«.

16

Za temi słowy Orland wszedł między podwoje

I kilka razów wszytkie pobiegał pokoje

Z pracą wielką i z troską niewypowiedzianą,

Jakokolwiek z nadzieje trochą pomieszaną;

Czasem się przysłuchywa głosowi onemu

Angeliki kochanej jego podobnemu,

I gdy stoi w tej stronie, z tamtej go dochodzi

On głos płaczliwy, ale nie wie, skąd wychodzi.

17

Teraz Rugiera wspomnię, który ciasną drogą

Olbrzyma wzrostem wielkiem i postawą srogą

Gonił tak długo z panną uciekającego,

Aż na łąkę przestroną wbiegł z lasu wielkiego.

A teraz tamże przyszedł, kędy przedtem chwilę

Orland przybeł, jeśli się na miejscu nie mylę.

Olbrzym w bramę do swego pałacu ubiega;

Rugier, tuż za niem bieżąc, tylko go nie sięga.

18

A skoro jeno wbieżał i przeniósł za progi

Bogatego pałacu ukwapliwe nogi,

Olbrzyma ani panny już nie widzi więcej

I szedł między otwarte podwoje co pręcej.

Dolne piętro zbiegawszy, przez szerokie wschody

Na górze, ale darmo, szuka rycerz młody;

Nie może pojąć, gdzie się tak prętko podziała,

Gdzie się panna z olbrzymem tak nagle schowała.

19

Skoro wszytek a wszytek zbiegał pałac ślepy

I izby i komnaty i sale i sklepy,

Znowu ukwapliwemi powraca krokami

I szuka pod samemi nakoniec wschodami.

Ale potem, iż jem być w blizkiem lesie tuszy,

Stamtąd idzie, a w tem go głos uderzył w uszy,

Tenże, co i Orlanda, za którem powrócił

I znowu się do zamku bogatego wrócił.

20

Jednaż osoba i głos, który Orlandowi

Zdał się być Angeliki, teraz Rugierowi

Zda się zaś, że jest własny dziewice z Dordony,

Dla której beł miłości ogniem zapalony.

Jeśli się Gradasowi lub komu inszemu

Z tych, którzy tam błądzili, ożywa każdemu,

Zda się, że to ona rzecz, której pożądają

I której po pałacu tam i sam szukają.

21

Niesłychane to beły i niezwykłe czary,

Które Atlant z Kareny wynalazł był stary,

Aby Rugier przez onę tak foremną sprawę

Tak długo koło tego miał swoję zabawę,

Ażby skutki minęły złych gwiazd i ustały,

Co prętką młodzieńcowi śmierć obiecowały.

Nie pomogła Alcyna i zamek stalony:

Chce znowu swych sztuk skusić Atlant nauczony.

22

Lecz nie tylko Rugiera, ale naprzedniejsze

Rycerze chrześcijańskie i co najmężniejsze

Pragnął Atlant wprowadzić w pałac znamienity,

Aby Rugier nie mógł być z ich ręki zabity;

A żeby wszyscy, póki tam bawić się mieli,

Niedostatków i głodów jakich nie cierpieli,

Tak opatrzył on pałac, że na długie czasy

Mogli mieć w nim rycerze i panny swe wczasy.

23

Ale się do katajskiej chcę wrócić królewny,

Która, jakom powiedział, miała pierścień pewny,

Który, w gębie trzymany, oczy odejmował,

A na palcu od czarów każdego warował.

Słyszeliście, jako gdy do jaskiniej wlazła,

I potrawy i szaty gotowe nalazła,

Na klaczę się i insze potrzeby zdobyła

I wrócić się do swego królestwa myśliła.

24

Radaby w towarzystwie swem Sakrypantowi

Królowi z Cyrkas była albo Orlandowi,

Nie, że była chętniej sza temu, niż owemu,

Bo jednako się twardą stawiła każdemu;

Ale iż przez tak wiele miast jechać musiała;

Ponieważ na wschód słońca drogę przed się brała,

Towarzysza jej beło i wodza potrzeba,

A nad tych lepszych dostać i myślić nie trzeba.

25

Długo i Sakrypanta i grabie szukała,

Niżli o nich języka pewnego dostała,

Po miastach, po miasteczkach, po zamkach obronnych,

Po górach i po lesiech i po wsiach ustronnych;

A teraz ją fortuna, co jej w tem służyła,

Gdzie beł król z Cyrkas, Orland, Ferat, wprowadziła,

Gradas, Rugier i inszy rycerze wybrani,

Od Atlanta czarami dziwnie uwikłani.

26

Tam wchodzi niewidziana od czarnoksiężnika,

Zakryta swem pierścieniem piękna Angelika,

Widzi, że jej Sakrypant i Orland szukają

I po wielkiem pałacu tam i sam biegają,

I jako jej obrazem czarownik zmyślonem

Oszukiwji ich wielu, gusłami sprawionem;

Sama w sobie, którego z nich ma wziąć, rozbiera,

Ale w tem nic pewnego jeszcze nie zawiera.

27

Nie może poznać, kogo ma mieć za lepszego,

Jeśli Orlanda, jeśli króla cyrkaskiego;

Orland ją może lepiej przewieść swą dzielnością

Przez niebezpieczne miejsca i swoją śmiałością;

Ale gdzieby go sobie za wodza obrała,

Jakoby go zaś mogła zniżyć, nie widziała,

Kiedyby go uczynić mniejszem lub odprawić

I nazad do Francyej chciała zaś wyprawić.

28

Sakrypanta zaś może złożyć, kiedy trzeba,

By go dobrze wsadziła i na same nieba.

Z tej przyczyny się raczej do niego skłoniła

I mieć go swojem wodzem w drodze umyśliła.

Pierścień w gębie trzymany zarazem wyjmuje

I zasłonę mu z oczu, z twarzy swej zdejmuje;

Mniemała, że się jemu tylko ukazała,

Lecz, że wtem Orland przypadł i Ferat, ujźrzała.

29

Orland i Ferat, którzy po bogatem dworze,

Oba w każdem pokoju i w każdej komorze,

Na górze i na dole i wkoło szukali

Tej, którą, jako wiecie, z dusze miłowali,

Zbiegli się wszyscy do niej, bo jem nie wadziły

Żadne czary, żadne jem gusła nie szkodziły:

Pierścień, który na palcu miała, wszytkie czary

Próżne czynił, które beł sprawił Atlant stary.

30

Zbroje mieli na sobie, szyszaki na głowie,

Oba, o których śpiewam, dwa bohatyrowie,

I nigdy ich, jako tam jedno przyjechali

Do pałacu onego, z siebie nie składali.

We dnie je ustawicznie i w nocy nosili,

Że się jem, jako szacie, tak przyzwyczaili;

Ferat także beł zbrojny, krom że nie okrywał,

Głowy hełmem, bo go chcąc nigdy nie używał,

31

Ażby beł on tak sławny wydarł Orlandowi,

Który był także Orland odjął Almontowi,

I przysiągł na to w ten czas, gdy darmo laskami

Argalego szyszaka sięgał pod wodami.

I jeśli mu się Orland w on czas ukazował,

A Ferat się z niem, jako przysiągł, nie skosztował,

To z tej przyczyny poszło, że się nie poznali,

Póki w onem pałacu pospołu mieszkali.

32

Bo tak beł od Atlanta pałac uczonego

Sczarowany, że jeden nie mógł znać drugiego.

We dnie i w nocy mieczów nie odpasowali,

Zawżdy zbroje na sobie i tarcze miewali,

Ich konie także beły zawżdy posiodłane,

Z munsztukami na łękach; które zgotowane

Jadły w stajniej przy wrociech i owsy i siana,

Czekając pogotowiu każdy swego pana.

33

Nie może ich utrzymać Atlant, aby w siodła

Nagle nie mieli wsiadać: tak je miłość bodła,

Że się zaraz za twarzą gładką i złotemi

Włosami i oczami udali czarnemi

Panny, co uciekając klaczę poganiała,

Bo w towarzystwie jednem nie rada widziała

Razem trzech miłośników, aczby była wzięła

I jednego po drugiem każdego przyjęła.

34

Skoro je tak daleko piękna Angelika

Odwiodła od pałacu, że od czarownika

Mogli być bezpiecznemi, tak że ich onemi

Dłużej tam trzymać nie mógł czarami swojemi,

Pierścień, którem się nie raz i nie dwa wykradła,

Zdjąwszy z palca, w różane wargi sobie kładła

I zginąwszy jem z oczu, nagle się ukryła

I tak je, jako błazny jakie, zostawiła.

35

I co wziąć z sobą w drogę przedtem pewnie chciała

Grabię lub Sakrypanta, w którą jechać miała,

Aby przez nich do państwa beła Galafrona,

Do ostatecznych wschodnich granic przewiedziona,

To teraz harda dziewka obiema wzgardziła

I w oka mgnieniu pierwszą żądzą odmieniła,

Nie chcąc być nic powinna grabi i królowi,

A dufając samemu swemu pierścieniowi.

36

Oni, tak oszukani, po lesie biegają

I tam i sam zdumiałe twarzy obracają,

Jako ogar, któremu liszka albo zając

Zginie, co go poimać już chce, doganiając,

Kiedy mu albo w jamę, niżli go dopadnie,

Albo w dół albo w gęstwę wielką nagle wpadnie.

Angelika się śmieje, której nikt nie widzi,

Patrząc na ich postępki, i z nich sobie szydzi.

37

Szła przez las jedna droga, którą się udali,

I wszyscy rącze konie za nią obracali,

Rozumiejąc, że przez tę przed niemi zjechała

I iż inszej nie było, że tą biedz musiała.

Orland bieży i Ferat także nie postawa,

Ale i król cyrkaski za nią się udawa;

Angelika wodzami klaczę zatrzymywa,

Bieży także za niemi, ale mniej skwapliwa.

38

Kiedy tam przybieżeli, gdzie w głębokiem lesie

Wszytkie ścieszki zginęły, patrzyć w onem czesie

Poczęli, jeśli w trawie nie znać belo znaków

I kopyta końskiego świeżo bitych szlaków;

Wtem na obu hiszpański rycerz, nad którego,

Jeśli go ja dobrze znam, chłopa pyszniejszego

Jako żywo podomno nie było na świecie,

Krzywo patrząc, zawoła: »A wy gdzie jedziecie?

39

»Jeśli chcecie być żywi i zdrowi, tak wiedzcie,

»Albo stąd w inszą drogę albo nazad jedźcie;

»Nie chcę ja towarzysza tam, kędy miłuję,

»I tam, gdzie mojej dziewki szukam i szlakuję«.

Orland zaś Cyrkasowi: »Ja nie wierzę, aby

»Więcej nadto miał mówić, gdyby nas za baby

»Nikczemne miał obydwu, fukając tak śmiele,

»Jakobyśwa dopiero wstała od kądziele«.

40

Do niego zaś: »Ty, chłopie, co się tak wynosisz,

»Bych na to nie miał względu, że hełmu nie nosisz,

»Terazbyś się zarazem odemnie dowiedział,

»Jeśli to dobrze, czy ile, coś teraz powiedział«.

Ferat na to odpowie: »Tobie co do tego,

»Kiedy tak chcę i kiedy mogę być bez niego?

»Ja sam jeden, choć nie mam szyszaka na głowie,

»Z wami obiema czynić gotowem, błaznowie!«

41

»Jakoś dobry — rzekł zatem grabia Cyrkasowi —

»Pożycz swego szyszaka temu szaleńcowi,

»Iż mu muchy, co mu mózg we łbie pomieszały,

»Wypłoszę, że nie będzie potem tak zuchwały«.

Sakrypant grabi na to: »Jeśli twe żądanie

»Słuszneć się zda, kiedy mię tak namawiasz na nie

»Pożycz mu ty sam swego: i jam tej otuchy,

»Że mu tak, jako i ty, wypędzę te muchy«.

42

Hiszpański zasię na to rycerz się ozowie:

»Kiedyby mnie szyszaka potrzeba, błaznowie,

»Jużbyście wy tych swoich obadwa nie mieli,

»Bobym je wam gwałtem wziął, choćbyście nie chcieli;

»Ale tak macie wiedzieć — wie ich o tem dosyć —

»Żem ślub uczynił nigdy szyszaka nie nosić

»Okrom jednego, który zwykł miewać na głowie

»Jeden rycerz francuski, Orlandem się zowie«.

43

Rozśmiał się grabia za tą Feratową mową,

I: »Masz z to[690] — prawi — serca, że z odkrytą głową,

»Bez szyszaka uczynić to chcesz Orlandowi,

»Co on Agolantowemu uczynił synowi?

»Kiedybyć stanął w oczu, coś to śmiały z mowy,

»Drżałbyś wszytek od strachu od pięty do głowy;

»Nie tylkobyś mu hełmu nie wziął, ale swoję

»I tębyś mu dać musiał po niewolej zbroję«.

44

»Jużem się ja — rzekł Hiszpan chlubny — nieraz kusił

»O Orlanda, jużem go kilkakroć przymusił,

»Żebych mu beł (acz się sam nierad chwalić muszę)

»Nie rzkąc hełm wydarł, ale i zbroję i duszę.

»Żem tego nie uczynił, często przypadają

»Nowe myśli, często się ludzie odmieniają.

»Na on czasem go nie wziął i mam stąd przyganę:

»Teraz tuszę, że gwałtem łatwie go dostanę«.

45

Nie chciał być dłużej już pan z Anglantu cierpliwy.

»Kiedyś — pry[691] — w którem kraju, kłamco niewstydliwy,

»Sprośny, brzydki Maranie[692], zemną się kosztował[693]?

»Niech wiem, kiedyś mię pożył, kiedyś mi folgował?

»Jam jest Orland, z którego chluby darmo szukasz,

»Tusząc, że jest daleko, ale się oszukasz;

»Wraz patrz, jeśli ty szyszak mnie, czyli ja twoję

»Będę mógł wydrzeć, co ją masz na sobie, zbroję.

46

»A nie chcę nic mieć nad cię«. — Wtem sznur rozwięzował

U szyszaka i z głowy prętko go zdejmował,

Zawiesił go na dębie i biegł na Hiszpana,

W ręku się mu dobyta błyska Duryndana.

Nie ulękł się go namniej Ferat zawołany;

Miecza od boku dobeł i sam w się zebrany,

W jednej ręce mając miecz ostry, piorunowy,

Drugą, tarcz wystawując, strzegł odkrytej głowy.

47

Zaczem oba ćwiczone konie obracali

I z tej i z owej strony na się nacierali,

Gdzie były blachy spięte hartowanem nitem,

Szukając gwałtem drogi mieczom jadowitem.

Żadna para na świecie równiejsza nie była,

Coby się z sobą niemal we wszytkiem zgodziła;

Równego byli serca, siły i dzielności

Równej, bo żaden nie mógł być ranny z twardości.

48

Nie wiem, jeśli to wiecie, że beło stwardziało

Przez czary wszytko prawie Feratowe ciało,

Okrom tam, kędy dziecię, kiedy u macierze

W żywocie jeszcze leży, pierwszy pokarm bierze;

I póki jeno beł żyw, zawsze tę część ciała,

Która będąc wątpliwa, ranom podlegała,

Ubezpieczał, jako mógł, sposobem wszelakiem

Z wypławnego[694] żelaza blachem[695] siedmiorakiem.

49

Także właśnie i Orland beł uczarowany,

Że jego ciało żadnej nie bało się rany,

Okrom pod podeszwami u obu nóg, które

Kryły jako nabarziej zawżdy miękką skórę.

Ostatek beł, jak marmur, jeśli wieść nie plecie,

Co to za szczerą prawdę rozniosła na świecie.

Obadwa wprawdzie zawżdy zbroje zażywali

Dla ozdoby, nie żeby jej potrzebowali.

50

Co raz sroższe, co raz trwa straszliwsze potkanie,

Bojaźń i strach zejmuje na samo patrzanie.

Ferat siecze i sztychy zadawa śmiertelne,

Skąpych cięcia nie czyni, ale wszytkie pełne.

I Orland mężny niemniej, gdzie zatnie po zbroi,

Rwie, dziurawi, a czasem sztukę jej ukroi.

Nikt ich zgoła nie widzi okrom Angeliki,

Co niewidoma, widzi swoje miłośniki.

51

Bo przedtem król cyrkaski, tusząc i mniemając,

Że niedaleko przed niem biegła, uciekając,

Skoro wszedł pan z Anglantu z Feratem w bój srogi,

Puścił się i pobieżał rączo do tej drogi,

W którą, jako rozumiał, obrócić się miała,

Gdzie jem z oczu zniknąwszy nagle, ujechała.

Tak, że tam sama tylko Angelika była,

Co na ono potkanie okrutne patrzyła.

52

Gdy tak stojąc na stronie, chwilę na wątpliwy

I na on pojedynek patrzyła straszliwy,

Który się jej na wadze zdał być położony

I równo niebezpieczny z tej i z owej strony,

Zamyśla jem wziąć szyszak, o który się bili,

Aby tylko widziała, coby też czynili,

Postrzegszy, że beł wzięty; acz go w onej dobie

Nie myśliła długo mieć i trzymać przy sobie.

53

Myśli go grabi wrócić, lecz pierwej igrzysko

Chce sobie z niem uczynić i przyszedszy blizko,

Zdejmuje go z gałęzi i kładzie go w łono

I chwilę na rycerzów patrzy i na ono

Potkanie; potem dalej stamtąd się udała

I już beła opodal od nich odjechała

Pierwej niżli, że hełmu niemasz, obaczyli:

Tak się beli obadwa gniewem zapalili.

54

Ferat napierwej postrzegł i napierwej zoczył,

Że szyszaka nie było i prętko odskoczył

Od Orlanda i rzekł mu: »Pięknieć nam wyrządził

»Ów rycerz, który z nami w towarzystwie błądził!

»Pytam, jaką zwycięzca ma odnieść nagrodę,

»Kiedy wziął szyszak, co nas wprawił w tę niezgodę?«

Cofnie się Orland, patrzy na drzewie, pod drzewem

I szyszaka nie widzi: pała wielkiem gniewem.

55

I zgodził się z słowami w tem Feratowemi,

Że go wziął rycerz, który beł pospołu z niemi;

Zaczem się przeciw swemu koniowi zapuścił

I wsiadł nań i wodze mu do biegu wypuścił.

Widząc Ferat, że z placu pan z Anglantu zjechał,

Wpadszy na konie, za niem skwapliwy pojechał;

Wtem przybiegli obadwa tam, gdzie beł ślad pewny

Na trawie Sakrypanta i gładkiej królewny.

56

Puścił się Orland w lewo ścieszką ku dolinie,

Którą Sakrypant jechał, i biegł po równinie.

Ferat ku górom bieżał tam, kędy się zdała

Scieszka, którą królewna świeżo udeptała.

Ona wtem zostawiwszy dwu rycerzów w boju,

Jechała i trafiła do ciemnego zdroju,

Który w swem chłodzie miłe odpoczynki dawał

I upragnione często pielgrzymy napawał.

57

Nie myśląc, aby ją tam miał kto zastać w chłodzie,

Stanęła przy ciekącej, przejźroczystej wodzie

I żadnego przypadku złego, żadnej trwogi

Nie boi się, na palcu mając pierścień drogi.

Naprzód hełm, skoro klaczę wściągnęła wodzami,

Powiesiła na rózdze między gałęziami,

Potem po lesie drzewa lepszego szukała,

Żeby klaczę, gdzieby się pasła, uwiązała.

58

A wtem Ferat, który się beł po onem boju

Jej śladem puścił, za nią przybieżał do zdroju.

Skoro go Angelika pierzchliwa ujźrzała,

Zniknęła mu i przed niem rączo ujeżdżała.

Nie wzięła hełmu, co spadł z rózgi, bo się była

Już daleko od miejsca tego oddaliła.

Skoro ją, przypadszy tam, mężny Ferat zoczył,

Wnętrznej pełen radości, rączo ku niej skoczył.

59

Ale mu, jakom wam rzekł, nagle z oczu znika

Tak, jako nocna mara, gdy się kto ocyka.

On jej po gęstem lesie i tam i sam szuka

I nie mogąc jej naleść, na swe bogi fuka:

Trewigantowi[696] winę rozgniewany daje,

Bluźni i fałszywemu Makonowi łaje.

Potem się na zad wrócił i do zdroju bieżał

Tam, kędy między trawą hełm Orlandów leżał.

60

Poznał go zaraz Ferat po piśmie, na litem

Złocie około brzegów misternie wyrytem

Wielkiemi literami, które powiadały,

Gdzie, jako, kiedy, komu wziął go grabia śmiały.

Zaraz go Ferat włożył na głowę z radością,

Choć się wewnątrz na sercu gryzł wielką żałością

O piękną Angelikę, co mu z oczu znikła

Tak prętko, jako znikać nocna mara zwykła.

61

Skoro weń głowę ubrał, widzi i uznawa,

Że mu do zupełnego szczęścia nie dostawa

Naleść pannę, co mu się to ukazowała,

To, jako błyskawica, nagle zaś znikała.

Szuka po wszytkiem lesie, zwiedza wszytkie knieje;

A iż mu coraz to mniej zostawa nadzieje,

Aby ją miał gdzie naleść, przeciw Paryżowi

Ku hiszpańskiemu prosto jechał obozowi,

62

Ulżywając niesmaku i swojej żałości,

Którą miał, że nie przywiódł do skutku miłości,

Tem, że jako ślubował, panem szyszakowi

Został, który należał cnemu Orlandowi.

Orland potem długi czas szukał swojej zguby,

Dowiedziawszy się, jakie Ferat czynił chluby

Z tej zdobyczy; któremu nie odjął szyszaka,

Aż kiedy u dwu mostów zabił nieboraka.

63

Angelika tem czasem jedzie niewidziana,

Sama tylko, żałosna i ufrasowana

Oto, że się tak barzo na on czas trapiła,

Że u zdroju wyborny szyszak zostawiła.

»Chcąc uczynić — tak z sobą rozmawiać poczęła —

»To, co mi nie należy, hełmem grabi wzięła;

»To jest pierwsza za jego posługi nagroda,

»Którą mu płacę: i żal i tak wielka szkoda!

64

»Bóg mi świadek, że myśli moje dobre były,

»Choć różne od nich i złe skutki nastąpiły.

»Jam go wzięła, abym tem straszliwą rozwiodła

»Bitwę, co się na wielkie złe była zawiodła,

»Nie dla tego, aby się temu szgetnikowi

»Przez mój śrzodek miał dostać dziś, poganinowi«.

Tak w on czas Angelika do siebie mówiła,

— Narzekając, że hełmu Orlanda zbawiła.

65

Zbyt żałosna i sama na się rozgniewana,

Czasem wszytkiem odkryta, czasem niewidziana,

Według, jako potrzeba jej ukazowała,

Przeciw wschodowi słońca pilnie pojeżdżała.

Przebywszy wiele krajów, kiedy to kończyła

Swoję drogę, na lesie młodzieńca trafiła,

Który leżał, w pół piersi raniony, na ziemi

Między towarzyszami dwiema zabitemi.

66

Ale was Angeliką nie chcę więcej bawić,

Bo siła rzeczy pierwej trzeba mi odprawić,

Jako o Sakrypancie, także o Feracie

Darmo teraz odemnie rymów wyglądacie.

Bo mię do siebie woła zacny grabia z Brawy

I każe mi, abym w przód śpiewał jego sprawy,

Prace, trudy, kłopoty niewypowiedziane,

W żądzej nieokreszonej[697] bez końca cierpiane.

67

W pierwszem mieście na drodze onej zawołany

Rycerz — bo zawsze chciał być i jeździć nieznany —

Nie patrzając, lub zły beł lub dobry, na nowy

Hełm się zdobył, odkrytej nie chcąc nosić głowy.

Jaki jest, nie pomaga, wadzi mu też mało:

Żadnych się ran nie boi sczarowane ciało.

Tak zbrojny, za żądzami swemi jedzie rączo;

Nie może go wściągnąć dzień, noc, deszcz i gorąco.

68

Beł ten czas, kiedy Febus, złoty dzień na łonie

Niosąc z morza, wyganiał umaczane konie

I jutrzenka z koszyka złotego zrzuconem

Zdobiła niebo kwieciem żółtem i czerwonem

I kiedy tańce swoje gwiazdy odprawiły

I odchodząc, na twarzy zasłony włożyły,

Kiedy mijając Paryż, wielki znak śmiałości

Orland jawnie ukazał i swojej dzielności.

69

Potkał się jednego dnia ze dwiema wielkiemi

Pułkami pogańskiemi: jeden wiódł pod swemi

Chorągwiami Manilard, król norcki[698], do rady,

Tak jako opowiadali, lepszy, niż do zwady;

Drugi zaś król prowadził wielki z Tremizeny[699],

Między Afrykanami rycerz wielkiej ceny

I wielkiej sławy z męstwa; ci, którzy go znali,

Aldzyrdem go imieniem własnem nazywali.

70

Ci dwaj z sarraceńskiemi inszemi wojskami

Onę zimę długiemi trawili leżami,

Ci bliżej, a ci dalej miasta położeni,

Po wsiach i po miasteczkach wkoło rozprószeni,

Bo się o Paryż darmo kilkakroć kusiwszy

I kilka pod niem szturmów Agramant straciwszy,

Nakoniec się namyślił oblężeniem raczej

Kusić się oń, dostać go nie mogąc inaczej.

71

Czego chcąc dowieść, wojsko potężne zgromadził,

Bo krom tych, co z Afryki z sobą przyprowadził,

I tych, które królestwo hiszpańskie możnemu

Wyprawiło królowi swemu Marsylemu,

We Francyej służebnych siła naprzyjmował,

Bo już beł od Paryża wszytko opanował

Aż po brzegi arliskie[700] i wszytkie Gaszkony,

Krom kilku zamków mocnych od północnej strony.

72

A teraz, jako skoro śnieg i zimne lody

Poczęły się obracać nagle w ciepłe wody

I łąki się okrywać nowemi trawami

I lasy się odziewać gęstemi liściami,

Rozkazał król Agramant, aby się stawili

Ci wszyscy, co za jego fortuną chodzili,

Chcąc główny popis wojska uczynić wszytkiego

I do porządku przywieść swe rzeczy lepszego.

73

Na to szedł król norycki[701] i król z Tremizeny,

Aby nie omieszkali tam, gdzie Sarraceny

Wszytkie przed Agramantem miano popisować

I które były zeszły, roty wybrakować,

Z temi pułkami, gdy się na popis ruszały,

Z trafunku się, jakom rzekł, potkał grabia śmiały,

Szukając, jako beł zwykł, tej, co go w więzieniu

Miłości w ustawicznem trzymała trapieniu.

74

Skoro Aldzyrd Orlanda ujźrzał, nad którego

Na świecie bohatyra nie beło więtszego,

Na twarz wściekłą i na wzrok srogi i surowy,

Na harde, groźne czoło okazałej głowy

I na straszliwą postać zdziwił się i zdumiał

I że to rycerz wielki musiał być, rozumiał;

Zaczem go chęć gorąca poczęła ujmować

Skusić się i boju z niem strasznego skosztować.

75

Młody Aldzyrd i zawżdy pełen beł hardości

Z wielkiej siły, z wielkiego serca i dzielności,

I harcując na koniu, wypadł przed wszytkiemi;

Ale mu lepiej beło w szyku między swemi,

Bo na pierwszem potkaniu z konia beł zwalony

I przez serce od grabie drzewem[702] przebodziony.

Koń zbywszy jeźca, w długą ucieka[703] i kędy

Wpadnie, uszykowane wszędzie miesza rzędy.

76

Zaczem się okrutny krzyk i straszny rozlegał

I bił rzadkie powietrze i nieba dosięgał.

Jako skoro ujźrzeli, że tak wielką raną

Na ziemi krew król młody wylewał rumianą,

Wszyscy się na Orlanda nagle obracają

I cięte mu i kłóte razy zadawają;

Ale tych beło więcej, którzy nań strzelali

I co go pierzystemi bełtami[704] sięgali.

77

Z jakiem hukiem źwierzęta, ubrane w szczeciny,

Zbiegają się do kupy z gór albo równiny,

Kiedy wilk srogi z jamy skrytej, przemorzony,

Albo niedźwiedź z blizkich gór, głodem przymuszony,

Porwie i w las unosi nazimca[705] młodego,

Kwiczącego i stado zwoływającego,

Z takiem się w on czas zgraja pogańska zbiegała

I »Bij! bij!« na Orlanda mężnego wołała.

78

Razem tysiąc strzał, mieczów, grotów zbroja miała,

Tyle drugie także tarcz na sobie trzymała.

Ci nań z prawej, ci z lewej strony nacierają,

Ci go z przodku, a tamci z tyłu go sięgają;

Ale on niestrwożony i broni tak wiele

I obrócone na się wraz nieprzyjaciele

Tak waży, jako owiec by najwiętsze stada

Wilk, szukając głodnemu brzuchowi obiada.

79

Trzymał w potężnej ręce straszliwy miecz goły,

Którem na głowę wszytkie bił nieprzyjacioły,

Że ktoby porachować i liczbę chciał wiedzieć

Pobitych, długo nad tem musiałby posiedzieć.

Krew ciecze strumieniami po drodze pełnemi,

Pola się okrywają trupami gęstemi;

Bo żadne zbroje, tarcze, szyszaki, kaftany

Nie mogą Orlandowej strzymać Duryndany,

80

Ani żadne zawoje, choć miąższo dokoła

Zwite, powierzonego pilnie strzegą czoła.

Nie tylko po powietrzu skargi niepojęte,

Ale i ręce lecą i głowy ucięte;

Śmierć w wielkiej liczbie twarzy straszliwych igrzyska

Odprawuje i leje krwią pobojowiska,

Mówiąc do siebie: »W ręce Orlandowej — prawi —

»Więcej, niż sto moich kos, Duryndana sprawi«.

81

Jedno cięcie drugiego cięcia ledwie czeka.

Pogaństwo rozgromione tam i sam ucieka,

Co pierwej wielkiem pędem do niego bieżało,

Właśnie tak, jakoby go żywo połknąć miało;

Żaden, byle się tylko mógł wymknąć z ciasnego

Boju, na przyjaciela nie czeka miłego.

Jeznych strach opanował, w pieszych wielka trwoga,

Nikt nie pyta, jeśli zła, jeśli dobra droga.

82

Męstwo swoje źwierciadło wszędzie wystawuje,

Które każdą na duszy zmarskę[706] ukazuje.

Nikt się w niem nie chce przejźrzeć krom starca jednego,

Któremu wiek krwie ujął, nie serca śmiałego.

Ten w niem widział, że lepiej beło iść ochotnie

Na śmierć uczciwą, niżli uciekać sromotnie.

Król to beł z Norycyej[707], który z wielkiem gniewem

Biegł przeciw Orlandowi z wymierzonem drzewem[708].

83

Prawda to, że je dobrze o tarcz jego skruszył,

Ale samego z siodła bynamniej nie ruszył;

On, który w ręku trzymał miecz goły gotowy,

Manilarda w mijaniu uderzył w róg głowy.

Tak jego szczęście chciało i tak się trafiło,

Że się tylcem[709] żelazo grabi obróciło,

Jako to często bywa; atoli tem razem

Ogłuszony z siodła się pochyla zarazem.

84

Potem spadszy, na wznak się na ziemię wywraca,

Ale się Orland mężny do niego nie wraca,

Na inszych bieży; bije, wali, siecze, kole

I pędzi potrwożonych przez szerokie pole.

Jako więc na powietrzu rządkiem mali ptacy

Przed krogulcem się kryją, wróble albo szpacy,

Tak z hufców rozgromionych jedni uciekają

Albo się różnie[710] kryją, drudzy umierają.

85

Nie próżnuje krwawa broń, aż pouciekali

Wszyscy a wszyscy z pola, co żywo zostali.

Orland, gdzie się ma udać, wątpliwy zostaje,

Choć mu beły wiadome tamte wszytkie kraje.

Jeśli się w lewo udać, jeśli w prawo, myśli

I zawżdy ma wątpliwe i odmienne myśli.

Boi się, aby nie wziął przed się próżnej drogi

I tam, gdzie Angeliki niemasz, pełen trwogi.

86

To polami, to jedzie, gdzie się lasy gęsto

Dawaj ą widzieć, o niej pytając się często,

A jako, zamyślony, sam z siebie samego,

Tak beł i z drogi wyszedł i z toru bitego

I trafił w górę, w której rozczepiona skała

W nocy jasne promienie cienkie wydawała.

Tam swego Bryladora wodzami kieruje

I jeśli Angeliki niemasz, upatruje.

87

Jako więc pospolicie w jakiem chróście nizkiem

Albo i w gołem polu, nakrytem ścierniskiem,

Gdy zająca szukają po różnych przyłogach[711]

I po skrześlonych[712] chróstach i niepewnych drogach,

Żadnego podobnego miejsca nie mijają,

W każdy kierz, jeśli pod niem siedzi, naglądają:

Tak Orland Angeliki szuka i miejsc siła

Zwiedza, gdzie go nadzieja jaka prowadziła.

88

Na to miejsce skwapliwy pojechał tam, gdzie się

Małe okazowało światło w gęstem lesie,

Wychodząc ciasną dziurą pod górą zieloną,

Co w sobie zakrywała jaskinią przestroną.

Przyjechawszy tam, nalazł z przodku pierwsze czoło

Ostrem cierniem zakryte i głogami wkoło,

Które tak, jako mury, przystępu broniły

I tem, co w niej mieszkali, obronę czyniły.

89

We dnieby się, pewna rzecz, trudno naleść miała,

Ale ją w nocy światłość łatwie ukazała.

Co to było, zarazem Orland się domyślił,

Ale się pewnej rzeczy dowiedzieć umyślił;

I uwiązawszy konia u drzewa wodzami,

Szedł do skrytej jaskiniej cichemi krokami

I wszedł w nię, ostre ciernie na bok uprzątając,

I coby go wprowadził do niej, nie czekając.

90

Przez wiele stopni do niej po wschodzie schodzono

Tam, kędy beło ludzie żywo pogrzebiono.

Twardemi, stalonemi jama niewidziana

Dłuty w skale sklepisto była wykowana;

Słońce się jej po części przecię dostawało,

Acz go, gdzie w nię wchodzono, było barzo mało;

Ale go zasię dosyć przez okno wchodziło,

Które w dziurze nieznacznej z prawej strony było.

91

Na nizkiej, małej ławce, na śrzodku jaskinie,

Przed ogniem, który gorzał na wielkiem kominie,

Panna dziwnej gładkości żałosna siedziała,

W piętnastu lat albo ich mało co mijała;

A tak nadobnej twarzy i tak pięknej była,

Że z onego dzikiego miejsca raj czyniła,

Chocia łez pełne oczy miała ociężałe,

Na sercu skrytej znaki żałości niemałe.

92

Była też tam i baba, która się swarzyła

Z tą młodszą, co w jaskiniej z nią pospołu była.

Ale skoro Orlanda obiedwie ujźrzały,

Zaraz spory ucichły i swary ustały.

Orland obie pozdrowił ludzkiemi słowami,

Jako się zawsze godzi z białemigłowami;

One też wstały z ławy przeciw Orlandowi,

Czyniąc wielką uczciwość nowemu gościowi.

93

Prawda, że się obiedwie zrazu polękały,

Skoro niespodziewany on głos usłyszały

I ujźrzały, że do nich wszedł rycerz surowy

Nagle, a wszytek zbrojny od stopy do głowy.

Orland ich pytał, kto tak beł niesprawiedliwy,

Tak srogi, tak nieludzki i kto tak złośliwy,

Że twarz, taką gładkością od bogów uczczoną,

Chciał mieć w onej jaskiniej strasznej pogrzebioną.

94

Ledwie odpowiedziała na ono pytanie

Piękna panna, bo częste łkanie i wzdychanie

Słowa jej wielkiem gwałtem co raz przerywały,

Co z koralów i drogich pereł wychadzały,

A łzy nieprzepłacone między liliami

I między rumianemi siedziały różami. —

Ale o tem aż w drugiej pieśni mieć będziecie,

Jeśli, jakoście zwykli, na nią się znidziecie.

Koniec pieśni dwanastej.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

XIII. Pieśń trzynasta

Argument

Dziewka, co królewica szkockiego miłuje,

Orlandowi się na swe nieszczęście żałuje,

Który zbójcę zabija, co ją poimali

I co ją między lasy w jaskiniej chowali.

Bradamanta się szukać Rugiera wybiera

Do pałacu, gdzie Atlant więźnie swe zawiera,

Ale samej tam zostać nakoniec przychodzi.

Agramant wojska swoje przed Paryż przywodzi.

Allegorye

Niewierność Odorykowa przeciwko Zerbinowi napomina nas, abyśmy i samem sobie nie ufali przeciwko pochlebstwu niewiernej miłości. Przez Bradamantę, która mając tak wiele przestróg od Melissy, dala się wciągnąć do pałacu Atlantowego, daje znać, że trudno się mają wykonać najlepsze rady, kiedy gwałtowna miłość opanuje serca nasze.

1. Skład pierwszy

O jako wielkie szczęście rycerze miewali

Za onych dawnych wieków, którzy najdowali

Częstokroć w głuchych lesiech, w bezludnych pustyniach,

W mieszkaniu dzikich źwierzów, w jamach i w jaskiniach

To, co ledwie dziś w wielkich pałacach najdują

Ci, którzy w tem rozsądek dobry pokazują:

Panny, któremby słusznie w ich świeżej młodości

Mógł doskonałej tytuł należeć gładkości.

2

Wyszszejem wam powiedział, jako w onej ciemnej

Nalazszy pannę Orland jaskiniej podziemnej,

Pytał jej, od kogo tam beła zawiedziona;

Teraz idąc do rzeczy, tak mówię, że ona

Po niejednem głębokiem westchnieniu ze łzami,

Częstem rozerwanemi łykaniem[713] słowami,

Jako nakrócej mogła, wszytko powiadała

I Orlandowi swoje żale wykładała:

3

»Wiem, o zacny rycerzu, że mi się dostanie

»I za tę moję mowę odniosę karanie,

»Bo ta tak, jako zwykła, o naszej rozmowie

»Wszytko temu, co mię tu zamyka, wypowie;

»Ale niech będzie, co chce: choć znacznem kłopotem,

»Choć tego naostatek przypłacę żywotem,

»Wszytkoć powiem prawdziwie z początku, bo czego

»Mam się krom śmierci, nędzna, spodziewać od niego?

4

»Izabellą[714] mię zową, któram nieszczęsnego

»Córką była możnego króla galickiego,

»Mówię, byłam: terazem nie jest więcej ona,

»W nędzy, w żalu, w nieszczęściach wszytkich pogrążona!

»Co jednak wszytko poszło z niezbednej[715] miłości,

»Która więc pospolicie zda się, że z słodkości

»Swojej hojnie na pierwszem początku udawa,

»Ale się źle każdemu nakoniec nadawa.

5

»Szczęśliwiem i w dostatku wielkiem przedtem żyła,

»Młodąm, gładką, bogatą i uczciwą była;

»Terazem zubożała, terazem spodlała,

»Teraz nanieszczęśliwszą na świecie została!

»Ale abyś mógł wszytko dostatecznie wiedzieć,

»Chcę przyczynę mej nędze z korzenia powiedzieć;

»A choć mię w niej podomno potem nie ratujesz,

»Z tego się cieszyć będę, że mię pożałujesz.

6

»W Bajonie od mojego ojca zawołane

»Gonitwy, już rok minął, były wywołane,

»Na które wieść, która to wszędzie rozgłosiła,

»Z różnych krajów rycerze do nas sprowadziła;

»Z tych, lub to moja miłość ku niemu sprawuje,

»Lubo się dzielność sama przez się ukazuje„

»Nad wszytkie insze na nich pierwszy Zerbinowi,

»Szkockiemu przyznawali dank[716] królewicowi.

7

»Który jako skoro wszedł w szranki do gonienia

»I ujźrzałam rycerskie jego doświadczenia,

»Sama nie wiem, jakom się go rozmiłowała

»I żem już więcej swoja nie była, poznała;

»A choć mię jego miłość w tę nędzę wprawiła,

»Tem się, nieszczęsna, cieszę i będę cieszyła,

»Żem serce swoje całe skłoniła do tego,

»Nad którego na świecie niemasz godniejszego.

8

»Nad wszytkie insze pany, nie tylko gładkością

»Zerbin beł nazacniejszy, ale i dzielnością;

»Ilem też mogła po niem poznać, pokazował,

»Że niemniej, jako go ja, szczerze mię miłował.

»Beł i ten, przez którego wzajemnej miłości

»Odkrywaliśmy sobie tajemne skrytości;

»Bo chocia rozdzieleni od siebie miejscami,

»Zawżdyśmy byli z sobą złączeni sercami.

9

»Skoro się one sławne gonitwy skończyły,

»Na zad do szkockich krajów odjechał mój miły.

»Jeśliś kiedy, rycerzu, skosztował miłości,

»Wiedzieć możesz, w jakiejem została żałości.

»Ale i on, jako wiem, niemniej beł wzajemnie

»Żałosny, kiedy już miał odjechać odemnie;

»I nie czynił swej żądze inakszej obrony

»Jeno, że mię chciał z sobą zawieźć w swoje strony.

10

»Iż wielką w tem przeszkodę uznawał z tej miary,

»Że on był chrześcijanin, ja pogańskiej wiary,

»Boby mię mu mój ociec nie dał był za żonę,

»Ukradkiem mię umyślił uwieźć w swoję stronę

»Z ojczyzny mej Bajony, co między polami

»Zielonemi nad morzem leży pod górami,

»Gdziem ja ogród na brzegu miała, skąd na dworze

»Stojąc mógł widzieć wszytko, jako trzeba, morze.

11

»Rozumiał to ustronne miejsce i osobne

»Do wykonania swych być zamysłów sposobne

»I dał mi znać przez śrzodek[717] znajomej osoby,

»Jakiemi mię bezpiecznie mógł uwieźć sposoby,

»Jako u świętej Marty[718] dobrze sporządzony

»Zostawił ludem zbrojnem okręt osadzony,

»Który Odorykowi Biskalijczykowi

»Zlecił, w rzeczach wojennych wielkiemu mężowi.

12

»A nie mogąc sam tego swą osobą sprawić

»Dlatego, że go ociec podeszły wyprawić

»Na odsiecz Paryżowi miał obleżonemu,

»Chciał go Odorykowi polecić swojemu,

»Którego być rozumiał nasposobniejszego

»Między swemi do tego i najwierniejszego;

»Jakoż miał być ten, jeśli dobrodziejstw tak wiele,

»Jako on wziął od niego, czynią przyjaciele.

13

»Ten miał w dzień naznaczony na zbrojnem okręcie

»Pojechać i wykonać jego przedsięwzięcie;

»Jam też zamierzonego kresu pilnowała

»I z zamkum do ogrodu umyślnie jechała.

»Odoryk wtem, mając już od spólnego szpiega

»Wiadomość, żem tam była, w ciemną noc do brzega

»Okręt przybił pod miasto i wysiadszy z wody,

»Poszedł cicho z kilkąset zbrojnych pod ogrody.

14

»Stamtąd mię do okrętu do morza porwano

»Pierwej, niżli się o tem w mieście dowiedziano.

»Ludzie moje bezzbrojne i nagie pobili,

»Drudzy pouciekali i pouchodzili;

»I tych beło niemało, których poimali,

»I tak z niemi i ze mną razem ujechali.

»Jam wesoła ojczyznę miłą zostawiała,

»Tusząc, żem się z mem miłem prętko cieszyć miała.

15

»Ledwie co beł nad Mondzią[719] okręt nieścigniony,

»Kiedy na nas szalone przyszły z prawej strony

»Wiatry, które powietrze jasne zamieszały

»I morskie nawałności pod niebo ciskały.

»Gniewliwy Auster coraz z więtszą siłą wstaje

»I panem oceanu wielkiego zostaje;

»Żeglarze potrwożeni, mało pomagają,

»Choć mu raz tył, drugi raz sztabę[720] obracają.

16

»Nie pomogły zebrane żagle, zdjęte maszty

»I na wierzchu wysokie rozrzucone baszty[721],

»Bo nakoniec wpędził nas tam, gdzie ostre skały

»Niedaleko Rocelle[722] wierzch ukazowały;

»I by się beł nad nami sam Bóg nie zmiłował

»Abo wichru nie wściągnął i nie uhamował,

»Nie było już żadnego prawie podobieństwa

»Z onego tak strasznego uść niebezpieczeństwa.

17

»Odoryk się do tego sposobu udawa,

»Który się w takiem razie nie zawsze nadawa:

»W bat mały, uwiązany z okrętu, mię puszcza

»I sam się weń z inszemi dwiema za mną puszcza;

»I drudzy się do batu cisnęli za niemi,

»Ale ci, którzy naprzód wskoczyli, ostremi

»Mieczami ich od siebie daleko trzymali

»I bojąc się obciążyć, linę ucinali.

18

»Jako Bóg chciał, my wszyscy, którzyśmy w bat wsiedli,

»Zdrowośmy z szturmu uszli i na brzeg wysiedli;

»Inszy wszyscy, na cośmy patrzyli, zginęli

»I z okrętem rozbitem w morzu utonęli.

»Jam wysiadszy na ziemię, wiecznej dziękowała

»Nieskończonej dobroci, żem żywa została

»I zdrowa zachowana od szturmu morskiego,

»Żem jeszeze mogła widzieć Zerbina mojego.

19

»Chociam złoto i perły i klejnotów siła

»I wszytkie swe w okręcie szaty zostawiła,

»Kiedy mi o Zerbinie nadzieja została,

»Nicem, że wszytko morze pożarło, nie dbała.

»Tam, kędyśmy wysiedli, żadnegośmy szlaku

»Ludzkich stóp nie widzieli i żadnego znaku

»Krom góry, której nogi morze, a wysoki

»Wierzch głowy i zielone wiatry tłukły boki.

20

»Tu dopiero na nasze złe zawżdy gotowa

»Miłość, która nikomu nie dotrzyma słowa

»I zawsze o tem myśli, jakoby jej wyszły

»Jej chytrości, i nasze zmieszała zamysły,

»Moje wszytkie nadzieje w niwecz obróciła

»I dobre w złe, pociechy w żale odmieniła;

»Bo od tego beł Zerbin zdradzony, którego

»Rozumiał między swemi być najwierniejszego,

21

»Lubo mię jeszcze przedtem pożądał w okręcie,

»Jeno że taił ono swoje przedsięwzięcie,

»Lub go w ten czas dopiero zagrzały chciwości,

»Kiedy miejsce upatrzył w takiej osobności,

»Umyślił tamże zaraz swoje wyuzdane

»Wole do skutku przywieść nieuhamowane;

»Ale pierwej jednego wysłać w onej chwili

»Chciał od siebie z tych, którzy w bacie z nami byli.

22

»Jeden beł Szot, Almoni, który Zerbinowi

»Zawżdy się zdał być wiernem i Odorykowi;

»Od niego beł na on czas pilnie zalecony,

»Kiedy go wyprawował do mnie do Bajony.

»Tego przyzwał do siebie i począł z niem radzić,

»Mówiąc, że nie przystało pieszo mię prowadzić

»I żeby szedł i dostał konia albo wozu

»Dla mnie lubo do jazdy, lubo do powozu.

23

»Almoni, co się tego nic nie bał, poważał

»Odorykowę radę i jako rozkazał,

»Do miasta szedł blizkiego zaraz onem czasem,

»W mili wielkiej za gęstem leżącego lasem.

»Skoro odszedł Almoni, Odoryk onemu

»Umyślił swe zamysły objawić drugiemu,

»Częścią, że go nie mógł zbyć, gdy go wyprawował,

»Częścią, że sobie o niem siła obiecował.

24

»Ten drugi, który został z nami, beł nazwany

»Koreb z Bilby[723], który beł z tem to wychowany

»Odorykiem pospołu z dziecięcia małego

»W jednem domu; jemu się zamysłu swojego

»I zawzięcia[724] onego zły człowiek powierzył,

»Tusząc, że mu w tem przeczyć nie miał, i tak wierzył,

»Że więtszem przyjacielem miał być tak dawnemu

»Znajomemu swojemu, aniż uczciwemu.

25

»Ale Koreba, który człowiek beł cnotliwy,

»Inakszego w tem nalazł zmiennik niewstydliwy,

»Aniżli się spodziewał; zdrajcą go nazywał,

»I jako nagorszych słów na niego używał.

»Zaczem oba zagrzani wielkiemi gniewami

»Skoczyli przeciw sobie z gołemi broniami.

»Ja na miecze dobyte srodzem się strwożyła

»I od nich uciekając, w lasem się puściła.

26

»Odoryk, który beł mąż wielki i bojowi

»Przywykły, tak beł ciężki zaraz Korebowi,

»Że go za umarłego zostawił na ziemi,

»A sam się za mną puścił tropami mojemi.

»Ja wierzę, że mu miłość sama pomagała

»I żeby mię dogonił, skrzydła mu przydała

»I słów go i łagodnej mowy nauczała,

»Żebych była na jego prośbę pozwalała.

27

»Ale wszytko daremnie, bom się tak uparła,

»Żebym radniej[725] na miejscu zarazem umarła,

»Niż na to pozwoliła. On widząc, że prośby

»I pochlebstwa i wszytkie próżne beły groźby,

»Obrócił się do gwałtu i odkrytej mocy.

»Jam mu, prosząc go z wielką pokorą, na oczy

»Wyrzucała, iż mu tak dufał i wierzył

»Mój Zerbin, że mu się mnie kochanej powierzył.

28

»Potem widząc, że prośby skutku me nie miały

»Żadnego i wszytkie mię nadzieje mijały

»I że coraz szedł na mię barziej zapalony,

»Właśnie tak, jako niedźwiedź, głodem przemorzony,

»Broniłam się rękami, broniłam nogami,

»Używałam paznogciów, kąsałam zębami;

»Twarzem mu podrapała, brodem mu wyrwała,

»A jakom jedno mogła, nabarziej wrzeszczała.

29

»Lub to szczęście lub moje wołanie sprawiło,

»Które w on czas daleko usłyszane było,

»Lubo, że gdy się okręt rozbije i tonie,

»Zewsząd więc dla korzyści bieżą ku tej stronie:

»Wielkąm gromadę ludzi na górze ujźrzała,

»Która prosto do morza i do nas bieżała.

»Odoryk też, jak skoro z daleka ich zoczył,

»Uciekając do lasa, odemnie poskoczył.

30

»Ci mię, rycerzu, onej obronili doby

»Od złego zdrajcę, ale takiemi sposoby,

»Jako kiedy kto według przypowieści rzecze,

»Że przede dżdżem gwałtownem pod rynnę uciecze.

»Prawda, że nie we wszytkiem jestem nieszczęśliwa

»I ich wola nie jest zła i do końca krzywa,

»Bo jeszcze mej osoby dotąd nie zgwałcili;

»Nie, żeby to z dobroci i cnoty czynili,

31

»Lecz, że jeśli mię panną, jakom jest, oddadzą,

»Za więtsze mię pieniądze i drożej przedadzą.

»Już to dziewiąty miesiąc, jakom utrapiona,

»W ziemi i w tej jaskiniej żywo pogrzebiona,

»Wszytkiem nadzieje o swem Zerbinie straciła,

»Bo jakom się niedawno z ich słów domyśliła,

»Chcą mię przedać albo już przedali kupcowi,

»Który mię na wschód słońca ma wieźć sułtanowi«.

32

Tak Izabella w on czas grabi powiadała,

A mowę swą wzdychaniem częstem rozrywała,

Żeby była pobudzić mogła do litości

Tygry i dzikie źwierze najwiętszej srogości.

A wtem, kiedy tak swoje żale odmawiała

I sobie ich rozmową oną ulżywała,

Pod dwadzieścia człowieka, jedni z berdyszami[726]

W jaskinię nagle weszli, drudzy z oszczepami.

33

Starszy ich miał srogą twarz, jedno tylko oko,

Wzrok straszliwy, ponury, a patrzał rozoko[727];

Na drugie nic nie widział, bo mu je wyjęto,

Kiedy mu nos pospołu z policzkiem odcięto.

Ten zajźrzawszy w jaskiniej Orlanda mężnego,

Z Izabellą przed ogniem rozmawiającego,

Obróci się do swoich: »Tom temu ptakowi

»Nie kładł sidła, a widzę, że się wnet ułowi!«

34

Potem rzekł do Orlanda: »Nigdy — prawi — jeszcze

»Potrzebniejszy nie przyszedł nad cię na to miejsce.

»Jeśliś się sam domyślił, jeślić kto powiedział,

»Wiedzieć nie mogę; ale znać, żeś się dowiedział,

»Że mi beło potrzeba takiej właśnie zbroje,

»I te szaty żałobne trafią mi się twoje.

»Prawieś w czas przyszedł mojej dogodzić potrzebie,

»Widzę, że się na wszytko zdobędę u ciebie«.

35

Rozśmiał się gorzko Orland i krótko onemu,

Wstawszy na nogi, zbójcy powiedział starszemu:

»Ja się z tobą o zbroję do słowa starguję

»I pieniędzyć poczekam, bo ja rad borguję«.

To mówiąc, na ognisku porwał rozpaloną

Wielką głownią i tak ją posłał wyciśnioną

Z dymem społem i z ogniem i zbójcę ugodził

Tam, gdzie się nos z obiema powiekami schodził.

36

W obie ognista głownia powiece trafiła,

Ale mu w lewej więtszą szkodę uczyniła;

Bo mu nieborakowi ta część wygorzała,

Która mu tylko światła sama udzielała.

Nie miał dosyć, srogi raz że mu wybił oko,

Ale mu koniec główniej wbił tak w łeb głęboko,

Że go włożył w regestra, które Charon pisze,

Gdy wiezie dawnem duchom nowe towarzysze.

37

We śrzodku beł jaskiniej wielki, kwadratowy

Na dwie piędzi i więcej miąższy stół dębowy

Na prosto uciosanej nodze, u którego

Wszytka się czeladź zbójcę zmieściła onego.

Z taką chyżością, z jaką pospolicie trzcina

Od lekkiego ciśniona leci Arabina,

Stół leciał z Orlandowej ręki wyciśniony

Tam, gdzie beł rozbójników poczet zgromadzony.

38

Temu piersi, temu łeb, temu tłucze nogi,

Temu ręce, wszyscy w zad kwapią się za progi.

Próżno; bo jedni chramią, drudzy umierają,

Inszy, mniej obrażeni, uciec zamyślają.

Tak pospolicie kamień, z wysoka spuszczony

Z mocnej ręki, tłucze łby, boki i ogony

Wężom, na gołej skale w gromadzie leżącem,

Po zimie nowe skóry na słońcu grzejącem;

39

Nie jeden się przypadek, a każdy przydawa

Różny: ten zdycha, ten bez ogona zostawa;

Ten przodkiem tylko władnie i na kamień gładki

Ledwie wciąga za sobą spłaszczone ostatki;

Ten, co miał lepsze szczęście, po ziemi się wije

I świszcząc, naruszone członki w trawie kryje.

Straszliwy to beł pocisk, lecz dziwu żadnego

Niemasz, bo wyszedł z ręki Orlanda mężnego.

40

Inszy, których nie dosiągł stołem, towarzysze,

A było ich właśnie siedm, jako Turpin[728] pisze,

W nogach już tylko kładli wszytkie swe obrony;

Ale jem drzwi zastąpił Orland pomieniony,

A skoro ich połapał, jednego po drugiem

Za ręce je powiązał opak jednem cugiem[729]

Mocnem długiem powrozem, we troje skręconem,

Z trafunku w onej ciemnej jamie nalezionem.

41

Potem je na dwór wywlókł, gdzie beł dąb niemały,

Tuż przed samą jaskinią, stary, wypróchniały;

Orland suche gałęzie mieczem okrzosuje

I na nich je na pokarm krukom zostawuje.

Nie beło po łańcuchu do onej potrzeby

I na szyje po inszych powrozach; bo żeby

Mógł świat z siebie wyrzucić one brzydkie wrzody,

Wetknął ich na gałęzie obcięte pod brody.

42

Stara baba, co jednoż z zbójcami trzymała,

Jako skoro tych wszytkich bez dusze ujźrzała,

Płacząc i roztargane włosy wyrywając,

Pierzchnęła w gęste chrósty, w długą uciekając[730],

I po wątpliwych ścieszkach, po lesie głębokiem

Bieżąc wielkiem i z strachem zawieszonem krokiem,

I tam i sam tak długo lękliwa błądziła,

Aż rycerza jednego nad rzeką trafiła.

43

Kto to beł? — W inszej pieśni będę śpiewał o tem,

A teraz się do drugiej wracam, która potem

Grabie barzo prosiła, aby nie musiała

Zostać tam sama jedna, ale z niem jechała.

Orland nie beł od tego i skoro ubrana

W wieniec, z różej pleciony, jutrzenka rumiana

Po jasnem niebie złote światło roztoczyła,

Izabella się w drogę z Orlandem puściła.

44

I tak z sobą pospołu kilka dni jechali,

Aż jednego rycerza na drodze potkali,

Który beł, jako więzień związany, wiedziony

I od wielkiego ludu na śmierć prowadzony.

Powiem potem, kto to beł; a teraz do nowej

Historyej o córce pójdę Amonowej,

Którąm zostawił, jeśli pomnicie, strapioną

I po swojem Rugierze srodze utęsknioną.

45

Piękna dziewica długo próżno wyglądając,

Próżno swego miłego Rugiera czekając,

W Marsyliej na on czas obfitej mieszkała,

Gdzie się niemal z pogany co dzień uganiała,

Którzy po Lingwadoce[731] tam i sam wpadali

I po Prowencie szkody niemałe działali.

Ona wszytko czyniła to, co hetmanowi

I dobremu należy czynić rycerzowi.

46

Mieszkając tam, kiedy czas minął opisany,

Którego się miał stawić jej Rugier kochany,

W ustawicznem kłopocie żywot prowadziła

I że go jaki potkał przypadek, myśliła.

Jednego dnia, gdy z sobą sama narzekała

I w pokoju na swoje nieszczęściepłakała,

Przyszła do niej ta, która serce zpodziwieniem,

Ranione od Alcyny, zgoiła pierścieniem.

47

Skoro ją upłakana dziewka obaczyła,

Że przez Rugiera do niej sama się wróciła,

Wylękła się, zmartwiała, na twarzy pobladła,

Zemdlawszy tak, że ledwie na ziemię nie padła.

Postrzegłszy jej bojaźni mądra prorokinią

Jako ten, co nowiny dobre niesie, czyni,

Śmiejąc się, wesołą twarz na nię obróciła

I lepszą jej nadzieję, mówiąc tak, czyniła:

48

»Nie bój się o Rugiera, który niewątpliwie

»I żywię i zdrów dobrze i ciebie prawdziwie

»I szczerze tak, jako zwykł, wiedz pewnie, miłuje;

»Lecz mu twój nieprzyjaciel wolność odejmuje.

»A chceszli, żebyś mu ją znowu przywróciła,

»Trzeba, żebyś się ze mną równo wyprawiła,

»A ja tobie poradzę i ukażę drogę

»I że go wyswobodzisz, chętliwieć pomogę«.

49

I o czarnoksięskiem jej powiadała błędzie,

Który Atlant uczynił w swem pałacu wszędzie,

Jako go, ukazując postać jej zmyśloną,

Od olbrzyma wielkiego wrzkomo uniesioną,

Wciągnął w tamten swój pałac, gdzie mu zaś zginęła

Nagle z oczu i w mgnieniu oka mu zniknęła;

I że tam tak rycerze i białą płeć bawi,

Kto się tam lub z trafunku lub umyślnie stawi;

50

Że tem, co na onego Atlanta patrzają,

Wszytkiem się zda, że widzą to, w czem się kochają:

Konia lub przyjaciela, pannę, insze rzeczy,

Jaka jest własna żądza i umysł człowieczy,

A wszyscy po pałacu tam i sam biegają

I bez skutku żadnego swej zguby szukają,

Nie mogąc stamtąd wyniść, ci, którzy tam zajdą,

Mając pewną nadzieję, że swe rzeczy najdą.

51

»Skoro jedno przyjedziesz — prawi — w tamtę stronę,

»Gdzie jest on błędny pałac i wjedziesz za bronę,

»Zarazem przydzie przed cię — takie to tam czary! —

»W Rugierowej osobie czarnoksiężnik stary

»I tak ci się zdać będzie, że tam od jakiego

»Rycerza zwyciężony będzie mocniejszego,

»Abyś mu na ratunek i pomoc bieżała,

»A potem tam i sama z inszemi została.

52

»Strzeżże się, proszę, pilnie, abyś w tamte błędy

»Nie wpadła, jako drudzy; wszytkie gmachów rzędy

»Pełne czarów i kiedy ujrzysz, że w potrzebie

»Rugier o prętką pomoc zawoła na ciebie,

»Ty się temu nie przeciw, a na moję mowę

»Wspomni sobie zarazem i utni mu głowę;

»A wiedz, że jej nie utniesz pewnie Rugierowi,

»Ale przeciwnikowi twemu, Atlantowi.

53

»Ciężkoć będzie, wiem, zabić tego, co twojemu

»We wszytkiem prawie będzie podobny miłemu,

»Ale w tem oku twemu nie chciej dawać wiary,

»Bo je Atlant omami, jako zwykł, przez czary;

»I niżli tam dojedziesz, jabym ci radziła,

»Abyś się teraz na to dobrze namyśliła;

»Bo jeśli Atlantowi na garle nie siędziesz,

»Wiedz pewnie, że Rugiera wiecznie mieć nie będziesz«.

54

Przeważna bohatyrka prętko się namyśla

I zabić swego szkojcę[732] koniecznie zamyśla.

Ubiera się w swą zbroję zwyczajną i jedzie

Tam, kędy ją życzliwa prorokini wiedzie,

Która ją, wielkie cudy czyniąc, to polami,

To gęstemi, kwapiąc się, prowadzi lasami,

Coraz ją czem wesołem w drodze zabawiając

I gadaniem prącej jej przykrej ulżywając.

55

Jednak, kiedy tak z sobą pospołu jechały,

Nawięcej w one czasy o tem rozmawiały,

Jako z niej i z Rugiera cni bohaterowie

Wyniść mieli, a raczej wielcy półbogowie;

Bo Melissa niebieskie wszytkie tajemnice,

Których dosiądź nie mogą śmiertelne źrzenice,

Tak, jako we źwierciedle, na oko widziała

I co miało w późny wiek przyść, przepowiadała.

56

»O moja przewodniczko droga! — tak do onej

Bradamanta mówiła wiedmy nauczonej —

»Jakoś mi pierwsze męskie potomki odkryła,

»Kiedym cię w Merlinowej jaskiniej trafiła,

»Takbym rada wiedziała, jeśli między białą

»Płcią z mego rodu która znaczną jaką chwałą

»Będzie kiedy na świecie«. — Na to jej życzliwa

Wiedma odpowiedziała: »To rzecz niewątpliwa,

57

»Że w twojem rodzie zacnych pań będzie dostatek,

»I królów i cesarzów zawołanych matek,

»Które upadłych królestw będą podporami

»I naprzedniejszych domów odnowicielkami;

»I jako potomkowie męskiej płci zostaną

»Sławnemi, niemniejszej czci i chwały dostaną

»Białegłowy w twem rodzie, z wielkiej pobożności,

»Z roztropności, z dobrocią cnoty i czystości.

58

»I kiedybym o każdej rozpowiadać miała,

»Która będzie godna czci, długobym zmieszkała;

»Bo każda, co się jeno z twojej krwie urodzi,

»Taka będzie, że mi się minąć jej nie godzi.

»A między tysiącem jednę tylko sforę

»Albo dwie, a nawięcej kilka ich wybiorę.

»Ale czemuś w jaskiniej tego nie wspomniała,

»Żebych ci też ich twarzy była ukazała?

59

»Z twojego pokolenia wynidzie szczęśliwa,

»Wszytkiem cnotom i pięknem naukom życzliwa,

»Którą, nie wiem, skąd pierwej chwalić: czy z czystości

»I gładkości cudownej, czy z wielkiej mądrości,

»Izabella[733], która swem światłem uweseli

»Ziemię, którą ocean przeźrzoczysty dzieli,

»I miasto ono zacne, miasto zawołane,

»Od imienia Oknowej macierze[734] nazwane.

60

»Gdzie na świetnem, ozdobnem i pobożnem dworze

»Będzie z swojem małżonkiem[735] godnem w wielkiej sporze,

»Kto z nich więcej miłuje i poważa cnoty

»I kto ludzkość przyjmuje przestrzeńszemi wroty.

»Powieli on, że zguby włoski kraj uchował,

»Gdy pod Tarem[736] Francuzy zuchwałe zwojował,

»Ta rzecze: Penelope, że w czystości żyła,

»Nie mniej sławna na świecie, niż Ulisses była.

61

»Wielkie rzeczy zawieram w krótkiej barzo mowie

»I opuszczam o tej cnej siła białej głowie,

»Czegom się od Merlina o niej nasłuchała

»W ten czas, gdym w tej nauce doktorką została,

»I gdzie na wielkiem morzu tem żagle rozwinie,

»Tyfisa[737] w żeglowaniu daleko wyminie;

»Tem zawieram, że wszytkie gwiazd łaskawych dary

»I cnoty będzie miała bez końca, bez miary.

62

»Ono za nią Beata[738], jej rodzona, idzie,

»Której się właśnie takie piękne imię zydzje;

»Która nie tylko sama, póki żywa będzie,

»Dojdzie wielkiego szczęścia, ale w pierwszem

»Możnych książąt swojego małżonka postawi

»Swojem wielkiem rozumem i ubłogosławi,

»Który, kiedy ona świat zostawi, upadnie

»Prawie w ostatnią zgubę i zostanie na dnie.

63

»Straszny za jej żywota Murzyn[739] i Sforcowie

»I zawołani będą Wiszkontów[740] wężowie[741]

»Od Hiperborskich[742] śniegów po brzegi czerwone

»I od Inda po morze górami ściśnione;

»Skoro umrze, w niewolą pójdą z wielką szkodą

»Obfitej włoskiej ziemie, w której za niezgodą

»Jej dziedziców żałosna nastąpi odmiana

»I obcego dostaną Insubrowie pana.

64

»Ale krom tej z zacnego twego pokolenia

»I insze będą tegoż, co i ta, imienia;

»Z których jedna ozdobi swoje gładkie skronie

»I złoty włos poniesie w węgierskiej koronie,

»Druga, skoro śmiertelnej zewłoki pozbędzie[743],

»W liczbie między włoskiemi boginiami będzie

»I będą jej oddawać, obrazy, ofiary

»I ołtarze i śluby i bogate dary.

65

»O inszych będę milczeć, bobym cię musiała

»Długo bawić, kiedybym wszytkie liczyć miała;

»Acz każda przez się godna, aby ją głoszono

»I jej sprawy gładkiemi rymami sławiono.

»Mam w pamięci Bijanki, mam i Lukrecye,

»Mam pobożne i święte panie Konstancye

»I insze, które będą matkajni płodnemi

»Pierwszych książąt i panów w pięknej włoskiej ziemi.

66

»Jeśli który, tedy twój dom będzie szczęśliwy

»W białej płci, bo nie tylko wieczny los życzliwy

»Zdarzy mu piękne córki, czyste i uczciwe,

»Ale i żony zacne, mądre i cnotliwe;

»A żebyś też i o tych cokolwiek wiedziała,

»Czegom się od Merlina świeżo dowiedziała,

»Przypomnięć z nich niektóre, jednak nie zabawię

»I jako mój obyczaj, krótko się wyprawię.

67

»Niech wprzód idzie Rykarda[744], godny uczciwości

»I męstwa i statecznej przykład cierpliwości,

»Która w kwitnącem wieku swojem owdowieje,

»Opuszczona od szczęścia, i osierocieje;

»Ujźrzy tułające się w cudzych krajach syny,

»Wygnane z swego państwa drobniejsze dzieciny

»U nieprzyjaciół w ręku; ale Bóg za szkodę

»Stanie i da nakoniec cnocie swą nagrodę.

68

»Nie mogę żadną miarą pominąć Reiny[745]

»Z domu aragońskiego przesławnej rodziny,

»Co cnotą i mądrością minie wszytkie panie,

»Które chwalą Grekowie dawni i Rzymianie,

»I nad którą się żadnej nieba nie stawiły

»Łaskawiej i życzliwiej, bo ją naznaczyły

»Matką zawołanego pokolenia i ta

»Z Alfonsem, z Izabellą zrodzi Hipolita.

69

»Nie minę Leonory[746] także zapomnionej,

»W rózgę pięknego drzewa twojego wszczepionej;

»A o jej namiestniczce nabliższej co wiedzieć,

»Coć mam pierwej strony jej przymiotów powiedzieć,

»Lukrecyej Borgiej[747], której dobrotliwa

»Układność, gładkość, cnota i sława uczciwa

»I fortuna tak roście, jako roście młody

»Szczep, między uprawnemi wsadzony ogrody?

70

»Jako cyna ku srebru, jako miedź ku złotu,

»Jako mak polny, podle różanego płotu,

»Jako wybladła wierzba przeciw cyprysowi,

»Jako śkło malowane ku dyamentowi,

»Tak wszytkie insze panie, co są zawołane,

»Zostaną, gdy z Borgią będą porównane

»W rozumie, w obyczajach, w wielkiej roztropności

»W dobroci, w pobożności i świątobliwości.

71

»Ale nad insze chwały, które mieć o to. ta

»Pobożna pani będzie za swego żywota

»I po śmierci, ta długo pamiętna zostanie,

»Że królewskie da synom swojem wychowanie

»I początek ozdobom, któremi się w boju

»Wsławią, potem za czasem i w łubem pokoju;

»Bo wonia[748] nie tak prętko pospolicie ginie,

»Gdy ją kto zaraz nowe napełni naczynie.

72

»Ale ani w milczeniu niewiasty[749] Borgiej

»Zostawić mi się godzi, Renaty z Francyej[750],

»Między chrześcijańskiemi królmi przedniejszego,

»Ludowika wielkiego córki dwunastego.

»Wszytkie, co kiedy beły w paniach wielkich cnoty

»I wszytkie należące białej płci przymioty,

»Z różnych miejsc zgromadzone, w jedno się zebrały

»I przy Renacie sobie mieszkanie obrały.

73

»Bych miała Aldę[751], księcia saskiego jedyną

»Córkę albo nadobną celańską grabiną

»I Bijankę Maryą chwalić, Katalankę,

»I Lippę z Boloniej[752] i Sycyliankę,

»Króla zacnego córkę, z inszemi chwalnemi,

»Co będą twych potomków żonami godnemi,

»Na oceanbym wielki zajachać musiała

»I co wiedzieć, kiedybym żagle zaś zebrała«.

74

Skoro jej tak więtszą część potomków odkryła

I wnętrzną jej radością serce napełniła,

Powtarzała jej często, jadąc z nią powolej,

Jako miała Rugiera wyzwolić z niewolej.

Melissa wtem została, kiedy od onego

Pałacu była blizko czarownikowego:

Nie zdało się jej dalej podjeżdżać pod mury,

Aby jej czarnoksiężnik nie obaczył z góry.

75

Na samem rozjechaniu mówi Bradamancie,

Aby pomniała, co jej o chytrem Atlancie

Powiadała, i jej się trzymała nauki,

Żeby czarownikowi nie szły jego sztuki.

Ledwie małe pół mile od niej odjechała,

Jako postać Rugiera swojego ujźrzała

I dwu wielkich olbrzymów, którzy go ściskali

I srodze nań z obu rącz oba przycinali.

76

Bradamanta wyzwolić chce z niebezpieczeństwa

Tego, co ma Rugiera wszytkie podobieństwa.

Przestrogi od Melissy wcale zapomina

I już źle jakoś o niej rozumieć poczyna.

Tak mniema, że się o coś na niego zgniewała

I że ją jaka wzgarda od niego potkała,

O której ona nie wie, i stąd go radziła

Zabić, aby się nad niem krzywdy swej pomściła.

77

Mówi sama do siebie: »Cóż to wżdy takiego?

»Dla czegóż ja nie mam znać Rugiera mojego,

»Którego zawżdy sercem, teraz widzę okiem

»I co mię nie omyła nigdy, zdrowem wzrokiem?

»Dlaczego o niem wierzyć mam komu inszemu

»Więcej, aniżli oku mojemu własnemu?

»Choćbym olśnęła, serce, co mu się raduje,

»Jeśli blizko, jeśli jest daleko, poczuje«.

78

Tak sobie rozmyślając, usłyszy głos nowy,

O pomoc wołający, własny Rugierowy.

W temże czasie widzi go, że wodze koniowi

Wypuszcza i ucieka prosto ku dworowi,

A srodzy olbrzymowie oba go ścigają

W pełnem biegu i już go prawie dopadają.

Bradamanta za niemi rączo poganiała,

Aż do sczarowanego pałacu wjechała.

79

Skoro była za bramą, jako inszy, wpadła

W zwyczajny błąd i z konia ukwapliwa zsiadła.

Potem gmachy i górne i dólne zbiegała

1wewnątrz go i wkoło po dworze szukała,

Nie przestawając nigdy i we dnie i w nocy.

A tak potężnej czary one były mocy,

Że Rugiera widziała i z niem rozmawiała,

A jako jej on, tak go i ona nie znała.

80

Ale dajmy jej pokój; niechaj wam nie będzie

Przykro słyszeć, że teraz zostanie w tem błędzie.

Kiedy czas i sposobną upatrzę pogodę,

Pomyślę, że ją z niego z Rugierem wywiodę.

Bo jako pobudzają smak rożne potrawy,

Tak mi się zda, że trzeba dla waszej zabawy

Różnych rzeczy, żebyście mniej sobie tęsknili

I co raz się czem nowem, słuchając, cieszyli.

81

Siła nici i kłębków różnych potrzebuję

Do roboty, na którą osnowę gotuję;

Dlatego, jeśli się wam nie będzie przykrzyło,

Powiem wam, jako wojsko wszytko wychodziło

Przed króla Agramanta na okazowanie

I jako grożąc złotem liliom[753] poganie,

Aby, wiele ich było do boju wiedzieli,

Zjechawszy się spół wszyscy, główny popis mieli.

82

Bo nie tylko piechoty i jezdy niemało

Długą wojną jem zeszło i nie dostawało,

Ale rotmistrzów siła tych, którzy z Libiej

I z Hiszpaniej wyszli i z Etyopiej.

Dlatego różne roty, różne się tułały

Narody i bez wodzów pewnych się mieszały;

Teraz, aby to wszytko w porządek wprawiono,

Wojska wszytkie z różnych leż na popis zwodzono.

83

Na miejsce tych, co w bojach zginęli surowych,

I tych, którzy polegli w szturmach, inszych nowych

Do Afryki Agramant zbierać, a Marsyli

Do Hiszpaniej swoje ludzie wyprawili;

Które potem na pułki różne rozdzielono

I wodze jem i starsze głowy naznaczono. —

Ale iż, jako słyszę, mam w sobie tę wadę,

Żem długi, w drugiej pieśni na popis wyjadę.

Koniec pieśni trzynastej.

XIV. Pieśń czternasta

Argument

Agramant w swojem wojsku, które popisuje,

Dwu pułków, od Orlanda zbitych, nie najduje;

O czem wiedząc, zazdrością wielką przerażony,

Król tatarski jedzie go w różne szukać strony.

Ale skoro nadobnej dostał Doraliki,

Nie tak go pilnie szuka. Milczenie Angliki

I Rynalda po cichu do Paryża wpuszcza,

Agramant ludzie swoje do szturmu przypuszcza.

Allegorye

Ta czternasta pieśń kładzie nam przed oczy w osobie cesarza Karła żywy i doskonały obraz mądrego i dzielnego pana, starającego się o całość i bezpieczeństwo ludu swojego, i jako Bóg miłosierny nikogo nie opuszcza, kto się całem sercem do niego udaje.

1. Skład pierwszy

W bitwach i w bojach, które miedzy Hiszpanią

I Afryką bywały a miedzy Francyą,

Niezliczoną z obu stron liczbę powiadali

Tych, co na pokarm wilkom i krukom zostali.

A chocia Francuzowie barziej się trapili,

Którzy pole straciwszy, w miastach się bronili,

Więcej zasię poganie przedniej szych żołnierzów,

Książąt, panów i wielkich stracili rycerzów.

2

Zwycięstwa ich tak krwawe beły w onej chwili,

Że się z nich albo mało, albo nic cieszyli.

I jeśli stare rzeczy i dawne z nowemi,

Niezwyciężony, równać, Alfonsie[754], możemy,

Mojem zdaniem zwycięstwo ono zawołane

Z tem pogańskiem teraz być może porównane,

Za twą sprawą zwycięstwo mało wielkiej ceny,

Od Francuzów dostane na polu Raweny[755],

3

Gdy już beli poczęli pierzchać Pikardowie[756],

Morynowie[757], Normandzi[758] i Akwitanowie[759];

Aleś je wsparł, kiedyś się z swemi chorągwiami

Śmiele potkał z Hiszpany, już, już zwyciężcami,

I z tobą twa dzielna młódź, która przez swe męstwo

Utracone już niemal osięgła zwycięstwo

I zasłużyła sobie w on straszny bój srogi

U ciebie złote miecze i złote ostrogi.

4

Z temiś ty w one czasy piersiami mężnemi,

W niebezpieczeństwo ono wielkie wniesionemi,

Takeś otrząsł bogate i złote żołędzie[760]

I złamał kij czerwony i żółty[761], iż wszędzie

Tobie samemu tryumf przyznają bogaty

Za to, że ma lilia całe swoje kwiaty,

I Rzym ci w on czas wieńcem głowę opasował,

Żeś jego Fabrycego[762] zdrowego zachował.

5

Wielka rzymska kolumna, przez cię poimana[763],

Od francuskich gniewliwych mieczów zachowana,

Więcej ci chwały daje i więtszejeś dzięki

Za to godzien, niż gdybyś z własnej swojej ręki

Wszytek lud z Kastyliej i lud z Aragony

I z Nawarry sam pobił, kiedy rozgromiony

Bez chorągwi z przegranej poszedł rozsypkami,

Odbiegając swych wozów, tknionych oszczepami[764].

6

Małe nam to zwycięstwo, w której się tak wiele

Krwie rozlało, Alfonsie, przyniosło wesele.

Bo nas i dotąd boli niezgojona rana,

Żeśmy w niem tak wielkiego stracili hetmana[765]

I że ona gwałtowna powódź tak wezbrała,

Że z sobą zacnych panów tak wiele porwała,

Którzy przez Alpy zimne przeszli, aby byli

I sprzymierzonych przyjaciół i swych państw bronili.

7

Prawda, że przyznać temu zwycięstwu musiemy,

Żeśmy zdrowi, że żywi, że się nie bojemy

Gromów i niepogody, którą niebłagany[766]

Częstokroć nas Jupiter straszy rozgniewany;

Ale się nie możemy odkrycie[767] radować

I tryumfów, służących zwycięstwom, sprawować,

Słysząc, jako francuzkie owdowiałe panie,

W płachty miąższe ubrane, czynią narzekanie.

8

Trzeba znowu królowi prętko Ludwikowi

Nowego dać hetmana swojemu wojskowi,

Któryby dla czci złotej liliej[768] złośliwe

Łakomce i łupieżce skarał Bogu krzywe,

Co zgwałcili ołtarze i jego świątnice,

Zakony, matki, dziewki i oblubienice

Chrystusa w sakramencie na ziemi zdeptali,

Aby jego srebrnego przybytku dostali.

9

Nieszczęśliwa Ravenno[769]! lepiej, żebyś była

Okrutnemu zwyciężcy wstrętu nie czyniła

I żebyś ty źwierciadło raczej z Bressy[770] miała,

Niż się Aryminowi[771] z Faencą równała.

Poszli, poszli, Ludwiku, prętko Trywulcego[772],

Niech powściągnie żołnierza twego swowolnego

I ukaże, jak wiele dla takiego ździerstwa

Poginęło we Włoszech twojego rycerstwa.

10

Jako teraz potrzeba, aby król swojemu

Wojsku wodze Ludowik dał nieposłusznemu,

Tak w on czas z Agramantem królem król Marsyli,

Aby w dobry porządek wojska swe wprawili,

Rozkazali, aby stąd, kędy zimowały,

Do głównego się wszytkie popisu ściągały,

Aby potem, jakoby potrzebę baczyli,

Nowe wodze i nowy rząd postanowili.

11

Gdzie Marsylego ludzie wprzód ku popisowi,

Pułk po pułku, a potem szli Agramantowi,

Przed wszytkiemi inszemi wprzód pisano ciebie

Z Katalany twojemi, mężny Doryfebie!

Po nich bez Folwiranta zaś króla swojego,

Od Rynalda nawarski lud szedł zabitego,

Którzy Izoliera od króla Hiszpana

Po śmierci Folwiranta mieli kapitana.

12

Baluganta słuchali wodza Leonowie[773],

Pod Grandoniego sprawą byli Algarbowie[774],

Od brata Marsylego, potem Falzyrona

Kastylia zaś mniejsza była prowadzona.

Madaras zawołany lud, na poły nagi,

Z Sywiliej[775] i z żyznej prowadzi Malagi

I stąd, kędy zachodnie morze myje Gadę[776]

I gdzie Betys[777] napawa Kordubę sąsiadę.

13

Po Madrasie Stordylan i Tessyra jedzie,

Po Tessyrze Barykond ludzie swoje wiedzie;

Lizybona Tessyra, a Stordyłanowa

Granata, Majoryka[778] jest Barykondowa.

Ten Tessyra beł wielki rycerz, doświadczony,

A niedawno beł został królem Lizybony[779]

Po śmierci po winnego swojego, Larbina;

Galicya hetmanem miała Serpentyna.

14

Po Serpentynie ludzie z Toletu[780] mijali

I z Kalatrawy[781], którzy Syngona słuchali;

Ale skoro Synagon zszedł, ich wódz ojczysty,

Od śmiałego rządzeni beli Matalisty.

Za temi lud z Asturgi[782] suchej następował,

Które wódz Bianzardyn rządził i sprawował;

Tenże wiódł w jednym pułku i ludzie z Piacence[783],

Z Salamanki[784], z Awile[785], z Zamory[786], z Palence[787].

15

Za temi Saraguzy[788] ludzie jednem torem

Przechodzili pospołu z Marsylego dworem,

Wszyscy dobrze ubrani, wszyscy doświadczeni,

Feratowi od króla mężnemu zleceni.

Między temi beł Morgant, Malgaryn, Marsali,

Którzy po cudzych krajach długo się tułali,

Nakoniec, kiedy swoje królestwa stracili,

Na dworze Marsylego króla się bawili.

16

Między temi beł bękart wielki Marsylego,

Follikon z Almeryi[789], i serca wielkiego

Argalifa, Analard z mężnem Dorykantem

I Bawart z saguntyńskiem grabią, Archidantem;

Amirant i Malagur z chytrem Langironem,

Z fortelów i z zasadek[790] wojennych wsławionem,

I inszych wiele sławnych z męstwa i śmiałości

I którą czasu swego przypomnię, dzielności.

17

Skoro przed Agramantem hiszpańskie minęły

Wojska, afrykańskie zaś pisać się poczęły.

Król z Oranu[791] naprzód szedł, wzrostem wysokiemu

Z swem ludem olbrzymowi podobny wielkiemu;

Po niem pułk Garamantów[792] chorągwie rozwinął,

Żałosny, że Martazyn ich wódz i król zginął

Od ręki Bradamanty i że się chlubiła

Białagłowa, że króla wielkiego zabiła.

18

W trzeciem hufcu z Marmundy[793] ludzie przechodzili,

Co w Gaskoniej wodza Argusta stracili;

Temu pułkowi głowy, jako i drugiemu,

Któraby jem rządziła, trzeba i czwartemu.

I choć Agramantowi na wodzach schodziło,

Nie pokazował tego i gdzie trzeba było,

Naznaczył: tem Buralda, drugiem Arganiego,

A trzeciem dał Ormidę za przełożonego.

19

Arganiemu dał pod moc ludzie z Libikany[794],

Po zmarłem Dudrynasie Brunel z Tyngintany[795]

Swe prowadził na popis z wzrokiem niewesołem

I smętnem i do ziemie pochylonem czołem;

Bo potem, jako w lesie, blizko stalonego,

Od Atlanta przez czary zamku sprawionego,

Odjęła mu on sławny pierścień Bradamanta,

Wpadł w niełaskę do króla wielką Agramanta.

20

I by beł Izolier, co był Feratowi

Brat blizki, nie dał o niem świadectwa królowi,

Że go zastał u dębu uwiązanem, pewnie

Jużby beł wisiał Brunel na troistem drewnie[796];

I już mu beło powróz na szyję włożono,

Ale iż króla za niem gorąco proszono,

Odpuścił mu przysiągszy, że za pierwszą winą

Miał go kazać obiesić za lada przyczyną,

21

Tak, że Brunel nieborak słusznie się frasował

I w ziemię patrzał i twarz smętną ukazował.

Za Brunellem Farurant, a za niem ochotni.

Pośli ludzie z Mauryny[797], jeźni i piechotni.

Król nowy następował po pułku Mauryny,

Libanius, z swojemi ludźmi z Konstantyny[798],

Któremu za długi czas, służony na dworze,

To królestwo Agramant dał po Pinadorze.

22

Esperya[799] mężnego wodzem Sorydana,

Setta[800] zasię hetmanem miała Dorylana;

Za śmiałem Pulianem szli Nazamanowie[801],

Za królem Agrykaltem Amonijczykowie[802].

Lud z Fizanu[803] poddany Malabufersowi,

Z Kanaryej[804] posłuszny beł Finadurowi;

Tenże miał pod swą sprawą i ludzie z Maroka.

Balastr tych wiódł, co beli wprzód króla Tardoka.

23

Potem dwa wielkie pułki, jeden z Almansylle[805]

Następował na popis, a drugi z Ardzille[806];

Ów miał wodza dawnego, ten Koryneowi

Król Agramant dawnemu dał przyjacielowi.

Po tych szli ludzie z Mulgi[807] za królem Kaikiem,

Co wprzód Tanfiryona mieli pułkownikiem;

Getuliej[808] kazano słuchać Rymedonta,

Ludzie z Koski[809] hetmanem mieli Balinfronta.

24

Lud z Bolgi[810] wprzód posłuszny beł Mirabaldowi,

A teraz jest królowi dany Klaryndowi.

Po Klaryndzie Baliwers idzie, nad którego

Niemasz we wszytkiem wojsku niecnoty więtszego.

Ale ludzie najlepszy zaś między wszytkiemi,

Ja rozumiem, wojskami są afrykańskiemi

Ci, którzy pod chorągwią szli króla Sobryna[811],

Nad którego mędrszego niemasz poganina.

25

Ludzie z Bellamaryny[812] w rząd Rodomontowi[813]

Ze Sarce[814] aldzierskiemu[815] oddano królowi,

Który trzeci dzień przedtem nowo beł z świeżemi

Ludźmi do wojska przybył, z jezdą i pieszemi;

Bo skoro jedno słońce wstąpiło do znaku

Zimnego Centaura w krzywem zodyaku[816],

Król go beł do Afryki Agramant wyprawił,

Gdzie się, ludzie zbierając, całą zimę bawił.

26

Mężniejszego nie było w obozie pogańskiem

I śmielszego we wszytkiem wojsku afrykańskiem,

I barziej się go mury paryskie lękały,

Barziej się go samego jednego strachały,

Niż króla Agramanta i niż Marsylego

I niżli dworu obu tych królów wszytkiego;

Bo między Sarraceny nikt się nie jiajdował,

Któryby naszę wiarę barziej prześladował.

27

Za niem król z Alwaraki[817] szedł, Pruzyon stary,

Za Pruzyonem zaś król Dardynel z Zumary[818].

Nie wiem, jeśli jem wrony albo sowy wieszcze —

Jeśli takowe wróżki[819] mają jakie miejsce,

Które więc z dachów i z drzew kraczą i wołają

I częstokroć przypadki złe przepowiadają —

Powiedziały to, czego nędzni nie wiedzieli,

Że nazajutrz obadwa w boju zginąć mieli.

28

Już było popisano wszytkie Sarraceny,

Krom króla noryckiego z królem Tremizeny,

Którzy sami na popis on nie przyjechali,

Ani swoich chorągwi i ludzi posłali.

I Barzo się ich lenistwu Agramant dziwował

I zaraz kogo do nich wysłać rozkazował.

W tem króla z Tremizeny jeden pokojowy

Przyszedł przedeń, który był z bitwy uszedł zdrowy.

29

Ten powiedział, że z ludźmi Manilard swojemi

I król Aldzird pobici leżeli na ziemi.

»Jeden — pry[820] — mężny rycerz, który noryckiego

»Króla lud wszytek pobił i tremizeńskiego

»I wojsko tweby był zbił wszytko, by się było

»Jeszcze trochę na miejscu dłużej zabawiło,

»Jako wilk postępuje więc sobie z kozami,

»Tak on sobie poczynał w tej potrzebie z nami«.

30

Przed kilką dni do wojska beł afrykańskiego

Jeden król zawołany przybeł, nad którego

Mężniejszego i serca więtszego tak wschodnie

Wszytkie kraje nie miały, jako i zachodnie.

Barzo go król Agramant ważył i szanował

I wszytkiem mu wszelką cześć czynić rozkazował,

Jako króla możnego zacnemu synowi,

Agrykana, tatarskich państw namiestnikowi.

31

Dokładam tego, że go Mandrykardem[821] zwano.

Siła o jego wielkich dziełach powiadano;

Ale między inszemi najwięcej u świata

To go było wsławiło, że przeszłego lata

Pod zamkiem był soryskiej wiedmy[822] dostał zbroje,

Którą tysiąc lat przedtem Hektor nosił w boje,

Przewagą niesłychaną od dawnego wieka,

Że mówiąc tylko o tem, strach bierze człowieka.

32

Ten będąc przy tem w on czas, kiedy przyniesiono

Nowinę, że obudwu królów pogromiono,

Umyślił zaraz stamtąd jechać i onego

Wszędzie szukać tam i sam rycerza mężnego;

Ale to przed wszytkiemi taił w onej dobie,

Częścią stąd, że każdego lekce ważył sobie,

Częścią, że się obawiał, aby go kto drugi

Nie uprzedził beł zasię do onej posługi.

33

I kazał pytać, jako on się rycerz stroi,

Jaki herb ma na tarczy i szatę na zbroi.

Powiedział Tremizeńczyk, że dołoman[823] na niem

Wszytek czarny i tarcza czarnem malowaniem,

Ale bez żadnych herbów; a dobrze go sprawił,

Bo Orland szachownicę swoję beł zostawił

I jako serce zawsze żałosne czuł w sobie,

Tak i sam ustawicznie chciał chodzić w żałobie.

34

Między inszemi dary Marsyli bogaty

Dał beł Mandrykardowi koń kasztanowaty,

Z Fryzę matki zrodzony a z Hiszpana ojca;

Na tego wsiada zbrojny Mandrykard i bojca

Przyłożywszy, mocno go w oba boki kole

I bieżąc wielkiem cwałem sam jeden przez pole,

Przysięga nie wrócić się do afrykańskiego

Wojska, jeśli nie najdzie rycerza czarnego.

35

Jadąc tak, w drodze potkał siła tych i owych,

Którzy ledwie zdrowo rąk uszli Orlandowych:

Ci synów, ci przyjaciół, znajomych płakali,

Ci od niego zabitej braciej żałowali.

Jeszcze myśli lękliwe i serca strwożone

Na twarzach jem wybladłych beły wydrożone[824];

Jeszcze po wielkiem strachu, który na się mieli,

K sobie byli nie przyszli i nie otrzeźwieli.

36

Potem pobojowisko nadjachał straszliwe

I w niem Orlandowego świadectwo prawdziwe

Męstwa widział, o którem on Agramantowi

Tremizeńczyk niedawno powiadał królowi:

Onej jego powieści teraz musi wierzyć.

Rusza trupów i sam chce rany ręką mierzyć,

Pokazując swą zazdrość przeciwko onemu

Rycerzowi, tak sobie poczynającemu.

37

Jako pies, co ostatni przydzie, gdzie zmorzony

Zdechły i od oracza wół beł zostawiony,

Nie widząc, jeno kości, kopyta i rogi,

Rozwleczone tam i sam niedaleko drogi,

Darmo ścierwu samego wszędzie upatruje:

Tak właśnie i poganin czyni i żałuje,

Łając i bluźniąc wszytkie bogi w swojej wierze,

Że onej tak bogatej omieszkał wieczerze.

38

Półtora dnia rycerza czarnego szukając,

Jeździł wszędzie się o niem z pilnością pytając.

W tem ujźrzał wielką łąkę, która sobie była

Tak z pewnej rzeki wielkiej wieniec uczyniła,

Że ledwie barzo małe miejsce zostawiała,

Gdzie się woda na drugą stronę obracała;

Taką drugą, ktokolwiek jedzie tamtą stroną,

Pod Otrykułem[825] widzi, Tybrem otoczoną.

39

Tam, gdzie do niej wchodzono, w hufcu wielkiem strojnych

Widać było niemało konnych ludzi zbrojnych.

Pyta hardy poganin, od kogo zwiedzeni

I na co w onem miejscu byli postawieni?

Ich starszy mu o wszytkiem pewną dawał sprawę;

Bo widząc w niem powagę i pańską postawę

I że w onę tak piękną zbroję beł ubrany,

Tuszył, że to beł jakiś rycerz zawołany.

40

»Od króla — pry[826] — z Granaty naszego jedziemy

»I jego mu nadobną córkę prowadziemy,

»Którą Rodomontowi za żonę dać mają,

»Królowi aldzierskiemu, acz to jeszcze tają.

»Teraz się kęs przesypia, ale o godzinie

»Półwieczornej, skoro to gorąco ominie,

»Do hiszpańskiego ją wieźć stanowiska mamy,

»Do jej ojca i tylko chłodu z tem czekamy«.

41

Mandrykard, co wszytek świat lekce sobie waży,

Niewiele się rozmyśla i zaraz tej straży

Chce sprobować, jeśli mu dobrze bronić onej

Królewny będzie mogła sobie powierzonej.

»Musi być — prawi — gładka, jako słyszę o niej,

»Dla tego ją chcę poznać; przeto wiedź mię do niej —

»Albo się jej zarazem rozkaż przed mię stawić,

»Jeno rychło, bo długo nie chcę się tu bawić«.

42

»Oszalałeś — powiada — i kazić się głowa!«.

Więcej nad to Granatczyk nie mówił i słowa,

Ale hardy Tatarzyn zaraz z wielkiem gniewem

Skoczył i na wylot mu przebódł piersi drzewem[827];

Bo zbroja tak ciężkiego razu nie strzymała

I dusza wielką raną wypadać musiała.

On znowu drzewo bierze skrwawione na poły,

Bo nie ma inszej broni na nieprzyjacioły.

43

Miecza z samego tylko nie nosi upora;

Bo zbroje trojańskiego dostawszy Hektora,

Iż przy niej szable także własnej Hektorowej

Nie nalazł, przysiągł inszej okrom Orlandowej

Duryndany nie nosić, którą Almontowi

Orland mężny sławnemu wydarł rycerzowi

I która na ostatku przy niem się została,

A przedtem trojańskiego Hektora bywała.

44

Wielką śmiałość poganin srogi pokazuje,

Że bez miecza w bój z niemi surowy wstępuje,

Woła na nich: »Kto mi chce — prawi — między wami

Bronić drogi?« i konia zwiera ostrogami.

Oni go ze wszytkich stron wkoło okrążają;

Ci mieczów dobywają, ci drzewa składają,

Ale już ich Tatarzyn[828] zabił beł niemało,

Niż mu się w ręku drzewo ogromne złamało.

45

A widząc je złamane, sroższy w onej dobie,

Wielki, miąższy ułomek bierze w ręce obie,

Od którego tak straszny, tak raz spadał ciężki,

Że nikt nigdy nie widział w ludziach więtszej klęski.

Jako Samson czeluścią[829], w polu nalezioną,

Gromadę Filistynów pobił niezliczoną,

Tłucze tarcze i hełmy król nieubłagany

I jednem razem konie zabija z ich pany.

46

Wszyscy na śmierć widomą bez ochrony bieżą

Ani dbają, że drudzy już pobici leżą.

On sposób umierania niezwykły gorszejszy[830]

I zda się jem, niż sama śmierć, dobrze straszniejszy;

Nie mogą tego znosić w onej złej godzinie,

Że od kawalca drzewa ich tak wiele ginie.

Hańba się jem to widzi i wielka sromota,

Że ich kij, nie żelazo pozbawia żywota.

47

Ale skoro ich potem siła doświadczyła,

Że śmierć jakowakolwiek każdemu niemiła,

I kiedy co mężniejszy i śmielszy zginęli,

Ci, co żywi zostali, uciekać poczęli,

Wszyscy na zad pierzchliwych popuszczając koni;

Jakoby mu co wzięli, Mandrykard ich goni

I nie może wycierpieć, aby kto przez dzięki[831]

Miał zdrowie całe unieść z jego śmiałej ręki.

48

Jako więc pospolicie w polu suche tycze[832],

Z któremi młode żenią oracze macice,

Bronią się i wstręt czynią lub wiatrom szalonem

Lub od niechętnej ręki ogniom podłożonem,

Kiedy błędne płomienie gwałtem następują

I brózdy i zagony wszytkie opanują:

Tak i oni na on czas przeciwko wściekłemu

Bronili się gniewowi Mandrykardowemu.

49

Potem, kiedy obaczył Tatarzyn zuchwały,

Że wrota odbieżane bez straży zostały,

Ścieszkami, w gęstej trawie świeżo ubitemi,

Gdzie słyszał płacz żałosny z wrzaski niewieściemi,

Jedzie widzieć z Granaty dziewkę, jeśli była

Tak gładka, za jaką się była rozsławiła;

I przez trupy pobite koniem przeskakuje

Tam, gdzie woda, kręcąc się, przystęp zostawuje.

50

I widzi Doralikę[833] na łące zielonej —

Takie imię królewnie było pomienionej —

Która wsparta na starem jesionie płakała

I na onę przygodę swoję narzekała.

Łzy jej tak, jako strumień, który z żywej żyły

Wychodzi, nie przestając, zanadrze moczyły

I znać było na twarzy, jako żałowała

Cudzego, a swojego złego się bojała[834].

51

Przybyło więcej strachu, skoro go skrwawionem

I ze wzrokiem ujźrzała z gniewu zapalonem;

Dopiero się i o się i o swych strwożyła,

I wrzaskiem aż do nieba powietrze dzieliła;

Bo krom żołnierstwa moc ją inszych prowadziło,

Siła z nią i ochmistrzów i starych pań było

I panny co zacniejsze z nią beły jachały,

Te, które się w Granacie gładsze najdowaiy.

52

Skoro ujźrzał onę twarz Tatarzyn zuchwały,

Nad którą gładszej kraje hiszpańskie nie miały,

Która go nagle w płaczu — cóż, gdyby się była

Rozśmiała! — w zbytnie w on czas miłości wprawiła,

Nie wie, czy żyw, czy umarł, i zysku inszego

Nie ma i nie odnosi zwycięstwa swojego,

Krom, że się pod moc swojej niewolnicy daje

I więźniem jej, a nie wie sam jako, zostaje.

53

Ale chocia go miłość zaraz osidliła,

Mało u niego płaczem królewna sprawiła;

One łzy, ona żałość nic jej nie pomogła,

Chocia nad nię smętniej sza żadna być nie mogła.

Bo acz się jej z żałością przyszło z swemi dzielić,

Tusząc pewnie, że wrychle miała się weselić,

Umyślił ją z sobą wziąć i na koń ją wsadził

I w przedsięwziętą drogę z sobą ją prowadził.

54

Wszytkich, co z nią z Granaty beli wyjechali,

Co się z nią i z niem dalej jechać napierali,

Odprawuje ochmistrze, żegna stare panie,

Mówiąc, że jej za wszystko towarzystwo stanie.

»Ja jej ochmistrz, ja panna, ja jej panią starą

»Zawżdy będę: was nie chcę z sobą żadną miarą«.

Oni widząc, że próżno, królewnę żegnali

I w inszą drogę smętni, jako chciał, jachali,

55

Mówiąc sobie: »O, jako ociec nieszczęśliwy,

»Skoro się tego dowie, będzie żałościwy!

»Ale co rozumiecie, kiedy to królowi

»Aldzierskiemu powiedzą, jej oblubieńcowi?

»Jako się będzie chciał mścić, jako go przerazi

»Żal i gniew, jako się tą lekkością urazi!

»Gdzieżby tu teraz przybeł w tak potrzebnym czesie

»Pierwej, niżli ją dalej rozbójca uniesie!«

56

Z korzyści, którą mu wprzód szczęście ukazało,

A potem mu ją męstwo jego własne dało,

Wesół jedzie Tatarzyn, ale już onego

Z mniejszą pilnością szuka rycerza czarnego.

Wprzód bieżał, teraz mając co inszego w myśli,

Wlecze się i o miejscu jakiem tylko myśli

I o wczesnej[835] gospodzie, gdzieby w niem wytlały

Powolej one ognie, które w niem gorzały.

57

Tak lekko jadąc, cieszy królewnę stroskaną,

Która twarz po staremu miała ugłakaną;

Siła w głowie wymyśla, siła wynajduje,

Mówi, że z samej sławy dawno ją miłuje,

Że nie dla tego swoje królestwo zostawił,

Aby widział Francyą i w niej się zabawił,

I Hiszpanią, ale, aby czego żądał

Od dawnych czasów, jej twarz nadobną oglądał.

58

»Jeśli ten, co miłuje, godzien jest miłości,

»Masz mię — prawi — miłować. Jeśli też z zacności,

»Kto może być zacniejszy nad mię, com jest pana

»I króla tak wielkiego synem Agrykana?

»Jeśli z bogactw, jam taki, że Bogu samemu

»Możnością ustępuję, nikomu inszemu;

»Jeśli z męstwa, iżeś je dopiero widziała,

»Słuszna, o piękna panno, byś mię miłowała«.

59

Takie słowa i inszych łagodniejszych siła,

Których w on Mandrykarda czas miłość uczyła,

Z lekka strwożonej dziewce strach odejmowały

I z lękliwego serca bojaźń wyganiały.

Skoro ją strach opuścił, żałość ustąpiła,

Która jej była potem serce przeraziła,

Że cierpliwiej, skoro tak wolniejszą została,

Nowego miłośnika słuchać poczynała.

60

A potem jeszcze więtsze bezpieczeństwo[836] wzięła,

Że mu już odpowiadać łagodnie poczęła;

Nakoniec mu i tego potem pozwalała,

Że w twarzy jego oczy życzliwe trzymała.

On, co w tem nieraz bywał, o łasce królewny

Nie tylko miał nadzieję, ale jej beł pewny,

I że co przedtem płocha i tak była dziwna,

Nie miała jego żądzom z czasem być przeciwna.

61

Tak sobie wolno jachał, wesoły z onego

Towarzystwa miłego i tak uciesznego;

Ale skoro godzina późna nastąpiła,

Która wszytkie zwierzęta do wczasu wabiła,

Widząc w poły zapadłe słońce i noc blizką,

Począł śpiesznie pojeżdżać z swoją towarzyszką

Tak długo, aż usłyszał gęśle z piszczałkami

I ujźrzał wieś, gęstemi kurzącą dymami.

62

W której było ubogich pasterzów mieszkanie,

Nie piękne, ale dosyć wczesne[837] nad mniemanie;

Gdzie jeden z nich, iż już mrok ciemny następował,

Prosił go, aby z panną u niego nocował.

Przestał na tem, bo w miastach nie tylko budownych,

Nie tylko w dworach albo w pałacach kosztownych,

Ale we wsiach i w chatach często się trafiają,

Częstokroć ludzie grzeczni i ludzcy mieszkają.

63

Co się zasię między nią, a niem działo potem

W ciemnej nocy, każdemu wolno sądzić o tem;

Ja, iżem się nie mógł nic pewnego dowiedzieć,

Wolę milczeć, niż wam rzecz omylną powiedzieć.

Podobieństwo, że zgoda była między niemi,

Bo rano wstawszy, byli nazbyt wesołemi

I królewna z Granaty potem dziękowała

Pasterzowi, że dobry wczas u niego miała.

64

Z miejsca na miejsce potem tam i sam jeździli

Tak długo, aż do rzeki wesołej trafili,

Która tak cichem biegiem w morze wody lała,

Że nie znać było, czy szła, czy w swej mierze stała,

I tak jasną, tak w sobie przeźrzoczystą była,

Że dna i pięknych piasków wzrokowi nie kryła;

W chłodzie między pięknemi nad brzegiem drzewami

Tamże pannę naleźli z dwiema rycerzami.

65

Ale mię fantazya, która mi nie radzi

Zawżdy iść jedną drogą, gdzie indziej prowadzi,

Tam, gdzie przeciw Francyej pogańskie obozy

Strachy srogie puszczają i surowe grozy,

Gdzie syn króla Trojana w namiot swój zwoływa

Radę i chrześcijaństwo do boju wyzywa,

A Rodomont się śmiały hardzie przed niem chlubi,

Że Paryż spali, a Rzym zniszczy i zagubi.

66

Dali Agramantowi znać byli śpiegowie,

Że już beli przez morze przeszli Anglikowie;

Dla tego przyść do rady kazał Marsylemu

I Sobrynowi z Garbu[838], królowi staremu,

I inszem pierwszem wodzom, aby naradzili,

Jakoby co najprędzej Paryża dobyli,

Ukazując, że go wziąć niepodobne rzeczy

Były, skoroby przyszły angielskie odsieczy.

67

Już było ze wszytkich stron wkoło różne czyny[839]

I niezliczone na to zwieziono drabiny,

Łodzi, promy i mosty w części rozłożone

I drzewa i tarcice i kosze plecione;

Ale najwięcej o tem na on czas radzili,

Aby dwa wielkie rzędy potężne sprawili,

Któreby szły do szturmu z przywojcami swemi,

A i sam król Agramant chciał być między niemi.

68

Dzień przed tem, którego szturm miał być przypuszczony,

Cesarz wszytkie kościoły i wszytkie zakony

Obesłał, aby gniewy niebieskie błagali,

Nabożeństwa i święte msze odprawowali;

O czem kościelne skoro zaszły zapowiedzi,

Zbywszy grzechów plugawych przez święte spowiedzi,

Wszyscy chlebem niebieskiem dusze posilali

I jako na śmierć, tak się właśnie gotowali.

69

A sam na przykład inszem z swojemi radami

Z książęty, z przedniejszemi pany i posłami,

W naprzedniejszem paryskiem kościele u fary

Z serdeczną skruchą słuchał niekrwawej ofiary,

Z rękami złożonemi, z duchem uniżonem

I wzrokiem się tak modląc w niebo obróconem:

»Wiem, żem grzeszny, wiem, żem zły, ale dla mojego

»Występku nie karz ludu, o Panie, twojego!

70

»Ale jeśli tak raczysz, abyśmy cierpieli

»I karanie za grzechy popełnione mieli,

»Skłoń twoje miłosierdzie na lud chrześcijański,

»A nie karz go, mój Boże, przez naród pogański!

»Bo jeśli poginiemy od twych nieprzyjaciół,

»My, którzy przecię mamy imię twych przyjaciół,

»Będą mówić poganie, że ty nic nie możesz,

»Kiedy swem chwalcom w tak złem razie nie pomożesz,

71

»I na miejsce jednego, co twe przykazanie

»Zgwałcił, tysiąc się twoich przeciwników zstanie

»I zły zakon, niezbożny twoję wykorzeni

»Świętą wiarę i chwałę w bluźnierstwo odmieni.

»Wspomni, że to jest ten lud, od którego święty

»Twój grób, Panie, beł tem psom plugawem odjęty[840]

»I który i kościoła i twych namiestników,

»Nieraz bronił, od pogan i twych przeciwników.

72

»Wiemy, że nie są takie mdłe nasze zasługi,

»Abyśmy jemi[841] mieli wypłacić swe długi,

»I łaski się od ciebie próżno spodziewamy,

»Jeśli na żywot, Panie, sprosny[842] nasz patrzamy;

»Ale jeśli się, Panie, nad nami zmiłujesz

»I namniejszą nam cząstkę łaski swej darujesz,

»Pewniśmy, że nam nasze występki odpuścisz

»I tych, którzyć dufają, teraz nie opuścisz«.

73

Tak wielkem nabożeństwem cesarz napełniony

Modlił się, uniżony i upokorzony;

Przydał do tego insze modlitwy gorące

I śluby swej wielkości uczynił służące.

Nie beły jego prośby próżne, bo życzliwy

Stróż jego anioł wszytkie zebrał i kwapliwy

Rozciągnionemi pióry w niebo się wyprawił

I do jednej przed Twórcą niebieskiem postawił.

74

I inszych także modły beły niezliczone

W ten czas od takich posłów w niebo zaniesione;

Które słysząc pobożne i dusze wybrane,

Litością na swych jasnych twarzach malowane,

Wszytkie zgodnie na Miłość przedwieczną wejźrzały

I swe jej pospolite żądze ukazały,

Aby lud chrześcijański w prośbie wysłuchany

I beł w niebezpieczeństwie onem ratowany.

75

Zaczem wieczny Stworzyciel, ociec miłosierny,

Którego nigdy darmo nie wzywał lud wierny,

Podniósł oczy życzliwe i znak Michałowi

Przedniejszemu swojemu dał archaniołowi:

»Idź — pry[843] — do wójsk angielskich, które w Pikardyej

»Żagle zbierają i iść mają do Francyej,

»I prowadź je pod Paryż cicho, żeby na nie

»Nie trafili ani ich postrzegli poganie.

76

»Najdzi pierwej Milczenie i powiedz mu, żeby

»Do tejże z tobą poszło pospołu potrzeby:

»Już ono w to potrafi, że się dosyć stanie

»Wszytkiemu, gdy mu powiesz moje rozkazanie.

»Skoro się tam odprawisz i wojsko bez szkody

»Przyprowadzisz pod Paryż, pójdziesz do Niezgody;

»Tej powiedz, żeby swego ogniwa dobyła

»I wskrzesawszy, pogański obóz zapaliła,

77

»I między namężniejsze na uprawnem polu

»Niech różnic i tak wiele nasieje kąkolu,

»Żeby się między sobą bili i mieszali,

»Jedni ranni, a drudzy zabici zostali;

»Inszy niech rozgniewani z wojska odjeżdżają

»I królowi swojemu niech nie pomagają«.

Archanioł nic nie mówi na to, ale pióry

Rozciągnionemi leci i spuszcza się z góry.

78

Gdziekolwiek Michał święty obraca skrzydłami,

Obłoki uciekają z czarnemi chmurami,

Niebo się wypogadza i świeci wesoło,

Sam ma około siebie wielkie złote koło;

Siekąc rzadkie powietrze, myśli, gdzie się spuścić

I gdzieby się napierwej miał udać i puścić,

Żeby nieprzyjaciela słów nalazł, Milczenie,

Któremu pierwsze odnieść zamyśla zlecenie.

79

Gdzie mieszka, gdzie się bawi, sam w sobie rozbiera,

Na ostatek tem one swe myśli zawiera,

Że pewnie nigdziej indziej, jedno między mnichy

W kościołach i klasztorach mieszka on bóg cichy,

Gdzie są mowy i słowa wszytkie tak wygnane,

Że po wszytkich komorach mają napisane

»Milczenie« i tam, kędy psałterze śpiewają,

I tam, kędy jadają i kędy sypiają.

80

Tusząc, że tam być miało, leciał sporszem lotem

I częściej po powietrzu machał skrzydłem złotem,

Spodziewając się pewnie, że pokój z cichością

Miał tam naleść i miłość z świętą pobożnością;

Ale skoro wszedł w klasztór archanioł wybrany,

Zarazem się obaczył, że beł oszukany.

Powiedziano mu, że tu już więcej Milczenie

Nie bywa samo, tylko pisane na ścienie,

81

I że o pobożności, pokoju, pokorze

I o miłości próżno pyta się w klasztorze.

Prawda, że tam za wieku dawnego mieszkały,

Ale je gniew, łakomstwo, obżarstwo wygnały,

Pycha, zazdrość, nienawiść, gnuśność, próżnowanie.

Anioł się onej wielkiej dziwuje odmianie

I przechadza się miedzy dziwami onemi

I obaczy Niezgodę nagle między niemi,

82

Niezgodę, którą Twórca, gdy go wyprawował,

Po Milczeniu zarazem naleść rozkazował.

Dopiero się archanioł niepodobnie zdumiał,

Bo że ją miał w Awernie[844] naleść, tak rozumiał,

A teraz ją w tem nowem piekle między mszami,

I między — ktoby beł rzekł? — nalazł psałterzami.

Wydziwić się nie może temu, że tam była,

Mniemając, że naleść ją miał wziąć czasu siła.

83

Poznał ją po odmiennem, we sto barw ubierze;

Bramy[845] miała nierówne i nie w jednej mierze;

Czasem ją odkrywała, czasem zakrywała

Szata, którą to wiatry, to noga trącała.

Włosy złote i srebrne, czarne, ruse[846] były,

A zdało się, że samy z sobą się wadziły;

Jedne w warkocz splecione, drugie w róg zebrane,

Po plecach te, po piersiach owe rozmiotane.

84

W obojej ręce węzły wielkie pozwów miała,

W zanadrze sobie długich procesów natkała,

W torbie u pasa miała plenipotencye,

Skrutynia[847] i rady i informacye,

Przez które sprawiedliwość opak wywracają

I przez które ubogie łupią i zdzierają.

Za nią, przed nią i z obu boków szli praktycy

I z prokuratorami[848] pisarze, prawnicy.

85

Przyzwał jej i rozkazał anioł, aby poszła

I do pogańskiego się obozu przeniosła,

Żeby go swojem ogniem zaraz zapaliła

I przedniejsze z pamiętnem upadkiem zwadziła.

Potem się o Milczeniu chce od niej dowiedzieć

I pyta jej, bo ona mogła o niem wiedzieć,

Jako ta, co tam i sam po świecie chodziła

I ognie swe po różnych miejscach roznosiła.

86

Odpowiada mu na to Niezgoda przeklęta,

Że, aby go gdzie widzieć miała, nie pamięta.

»Słyszałam — pry[849] — częstokroć, że go wspominano

»I o jego chytrości siła powiadano;

»Ale podobno Zdrady, jednej z niej czeladzi,

»Pytać się, co z niem często przebywa, nie wadzi:

»Ta o niem pewnie będzie powiedzieć umiała«

I palcem mu ją, mówiąc: »Ta jest!« ukazała.

87

Chód poważny, twarz ludzka, wzrok namniej bezpieczny[850],

Ale raczej pokorny, strój miała stateczny,

Mowę zaś tak łaskawą, tak cichą, że zgoła,

Kto jej nie znał, każdyby ją miał za anioła;

Ostatki wszytkie sprosne[851] i plugawe miała,

Ale to wszytko długiem płaszczem nakrywała;

I ubiór zbyt szeroki miała i przestrony,

Pod którem nóż nosiła, jadem napuszczony.

88

Dowiaduje się u niej archanioł, którędy

Iść ma szukać Milczenia, żeby nie wpadł w błędy.

Zdrada na to odpowie: »Przed czasy dawnemi

»Mieszkało — prawi — zawsze z cnotami świętem i

»Tam, gdzie Eliaszowe[852] i Benedyktowe[853]

»Ustawy kwitły, póki jeszcze były nowe;

»Acz jeszcze dawniej w sławnych szkołach pospolicie

»Żyło przy Pitagorze[854] albo przy Archicie[855].

89

»Póki filozofowie i ci święci żyli,

»W dobrych je obyczajach i cnotach ćwiczyli;

»Po ich śmierci prętko się jakoś popsowało

»I do jako nawiętszych niecnót się udało:

»Poczęło naprzód chodzić po nocy z gachami,

»Wszystko złe pełniąc, potem i ze złodziejami;

»Z oszukaniem, pamiętam, żem je raz zastała,

»Ale i z mężobójstwem częstom je widała.

90

»Ci, którzy złe monety i pieniądze biją,

»Często się z niem po sklepach i piwnicach kryją.

»Barzo je trudno naleść, bo ma z przyrodzenia,

»Że rado towarzysza i miejsce odmienia;

»Jednak, że go będziesz mógł naleść, jedno jeszcze

»Powiem, jeśli tam przydziesz o północy, miejsce:

»Pewnie go najdziesz w domu, kędy Sen przebywa,

»Bo bez niego źle sypia, kiedy odpoczywa«.

91

Acz Zdrada pospolicie zawżdy jest kłamliwa,

Zda się jej ona powieść teraz tak prawdziwa,

Że jej Michał uwierzył święty i z klasztoru

Poleciał zaraz do Snu spokojnego dworu.

Nie kwapi się umyślnie i owszem się waży

Na skrzydłach na powietrzu, aby uszedł straży;

I na czas właśnie przyszedł, gdzie Sen miał złożenie[856],

Które wiedział, gdzie było, i nalazł Milczenie.

92

Jest dolina wesoła w Arabiej suchej,

Daleko od miast i wsi w pewnej puszczej głuchej,

Między dwiema wielkiemi pięknemi górami,

Grabami i staremi nakryta bukami;

Próżno tam słońce jasny dzień wiedzie, bo cienie

Gwałtem wielkiem hamują tam jego promienie,

Że wniść przed gałęziami nie mogą gęstemi,

Gdzie jest wielka jaskinia i głęboka w ziemi.

93

Wielka jaskinia w ziemi pod lasem wysokiem,

Lasem gęstem i ludzkiem nieprzejźrzanem okiem;

Pierwsze weście i czoło niedostępnej skały

Kręte bluszcze wijąc się, wszędzie ubierały;

Tu Sen leży i tu ma zwykłe swe mieszkanie,

Przy niem z jednej otyłe strony Próżnowanie,

Z drugiej Lenistwo siedzi, co chodzić nie może

I na nogi nie wstanie, aż mu kto pomoże.

94

Niepamięć w bramie stoi, która nie puszczała

Nikogo i nikogo znać zgoła nie chciała;

Nie słucha i nie nosi poselstwa żadnego

I ode drzwi jednako odgania każdego.

Milczenie wkoło chodzi, w czarny płaszcz ubrane,

I straż trzyma, obute w trzewiki pilśniane.

Widzili, że kto idzie, bronić nie przestawa

I żeby został, ręką z daleka znać dawa.

95

Archanioł się do niego blizko przystępuje

I cicho mu poszepce: »Bóg ci rozkazuje,

»Abyś Rynalda z wojskiem, które już jest blizkie,

»Przeprowadziło zaraz pod mury paryskie;

»Ale tak spraw, tak uczyń ciche ich wołanie,

»Żeby go nie słyszeli nic a nic poganie,

»I owszem w to potrafiaj, żeby się w tył mieli

»Pierwej, niżby się o niem z wieści dowiedzieli«.

96

Milczenie mu inaczej nie odpowiedziało,

Tylko, że tak uczyni, głową znak dawało;

I nie mieszkając, za niem puściło się potem

I byli w Pikardyej społem pierszem lotem,

Archanioł sprawił, że się ochotnie ruszały

Hufce i on wielki cug[857] uczynił tak mały,

Że jednego dnia stanął pod Paryżem z ludem,

A nikt nie znał, że się to wszytko działo cudem.

97

Milczenie i tam i sam, to w przód, to na czoło,

Przed wojskami biegało, to w zad, to nakoło,

Uczyniwszy mgłę wielką, co je nakrywała

Z blizka, ale dzień jasny dalej zostawiała;

Ta prześcia dźwiękom i trąb i bębnów broniła

I do nieprzyjaciela ich nie przepuściła.

Potem między pogański obóz coś puściło,

Co każdego i głuchem i ślepem czyniło.

98

Kiedy z takiem kwapieniem Rynald szedł, że zgoła

Właśnie się prowadzony zdał być od anioła,

I tak cichem milczeniem, że go nie słyszeli

I nic a nic poganie o niem nie wiedzieli,

Król Agramant piechoty położył przebrane

Po przedmieściach paryskich i uszykowane;

Rozkazał, aby pod mur w grzykopy wchodziły,

Chcąc onego dnia skusić ostatniej swej siły.

99

Kto może zliczyć wojsko, które w onej chwili,

Przeciwko cesarzowi poganie puścili,

Ten zliczy wszytkie drzewa, któremi i boki

I głowę swoję Krępak okrywa wysoki,

I wszytkie wały, które nogi Maurowi

Myją, kiedy się wzburzy morze Atlantowi,

Porachuje, jak wiele jók niebo używa,

Gdy kradzież miłośników w północy odkrywa.

100

Słychać, że dzwony, bite ciężkiemi młotami,

Powietrze rozdzielają strasznemi dźwiękami,

Widać w różnych kościołach nabożne szemrania,

Rąk w niebo podnoszenia, krzyżami padania;

I gdyby się tak Bogu skarby podobały,

Jako się w nich mniemania nasze zakochały,

W on dzieńby beł niebieski zastęp za onemi

Strachy wszytkie obrazy złote miał na ziemi.

101

Słyszeć było, że starzy smętni narzekali,

Że się nędze i onych złych dni doczekali,

Nazywając szczęśliwych i błogosławionych

Przed wielą lat w ojczystych grobach położonych;

Ale młodzi i którzy zdrową siłę mają,

Którzy blizkich swoich szkód nie tak uważają,

Narzekania i skargi ich za nic nie mieli

I ochotnie tam i sam na mury bieżeli.

102

Tam byli cni rycerze i wojewodowie,

Grabiowie i książęta i wielcy królowie,

I swoi i z cudzych ziem żołnierze zwiedzeni,

Dla Chrystusa i swej czci na śmierć odważeni,

Którzy się na pogaństwo wypaść napierali

I cesarza, aby wzwód[858] spuścił, nalegali[859];

On się cieszy i onę ochotę pochwala,

Ale wypaść, jako go proszą, nie pozwala.

103

Tylko ich na potrzebnych miejscach zostawuje

I pogańskiem następom[860] drogi zastawuje;

Tu widzi, że ich dosyć, tu sądzi, że mało,

I chce, aby ich więcej, gdzie trzeba, zostało;

Jednem ognie i siarki przyprawne porucza,

Drugich wojennych czynów[861] zażywać naucza;

Sam na miejscu nie stoi, ale w różne strony

Biega i wszędzie nowe przynosi obrony.

104

W pięknej, wielkiej równinie miasto Paryż leży,

Prawie w śrzodku Francyej; przez nie rzeka bieży

Wewnątrz między murami, która z jednej wchodzi,

A z drugiej strony za nie pod mury wychodzi;

Ale wprzód wyspę czyni, co jednę znaczniejszą

I nalepszą część miasta czyni bezpieczniejszą;

Drugie dwie — bo na trzy jest części rozdzielone —

Z pól przykopem, a zewnątrz rzeką są zamknione.

105

Z wielu stron mógł szturm puścić do miasta wielkiego,

Które ma na kilka mil okręgu swojego;

Ale iż go Agramant z jednej tylko strony

Umyślił dać, nie chcąc być z wojskiem rozdzielony,

Na zachód się za rzekę Sekwanę przeprawił,

Aby stamtąd drabiny bezpieczniej przystawił;

Bo i pola i miasta, co mu w tył leżały,

Aż do granic hiszpańskich wszytkie go słuchały.

106

Gdzie jedno mur zastąpił, cesarz z każdej strony

Nakoło wszędzie mocne porobił obrony,

Brzegi u wielkich grobel dobrze umocniwszy

I w nich gęste dla strzelby okna poczyniwszy;

Gdzie w miasto wpada i gdzie wypada wodami,

Poprzeciągał miąższemi rzekę łańcuchami,

Ale nawięcej twierdził tam, kędy snadniejsze

Przystępy być rozumiał i niebezpieczniejsze.

107

Dobrze przedtem cesarz się opatrzny domyślił,

Z której strony dać szturm król Agramant umyślił;

I ledwie co brać przed się poczęli poganie,

Czemuby nie zabiegli przedtem chrześcijanie.

W polu został Marsyli król uszykowany

Z wojskami hiszpańskiemi; przy niem zawołany

Ferat i Izolier z mężnem Serpentynem,

Balugant i Grandoni byli z Szefelinem.

108

Sobryna podle siebie na brzegu przy rzece

Z Dardynelem z Almontu miał po prawej ręce,

Z królem orańskiem, który miał wzrost olbrzymowy,

Wysoki na sześć łokci od stopy do głowy.

Ale czemum leniwszy z mojemi rymami,

Niż poganie do szturmu z swojemi mieczami?

Bo już wściekły król z Sarce nie da się hamować,

Woła, bluźni i pod mur każe następować.

109

Jako więc pospolicie lecie gromadami

Muchy z szmerem i skrzydeł skupionych dźwiękami

Na pasterskie naczynia, gdzie mleka spuszczają,

Lub na słodkie ostatki bankietu wpadają,

Albo jako więc szpacy stadami w ogrody

Na dojźrzałe dopiero na poły jagody:

Tak poganie z okrzykiem srogiem w onej chwili,

Który nieba dosiągał, do szturmu skoczyli.

110

Wojsko zaś chrześcijańskie na murzech z spisami[862],

Z mieczami, siekierami, kamieńmi, ogniami,

Próżne strachów i trwogi, przystępu broniło

I lekce sobie groźby pogańskie ważyło;

Jeśli który zabity lub spadnie raniony,

Następuje zarazem drugi niestrwożony.

Wracają się w przykopy na dół Sarraceni,

Od ran i od pocisków gęstych przymuszeni.

111

Nie tylko ręcznych broni naszy używają,

Ale i wielkie z góry kamienie zwalają

I sztuki wielkie murów, umyślnie na bramy

Włożone, i dachy z wież i dębowe tramy,

I na tych, którzy pod mur podchodzą, w przykopy

Leją wody gorące i wrzące ukropy;

A natrudniej odeprzeć takiemu deszczowi,

Co przez hełmy przechodzi i szkodzi wzrokowi.

112

Barziej pewnie te łaźnie, niż miecze, szkodziły;

I wapna, wysypane z góry, toż czyniły

I ognie wyciśnione na nieprzyjacioły

I w naczyniach z siarkami przyprawione smoły,

Nuż obręczy puszczone i koła ogniste,

Które na wszytkie strony swoje płomieniste,

I tam i sam szerząc się, włosy rozpuszczały

I przykre Sarracenom wieńce posyłały.

113

Wtem król z Sarce gnał pod mur długi pułk sprawiony,

Od Buralda z Ormidą mężnem prowadzony;

Za Buraldem, swem wodzem, Garamanci idą,

Następują z Marmundy hufce za Ormidą;

Klarynda podle siebie ma z lewego boku,

Sorydana z prawego, za niem król z Maroku;

Więc król z Koski i z Setty wraz następowali,

Wszyscy, aby się z męstwem swojem popisali.

114

Król z Sarce swą chorągiew wszytkę ma czerwoną,

Na której beł srogi lew z gębą rozdziewioną,

W którą mu jego panna wędzidło wtykała

I nie broniącego się powoli kiełznała,

Siebie do straszliwego lwa przyrównywając,

A przez pannę, która go uzda, wyrażając

Nadobną Doralikę, cną córę możnego

Stordylana jedyną, króla granackiego;

115

Tę, co beł król tatarski, Mandrykard, wziął gwałtem,

Jużem wyszszej powiedział, komu, jakiem kształtem;

Dla której niesłychaną dzielność pokazował

I którą dobrze więcej Rodomont miłował,

Niżli swoje królestwo, niżli własne oczy,

Nic nie wiedząc, że była w on czas w cudzej mocy;

Boby beł zaraz, zaraz, by beł wiedział o tem,

To uczynił, co tego dnia uczynił potem.

116

Więcej, niż tysiąc drabin razem przystawiali,

Na których się na każdem szczeblu dwa zmieszczali;

Wtóry pcha wielką mocą przed sobą trzeciego,

Będąc i sam popchniony gwałtem od pierwszego.

Każdy się dobrze z męstwa albo z strachu stawi

I rad nie rad iść musi, bo kto się zabawi,

Kto namniej osłabieje, zaraz rozgniewany

Rodomont go zabija lub zadawa rany.

117

Wszyscy miedzy ogniami i rozwalinami[863]

Pną się gwałtem na mury wszytkiemi siłami;

Ale inszy patrzają, jeśli jaką drogą,

Gdzie nie tak chrześcijanie pilnują, wieść mogą:

Sam Rodomont iść nie chce, jeno gdzie zwątpione

I gdzie przystępy widzi nabarziej bronione,

I co drudzy w złym razie Bogu czynią śluby,

On go bluźni i żadnej nie boi się zguby.

118

W mocny i twardy kaftan ubrał się beł, który

Był zrobiony z łuszczastej, wielkiej, smoczej skóry,

Którą więc sobie piersi i tyły warował[864]

Dziad jego, który wieżę babelską zbudował;

Myśląc Boga wypędzić i rządów pozbawić,

A sam sobie na gwiazdach stolicę postawić

I chcąc się śmiałą ręką gwałtem nieba dobić,

Na to sobie miecz i hełm i tarcz dał urobić.

119

Rodomont nad Nemrota[865] niemniej popędliwy,

Nieokrócony, hardy, wściekły i gniewliwy,

Przed którego bluźnierstwem Bóg się nie wysiedziały

I coby beł szedł w niebo, by tam drogę wiedział,

Nie patrzy, jeśli mury nizkie, czy wysokie

I jeśli są przykopy miałkie, czy głębokie,

Ale z wielkiem zapędem skoczyć się zawodzi

I przekop, mając wodę po szyję, przechodzi.

120

Tak poszedł ubłocony między kamieniami

I gęstemi ogniami, łukami, kuszami,

Jako więc przez obławy, nie dbając na krzyki

Zgromadzonych myśliwców, przechodzi wieprz dziki.

Czyniąc okna przestrone pyskiem i piersiami

Miedzy ciasnemi chrósty i miedzy trzcinami,

Kryty tarczą poganin i skupione straży

I nie tylko mur, ale Boga lekce waży.

121

Jako skoro na suszy stanął król zuchwały

I wpadł na rusztowania, co wielkie trzymały

Mosty wewnątrz za murem mocne i przestrone,

Na których stały hufce francuskie sprawione,

Dopiero beło widać w ciałach srogie rany,

Które śmiertelnem mieczem dawał niebłagany[866],

I ręce na powietrzu i głowy lecące

I strumienie krwie, z muru w przekopy ciekące.

122

Porzucił tarcz poganin i miecz w ręce obie

Wziąwszy, wpadł na Arnolfa książę w onej dobie,

Który beł przyszedł stamtąd, gdzie wody spadają

Rena rzeki i z morzem słonem się mieszają.

Ale się właśnie bronił tak Sarracenowi,

Jako się zwykły bronić siarki płomieniowi:

Uderzony z obu rącz ostrem mieczem w ciemię,

Legł z rozwaloną głową i upadł na ziemię.

123

Od lew za jednem cięciem zabił Oldoranda,

Spinaloka, Oldrada, Andzelma i Pranda,

Bo w miejscu barzo ciasnem i w ludzie ściśnionem

Nazbyt daleko mieczem zasięgał stalonem.

Mało nie połowicę zbił Niderlandczyków,

Ledwie jeszcze nie więcej pobił Normandczyków[867];

Rozdzielił Orgietowi głowę podle ucha

Po piersi i od piersi do samego brzucha.

124

Zrzucił na dół Moskina w przykop z Andropanem

Z wierzchu wysokiej wieże. Tamten beł kapłanem,

Ten miał wino za Boga, które rad tak pijał,

Że dwugarcowe flasze jednem tchem wypijał;

Ale się zasię tak strzegł i tak chronił wody,

Jako jakiej trucizny, a teraz z przygody

Swej żałosny umiera i w onej godzinie

Ostatecznej go trapi to, że w wodzie ginie.

125

Przeciął na poły rodem z Prowence Arnalda,

Przebił mieczem na wylot z Tolozy[868] Ambalda;

Obert, Klaudy, Gwaltyer, w Torzie[869] porodzeni,

Dusze ze krwią wylali, sztychem przepędzeni;

Różnemi zaś ranami zabił Dyoniza,

Satallona i Oda, wszytkich trzech z Paryża,

I inszych barzo wiele wyprawił w tęż drogę,

Których rodu i imion pamiętać nie mogę.

126

Wielka za Rodomontem kupa następuje

I drabiny nie w jednem miejscu przystawuje,

Tak, że stąd Paryżanie ustąpić musieli

Skoro pierwsze obrony zwątpione ujźrzeli;

Widzieli też, że jeszcze poganom niemało

Do czynienia, choć przeszli za mury, zostało;

Bo między drugiem wałem i murem głęboki

Przykop jeszcze zostawał i dosyć szeroki.

127

Imo[870] to, że pogaństwu naszy u tej strony

Z góry do dołu czynią snadniejsze obrony,

Zewnątrz na pochodziste[871] wały w mniejszem trudzie

Coraz świeży z wodzami następują ludzie,

Którzy spisami[872] czynią wstręty i zawady

I z łuków nieprzyjaciół strzelają gromady;

Którzyby byli nie tak zgromadno[873] bieżeli,

By byli Rodomonta przy sobie nie mieli.

128

Który jednych pochwala, a drugich groźnemi

Słowy gromi i sam wprzód wypada przed niemi:

Jednemu głowę, piersi drugiemu rozcina,

Jeśli widzi, że który uciekać poczyna;

Inszych strąca i spycha, nikt mu się nie skryje,

Inszych bierze za włosy, za ręce, za szyje,

I jednego po drugiem jednąż ciska drogą,

Że się już i w przykopie ledwie zmieścić mogą.

129

Kiedy się tak poganie kupami spuszczali

W on przykop niebezpieczny i owszem spadali

I potem drabinami, które z sobą mieli,

Na wtóry wał z przewagą do góry leść chcieli,

Król z Sarce, jakoby miał skrzydła przyprawione

Do wszytkich swoich członków, ciało obciążone

I zbroją i orężem podniósł i szalony

Skok uczynił za przykop do przeciwnej strony.

130

Na dwadzieścia go łokci kładziono szerokiem,

Który jako lekki chart chyżem przeniósł skokiem;

A taki grzmot uczynił, kiedy padł na ziemi

Na nogi, jakoby miał miękką pilśń pod niemi,

I temu i owemu, na którego siecze,

Przecina w poły zbroje i utrąca miecze,

Jakoby nie z żelaza, ale z wosku były:

Taka szabla i takie jego beły siły.

131

Tem czasem już opatrzni beli chrześcijanie

W przykop, który się przebić kusili poganie,

Suche chrósty i w wiązki drobne powiązane

I drzewka i łuczywa pokładli smolane[874];

A chocia go ode dna jemi napełnili

Niemal po wierzch, tak dobrze ziemią je nakryli,

Że ich prawie nic a nic widzieć nie możono;

Pod nie wielką naczynia liczbę podłożono,

132

Napełnionego smołą, saletrą, siarkami,

Olejem i inszemi takiemi czynami;

Zaczem, aby śmiałości swojej przypłacili,

Na pogany, którzy się w przykopy spuścili

I drabinami z dołu na wał wstępowali

I ostatnich się wierzchów doleść spodziewali,

Naszy z różnych miejsc znaki dali umówione,

A wtem ognie tam i sam były przyłożone.

133

Płomienie rozprószone w jedno się zebrały

I przykop, jako wielki, tak opanowały

I tak wysoko w niebo ogień roznosiły,

Że Latonownie łono wilgotne suszyły.

Wzgórę się czarne, srogie chmury przewalają,

Które jasne Febowi czoło zasłaniają;

Słychać huk ustawiczny, podobny wielkiemu

Grzmieniu, po czarnej burzy przebiegającemu,

134

I straszną harmonią, zmieszaną z wołania,

Z skarg, z płaczu i z lamentów, z wrzasku i stękania

Nieszczęsnego żołnierstwa, co nie dla swej winy,

Ale z wodza swojego ginęło przyczyny;

Mieszały swoje huki ognie mężobójcze

Z wrzaskiem ginących ludzi dla swego przywójce —

Ale niech już nie śpiewam więcej: ochrapiałem,

I mamli się wam przyznać, poniekąd zemdlałem.

Koniec pieśni czternastej.

XV. Pieśń piętnasta

Argument

Paryża ze wszytkich stron mocno dobywają

Poganie i drabiny na mur przystawiają.

Astolf od Logistylle darowany jedzie,

Kaligoranta wiąże i w powrozach wiedzie.

Sprawiwszy to, ucina głowę Orylowi,

Który się Gryfonowi i Akwilantowi

Nie dał pożyć; przyjeżdża wtem do Jeruzalem,

Gryfon niedobrych nowin słucha z wielkiem żalem.

Allegorye

W tej piętnastej pieśni przez Kaligoranta, który nakoniec ułowił się w swej własnej sieci, widziemy, jako pospolicie niecnoty i oszukania wychodzą na upadek tych, którzy ich zażywają. Przez Oryla, który w sztuki rozsiekany, lepił samego siebie, ukazuje się, że złość do jakiegokolwiek czasu zwykła trwać niepokarana; ale na ostatek ten, który ją umie poznać i odetnie jej fortele, jako Astolf uciął włos uczarowany, który Oryla przy zdrowiu zachowywał, pożyje ją, że na ostatek upaść musi.

1. Skład pierwszy

Zawsze każde zwycięstwo chwalebne bywało,

Lub się dowcipem lub się szczęściem dostawało.

Prawda to, że które się ze krwią swych dostanie,

Przyganę pospolicie najduje w hetmanie;

Ale to więc dopiero godne jest pochwały

I owoc czci niebieskich przynosi dostały,

Kiedy nieprzyjaciele porażeni padną,

A swoi znacznej szkody w bitwie nie popadną.

2

Taką chwałę zwycięstwu, Alfonsie, twojemu

Oddamy, któryś lwowi[875] na morzu możnemu,

Który beł opanował Padu oba brzegi

Od Frankolinu[876] aż tam, gdzie kończy swe biegi,

Takeś właśnie uczynił, że pókiś ty żywy,

Nie boję się, choć słyszę jego ryk straszliwy.

Tyś pokazał, jak trzeba zwyciężyć, boś ubił

Tak wiele nieprzyjaciół, a naseś nie zgubił.

3

Nie umiał tego nazbyt na swą szkodę śmiały

Rodomont, od którego pędzeni na wały

Ludzie jego gwałtem iść w przykopy musieli,

Gdzie od zakrytych ogniów wszyscy pogorzeli.

Na tak wiele pogaństwa on przykop beł ciasny,

Ale go rozprzestrzenił prętko ogień straszny,

Ogień straszny, co ciała obrócił w popioły,

Aby wczesny[877] na wszystkie beł nieprzyjacioły.

4

Czterdzieści ich tysięcy spełna, abo mało

Nie więcej w rozpalonem przykopie zostało,

Co weń weszli, nie mogąc odeprzeć gwałtowi,

Ale się tak wściekłemu zdało ich wodzowi.

Wszyscy zgaśli, tak wielkiem ogniem ogarnieni,

Od nagłych i łakomych pożarci płomieni.

Sam Rodomont, który beł przyczyną ich złego,

Zdrowo uszedł z onego pożaru strasznego.

5

Który będąc i zbrojnem i tak ciężkiem chłopem,

Skoczył na drugą stronę i beł za przykopem;

I by był wszedł z inszemi w on dół niebezpieczny,

Jużby beł ten jego szturm pewnie ostateczny.

Obraca wściekłe oczy na otchłań piekielną

I widząc wielki ogień i klęskę śmiertelną

Swoich ludzi, ginących przez straszne pożogi,

Łaje, bluźni, sromoci i przeklina bogi.

6

Tem czasem król Agramant osobno się puścił

I straszliwy do jednej bramy szturm przypuścił,

Rozumiejąc, że kiedy w inszem miejscu wrzały

Srogie boje, gdzie wojska w przykopie gorzały,

Ta nie tak osadzona potężnie została

I jego wielkiej sile wydołać nie miała;

Król z bogatej Ardzille, Bambirak okrutny,

I Baliwierz był przy niem, niecnota wierutny.

7

I Koryneus z Mulgi społem z Pruzyonem,

Z królem wysep szczęśliwych, mężem doświadczonem,

I Malabuferz, który w Fizanie bogatem

I w krainach panuje, sławnych wiecznem latem,

I wiele inszych panów i ludzi przebranych,

Doświadczonych bojami i dobrze ubranych;

Wiele też ladajakich i którzyby byli

Tysiącem tarczy serca nie ubezpieczyli.

8

Omylił się Agramant, który w tamtej stronie

O jakiej barzo słabej rozumiał obronie;

Przeciwne rzeczy nalazł, bo tam sam z przedniemi

Cesarz beł swą osobą wodzami swojemi;

Król Salomon, bawarskie książę, dwaj Gwidowie

I z Ganelonem bracia dwa Angielinowie,

Awolion i Awin z Duńczykiem Ugierem[878],

Tamże i Otton mężny stał i z Berlingierem

9

I inszych mniejszych wiele, swych i cudzoziemców,

To Francuzów, to Włochów, to Czechów, to Niemców,

Każdy przy swojem panie na śmierć odważony,

Między najmężniej szemi chcąc być policzony.

Ale się do tej sprawy inszem czasem wrócę;

Teraz pióro za wielkiem książęciem obrócę,

Który z daleka woła i kiwa rękami,

Prosząc, abym go swemi nie mijał rymami.

10

Już czas, iżbym się też co z Astolfem zabawił,

Któregom, jeśli dobrze pomnicie, zostawił,

Kiedy po tak wygnaniu długiem, utęskniony,

Pragnął się znowu wrócić do ojczystej strony,

Tak, jako mu otuchę była uczyniła

Ta, co sprosną Alcynę w boju zwyciężyła,

Obiecawszy mu drogą jako nałatwiejszą

Odesłać go w jego kraj i nabezpieczniejszą.

11

I tak jednę galerę[879] wielką zgotowano,

Nad którą lepszej nigdy z portu nie wysłano;

Ale iż Logistylla poniekąd wątpiła,

Aby mu zła Alcyna gdzie nie zastąpiła,

Chce, aby Sofrozyna z Androniką mężną

Prowadziły książęcia z armatą potężną

Angielskiego tak długo, ażby Arabskiego

Morza zdrowo dojechał lub łona[880] Perskiego.

12

I zda się Logistylli bezpieczniej i woli,

Choć tak daleko z drogi, że raczej zakoli

Podle Indów, Tatarów, królestw Nabatejskich[881],

I wróci się do Persów i państw Erytrejskich[882],

Niżli by się miał puścić przez północne morze,

Które wiatry mieszają w ustawicznem sporze,

Kędy niektóre czasy takie więc bywają,

Że słońca nic przez kilka miesięcy nie mają.

13

Tak skoro się armata w drogę zgotowała,

Logistylla książęciu jechać pozwalała;

Ale niżli odjechał, wprzód go rzeczy siła,

O czemby było mówić wiele, nauczyła.

Ażeby żaś przez czary nie beł w jakie strony,

Skądby się nie mógł potem wrócić, zawiedziony,

Potrzebną barzo księgę i piękną mu dała

I żeby ją zawsze miał przy sobie, kazała.

14

Jako czarom odpierać trzeba człowiekowi,

Wszytko było w tej książce danej Astolfowi.

W której rejestr na pierwszych kartach położono,

Że z niego wszytko naleść bez pracy możono.

Ale i inszem darem uczciła go drogiem,

Jaki nie mógł być droższy, pewnem pięknem rogiem,

Rogiem takiego dźwięku, że komu do uszu

Przydzie, każdy się lęka i ucieka z musu.

15

Mówię, że tego rogu dźwięk tak beł straszliwy,

Że się przed niem nie został żaden człowiek żywy,

Żadne serce tak dobre, tak śmiałe nie było,

Żeby usłyszawszy go, sobą nie strwożyło;

Dźwięki wiatrów nasroższych i ziemie trzęsienia

Z tem dźwiękiem nie zrównały i straszliwe grzmienia.

Wielkie dzięki Angielczyk Logistylli czyni,

Że była przewodniczka i jego mistrzyni.

16

Skoro jej przystojnemi słowy podziękował,

Pożegnał ją i z portem wiatry zostawował

Spokojniejsze i poszedł, krążąc nad ludnemi

I pachniącej Indyej wsiami bogatemi,

W prawą i w lewą wysep tysiąc odkrywając,

Tak długo, aż obaczył, z biegu nie spuszczając,

Kraj świętego Tomasza[883], skąd się więc puszczają

Żeglarze na północy i sztyr obracają.

17

Jakoby wielki złoty chersonez[884] strychując,

Szła armata i brzegów bogatych zajmując,

Widzi, jako się wody Gangowe bieleją

I w morze wody pędem niewstrąconem leją;

Widzi i Taprobanę[885] z swemi mieszkańcami

I morze, między dwiema ściśnione brzegami.

Po długiej drodze potem do Kochinu[886] przyszli

I dopiero z indyjskich granic stamtąd wyszli.

18

Przebiegając tak wielkie morze z tak wiernemi

Wodzami książę Astolf i tak wiadomemi,

Pyta cnej Androniki i chce się dowiedzieć,

Prosząc, aby mu chciała wszytko rozpowiedzieć,

Jeśli okręty z morza, które nazywają

Zachodniem, na tem wschodniem kiedy widywają

I jeśli nie tykając ziemie, kto z Indyej

Może prześć do Francyej albo do Angliej.

19

Andronika mu na to, pojźrzawszy wesoło,

»Wiedz — pry[887] — że morze ziemię obłapia nakoło

»I że w się jedna w drugą wchodzą wszytkie wody,

»Bądź tam, gdzie wre, bądź kędy morze krzepnie w lody;

»Ale iż się zaś wielka stąd Etyopia[888]

»Rozciąga i pośrzodek sam daleko mija,

»Ktoś rozsiał i tak udał waszemu światowi,

»Że tam iść zakazano dalej Neptunowi.

20

»Dlatego od naszego indyjskiego brzegu

»Żaden się nie podyjmie do Europy biegu;

»Z Europy także do nas żaden się nie kusi

»I na mało podobny pław wezdrgnąć się musi.

»Bo iż przed sobą tę tak wielką ziemię mają,

»I ci i tamci nazad zawżdy się wracają,

»I widząc ją tak wielką i tak nazbyt długą,

»Mniemają, że się łączy z hemisferą drugą.

21

»Ale za laty widzę, że Argonautowie[889]

»I sławniejszy, niż dawni, nowi Tyfizowie

»Od ostatnich zachodnich granic wyjeżdżają

»I niewiadome dotąd drogi odkrywają;

»Drudzy krążą Afrykę[890] i bez żadnych tropów

»Tak długo naśladują ziemię Etyopów,

»Aż miną kres[891], skąd słońce do nas wóz kieruje,

»Kiedy koziorożcowe znaki zostawuje.

22

»I najdują już koniec cugu[892] tak długiego,

»Przez który się dwie morza różne z omylnego

»Mniemania zdadzą, wszytkie wyspy przebiegają

»I blizkich wysep perskich, arabskich sięgają.

»Drudzy brzeg zostawują i lewy i prawy,

»Które się dwiema stały z Alcydowej[893] sprawy,

»I okrągłego biegu słońca naśladują[894]

»I nowy świat i nowe królestwa najdują[895].

23

»Widzę świetny krzyż święty[896], widzę na zielone

»Brzegi wielkie cesarskie herby wystawione,

»Widzę jednych na straży okrętów stłuczonych,

»Drugich na zdobycz nowych krajów naznaczonych;

»Widzę, że przed dziesiącią tysiąc ustępuje,

»Widzę, że za indyjskim państwem rozkazuje

»Aragona i Karła piątego hetmany,

»Ze wszytkich stron niosące tryumf pożądany.

24

»Bóg tak chce, że ta droga zakryta u świata

»Z dawna była i jeszcze będzie długie lata,

»Ani jej wiedzieć będą, acz czas prędko ginie,

»Aż szósty albo siódmy wiek nadalej minie;

»Ale ją w ten czas ludziom dopiero objawi,

»Gdy nową monarchią na świecie postawi

»Pod cesarzem najmędrszem i najświętobliwszem,

»Co będą po Auguście, i najsprawiedliwszem.

25

»Z rakuskiej, aragońskiej krwie, widzę, wychodzi,

»Co się na lewem brzegu nad Renem urodzi[897],

»Pan co wszytkich, o których mówią albo piszą,

»Przejdzie dzielnością, jakiej na świecie nie słyszą.

»Astrea[898] przezeń światu będzie przywrócona

»I owszem martwa znowu będzie ożywiona

»I wszytkie święte cnoty, społem z nią wygnane,

»Od niego będą na świat znowu przywołane.

26

»Za te jego zasługi chcą mocni bogowie,

»Że nie tylko koronę poniesie na głowie

»Przesławnego cesarstwa, którą póki żyli,

»Augustus, Trajan, Markus[899], Sewerus nosili,

»Ale i obu krajów świata ostatecznych,

»Które nigdy nie znają promieni słonecznych,

»I już pod tem cesarzem, skoro świat osiędzie,

»Jedna tylko owczarnia, jeden pasterz będzie.

27

»Ażeby łatwiej były skutkiem wypełnione

»Porządki koło tego w niebie przeznaczone,

»Opatruje go Dobroć przedwieczna wielkiemi

»Hetmany tak na morzu, jako i na ziemi.

»Widzę, że cny Kortezy[900] podbił miasta nowe

»Pod cesarskie wyroki i państwa wschodowe

»Tak dalekie, że my, co w Indyej mieszkamy,

»Dla wielkiej odległości zgoła ich nie znamy.

28

»Widzę, że cny Kolumna Prosper[901], hetman stary,

»I za niem zawołany margrabia z Peskary[902][903]

»I Wasty młody[904] czynią, że włoski kraj potem

»Będzie się zawżdy drogi zdał liliom złotem[905];

»I widzę, że ten trzeci, jakby zapędzony,

»Chce inszych do laurowej uprzedzić korony,

»Jako rączy zawodnik, co z miejsca wybiega

»Ostateczny, a kresu napierwej dobiega.

29

»Widzę cnego Alfonsa, który tej wierności,

»Tego męstwa i tej jest rycerskiej dzielności,

»Że mu cesarz tak młodo, choć jeszcze swojego

»Wieku spełna nie mija dwudziestoszóstego,

»Wojska swego powierzy, które w jego pieczy

»Mając, nie tylko wszytko, co ma, ubezpieczy,

»Ale wszytkiego świata uczynić się panem

»Będzie mógł z tak przeważnem i dzielnem hetmanem.

30

»A jako z temi swemi hetmany wielkiemi

»Swe panowanie wszędzie rozszerzy na ziemi,

»Tak na morzu tem, które w śrzodku z tamtej strony

»Europa, z tej zawiera Afer upalony,

»W każdem boju zwycięzcą szczęśliwem zostanie,

»Skoro Jędrzej Dorya[906] do niego przystanie,

»Ten to Dorya, który wszytkie wam tameczne

»Wasze morza od zbójców uczyni bezpieczne.

31

»Choć wszytkie zbójcę w on czas spędził zawołany

»Pompejus, nie może z niem być porównany;

»Bo oni być nie mogli równi tak możnemu

»Królestwu i na świecie najpotężniejszemu,

»A Dorya przez własne tylko siły swoje

»I przez dowcip wszytkie z mórz uprzątnie rozboje,

»Tak, że od ciasnej Kalpy[907] do Nilu drżeć wszędzie

»Na samo imię jego każdy okręt będzie.

32

»Widzę, że Karzeł piąty już, pełen ochoty,

»Do włoskiej ziemie przezeń otwartemi wroty

»I jego całą wiarą i ubezpieczony

»Tak dobrem przewodnikiem, idzie brać korony[908],

»A za to sam nagrody żadnej nie odnasza,

»Ale ją swej ojczyźnie daje i uprasza

»U cesarza, żeby ją wolnością darował,

»Gdzieby ją był podomno inszy opanował.

33

»Ta pobożność i miłość, którą pokazuje

»Ojczyźnie swojej wszytkie zwycięstwa celuje,

»Które jedno Juliusz odniósł we Francyej,

»W Hiszpaniej, w Afryce albo w Tessaliej.

»Nie może mieć tej sławy wielki Oktawiusz,

»Ani co się z nim spiera o świat, Antoniusz;

»Bo oni swoje wielkie dzieła oszpecili

»Tem, że gwałtu na swoję ojczyznę użyli.

34

»I ci i inszy wszyscy niechaj się sromają,

»Co zniewolić ojczyzny wolne zamyślają,

»I gdzie jeno Jędrzeja Doryę mianują,

»Niech tknione skrytem bojcem sumnienia poczują.

»Widzę cesarza, że mu nagrody przydawa,

»Bo krom tej, którą równą z inszemi mu dawa,

»Dał mu miasto[909], co będzie początkiem wielkości

»Normandów w Apuliej i ich potężności.

35

»Nie tylko wielką łaskę tak zasłużonemu

»Cesarz pokaże temu wodzowi swojemu,

»Ale widzę, że więcej cny pan się raduje,

»Kiedy miasta bogate, a czasem daruje

»Całe krainy swojem, co z niem przestawali

»I gwoli jemu swojej krwie nie żałowali,

»Niżby zamków obronnych i miast nadobywał

»I niżby inszych nowych królestw nazdobywał«.

36

Tak o zwycięstwach, które po długiem obrocie

Wielu lat na Febowem złotem kołowrocie

Mieli dać jego zacni hetmani Karłowi,

Andronika dawała sprawę Astolfowi.

A wtem jej towarzyszka wiatrom, w lotne skrzydła

Ubranem, to popuszcza, to wściąga wędzidła

I czyni, że jej gwoli to ten, to ów dmucha

Mocniej i lżej, jako chce, a każdy jej słucha.

37

Widzą w tem morze Perskie, które się z swojemi

Tak daleko rozciąga wodami słonemi,

Od którego za kilka zaś dni przyjechali

Do łona[910], które starzy mędrcowie nazwali[911].

Tu wzięła port armata i okręty tyły

Uwiązane do, brzegów swoje obróciły,

Gdzie już będąc bezpieczny Astolf od Alcyny,

Ziemią się dalej puścił do swojej krainy.

38

Jechał przez wielkie pola i przez gęste lasy,

Przez równiny, doliny, góry w one czasy,

W jasny dzień i ciemną noc, często potykając

Zbójcę, to je za sobą, to przed sobą mając.

Widział i lwy i smoki i inszy zwierz srogi,

Który mu zastępował często podle drogi;

Ale skoro swą trąbę do gęby przyłożył,

I zbójcę uciekali i z wierz się potrwożył.

39

Jechał przez Arabią, szczęśliwą nazwaną,

Mirrą i pachniącemi kadzidły nadaną,

Którą sobie mieszkaniem ze wszystkiego świata

Feniks obrał, co żyje nieprzetrwane lata,

Aż przyjechał do wody, która zatopiła

Faraona i z jego ręki wyzwoliła

Uchodzące z niewolej izraelskie plemię;

Potem wjechał na piękną bohatyrów ziemię[912].

40

Nad rzeką Trajanową[913] jedzie na swem koniu,

Co sobie równia[914] nie ma na świecie, po błoniu,

Który tak lekki i tak żartki jest, że znaku

W piasku jego kopyta nie znać ani szlaku.

Traw i śniegów ledwie się dotyka na ziemi

I po wodzieby bieżał nogami suchemi,

A gdy się w zawód puści, pozad zostawąją

Wiatry i mniejszem pędem pioruny spadają;

41

Ten to koń, któremu beł wprzód Argali panem,

Co się nigdy nie karmił owsem, ani sianem,

Ale szczerem powietrzem, Rabikan rzeczony,

Z wiatru niedościgłego i z ognia zrodzony.

Kończąc swą drogę Astolf, dalej postępuje,

Gdzie Nilus Trojanowę rzekę w się przymuje;

Ale niżli przyjechał, gdzie weń właśnie wchodzi,

Ujźrzał przeciwko sobie kogoś w krzywej łodzi.

42

Bliżej będąc, obaczył, że na niej szedł wodą

Pustelnik do pół piersi z długą siwą brodą,

Który go wzywał na łódź, ręką nań kiwając

I »Postój, postój, synu!« z daleka wołając.

»Jeśli — powiada — zdrowie nie lekce szacujesz,

»Jeśli dziś umrzeć nie chcesz i żywot miłujesz,

»Przewieź się na drugi brzeg, a nie jedź tą stroną,

»Co cię wiedzie na pewną śmierć, nieuchronioną.

43

»Bo jeszcze nie ujedziesz spełna mil półtora,

»Jako dojedziesz do krwią spluskanego dwora,

»Do mieszkania jednego olbrzyma srogiego,

»Który dziewięcią stóp wzrost przechodzi każdego.

»I pieszy pielgrzymowie i ci, co jeżdżają,

»Niech się żywo z jego rąk ujść nie Spodziewają;

»Jednych rąbie na ćwierci, drugich z skór odziera,

»Bywa to, że i żywo niektórych pożera.

44

»W tem swojem okrucieństwie myśliwstwem się bawi

»I to jego najwiętsza uciecha: sieć stawi

»Foremnie[915] urobioną przy domu na ziemi

»I potem ją nakrywa piaskami drobnemi.

»Kto nie wie, nie ujźrzy jej, aż kiedy pochwyci:

»Tak jest z cienkich, drótowych urobiona nici.

»Potem między nakryte sidła rozstawione

»Strasznem głosem pielgrzymy pędzi potrwożone.

45

»I z wielkiem śmiechem ludzie nieszczęsne, wegnane,

»Do swojego mieszkania wlecze uwikłane;

»Lubo rycerz, lubo jest biała płeć, nikomu

»Nie przepuszcza podłego lub zacnego domu.

»Skoro ciało zje, wyssie mózg i krew wypije,

»Kości po wielkiem lesie tam i sam pokryje,

»A skórami tych, co je żywo poodziera,

»Ściany sobie obija i gmachy[916] ubiera.

46

»Lepiej, że inszą drogą, o synu, pojedziesz,

»Którą zdrów i bezpieczny do morza dojedziesz«.

Astolf na to odpowie: »Dziękujęć za radę,

»Ale przecię, odpuść mi, w swą drogę pojadę;

»Więcej sobie cześć, ojcze, niżli żywot ważę

»I skutkiem to i samą rzeczą wnet pokażę;

»Nie w mię, ale w inszego wmawiaj to pielgrzyma:

»I owszem prosto jadę do tego olbrzyma.

47

»Uciekszy, ojcze, mogę zdrów zostać i żywy,

»Ale wolę śmierć ze czcią, niż żywot zelżywy.

»Widzieć nie mogę, co mię ma potkać inszego,

»Okrom że zginę równo z drugiemi, gorszego;

»Ale jeśli mi zasię Bóg pobłogosławi,

»Tak, że on zginie, a mnie zdrowego zostawi,

»Wszytkiem ten kraj bezpieczny przez mię będzie wszędzie

»Tak, że więtszy pożytek, niżli szkoda, będzie.

48

»Jednego śmierć na żywot ludzi niezliczonych

»Kładę, od okrutnego dziwu wybawionych«.

»Jedź — pry[917] — synu, w pokoju w umyśloną stronę,

»Niech Bóg ześle na twego żywota obronę

»Archanioła Michała!« Tak mówił pobożny

I przeżegnał go potem pustelnik nabożny;

A on nad Nilem jechał, śpiesznie pojeżdżając,

Barziej trąbie, aniżli mieczowi ufając.

49

Między rzeką, a między bagnistem jeziorem

Leży mała ścieszka tuż podle domu, w którem

Jest mieszkanie olbrzyma niezwykłej srogości,

I towarzystwa próżne i wszelkiej ludzkości.

W niem są przybite głowy i członki ucięte

Tych, którzy się trafiają w te kraje przeklęte;

Niemasz w niem ganku, niemasz w niem okna żadnego,

W któremby nie powiesił przynamniej jednego.

50

Tak, jako pospolicie gdzie między puszczami

Po zameczkach i dworach albo pod Tatrami

Od myśliwców straszliwe łapy więc widamy

I łby wielkich niedźwiedzi, przybite do bramy,

Tak olbrzym pokazował rycerze przedniejsze,

Którzy się tam trafiali i tylko mężniejsze;

Inszych zaś niezliczonych krwie mniejszej dzielności

Pełne beły przykopy i zbielałych kości.

51

Sam Kaligorant[918] stoi w bramie — tak onemu

Imię było wielkiemu dziwowi strasznemu,

Co pałac swój obijał ludzkiemi skórami,

Jako go obijają drudzy kobiercami —

Skoro ujźrzał, że Astolf prosto następuje

Ku niemu, z radości w niem serce wyskakuje;

Bo dwa były minęły i trzeci wychodził

Miesiąc, jako mu się tam nikt beł nie nagodził.

52

Ku jezioru, co było zarosło trzcinami,

Bieżał skwapliwy olbrzym wielkiemi krokami,

Chcąc nakoło obbieżeć i nieostrożnemu

Obbieżawszy książęciu przyść w tył angielskiemu,

Mając pewną nadzieję, że tak snadniej w krętą

Miał go wpędzić w nakrytą piaskiem sieć napiętą,

Jako każdemu czynił, który w tamte strony

Od swojego złego beł losu przyciągniony.

53

Skoro go Astolf ujźrzał prosto przeciw sobie

Bieżącego, zawściąga konia w onej dobie,

Bojąc się w okrutnego wpaść sieć rozbójnika,

Tak, jako przestrzeżony beł od pustelnika,

I zwykłą pomoc przeciw nieprzyjacielowi

Bierze i dodawa tchu mocnego rogowi,

Którego strasznem dźwiękiem w serce uderzony

Słysząc go, na zad olbrzym ucieka strwożony.

54

Astolf trąbi, ale się często zastanawia

I sieci się nakrytej piaskami obawia.

Olbrzym nie wie gdzie, bieży, co jedno ma mocy;

Bo jako serce, tak beł utracił i oczy

I tak go zjął, tak go strach opanował srogi,

Że aby swoich sideł chybił, nie wie drogi.

Nakoniec w nie uderzył: sieć nagle skoczyła

I tak umotanego na dół obaliła.

55

Widząc Astolf, że olbrzym nic sobą nie włada,

Już bezpieczny sam o się, do niego przypada

I zsiadszy z Rabikana, mieczem wyniesiony,

Chce mu za tak wiele dusz wziąć żywot mierziony.

Potem mu się zda, że się więźnia bić nie godzi

I że to raczej z strachu, nie z męstwa przychodzi,

Chcieć tego zabić, który sobie nie pomoże

I szyją, ręką, nogą ruszyć się nie może.

56

Tę sieć Wulkan sam zrobił z drótu subtelnego,

Z co lepszego żelaza i tak wypławnego[919],

Że najmocniejszą ręką i siłą stargana,

Nie mogła być w nasłabszej części rozerwana,

Ta to była, którą był żenie i Marsowi

Ręce i nogi związał, cudzołożnikowi,

I dlatego ją zrobił, aby był poimać

Mógł oboje na łóżku i w niej ich dotrzymać.

57

Potem ją Merkuryusz chytry kowalowi,

Chcąc ją Klorę[920] ułowić, ukradł Wulkanowi;

Która na wschodzie słońca lata za rumianą

Jutrzenką po powietrzu i rosą, zebraną

W złote łono, pokrapia pochylone czoła

Fiołkom i liliom i odżywia zioła,

Tak długo jej pilnując, że rosy trzęsącą,

W jeden dzień przez powietrze ułowił lecącą.

58

Tam, gdzie Nil wielki wpada do morskiego łona[921],

Nieostrożna bogini była ułowiona;

Potem w dawnem Kanopie[922] sieć przez wieków wiele

Długo w Anubiszowem[923] wisiała kościele,

Skąd na trzy tysiące lat, jako piszą o tem,

Niezbożny Kaligorant wziął ją gwałtem potem,

Który ją z sobą zaniósł i kościół splądrował,

Miasto spalił i z gruntu tamten kraj zepsował.

59

I tu jej potem zdrajca długi czas używał,

A tak ją mądrze stawiał i dobrze nakrywał,

Że ledwie jej kto trącił, jako porywała

I ręce, nogi, szyję węzłami motała.

Wyjął z niej łańcuch Astolf i rozbójnikowi

Związał jem ręce opak Kaligorantowi

I żeby się nie wydarł, dobrze obwarował;

Potem mu wstać dopuścił, skoro go skrępował.

60

Rozwiązawszy mu pierwej insze mocne węzły,

W których mu beły członki wszytkie tak uwięzły,

Że sobą ruszyć nie mógł, chce, żeby związany

Szedł przy koniu, po miastach i po wsiach widziany,

I sieć onę tak pięknej, tak sztucznej roboty,

Że nic misterniejszego nigdy twarde młoty

Nie zrobiły, na grzbiet mu przywiązawszy, jedzie

I w łańcuchu z tryumfem za sobą go wiedzie,

61

Szyszakiem go i tarczą nadto obciążając,

Wszędzie, gdzie się obrócił, ludzie napełniając

Radością niesłychaną z tego, że widzieli,

Że tam bezpieczne przeście już podróżni mieli.

Tak długo, kończąc drogę swą, Astolf pojeżdżał,

Aż obaczył, że grobów egipskich dojeżdżał

I wysokich piramid; potem zawołany

Przeciwko ujźrzał Kair, pyszno zbudowany.

62

Z miasta ludzie kupami wielkiemi bieżeli,

Aby niezmierzonego olbrzyma widzieli,

»Jako podobna — mówiąc jeden do drugiego —

»Aby ten tak mały miał związać tak wielkiego?«

Astolf ledwie mógł jechać dalej, otoczony

Nakoło i od ludu gęstego ściśniony.

Wszyscy go poważają, wszyscy się dziwują,

Wszyscy, jako rycerza wielkiego, szanują.

63

Nie beł Kair tak wielki za czasu onego,

Jako o niem słychamy za wieku naszego,

Że w niem ludzie tak gęsto i ciasno mieszkają,

Że ośmnaście tysięcy ulic mało mają

I że ich wiele sypia po drogach kupami,

Choć wszytkie domy mają ze trzema piętrami,

I że tam sułtan zamek postawił budowny,

Z wielkości i piękności dziwny i cudowny,

64

Że piętnaście tysięcy zawżdy położonych

Żołnierzów, a z chrześcijan wszytkich poturczonych,

Na niem zwykł chować z końmi, z dziećmi i z żonami,

Wszytkich jednostajnemi nakrytych dachami.

Astolf chce widzieć, jako Nil pod Damiatą[924]

Daleko w słone morze niesie dań bogatą,

Słysząc, że kto się jeno tamtędy udawa,

Lubo ginie, zabity, lub więźniem zostawa

65

Dlatego, że tam zbójca mieszkał w mocnej wieży,

Która na brzegu, gdzie Nil wpada w morze, leży;

Który i swe i obce przychodnie odziera

I ledwie się o mury kairskie opiera,

Wszytek kraj napełniając często wielką trwogą,

A ma sławę, że mu wziąć żywota nie mogą;

Miał już sto tysięcy ran, a ten pospolity

Jest głos o niem, że nie mógł nigdy być zabity.

66

Jeśli to prawda była szczera, co mówiono,

Chce doświadczyć i żeby mógł urwać wrzeciono

Parce jego żywota, żeby nie żył więcej,

Do żyznej Damiaty wybrał się tem pręcej;

Stamtąd się dalej udał najdować Oryla[925] —

Tak go zwano — i ujźrzał na brzegu u Nila,

Gdzie w morze wpada, wieżę, w której niezwątlony

Mieszkał zbójca, z latawca i z wiedmy zrodzony.

67

Przyjachawszy tam, miedzy dwiema rycerzami

I Orylem bój zastał srogi nad brzegami.

Oryl sam jeden, ci nań oba przycinają,

Ale jednemu oba ledwie odpierają,

Chocia o ich dzielności tak ludzie mówili,

Że na świecie mężniejszy rycerze nie byli;

A z Oliwiera[926] ojca byli to spłodzeni,

Gryfon biały[927] i czarny Akwilant[928], rodzeni.

68

Prawda, że Oryl siła miał nad rodzonemi

W ten czas, kiedy w straszliwy bój wstępował z niemi;

Bo przywiódł z sobą na plac źwierzę niewidane,

Ubrane w twardą skórę i łuski kościane,

Które się w samem tylko tam kraju najduje,

W brzegach przy Nilu mieszka, ludzie srodze psuje;

Jego zwykłe pokarmy ciała nieostrożnych

Są nieszczęsnych żeglarzów i ludzi podrożnych.

69

Już krokodyl na piasku leżał jadowity

Podle portu, od braciej rodzonej zabity,

I nie miał krzywdy Oryl żadnej w onej chwili,

Że jednemu samemu dwaj razem szkodzili;

Częstokroć go zdrapali[929] na sztuki, na ćwierci,

Ale go przedsię zabić nie mogli do śmierci:

Lub mu rękę odetną lub nogę, on zdrową

Przylepia ją do ciała tak, jako woskową.

70

Nieraz mu po pierś Gryfon, nieraz mu po zęby

Akwilant głowę dzieli, że mu lecą z gęby:

On się z ich cięcia śmieje; oni się gniewają

O to, że skutku w mieczach zwykłego nie mają.

Kto widział żywe srebro, kiedy na dół spadnie,

Jako swe wszytkie członki rozprószone snadnie

Zbiera zasię do kupy, tak się właśnie działo

Na sztuki Orylowe porąbane ciało[930].

71

Jeśli mu głowę utną, schylony przed niemi,

Tak długo, aż ją najdzie, maca jej po ziemi

1za włosy ją bierze ani się z nią kryje,

Ale ją, nie wiem jako, przylepia do szyje.

Czasem ją Gryfon porwie i wyciągnie rękę

I wrzuci ją daleko i głęboko w rzekę;

On, jako ryba, na dno nurza się i z wody

Na wierzch z głową przyprawną wypływa bez szkody.

72

Piękne, stateczne panie dwie na brzegu stały,

Jedna w czarny ubrana, druga w ubiór biały,

Co przyczyną onego pojedynku były

I na bój między niemi straszliwy patrzyły.

Chcecie wiedzieć, kto to jest? — Są to nimfy owe,

Co wychowały syny dwa Oliwierowe,

Dwiema je wielkiem ptakom chłopięty małemi

Odjąwszy, paznogciami ściśnione ostremi,

73

Co je były z wysoka Gismundzie[931] porwały

I daleko od krajów swych pounaszaly;

A mnie o tem tu mówić nie potrzeba siła,

Bo się ta historya wszędzie rozgłosiła,

Acz ten, który ją pisze, na ojcu się myli,

Twierdząc tak, jakoby się z inszego zrodzili.

Teraz się oba biją z Orylem zwiedzieni,

Oto od onych pięknych białych głów proszeni.

74

Słońce, jeszcze wysokie, dosyć już się było

W tamtej klimie za wyspy szczęśliwe[932] zakryło

I cienie, biorąc wszytkie widoki, wchodziły

I wszytko pod niepewnem miesiącem okryły,

Kiedy sie Oryl wrócił do swego mieszkania.

Bo według dwu sióstr, czarnej i białej, uznania

Bracia z niem bój rozwiedli, ale umówili,

Aby się z nowem słońcem do niego wrócili.

75

Astolf, który je przedtem najwięcej z dzielności

I z wielkiej siły poznał i z wielkiej śmiałości,

Ale niemniej i z herbów, na tarcze włożonych,

Zsiadszy z konia, przywitał obudwu rodzonych.

Oni widząc, że to był rycerz zawołany,

Z lamparta[933], za którem szedł olbrzym poimany —

Tak u dworu książęcia angielskiego zwali —

Z niemniejszą się ochotą z niem także witali.

76

Panie na odpoczynek rycerze wzywały

Do pysznego pałacu swego, gdzie mieszkały.

Panny i z pacholęty strojno ubranemi

W pół drogi je potkali z świecami lanemi[934];

Za niemi szli ci, którzy konie od nich brali

I którzy je z ich świetnych zbrój porozbierali.

Tam naleźli gotową wieczerzą w ogrodzie,

Przy zdrojowej ciekącej, przeźroczystej wodzie.

77

Wtem przynieść drugi miąższy łańcuch rozkazali,

Którem Kaligoranta mocno przywiązali

U dębu, któregoby nie mógł ladajako

Ruszyć, choćby się też beł miotał, nie wiem jako;

Ale mu nadto dziesięć pychoty przydali,

Aby go przez całą noc onę pilnowali,

Żeby się nie rozwiązał i potem na śpiących

Nie uderzył, bezpiecznie bez straży leżących.

78

U stołu bogatego w kosztowne przyprawy,

Kędy były uciechą namniejszą potrawy,

Więtszą część zabaw trawią i swojej rozmowy

O tem, jako był wielki on cud Orylowy

I że nie beł na świecie jeszcze drugi taki,

Co kiedy mu łeb utną albo członek jaki,

Przylepi go do ciała, skoro go namaca

I znowu się do boju ochotniejszy wraca.

79

Już był w swej książce Astolf nalazł, co psowała

Wszytkie czary i gusłom moc odejmowała,

Że póki włos śmiertelny poniesie na głowie,

Będzie miał Oryl całe i bezpieczne zdrowie;

Ale skoro mu będzie wzięty i urwany,

Tak zostanie od dusze zaraz odbieżany.

To Astolfowa księga wyraźnie mówiła,

Ale, jakoby on włos poznać, nie uczyła.

80

Nie inaczej się Astolf cieszył i radował,

Jeno jakoby już beł Oryla zwojował,

Tusząc sobie za pewne on włos wygrać na niem

I wziąć mu brzydką duszę za pierwszem potkaniem;

I obiecował tamże wszytko na się włożyć

Brzemię onego boju i Oryla pożyć

I zabić go niechybnie na śmierć, jednak z wolą

Dwu rodzonych, jeśli mu bić się z niem pozwolą.

81

Oni zaś radzi ten bój na niego puszczają,

Bo że się darmo tylko będzie bił, mniemają.

Już się ukazowała jutrzenka na niebie,

Gdy Oryl na plac wjechał, gotów ku potrzebie.

Zaczem z niem rozpoczynał Astolf onę sprawę,

Ten miecz w ręku, tamten ma ogromną buławę;

Miedzy tysiącem inszych radby mu co pręcej

Dał Angielczyk taki raz, żeby nie żył więcej.

82

Czasem lewą, czasem mu utnie rękę prawą,

Czasem pięść, że na ziemię upadnie z buławą;

Czasem go sztychem maca, gdzie nit blachy spina,

A czasem go po sztukach z obu stron ucina.

Ale je Oryl zbiera i lepi i jeszcze

Mocniejszy jest, przytknąwszy każdą na swe miejsce.

By go beł na tysiąc sztuk zdrapał[935] Astolf śmiały,

Widział, że się uzdrawiał i zostawał cały.

83

Nakoniec jeden spuścił na niego raz tęgi,

Ugodziwszy go w szyję właśnie między kręgi,

I głowę mu od ciała z hełmem oddzieliwszy,

Skoczył z konia, Oryla pewnie nie leniwszy,

I za krwawe ją włosy na ziemi porwawszy

I chyżo potem konia swojego osiadszy,

Bieżał z nią w pełnem biegu przeciwko Nilowi,

Odejmując ją sposób naleść Orylowi.

84

Nie postrzegł tego głupiec i z wyciągnionemi

Rękami koło siebie macał jej po ziemi;

Ale poczuwszy potem, że mu z nią ubieżał

Na zawodniku[936] Astolf, do swego też bieżał

I wskoczył nań i wodze wszytkie mu wypuścił

I za niem się, żeby go zgonił, w zawód puścił;

Chciał wołać: »Postój! postój!« ale mu ucięta

Gęba z głową już była od Astolfa wzięta.

85

Jednak się nic nie trwoży, mając całe nogi,

Bieży rączo, kładąc w bok koniowi ostrogi.

Ale i Astolf nie mniej Rabikana kole

I na zad go za sobą ma przez wielkie pole.

Potem wściągnąwszy konia, na łbie upatruje

I wszędzie kędzierzawe włosy przegarnuje,

Aza ten jako pozna, którem nie umiera

I którem Oryl śmierci tak długo odpiera.

86

Między niezliczonemi nie widzi żadnego,

Dłuższego i nad insze barziej skręconego;

Myśli, który ma obrać, żeby niepożyty

Oryl mógł, zwyciężony, być na śmierć zabity.

»Lepiej — pry[937] — wszytkie wyrwać«. Ale w onej dobie,

Nie mając brzytwy ani nożyczek przy sobie,

Ucieka się do szable, co tak ostra była,

Że mógł dobrze powiedzieć o niej, że goliła.

87

I za nos w jednej ręce szpetny łeb trzymając

I z przodku go i z tyłu często obracając,

Ogolił wszytkie włosy i między inszemi

Trafunkiem nalazł i on włos pogolonemi.

Twarz brzydkiej głowy zbladła i wszytka sczerniała

I widomy znak śmierci zaraz ukazała;

I tułów, co łeb goni i szuka swej szyje,

Spada z siodła i martwy ziemię sobą bije.

88

Astolf, gdzie beł rycerze i panie zostawił,

Z martwą się głową w ręku Orylową stawił,

Co wszytkie znaki miała zdechłego człowieka,

I pień jego leżący ukazał z daleka.

Ja nie wiem, jeśli okiem wesołem patrzali

Na Astolfa, choć mu twarz chętną ukazali,

Zazdrością przeciw niemu bracia przerażeni,

Że do zwycięstwa byli przezeń uprzedzeni.

89

Ale i obie panie zwycięstwu onemu,

Ja wierzę, że nie rady były książęcemu;

Bo żeby były miały dłuższe swe przewłoki

Dwiema braciej przeciwne niebieskie wyroki,

Które jem we Francyej prędką śmierć wróżyły,

Dlatego je z Orylem w bój były spuściły[938],

Chcąc ich tam bawić, ażby ze złemi skutkami

Gwiazdy minęły, co jem groziły śmierciami.

90

Starosta damiacki, skoro dostał nowej

Wiadomości o pewnej śmierci Orylowej,

Gołębicę wypuścił z listem, pod skrzydłami

Prędkiemi uwiązanem cienkiemi niciami;

Ta poszła do Kairu, z Kairu puszczono

Inszą zasię gdzie indziej, jako tam czyniono,

Tak, że wszytek za sześć, pięć lub cztery godziny

O śmierci Orylowej miał Egipt nowiny.

91

Skoro Astolf do końca on bój przyprowadził,

Namawiał cne młodzieńce i na to jem radził,

Acz oni sami przez się tego pożądali

1ostróg żadnych na to nie potrzebowali,

Aby na obronienie kościoła świętego

I na poratowanie cesarstwa rzymskiego

Wschodowemi się bawić wojnami przestali,

A sławy w swoich krajach ojczystych szukali.

92

I Gryfon i Akwilant na to pozwolili

I każdy swoję panią żegnał w onej chwili;

Które acz ich odjazdu barzo żałowały,

Odporu dać ich żądzej jednak nie umiały.

Wtem się w prawą z Astolfem pospołu puścili,

Zmówiwszy się, aby cześć świętem uczynili

Miejscom, gdzie Bóg żył w ciele, i pokłon oddali

Pierwej, niżby do pięknej Francyej jachali.

93

Mogli się byli w lewą drogę sposobniejszą

Obrócić i równiejszą i dobrze wcześniejszą[939],

Gdzieby byli nad morzem wszytkę drogę mieli;

Ale się w prawą udać, choć gorszą, woleli,

Bo ta do Palestyny miasta prosto wiedzie,

Że go ją, wolno jadąc, za sześć dni dojedzie.

Prawda to, że w niej więtsze niewczasy i głody,

Ale o trawę łatwiej i o zdrowe wody.

94

Skoro sobie potrzeby wszytkie sposobili,

Na Kaligoranta je olbrzyma włożyli,

Który tej beł wielkości i tej siły, żeby

I wieżęby beł uniósł, nie rzkąc ich potrzeby.

Kiedy już blizki koniec przykrej drogi mieli,

Z góry jednej wysokiej z daleka ujźrzeli

Świętą ziemię, gdzie Miłość najwyszsza zstąpiła

I nasze nieprawości krwią swoją omyła.

95

Tam Sansoneta[940] z Meki[941] swojego poznali

Znajomego właśnie, gdy do miasta wjeżdżali,

Sansoneta, który krom że pierwszej młodości

W pierwszem kwiecie wieku był, sławny z swej mądrości,

Z rycerskich dzieł, z dobroci wielkiej zawołany,

Od wszystkich poważany i beł miłowany,

Od Orlanda na naszę wiarę nawrócony

I jego własną ręką zaś potem okrzczony.

96

Zastali go, że zamek mocny miał na czoło[942]

Kalifowi postawić z Egiptu i wkoło

Chce Kalwaryjską górę murami mocnemi

I na równe pół mile okrążyć długiemi,

Kiedy byli przyjęci od niego z wesołem,

Ukazującem wnętrzny znak miłości czołem

I od niego z radością wielką prowadzeni

I w królewskiem pałacu jego postawieni.

97

Miasto Karła cesarza rządził i sprawował

Jerozolimskie państwo. Tamże mu darował,

Będąc wdzięczen ludzkości tak wielkiej, onego

Książę Astolf swojego olbrzyma wielkiego,

Który za dziesięć koni i wielkich noszenie

Stał ciężarów i mógł znieść nawiętsze kamienie;

Ale mu i sieć przytem darował, własnemi

Rękami urobioną Mulcyberowemi.

98

A Sansonet zasię dał Astolfowi za ty

Upominki do miecza pas piękny, bogaty,

Pas bogaty i piękny i na obie nogi

Z przęczkami i z bojcami złotemi ostrogi,

Co wierzyli, że były rycerza dzielnego,

Który pannę wyzwolił od smoka srogiego[943];

W Cefaloniej[944] mu się, gdzie w skarbie leżały,

Gdy ją wziął, z inszą były zdobyczą dostały.

99

Gdy tak w sercach skruszeni, w pokucie, w pokorze

Przez spowiedź w pewnem grzechy złożyli klasztorze,

Rozmyślali zbawiennej męki tajemnice,

Jerozolimskie wszytkie obchodząc świątnice,

Które dziś z wielką hańbą wszego chrześcijaństwa

U niezbożnego w ręku widziemy pogaństwa,

Europa zbrojna wszędzie i gdzie ich nie trzeba,

Wojny wiedzie, a tam nie, gdzieby jej potrzeba.

100

Kiedy tak nabożeństwo swe odprawowali,

Aby sobie odpusty święte pozyskali,

Jeden pielgrzym znajomy wtem z greckiej krainy

Gryfonowi żałosne powiedział nowiny,

Od jego pierwszej żądzej, od jego pierwszego

Zbyt dalekie i różne zamysłu dawnego;

Które mu takiem ogniem serce zapaliły,

Że z niego nabożeństwo wszytko wypędziły.

101

Jako jego nieszczęście chciało, rycerz młody

Miłował jednę panią, którą i z urody

Niepodobnie i z twarzy nadobnej chwalono —

Orygillą[945] ją własnem imieniem zowiono —

Ale zaś tak obłudną i takiej chytrości,

Takiej złości i takiej nieustawiczności,

Że by beł całe kraje zwiedził z swemi miasty,

Wierzę, żeby beł gorszej nie nalazł niewiasty.

102

W Konstantynopolu mu była zachorzała

Na bolączkę okrutną i tamże została;

A teraz się jej zdrowszej zastać spodziewając

I piękniejszej i z nią się cieszyć zamyślając,

Słyszy nędznik, że jako skoro ozdrowiała,

Z swem do Antyochiej[946] gamratem[947] jechała,

Bo będąc w takich leciech młodych, jakie miała,

Bez towarzysza sypiać tak długo nie chciała.

103

Odtąd, jako tej Gryfon dostał wiadomości,

Ustawnie wzdychał, pełny nieznośnej żałości;

Wszytkie uciechy, które inszem smakowały,

Jemu samemu gwałtem do serca nie chciały —

Niech to sobie uważy każdy, który czuje,

Że miłość w jego szkodach strzał swoich próbuje —

A to mu jeszcze więtszej przydawało męki,

Że swego złego odkryć wstydził się przez dzięki[948]

104

Dlatego, że Akwilant, brat jego rodzony,

W lepsze baczenie, w lepszy rozum opatrzony,

Nieraz go przedtem z onej miłości strofował

I wyrazić ją z serca gwałtem usiłował,

Tę, co według rozsądku jego między złemi

Białogłowami była nagorsza wszytkiemi;

Lecz ją Gryfon obmawia[949], gdy jej brat przygania:

Tak pospolicie mylą nas własne mniemania.

105

Przeto umyślił stamtąd ukradkiem przed bratem

Aż do Antyochiej sam jechać, a zatem

Wziąć tę, która mu serce jego była wzięła

I teraz mu je gwałtem za sobą ciągnęła,

I nad tem, co mu ją wziął, aby tylko smętną

Duszę ucieszył, pomstę uczynić pamiętną. —

Ale kończę, a skoro wytchnę sobie mało,

W drugiej pieśni wam powiem, co się potem stało.

Koniec pieśni piętnastej.

XVI. Pieśń szesnasta

Argument

Gryfon się Orygille szukać wyprawuje,

Którą z marnem Martanem nakoniec najduje

Niedaleko Damaszku. W boju chrześcijanie

Tysiącami padają, także i poganie.

Ale jeśli pogaństwo odnosi w bój srogi.

Wielką klęskę za miastem, tak wielkie pożogi

Rodomont czyni w mieście, tak wiele krwie leje,

Że nie łatwie rozeznać, gdzie się gorzej dzieje.

Allegorye

W tej szesnastej pieśni w Gryfonie, który się zaraz dał zwieść i oszukać niewiernej Orygilli, widzi się na oko, jako serce, opanowane od miłości, jest w mocy tego, którego miłuje, że je wiedzie i obraca, gdzie chce według wolej swojej, nie inaczej, jako jeździec obraca konia munsztukiem tam, gdzie mu się zda. W Karle potem i w Agramancie jest rzadki przykład dwu wielkich królów, z których jeden z wielką dzielnością dobywa, drugi broni miasta swojego.

1. Skład pierwszy

Ciężkie i wielkie męki bywają w miłości,

Którychem i ja siła ucierpiał w młodości

I wszytkiem na swą szkodę tak zebrał, strapiony,

Że mogę o nich mówić, jako wyuczony.

Jeślim kiedy co mówił, i dziś mówię szczerze

Tak w potocznej rozmowie, jako na papierze,

Że jedno jest złe lżejsze, niż drugie: mojemu

Wierzać w tem rozsądkowi możecie dobremu.

2

Mówiłem to i mówię: kto jest poimany

W godnem sidle i godnem węzłem uwiązany,

Chocia tej, do której się z sercem swem udawa,

We wszytkiem żądzej swojej przeciwnej doznawa,

Choć żadnej nie odnosi w miłości nagrody,

Choć w swej pracy i służbie ma widome szkody,

Kiedy on miejsce sercu wysokie obiera,

Nie ma płakać, choć mdleje i chocia umiera.

3

Niech ten płacze, kogo wzrok wesoły i włosy

Uwiązały potężnie pięknej, złotej kosy,

Pod któremi się kryje złe serce, zdradliwe,

Serce chytre, obłudne, plugawe, fałszywe.

Chciałby uciec, lecz jako jeleń postrzelony,

Gdzie bieży, strzałę w sobie niesie utrapiony,

Miłości swej i siebie wstydzi się samego

I inszem nie śmie odkryć przypadku swojego.

4

Tak się właśnie i teraz stało Gryfonowi,

Co nie może dać swemu poprawy błędowi,

Choć widzi, jako w miejsce obrócił niegodne

Do złośliwej Orgille[950] swe serce swobodne;

Ale i wolna wola żądzej postaremu

I rozum ustępuje zwyczajowi złemu:

Choć zła, choć niecnotliwa, choć pełna obłudy,

Szukać jej musi z pracą i z wielkiemi trudy.

5

Powiedziałem wam przedtem, jako z wielkiem żalem

Cicho i potajemnie jachał z Jeruzalem

I bratu się, kiedy miał jachać, nie ukazał,

Który mu często z serca tę miłość wyrażał,

I śpiesznie, konia często zajmując ostrogą,

Udał się w lewo lepszą i równiejszą drogą.

Za sześć dni do Damaszku przyjachał w Syryej,

Stamtąd się dalej udał ku Antyochiej.

6

Tam się potkał z rycerzem od Damaszku mila,

Któremu była dała serce Orygilla;

A zgadzali się dobrze obyczajmi złemi,

Jako się zioła z kwiaty zgadzają swojemi;

Oboje miało serce obłudne, zdradliwe,

Chytre, nieustawiczne, odmienne, fałszywe,

I oboje wejźrzeniem kryli i twarzami

Pięknemi swoje złości z cudzemi szkodami.

7

Jakom powiedział, jechał on rycerz, sam strojny

I na koniu przybranem pyszno, wszytek zbrojny.

Z niem zdradliwa Orgilla pospołu jechała,

Która się była w modry złotogłów ubrała;

Przy niem szli dwaj lokaje, którzy mu służyli,

I jeden szyszak za niem, drugi tarcz nosili,

Chcąc się pięknie w gonitwie w Damaszku ukazać,

Pewien, że go tak miano tem więcej poważać.

8

Bo od króla z Damaszku wielkie wywołane

Gonitwy pobudziły rycerze wybrane

Ze wszytkich stron, którzy się na to gotowali,

Aby jako najstrojniej na nie przyjachali.

Skoro zła nierządnica Gryfona ujźrzała,

Bojąc się słusznej kaźni, od strachu zmartwiała,

Wiedząc, że jej miłośnik nie jest tak ćwiczonem

I tak mężnem, aby miał porównać z Gryfonem.

9

Ale jako bezpieczna[951], śmiała i wprawiona,

Chocia wszytka drży strachem wielkiem przerażona

Twarz, przedsię głosu wzmaga, tak że w onej dobie

Nie pokazuje strachu żadnego po sobie;

I już się z swem gamratem[952] zmówiwszy, zmyślając

Niewymowne wesele i ręce ściągając,

Bieży ku Gryfonowi i w bok konia bije

I ściska go i chwilę wisi mu u szyje.

10

I z podchlebstwem postawy zwierzchniej słodkie słowa

Złączając, mówi z płaczem chytra białagłowa:

»Takli płacisz, miły mój, tej — skarżyć się muszę —

»Co cię barziej miłuję, niżli własną duszę,

»Że bez ciebia strapiona trwam już całe lato

»I drugie się poczyna, a ty nie dbasz na to?

»I bym beła wrócenia twojego czekała,

»Nie wiem, jeślibym była ten dzień oglądała.

11

»Gdym czekała, żebyś się z Nikozyej[953] wrócił,

»Dokądeś się odemnie do dworu obrócił,

»Gdyś mię w srogiej gorączce zostawił leżącą

»I na śmierć niewątpliwą widomie bieżącą,

»W ten czasem się, nieszczęsna, tego dowiedziała,

»Żeś do Syryej jachał; na com tak bolała,

»Że nie tusząc cię naleść, na tom się puściła,

»Żem się swą własną ręką mało nie zabiła.

12

»Ale fortuna przez swój dar niespodziewanie

»Pokazuje, że o mnie pilne ma staranie:

»Naprzód mi tego brata mojego posłała,

»Z któremem tu bezpieczna mej czci przyjachała;

»A teraz, co za szczęście najwiętsze poczytam,

»Zdarza mi, że się z tobą potykam i witam

»Prawie na czas; bo by kęs beła omieszkała,

»Umrzećbym była z wielkiej tęsknicę musiała«.

13

I dalej zła niewiasta słowy łagodnemi,

Chytrością niesłychaną wynalezionemi,

Tak dobrze one skargi swoje prowadziła,

Że na Gryfona wszytkę winę obróciła.

Wierzy, że ów nie tylko brat, jako udawa,

Ale jest jako ociec, ani zdrad poznawa,

Tak weń wszytko Orgilla złośliwa wmówiwszy,

Że mu się sam święty Jan ledwie zda prawdziwszy.

14

Nie tylko, że jej o on uczynek szkarady[954]

Nie strofuje, nie tylko nie karze jej zdrady

I nie tylko się nie mści nad jej miłośnikiem

O to, że się uczynił jej cudzołożnikiem,

Ale mniema, że sprawi i uczyni siła,

Jeśli się jej obroni, żeby nie włożyła

Wszytkiej winy na niego, i waży onego

Rycerza tak, jako jej brata prawdziwego.

15

I z niem do damaskich bram jedzie, rozmawiając,

I słyszy go na drodze sobie powiadając[955],

Jako tamże gonitwy beły zawołane

Na dworze syryjskiego króla wywołane,

Że każdemu bez braku, lub chrześcijaninem,

Lub inszego zakonu, lub jest poganinem,

Bezpieczeństwo i w państwie i w mieście dawają,

Póki one gonitwy na dworze trwać mają.

16

Ale tą historyą nie tak się zabawię,

Bo chytrą Orygillę do czasu zostawię,

Która nie jednej zdrady, ale tak ich siła

Na miłośniki swoje za swych dni użyła,

Abym się nie miał wrócić do wojska możnego

Na dwa kroć sto tysięcy, owszem tak wielkiego,

Że iskier nie ma więcej ogień poruszony,

Od którego beł Paryż szturmem uderzony.

17

Stanąłem beł u bramy, kędy z wielkiem trudem

Agramant szturm przypuścił z niezliczonem ludem,

Mniemając, że ten tam mur mniej beł opatrzony;

Ale nigdziej nie było mocniejszej obrony,

Bo tam beł cesarz Karzeł w swej własnej osobie,

Mając pierwsze rycerze i wodze przy sobie,

Dwu Gwidów, Angelinów i Angeliera,

Anina i Ottona i Berlingiera.

18

I ta i tamta strona przed pany swojemi

Chcą się dobrze popisać, na bój patrzącemi,

Gdzie i sławy i hojnych nagród dostawają

Ci, którzy krew i zdrowie w odwagę puszczają.

Ale nie tak się przecię poganie stawili,

Aby byli tak barzo nagrodę ważyli,

Bo ci, którzy pobici pod mury zostali,

Inszem wściekłej śmiałości zwierciadłem zostali.

19

Zda się, że grady z murów z gęstych strzał spadają,

Które na szturmujące pogany puszczają;

Huk się straszny po rządkiem powietrzu rozlega,

Od tej i owej strony aż nieba dosięga. —

Ale niech z Karłem czeka Agramant, o którem

Indziej powiem, a teraz obrócę się z piórem

Za strasznem Rodomontem, Marsem afrykańskiem,

Co krew leje w Paryżu w ludzie chrześcijańskiem.

20

Nie wiem, jeśli pomnicie, jako ten zuchwały

Poganin ludzie swoje wszytkie między wały

Wtóremi, a pierwszemi zostawił murami,

Łakomemi do szczętu pożarte ogniami,

Nad które straszniejszego nigdy pogorzenia

I sroższego na świecie nie było widzenia;

Wiecie, jako skok w miasto uczynił szalony

Przez ten przykop, którem jest Paryż obtoczony.

21

Skoro po smoczej skórze on tak zawołany

Poganin i po strasznem mieczu beł poznany,

Tam gdzie starzy i słabe i niemężne gminy

Piły wyciągnionemi uszami nowiny,

Taki płacz, wrzask i takie wołanie powstało

Z rąk łamaniem, że do gwiazd wysokich sięgało;

Nikt nie został na placu, wszyscy zuciekali[956],

Ci w kościołach, a ci się w domach zawierali.

22

Ale tego nie wszytkiem chce miecz piorunowy

Dozwolić, którem kręci Sarracen surowy;

Tu noga po kolana, tu po ud[957] ucięta,

Tu głowa od pnia leży swojego odcięta,

Tego poprzek przecina, temu ciężkiem razem

Głowę z piersiami dzieli stalonem żelazem;

A żaden mu z tak wielu, których siecze, goni,

Twarzy nie pokazuje ani mu się broni.

23

To, co lwica hirkańska[958] czyni mdłemu stadu,

To, co wilk przemorzony, szukając obiadu,

Pospolicie z owcami lub czyni z kozami

Na paszy pod wielkiego Krępaka górami,

To właśnie czynił srogi poganin i onem

Nie rotom, hufcom, pułkom do bojów zwiedzionem,

Ale mdłemu pospólstwu, słabemu, marnemu,

Pierwej umrzeć, niżli się urodzić, godnemu.

24

Między tak wielą rannych i zabitych zgoła

Jeden nie chce obrócić nań śmiałego czoła.

Ulicą, co tak pełna i ludna bywała,

Która idzie do mostu świętego Michała[959],

Bieży pędem okrutny król, krew rozlewając,

I piorunowem mieczem nakoło ciskając;

Nie patrzy, jeśli kto jest sługą, jeśli jaki

Zacny pan, dobry lub zły: u niego jednaki.

25

Nie pomaga pobożność jego kapłanowi,

Nie pomaga niewinność nic niemowiątkowi,

Oczy piękne i gładka twarz nie ma obrony,

Włos złotawy obfitą krwią jest splugawiony;

Bije starość dojźrzałą i tak swej dzielności

Poganin próbę czyni, jako i srogości,

Bo bez braku[960], bez względu żadnego w człowieku

Nie rozeznawa stanu i płci ani wieku.

26

Nie tylko się na ludzką krew zapędzonego

Gniew i wściekłość rozciąga króla niezbożnego,

Ale domy i bogom oddane kościoły

Ogniami pożercami[961] obraca w popioły.

Domy nie beły w one czasy murowane,

Ale, jako słychamy, znać wszytkie drzewiane;

I wielkie podobieństwo, bo w Paryżu jeszcze

Z dziesiąci części część jest takich na to miejsce.

27

Zda się, że straszne ognie z tak wielką pożogą

Tak wielkiej nienawiści nasycić nie mogą:

Gdzie się ujmie rękami, z wielkiem podziwieniem

Dom obali, a tylko za jednem trząśnieniem.

Wierzcież mi, żeście jeszcze działa nie widzieli

Tak wielkiego, któreby, kiedy je wystrzeli,

Tak uderzone mury i ściany waliło,

Jako tam jego jedno trząśnienie czyniło.

28

Kiedy tam król okrutny wewnątrz jednem razem

Tak wielką szkodę czynił ogniem i żelazem,

By się było powiodło spół Agramantowi,

Szedłby beł Paryż na łup nieprzyjacielowi.

Ale nie mógł, bo nalazł wstręty i zawady

Od Rynalda, który mu z Angliej na zady

Przyszedł z ludem angielskiem i z szkockiem ćwiczonem,

Od anioła z Milczeniem tam przyprowadzonem.

29

Bóg chciał, że właśnie w ten czas, gdy Rodomont srogi

Wpadł do miasta i takie uczynił pożogi,

Z możnem wojskiem angielskiem pod paryskie mury

Przybliżył się przesławny rycerz z Białej Góry.

Trzy mile wyszszej ujął Sekwanę mostami

I poszedł w lewą rękę krzywemi drogami,

Bo mając na pogany uderzyć, od wody

I od rzeki nie chciał mieć wstrętu i przeszkody.

30

Sześć tysięcy piechoty przeprawił przebranej,

A jezdy zaś tysiąca dwa lekko ubranej;

Piechotę pod chorągiew dał Odoardową,

A jezdę chciał pod sprawą mieć Arymanową,

Chcąc, aby się chorągwie drogami puściły,

Które od pikardzkiego morza prowadziły,

I żeby przez świętego bramę Dyoniza[962]

I świętego Marcina[963] weszli do Paryża.

31

Z temi ludźmi tąż drogą wysłał z dobrej rady

Wozy, juki i insze wojskowe zawady;

Sam wzwysz poszedł z inszemi wojskami nakoło,

Ubezpieczywszy dobrze i boki i czoło;

Miał i mosty i łodzie, nie chcąc się na brody

Spuszczać, chcąc prześć bezpiecznie Sekwanine wody;

Mosty zrzucił za sobą, skoro lud przeprawił

I w piękny, szyk Angliki i Szoty postawił.

32

Ale około siebie pierwej zgromadziwszy

Rotmistrze i rycerstwo pierwsze i wstąpiwszy

Na pagórek, przy brzegu z równiny wydany,

Że od wszytkich widziany i mógł być słyszany,

Tak mówił: »Macie za co dziękować wiecznemu,

»Że was tu przyprowadził, Twórcy niebieskiemu,

»Co wam śle za mały trud tak wielkie nagrody:

»Sławę i cześć nad wszytkie na świecie narody.

33

»Wy dziś wielkich monarchów dwu[964] wyswobodzicie,

»Jeśli to z obleżenia miasto wyzwolicie:

»Naprzód króla waszego; temu do wolności

»I do swobody pomódz macie z powinności;

»Więc cesarza, którego między co lepszemi

»Kłaść może[965], co kiedy rząd czynili na ziemi,

»I z niemi insze króle i wielkie książęta,

»Rycerze z różnych krajów i przednie panięta.

34

»Nie tylko dobrodziejstwo samem Paryżanom,

»Jeśli ich obronicie miasto złem poganom,

»Uczynicie, co teraz będąc w obleżeniu,

»Nie tak się o się boją i są w utrapieniu,

»Jako o miłe syny i żony strwożone,

»W temże niebezpieczeństwie z niemi położone,

»I o panny, oddane ślubem Chrystusowi,

»Aby nie szły na hańbę nieprzyjacielowi.

35

»Mówię, że jeśli przez was ustąpią poganie,

»Nie tylko wam sam Paryż powinny zostanie,

»Ale i wszytkie kraje nakoło przyległe,

»Nie tylko blizkie, ale daleko odległe;

»Bo niemasz w chrześcijaństwie nigdziej tego kraju,

»Coby tu nie miał ludzi swojego rodzaju,

»Tak, że jeśli zwycięstwa męstwem dostaniecie,

»Tak wiele sobie krajów tem obowiążecie.

36

»I jeśli tem Rzymianie koronę dawali,

»Co jednego ojczyca[966] tylko wybawiali,

»Wy jakicheście godni nagród i korony,

»Wybawiając tak wielki, tak lud niezliczony!

»Ale jeśli tak święty uczynek z zazdrości

»Skutku swego nie weźmie albo z nikczemności,

»Tak, że nieprzyjaciele Paryża dobędą,

»Niemcy pewnie i Włoszy bezpieczni nie będą.

37

»I wszytkie insze państwa pójdą na łup pewnie,

»Gdzie Tego chwalą, który za nasze na drewnie

»Grzechy umarł. — I na to ponno się spusczacie,

»Że od tego pogaństwa przez morze mieszkacie. —

»Lecz jeśli z Zybeltery wyszli w insze czasy

»Od Alcydowych znaków[967], jako piszą waszy,

»I odnieśli zdobyczy i łupy z Angliej,

»Co będą czynić, jeśli dostaną Francyej?

38

»Ale, choćby was sława sama nie ruszała,

»Choćby was do tej sprawy cześć nie zagrzewała,

»Pospolita powinność jest jeden drugiego

»Ratować, co słuchamy kościoła jednego.

»Ja upewniam, że jeśli siły przyłożycie

»Jaką trochę, przeciwną stronę zwyciężycie:

»Widzę ludzie nikczemne, marne, potrwożone,

»Bez serca i bez siły, nagie[968], niećwiczone«.

39

Takiemi w one czasy i lepszemi słowy,

Będąc dobrego głosu i dobrej wymowy,

Cny Rynald jeszcze więcej do boju onemu

Przydał żądzej i chęci rycerstwu zacnemu,

Co było, jako mówi przypowieść, koniowi

Przydać bojca, co rączo bieży ku kresowi.

Skoro skończył przemowę, pod rozwinionemi

Chorągwiami się hufce ruszały swojemi.

40

Cicho i bez wołania, w piękny szyk sprawione,

Szło mocne wojsko, na trzy części rozdzielone.

Nad Sekwaną ozdobę dał królewicowi

Pierwszą wprzód się z pogaństwem potkać Zerbinowi;

Ludziom z Irlandy kazał rozciągnionem czołem

Więcej pola zajmować i iść więtszem kołem,

We śrzodku lud angielski zawiera ochotny

Z cnem książęciem z Linkastru, jezny i piechotny.

41

Kiedy tak w drogę ruszył hufce za hufcami,

Sam wprzód poszedł nad rzeką, zawsze nad brzegami,

Z ludem szkockim książęcia Zerbina mijając

I wszytko wojsko, co z niem było, wyprzedzając,

Aż na króla z Oranu i króla Sobryna

Trafił, z któremi była i insza drużyna,

Ćwierć mile od Hiszpanów straży odprawując[969]

I z tamtej strony i dróg i pola pilnując[970].

42

Wtem wojsko chrześcijańskie, które z tak wiernemi

I z tak przewodnikami podeszło dobremi,

Bo anioła za wodza i Milczenie miało,

Więcej cichem i niemem zostawać nie chciało;

Czując nieprzyjaciela, okrzyk uczyniło

Jednostajny i w głośne trąby uderzyło,

I strasznemi, co nieba tykały, dźwiękami

Przeraziło pogaństwo zimnemi mrozami.

43

Rynald wprzód przed wszytkiemi ostrogą po boku

Konia kole i bieży, drzewo niosąc w toku,

I na strzelenie z łuku zostawuje roty

Za sobą, do Marsowej kwapiąc się roboty.

Jako więc wicher z szumem zmieszany przychodzi

I straszną niepogodę za sobą przywodzi,

Z takiemi zawołany rycerz z hufca pędy

Biegł na nieprzyjacielskie zastawione rzędy.

44

Ujźrzawszy Sarraceny na się następ[971] taki,

Strachu i przyszłej klęski ukazują znaki;

Widać, że jem drżą drzewa pochylone w ręku,

Nogi w strzemionach, wodza trzymane u łęku.

Sam Pulian nie znając Rynalda mężnego,

Strachu nie pokazuje po sobie żadnego

I tak tęgiego wstrętu się nie spodziewając,

Bieży przeciwko niemu, na cwał popuszczając.

45

I w poskoku składa się za drzewem i zbiera

Wszytko ciało do kupy jednej, potem zwiera

Zawodnika[972] obiema zaraz ostrogami

I wypuszcza mu na bieg rzeźwiejszy wodzami.

Drugi męstwa nie zmyśla, ale uderzeniem

Pokazuje, że się w niem zgadza rzecz z imieniem

I że kopią także kształtnie złożyć umie

I że się na tem, jako ćwiczony, rozumie.

46

Obadwa uderzeniem równi sobie byli,

Bo tak, jako mierzyli, w głowy się trafili,

Ale bardzo nierówni męstwem i żelazem.

Tamten przebił przez szyszak, a ten zdechł zarazem.

Nie po tem męstwa poznać, kiedy kto w poskoku

Dobrze zmierzy i kształtnie drzewo niesie w toku,

Ale i szczęścia trzeba; bo nic nie pomoże

I nic męstwo bez niego albo mało może.

47

Zabiwszy Puliana Rynald z temże drzewem

Na króla orańskiego bieży z wielkiem gniewem,

Który w serce ubogi i barzo beł mały,

W kości i w mięso wielki i zbyt okazały.

Beł godny on raz, chocia nizko go wymierzył,

Choć go w koniec paiże[973] u spodku uderzył;

I jeśli go kto gani i oń mu przymówi,

Że nie mógł wyszszej dosiądź, Rynald się wymówi[974].

48

Nie mogła żadną miarą tak ciężkiego raza

Wytrzymać tarcz, choć beła z twardego żelaza;

Na dwa łokcia i więcej przez nię tak przepadła,

Że dusza przez brzuch skłóty z olbrzyma wypadła.

Rozumiejąc, że ciężar ciała swego pana

On cały dzień miał nosić koń króla z Orana,

Rynaldowi w myśli swej cicho czynił dzięki,

Że go wyzwolił z prącej i z tak wielkiej męki.

49

Złamawszy drzewo Rynald, koń obraca, który

Tak lekki jest, jakby miał skrzydła jakie z pióry,

I gdzie najwiętszą gęstwę obaczy i kędy

Nacieśniejszy huf, wpada i przerywa rzędy

I nakoło Fusbertą[975] ukrwawioną siecze

I przecina ją zbroje, pancerze i miecze;

Żadne żelazo, żaden blach[976] jej nie hamuje,

Wszędzie ostrzem przepada i ciało najduje.

50

Ale nie na wiele zbrój i blachów trafiała,

Na którychby się ostra broń bawić musiała,

Więcej pawęz[977] skórzanych i tarczy drzewianych

I kaftanów, bawełną gęstą przetykanych;

Dla tego niemasz dziwu, że gdziekolwiek spada,

Siecze, psuje, dziurawi, kole i przepada;

Tak się jej wszytko broni, jako gradom kłosy,

Albo tak, jako trawy zębom ostrej kosy.

51

Już beł wszytek on wielki hufiec rozgromiony,

Kiedy pierwszy pułk szkocki nastąpił sprawiony;

Przed nim Zerbin królewic z drzewem wymierzonem

Ukazował tor hufcom sobie powierzonem;

Za niem z niemniejszem pędem Szotowie bieżeli

W tamtę stronę, gdzie swego hetmana widzieli,

I nie inaczej wszyscy biegli na pogany,

Jeno, jako zgłodzeni wilcy na barany.

52

Wtem wszyscy rączem koniom rzeźwiej popuścili,

A skoro się do siebie wzajem przybliżyli

I on tak mały rozdział i pole zginęło,

Które strony dzieliło i nagle zniknęło,

Począł się taniec, mało podomno widziany,

Bo sami tylko siekli Szotowie pogany,

Sami tylko poganie byli tak strwożeni,

Jakoby byli na śmierć tam byli zwiedzieni.

53

Każdy się Szot zdał, jako ogniem zapalony,

Każdy poganin zhnnem mrozem przerażony,

Mniemając — taki ból z ran, taką mieli mękę —

Że każdy z naszych miał mieć Rynaldowę rękę.

Wtem począł następować król Sobryn z swojemi,

Niżli pierwszy, bez chyby daleko lepszemi;

Bo i ćwiczeńszy byli i lepiej ubrani

I od lepszego wodza beli sprawowani.

54

Między afrykańskiemi, jako powiadali,

O Sobrynowych ludziach najwięcej trzymali.

Dardynel, król z Zumary potem ruszył swoje,

Gorzej ubrane i mniej doświadczone w boje,

Chocia się na niem szyszak lśniał bogaty, nowy,

I sam beł zbrojny wszytek od stopy do głowy.

Czwarty hufiec, już lepszy, za Dardynelowem

Szedł w bój z Izolierem, bratem Feratowem.

55

Skoro Izoliera z rycerstwem z Nawarry,

Wchodzącego w bój, ujźrzał Trazon, książę Marry[978],

Rad, że się w onej zacnej najduje potrzebie,

Swem rycerzom, których miał bliżej koło siebie,

Przykład niewymownego męstwa pokazuje

I w czyn straszny Marsowy ochotnie wstępuje;

Aryodant swe ludzie ruszył za Trazonem,

Co nowo był książęciem z Alby uczynionem!

56

Z różnych muzyk, to bębnów, to dźwięk trąb krzykliwych,

To z cymbałów pogańskich i z surm przeraźliwych,

Złączał się z inszem z łuków i kusz wystrzelanych

I z kamieni, z wojennych czynów[979] wyciskanych,

I co najwięcej biły nieba, z narzekaniem

Bitych ludzi i z rannych stękaniem, wołaniem;

I beł taki, jaki jest Nila, gdy spadając,

Szumi, strasznem sąsiady hukiem ogłuszając.

57

Wielki cień od strzelania tej i owej strony

Niebo kryje nakoło nad wojski skupiony;

Dychanie, para z potów z prochem się mieszają

I na powietrze chmury czarne posyłają.

Jedno tam, a drugie sam wojsko następuje,

Widać, jako to goni, to w zad ustępuje;

W temże miejscu lub blizko ci, co zabijają,

Przy zabitych od siebie sami umierają.

58

Gdzie jeden hufiec, wielkiem spracowany trudem,

Ustąpi, drugi z świeżem następuje ludem;

I tej i owej stronie ludzie przybywają,

Tu jezdy, a tu lekkie piechoty puszczają.

Ziemia, co wojska dźwiga, wszytka sczerwieniała

I zielony, piękny płaszcz w krwawy odmieniała;

Gdzie było pierwej różnych barw kwiecie obfite,

Leżą na pował ludzie i konie zabite.

59

Jeśli kto jeszcze kiedy w niedoszłej młodości

Ukazał próbę męstwa i swojej dzielności,

Tedy Zerbin królewic, który niesłychane

Dzieła w on czas poczynił i ledwie widziane.

Ale i Aryodant znak serca wielkiego

Ukazał w oczach ludu swojego nowego,

Uderzywszy się mocno o Kastylijczyki

I o Izoliera z jego Nawarczyki.

60

Trafiło się tem czasem: Moskin, rycerz młody,

I Kalinder, brat jego, mąż pięknej urody,

Bękarci Kalabruna, króla z Aragony,

I trzeci, Kalamidor, rodem z Barcelony,

Żądzą sławy zagrzani, pozad zostawiali

Swe chorągwie i z swych się hufców wysadzali

I wszyscy na Zerbina oraz uderzyli;

Ale jego nie, tylko koń pod niem zabili.

61

Koń, trzema kopiami na wylot przebity,

Padł na ziemię przez dusze; ale niepożyty

Zerbin prętko na nogi niestrwożony wstawa

I na tych się, co mu koń zabili, udawa.

Napierwej Moskinowi, zbyt nieostrożnemu

I na koniu nad sobą w miejscu stojącemu,

Bo go Moskin poimać i wziąć myślił w troki,

Ze spodku strasznem sztychem przebił oba boki.

62

Skoro Kalinder ujźrzał nędznego Moskina,

Zabitego, jakoby ukradkiem Zerbina

Chce potrącić ze wszystkiej mocy zwartem koniem.

Ale nie tak beł słaby, jako trzymał o niem;

Porwał konia za munsztuk Zerbin, uskoczywszy,

Na ziemię go, skąd nie wstał nigdy, obaliwszy,

Że się więcej nie karmił owsem ani sianem,

Bo go zabił pospołu jednem cięciem z panem.

63

Widząc to, Kalamidor nie miał czego czekać

I nawróciwszy konia, chce na zad uciekać;

Ale go ściga Zerbin i za niem się puszcza

I na niego srogi raz cięty z góry spuszcza.

Cięcie straszne tam, gdzie wzrok mierzył, nie doniosło,

Jednak wymierzonego miejsca blizko doszło;

Bo królewic samego nie mógł dosiądź pana,

Ale konia ciął, że padł i ściągnął kolana.

64

Lazł, zbywszy Kalamidor konia, na bałuku,

Aby uciekł; wtem na głos tak. wielkiego huku

Książę z Marry ratować Zerbina pośpieszał

I koniem go podeptał i z ziemią pomieszał.

Aryodant z Lurkaniem, gdzie beł obtoczony

I od nieprzyjaciela królewic ściśniony,

I inszy cni rycerze zewsząd się zbiegają

I aby konia dosiadł, pomoc mu dawają.

65

Aryodant miecz straszny kręcił wielkiem kołem,

Oczem umie Artalik powiedzieć z Mirkołem,

Ale jeszcze Kazimierz lepiej i Arbali

Siłę jego i rękę potężną poznali:

Pierwszy dwa żywo uszli z ranami wielkiemi,

Pośledniejszy[980] zabici, zostali na ziemi.

Niemniej mężnie Lurkani z mieczem się uwija,

Siecze, rąbie, obala i na śmierć zabija.

66

Ale nie wierzcie, aby bój między polami

Mniejszy beł, niż nad rzeką z nieprzyjaciołami;

Nie mniemajcie, aby te wojska próżnowały,

Co pod sprawą książęcia z Linkastru zostały.

Te na hufce hiszpańskie mężnie uderzyły

I chwilę równe sobie obie stronie były,

Bo i jeźni i pieszy i sami wodzowie

Z obu stron dali sobie jednako po głowie.

67

Oldrat, książę z Glocestry, naprzód poszedł śmiały

I książę z Eboraku, Fieramunt wspaniały,

Więc cne książę z Klarence, Henryk zawołany,

Więc grabia z Warwecyej, Rykardus nazwany,

Na czoło Mataliście i Follikonowi

Z ich pułkami wielkiemi i Barykundowi;

Pierwszy miał Almeryą, a drugi sprawował

Granatę, w Majoryce Barykund panował.

68

Wielką chwilę straszliwa bitwa w równi trwała

I jedna strona więcej nad drugą nie miała.

To szły, to się wracały wojska zapędzone,

Jako zboża majowem wiatrem uderzone,

Albo morze przy brzegu, które to przychodzi,

Nigdy w miejscu nie stojąc, to zasię odchodzi;

Nakoniec, gdy fortuna chwilę poigrała,

Od prawdy się na szkody pogańskie wracała.

69

Trafiony od książęcia z Glocestry do czysta,

Wypadł z siodła na ziemię śmiały Matalista;

W tenże czas i Fieramunt wielką ranę drzewem

Zadał Follikonowi pod ramieniem lewem;

Obudwu poimano, obadwa więźniami

Pod strażami zostali między Anglikami.

Tamże i Henryk wpadszy między gęste szyki,

Książę z Klarence, zabił króla z Majoryki.

70

Odtąd się zaraz trwożyć poczęli poganie,

A brać za tem zdarzeniem serce chrześcijanie.

Tamci lękliwe tyły wszędzie obracali,

A naznaczone swoje miejsca zostawiali;

Ci zasię nic inszego prawie nie czynili,

Jeno pomykając się, bili i gonili,

I by nie świeża pomoc, wojsko rozgromione

Już było w tamtej stronie pogańskie stracone.

71

Ale Ferat, który się od króla swojego

Nie chciał nigdy oddalić barzo, Marsylego,

Widząc zbite chorągwie przez nieprzyjacioły

I wojsko porażone mało nie na poły,

Bijąc konia ostrogą w oba boki, bieżał

Z wielkiem pędem i właśnie w ten czas tam przybieżał,

Gdy Olympius z Serry[981], kopią przebity,

Prawie na jego oczu z konia spadł, zabity.

72

Olympius młodzieńczyk, który głos pieszczony,

Głos łagodny zgadzając z dźwiękiem słodkiej strony,

Miał tę sławę, że serca nawiętszej twardości

Umiał miękczyć: takiej beł głos jego wdzięczności;

Szczęśliwy, kiedyby beł na tej czci przestawał,

I w boje się i w czyny marsowe nie wdawał

I dał pokój łukowi, szabli i kopiej,

Dla których w młodem wieku umarł we Francyej.

73

Skoro tego, którego tak barzo miłował,

Ujźrzał Ferat zabitem, poczuł, że żałował

Barziej tego jednego, niż inszych tak wiele

Tysięcy, porażonych przez nieprzyjaciele;

I tego, co go zabił, z góry ciężkiem razem

Przeciął nieuchronionem przez szyszak żelazem,

Przez czoło i przez piersi; a temu na oczy

Wpada sen nieprzespany wiekuistej nocy.

74

Ale nie na tem stanął; kręci miecz nakoło,

Miecz ostry, miecz śmiertelny, tego zatnie w czoło,

Tego w piersi, to głowy, to ręce ucina,

I im dalej, tem więcej srożyć się poczyna,

Krew z duszami wylewa i swe ku bojowi

Nawraca i lękliwe chorągwie stanowi;

Tak wojsko, już po wielkiej części nachylone,

Wspiera znowu, do boju strasznego wrócone.

75

Tem czasem król Agramant, sławy i czci chciwy

I krwie nieprzyjacielskiej, wchodzi w bój straszliwy.

Ma z sobą Faruranta, przywojcę wielkiego,

Sorydana, Balwerca nieokróconego,

I z mężnem Bambiragiem króla Pruzyona

I inszych, których trudno mianować imiona,

Tak wiele, żeby łatwiej mógł zliczyć obfite

Liście z drzew, mroźnem wiatrem w jesieni obite.

76

Agramant król, bojąc się o swoje namioty,

Wziąwszy od murów lżejszej jazdy i piechoty

Przebrany wielki hufiec, tam go wyprawuje,

Kędy niebezpieczeństwo wielkie upatruje,

I fezkiemu go daje i zleca królowi

I każe z niem wstręt czynić z Irlandy ludowi,

Który wielkiem zachodził kołem, chcąc na wozy

I na źle opatrzone uderzyć obozy.

77

Król z Fezy przypadł prętko, gdzie beł wyprawiony;

By beł namniej omieszkał, obóz beł stracony.

Ostatek król Agramant do kupy gromadzi

I dzieli go na hufce i w bój go wprowadzi;

Sam się, gdzie go najpilniej, nad rzekę udawa,

Tam, gdzie lękliwe tyły lud jego podawa

I skąd poseł Sobrynów przyszedł przeciw mocy

Nieprzyjacielskiej prosić o prędkie pomocy.

78

W jednem pułku za sobą wiódł wojska swojego

Połowicę, że Szoci od huku samego

Zadrżeli i tak jem strach serca opanował,

Że każdy już swe miejsce i cześć zostawował;

Zerbin i Aryodant tylko w onej chwili

I Lurkani się wielkiej mocy zastawili[982],

I Zerbin, co beł pieszo zewsząd ogarniony,

Zginąłby beł bez prętkiej i wczesnej obrony.

79

Ale Rynald, który się był za pogańskiemi

Zagonił chorągwiami uciekającemi,

Stąd, gdzie go niewesoła zastała nowina,

Że z konia królewica zwalono Zerbina

I że w niebezpieczeństwie wielkiem, obtoczony

Od pogaństwa nakoło, bardzo beł ściśniony,

Wypuściwszy wodzami na Bajardzie rączem,

Bieży i Szotom czyni wstręt uciekającem.

80

Zawraca ich i woła głosem: »Gdzie bieżycie?

»Co to jest, że się teraz tak barzo boicie

»Nikczemnego pogaństwa, miejsc swych odbiegając

»I na cześć, na powinność swą nie pamiętając?

»Tenli to łup wydarty jest nieprzyjaciołom,

»Na ozdobę ojczystem oddany kościołom?

»Piękna zaprawdę sława, tak na sztych wydany

»Króla naszego syn, sam pieszo odbieżany!«

81

Drzewo od giermka wziąwszy, gdzie przeciwna strona

Śmiele następowała, widzi Pruzyona,

Króla alwarackiego, i tak weń zawadza,

Że go z siodła daleko od konia wysadza;

Agrykalta zabija, łeb Bambiragowi

Ucina, ranę wielką dał Sorydanowi;

I tegoby był zabił, ale nie wytrwało

I kruche w uderzeniu drzewo się złamało.

82

Zbywszy drzewa, dobywa szable doświadczonej

I tnie ją Serpentyna po zbroi stalonej;

Sczarowanemu szkodzić nie może żelazu,

Ale on spada z siodła od ciężkiego razu.

Tak Zerbinowi, który beł zewsząd ściśniony

Od gęstych nieprzyjaciół, czyni plac przestrony,

Że łatwie konia dosieść mógł między onemi,

Co samopas biegały z siodłami próżnemi.

83

Prawie na czas; bo by był namniej omieszkanie

Uczynił, nie miałby beł czasu na wsiadanie,

Bo Agramant i Sobryn właśnie w onej chwili

I Dardanel z Balastrem królem nastąpili.

Ale już beł na koniu i nieuchroniony

To tam, to sam nakoło kręcił miecz skrwawiony,

To tego, to owego w piekło posyłając,

Nowinami tamten świat z tego obsyłając.

84

Pan z Białej Góry[983], który zawżdy taki bywał,

Aby swej broni na co najwiętszych używaj

Widząc, jakie Agramant próby swej śmiałości

Na chrześcijanach czynił i jakie dzielności,

Wszędzie, gdzie się obrócił, gęsty szyk mieszając,

Bieży nań wielkiem pędem, wodze wypuszczając,

I przypadszy tak mocno trąca go Bajardem,

Że i z koniem uderzył ziemię bokiem twardem.

85

Kiedy tak obie wojska w polu się mieszały

I jedno drugie bojem straszliwem nękały,

Rodomont słabe gminy siecze i w popioły

Obraca pyszne dwory i piękne kościoły.

Cesarz do tego czasu nie ma żadnej sprawy

O tej klęsce i indziej ma swoje zabawy,

Przyjmując z Odoardem w miasto Arymana

Z posiłkami, które słał kraj króla Brytana.

86

A wtem jeden na twarzy wybladły, strwożony,

Że ledwie mógł odetchnąć, w biegu umęczony,

Niż począł co inszego, na sercu ujęty

Strachem wielkiem, powtarza: »Niestetyż! niestety!

»Dziś upadnie, cesarzu wielki, rzymskie państwo,

»Dziś opuścił i w zgubę dał Bóg chrześcijaństwo:

»Dyabelstwo dżdżem podomno z góry pospadało,

»Aby się już w tem mieście więcej nie mieszkało.

87

»Nikt inszy być nie może, jeno czart złośliwy,

»Co miasto z gruntu niszczy i lud nieszczęśliwy.

»Patrzaj na gęste dymy z ogniów podnieconych

»I perzyny z kościołów i domów spalonych!

»Jeśli, cesarzu, słudze nie wierzysz twojemu,

»Uwierz ludu twojego płaczowi wielkiemu

»I narzekaniu, które niebiosa przechodzi,

»A jeden tego tylko wszytkiego dowodzi[984]«.

88

Jaki ten bywa, który pierwej pospolicie

Usłyszy zgiełk i wielkich dzwonów gęste bicie,

Niżli ogień obaczy, od wszytkich widziany,

Okrom niego, co go ma nabliżej swej ściany:

Taki beł właśnie cesarz, słysząc te nowiny

I widząc gęste dymy i lekkie perzyny,

Obraca się z swojemi ludźmi, gdzie wołanie

I zgiełk słyszy i ono wielkie narzekanie.

89

Więtszą część wojewodów swoich i przedniejsze

Rycerze cesarz z sobą bierze i godniejsze

1chorągwie obraca prosto ku rynkowi,

Gdzie Rodomont dogrzewał płochemu gminowi;

Okrucieństwa straszliwe znaki wyrażone,

Wszędzie widzi ciał ludzkich sztuki rozprószone —

Ale się nie chcę więcej przykrzyć uszom waszem:

Kto chce ostatka słuchać, wróć się inszem czasem.

Koniec pieśni szesnastej.

Orland szalony

Tom II

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

XVII. Pieśń siedmnasta

Argument

Karzeł na Rodomonta ludzie swoje wiedzie.

Gryfon do Norandyna na gonitwy jedzie,

W których nikczemny Martan ukazuje tyły

I daje znać, że słabe ma serce i siły;

Potem, aby sromoty Gryfona nabawił,

Zbroję mu jego ukradł i znowu się stawił

Na dwór, od Norandyna barzo szanowany;

Hańbę ma za Martana Gryfon rozumiany.

Allegorye

Przez Rodomonta w tej siedmnastej pieśni, który przybiegł i spalił część wielką Paryża, a żaden mu się oprzeć nie śmiał, pokazuje się nikczemność wielka, która się pospolicie najduje w nizkiem i podłem gminie. Przeciwnem obyczajem w cesarzu Karle, który z wielką dzielnością idzie przeciwko niemu z swojem rycerstwem, pokazuje się męstwo, które się pospolicie najduje w szlachetnych i wysokich animuszach. W Norandynie mamy przykład wiernego i prawdziwego miłośnika i wielkiego i hojnego króla. W Martanie ukazuje się, jako zawsze ludzie serca nizkiego i podłego są źli i siła o sobie rozumieją.

1. Skład pierwszy

Bóg sprawiedliwy, kiedy nasze nieprawości

Mijają kresy łaski i jego litości,

Aby pokazał, że jest niemniej sprawiedliwy,

Jako dobry, łaskawy, jako litościwy,

Częstokroć na świat srogie tyranny podawa

I na złe jem[985] dowcipu i siły dodawa;

Tak okrutnego Syllę, tak i Maryusza,

Tak obudwu Neronów[986], tak dał i Kajusza[987].

2

Tak i Domicyana, tak i Antonina,

Ostatniego tak wziąwszy z plugawego gmina,

Podwyszszył i cesarstwo dał Maksyminowi[988]

I dawniejszego wieku Teby Kreontowi[989];

Tak chciał Mezencyusza[990] mieć agilińskiego

Ludu srogiem tyrannem, tak czasu bliższego

Za jego dopuszczeniem włoski kraj Gotowie

I Hunnowie psowali i Longobardowie.

3

Co mam o Ecelinie[991] albo o Attyli

I inszych wielu mówić, którzy świat niszczyli

I których często podług swej sprawiedliwości

Bóg daje na karanie naszych nieprawości?

Nie tylko dawnych wieków siła tego mamy

Przykładów, ale i dziś tego doznawamy,

Kiedy nam, nędznem trzodom, w te dni nieszczęśliwe

Miasto pasterzów daje wilki drapieżliwe,

4

Co na tem mało mają, iż się, żal się, Boże,

Tak wiele mięsa w brzuchach ich zmieścić nie może,

Ale głodniejszych wilków poźrzeć nas wołają,

Którzy za wysokiemi górami mieszkają.

Nie mogą się porównać kości pod Kannami,

Trebią, Trazymenem — mem zdaniem — z kościami

Temi, które po brzegach i po polach leżą,

Gdzie Roncus[992], Mela[993], Tarus[994] i Atesis[995] bieżą.

5

Bóg pozwala, abyśmy za nasze złośliwe

Ustawiczne występki i grzechy brzydliwe,

Byli karani jeszcze przez gorsze narody,

Odnosząc spustoszenia i niezmierne szkody.

Przydzie ten czas, że i my także ich pójdziemy

Ziemie psować, jeśli się kiedy polepszemy,

Kiedy i oni także przez swe nieprawości

Przywiodą wieczną Dobroć do zapalczywości.

6

I ci na on czas pewnie musieli swojemi

Boga barzo urazić grzechami ciężkiemi,

Bo poganie wszytkie ich miejsca napełnili

Obelżeniem i wszytek ich kraj połupili;

Ale najbarziej byli nędzni dnia onego,

Obciążeni od gniewu Rodomontowego.

Powiedziałem, że o niem dano znać Karłowi

I że bieżał, aby go nalazł, ku rynkowi.

7

Widzi, jadąc, pobite ludzie, rozwalone

Kościoły i pałace pyszne popalone,

Wielką część miasta pustą, że rzadko słychano,

Rzadko takiej srogości przykłady widziano.

»Dokąd, o nikczemnicy, uciekać myślicie?

»Przynamniej się na szkody swoje obejźrzycie!

»Jaka ucieczka albo jakie wam zostanie

»Insze miasto, jeśli wam to wezmą poganie?

8

»I takli jeden tylko, waszem z każdej strony

»Murem tak, że nie może uciec, obtoczony,

»I mogę tak rzec, w mieście waszem poimany,

»Ujdzie, zbiwszy wszytek lud, zdrów, bez żadnej rany?«

Tak w on czas cesarz mówił, gniewem zapalony

I sromotą i hańbą oną poruszony,

Przypadszy przed swój pałac wielki, tam, gdzie psował

I gdzie wściekły poganin lud jego mordował.

9

Tam się była pospólstwa wielka część zbieżała.

Gdzie się jakiej pomocy naleść spodziewała,

Bo pałac beł obronny i chwilę gwałtowi

Mógł wytrzymać przeciwko nieprzyjacielowi.

Plac wszytek przed pałacem wielkiem odbieżany,

Od wściekłego pohańca beł opanowany,

Który szablą skrwawioną w jednej ręce błyska,

Drugą ognie pożerce[996] i tam i sam ciska.

10

I tłucze wielką bramę i mocne podwoje

Wysokiego pałacu tak, że drżą pokoje.

Ludzie lękliwi z góry, z wież i z wierzchu bramy

Zmiatają sztuki murów i wysokie tramy,

Dachy psują i czego jeno dopaść mogą,

Na poganina jedną posyłają drogą;

Lecą drzewa, kamienie i balki złocone

I posadzki i drogie filary zwalone.

11

Głowę i piersi jasną stalą przyodziany

W bramie królik z Algieru stoi, krwią pijany,

Nieinaczej, jako wąż jadowity, który

Z ziemie świeżo wyszedszy, pyszny z nowej skóry,

Czując, że mu z dostanej dopiero młodości

Przybyło więcej siły i więcej rzeźwości,

Ogień w oku ma, trzema językami świszczy,

Gdzie mija, źwierzowie mu ustępują wszyscy.

12

Kamienie, drzewa, cegły i tramy zwalone,

Strzały gęste, i z łuków i z kusz wystrzelone,

Nie mogą wściągnąć jego popędliwej ręki;

Tłucze wielkie podwoje i wrota przez dzięki[997]

I już w bramie uczynił, nieuhamowany,

Taką dziurę, że widział i mógł być widziany

Od wybladłych i strachem twarzy napełnionych,

Na podwórzu wielkiego zamku zgromadzonych.

13

Po przestronych pokojach i salach wołania

I wrzaski i niewieście słychać narzekania.

Białegłowy żałosne wszędzie się mięszają

I zapamiętawszy się, po domu biegają,

Ojczyste swoje łoża i miłe podwoje

Ostatnie[998] obłapiając, już jako nie swoje.

Do tego było przyszło, kiedy z przebranemi

Cesarz skwapliwy przypadł rycerzmi swojemi.

14

Obróciwszy się do swych bohatyrów onych,

Nie w jednej już potrzebie przedtem doświadczonych,

»A zaście nie wy ze mną — rzecze — w Aspramoncie

»Otrzymali zwycięstwo na wielkiem Almoncie?

»Nie wyście Agolanta z Trojanem zabili?

»Nie wyście sto tysięcy ich wójsk porazili?

»Inszych wielkich swoich dzieł teraz nie pomnicie,

»Że się jednego tylko tejże krwie boicie?

15

»Dlaczego mniejszej siły i serca być macie

»Teraz, aniżli przedtem? Czego się lękacie?

»Ukażcie swoje męstwo temu psu wściekłemu,

»Psu wściekłemu, lichy gmin pożerającemu!

»Serce mężne, by tylko śmierć była uczciwa,

»Nic nie dba, lubo późna, lubo jest skwapliwa:

»Ja mniemam, żeście są ci, coście przedtem byli,

»Ci, którzyście mię zawżdy zwycięzcą czynili«.

16

To wyrzekłszy, zwarł konia i biegł z wielkiem gniewem

Na króla z Algijeru z pochylonem drzewem[999];

I wojewoda Ugier właśnie w tejże chwili

I Nam równo z cesarzem do niego skoczyli.

W tenże czas i Awokon tuż i z Oliwierem,

Awin i mężny Otton z cnem Berlingijerem,

Wszyscy do Rodomonta konie rozpuścili

I w piersi go i w boki drzewy uderzyli.

17

Ale już kiedykolwiek bojom pokój dajmy

I o śmierci i o krwi więcej nie śpiewajmy

I tego poganina niemniej okrutnego

Zapomnimy na chwilę, jako i mężnego —

I takem się jem więcej, niż trzeba, zabawił —

A pódźmy do Gryfona, któregom zostawił

Z niewierną Orygillą w Damaszku bogatem

I z jej gamratem[1000], co się mienił być jej bratem.

18

Między wschodniemi miasty kładą najludniejszy

I najpierwszy Damaszek i najbudowniejszy,

Damaszek piękny, który tak daleko słynie,

W wielkiej i urodzajnej i żyznej równinie,

Zbyt wesołej tak lecie, jako czasu zimy,

Siedm dni jazdy leżący od Jerozolimy;

Przyległa miastu góra od jednego końca

Bierze pierwsze promienie wschodzącego słońca.

19

Dwie rzece kryształowe miasto przedzielają,

Które swą wilgotnością gęste odżywiają

Zawżdy pełne i liścia[1001] i kwiecia ogrody,

Rozsyłając przez różne strumienie swe wody.

Twierdzą, że w niem tak wiele wód cedrowych[1002], żeby

I młyny jemi[1003] mogły mleć według potrzeby,

I że kto przez ulicę idzie, w każdej stronie

Czuje ze wszystkich domów wychodzące wonie.

20

Jedna między inszemi główna ulicami

Wszytka była z różnych barw nakryta suknami,

Insze zaś były kryte ziołami wonnemi,

Albo ogrodowemi albo też polnemi.

Wszytkie bramy i okna wszytkie są ubrane

W kobierce drogie, z różnych jedwabiów utkane,

Ale najbarziej w dziwnie piękne białegłowy,

Strojne w perły, w kamienie, w świetne złotogłowy.

21

Widać było na wielu miejscach tańcujące

Ludzie w sieniach i różne muzyki grające;

Na koniech się piękna młódź przejeżdżała wszędy,

Przybranych w drogie siodła i bogate rzędy.

Ale nawiętszą czynił ozdobę bogaty

Dwór królewski z ubranych paniąt w świetne szaty,

W perły, w kamienie i w to, co Indye mają

I czego w Erytrejskiem morzu dostawają.

22

Powoli z towarzystwem Gryfon postępował

I wszytkiemu się i tam i sam przypatrował,

Kiedy beł od jednego na drodze wściągniony

I żeby zsiadł do jego pałacu, proszony;

I według tamtych krajów zwyczajnej ludzkości

Wszytkie swe ofiarował dostatki dla gości,

Wprzód jem, aby się zmyli w jego łaźni, radził,

Potem je u bogatej wieczerzy posadził.

23

I powiedział jem, jako ich król zawołany

Damaski i syryjski, Norandyn[1004] nazwany,

Zapraszał cudzoziemskie rycerze i swoje

Na dwór swój, na gonitwy i surowe boje,

Które się począć miały rano dnia przyszłego,

Skoroby weszły słońca promienie nowego,

Radząc, jeśli z postawą zgodne męstwo mieli,

Żeby się z niem ukazać na tem placu chcieli.

24

Lub[1005] tam Gryfon przyjachał dla czego inszego,

Nie wymówił się w on czas z wezwania takiego;

Bo gdziekolwiek się trafi miejsce i pogoda

Oświadczyć swoje męstwo, opuszczać jej szkoda.

Potem się dowiadował pilnie, jeśli one

Gonitwy z dawnych były czasów ustawione[1006]

I jeśli się na każdy rok odprawowały,

Czy się nowo od króla teraz wywołały.

25

On szlachcic na to: »Te — pry[1007] — gody zawołane,

»Co cztery miesiące być mają sprawowane.

»Jeszcze żadne nie były i pierwsze być mają

»Te, które się po ranu jutro poczynają

»Na pamiątkę, że tego dnia beł wyzwolony

»Król nasz, w niebezpieczeństwie wielkiem położony,

»Bywszy cztery miesiące swą własną osobą

»W wielkiem strachu i mając śmierć zawsze przed sobą.

26

»Ale iż chcecie wszytko dostatecznie wiedzieć,

»Wolę wam wszytkę sprawę z początku powiedzieć.

»Miłował król Norandyn od czasu dawnego

»Gładką córkę możnego króla cypryjskiego;

»Nakoniec jej u ojca dostawszy za żonę,

»Prowadził ją wesoły na zad w swoję stronę,

»W towarzystwie rycerze i białą płeć mając,

»Prosto się do Syryej w drogę obracając.

27

»Ale skorośmy poszli pełnemi żaglami

»I ziemia i port został daleko za nami,

»Tak sroga niepogoda nagle nastąpiła,

»Że samego starego szypra przeraziła.

»Trzy dniśmy i trzy nocy po morzu błądzili

»I tam i sam krzywemi ścieszkami kolili;

»Wysiedliśmy nakoniec na brzeg utrudzeni

»U wesołych pagórków i chłodnych strumieni.

28

»Zaczemeśmy namioty piękne rozbijali

»I odpoczynki morskiem trudom gotowali;

»Jedni z nas drwa nosili i ognie niecili,

»Drudzy ławy i stołki i stoły stawili,

»A wtem króla naszego chęć wzięła w doliny

»Przechodzić się i w lasy głębsze dla zwierzyny,

»Lub jelenia lub sarnę naleść zamyślając,

»Dwu sług z sobą, co za niem strzały nieśli, mając.

29

»Kiedyśmy tak wesoło tam odpoczywali

»I wracającego się króla wyglądali,

»Ujźrzeliśmy z daleka Cyklopa[1008] strasznego,

»Brzegiem morskiem przeciw nam prosto bieżącego.

»Strzeż was Boże, panowie, widzieć twarz straszliwą

»Okrutnego Cyklopa i postać gniewliwą!

»Lepiej, żebyście o niem z powieści wiedzieli,

»Aniżli, żebyście go gdzie z blizka widzieli.

30

»Tak miąższy jest, tak wielki i tak słuszną miarę

»Wzrostu przeszedł, że temu nie każdy da wiarę.

»Miasto oczu pod czołem ma z twarzy wydane

»Brzydkie, szpetne, straszliwe dwie gałki kościane.

»Zda się, że się pagórek ruszył, gdy nad brzegiem

»Przeciwko nam, jakom rzekł, bieżał wielkiem biegiem;

»Zanadrze ma skrwawione, nos długi, a z gęby

»Ukazuje tak, jako świnia, krzywe zęby.

31

»Pysk przy ziemi tak właśnie, jako ogar, niesie,

»Kiedy zająca szuka i szlakuje w lesie.

»Zajźrzawszy go, wszyscy się okrutnie strwożemy

»I tam, gdzie nas strach pędzi, uciekać poczniemy.

»Że go ślepem widziemy, mało nam pomoże,

»Kiedy samem wąchaniem tylko więcej może,

»Niż drugi, co ma z węchem dobrem zdrowe oczy,

»I trzeba skrzydła, kto chce zdrów uść jego mocy.

32

»Ten tam, ten sam ucieka, ale uciec jemu

»Próżno było, z wiatrami równo bieżącemu.

»Wszytkich naszych czterdzieści spełna osób beło,

»A tylko dziesięć w okręt zdrowo przypłynęło:

»Jednych w łono, w zanadrze wielkie drugich sobie,

»Drugich pod obie pachy nakładł w onej dobie;

»Niektóremi napełnił torbę swą przestroną,

»Tak, jako u pasterza, przed się zawieszoną.

33

»Zaniósł nas dziw straszliwy potem między skały

»Przy brzegu, w które biły gęste morskie wały;

»Gdzie z marmuru jest jego jama wykowana

»Tak białego, jako jest karta niepisana.

»W niej jedna białagłowa społem z niem mieszkała,

»Która serce żałosne i twarz zawżdy miała,

»I pań i panien siła mając w swem opieku[1009],

»Gładkich, szpetnych i stanu i różnego wieku.

34

»Niedaleko jaskiniej, w której mieszkał, onej,

»Jakoby w samem wierzchu góry wyrobionej,

»Była druga nie mniejsza, w której stado swoje

»Zamykał w nocy albo w południowe znoje;

»Które od niego lecie i zimie pasione,

»Dla wielkości swojej być nie mogło zliczone,

»A dla zabawy je swej raczej miał i chował,

»Niż, żeby go zażywał albo potrzebował.

35

»Bo mu mięso człowiecze lepiej smakowało,

»Jakoż się to, niżli wszedł w jamę, pokazało;

»Bo z onych towarzyszów naszych nieszczęśliwych

»Trzech zjadł zaraz albo ich raczej pożarł żywych,

»Potem kamień odwala i jamę otwiera

»I stado z niej wygania, a nas w niej zawiera;

»Potem idzie, na paszą owce poganiając

»I w piszczałkę pasterską sobie przygrawając.

36

»Wtem się z lasu Norandyn wraca i przygody

»I nieszczęście i swoje zrozumiewa szkody:

»Wszędzie cicho i pełno wielkiego milczenia,

»W namiotach nie zastawa żywego stworzenia.

»Nie może się domyślić, kto mu zostawiony

»Lud rozegnał i na brzeg bieży, potrwożony,

»I widzi swe żeglarze, że kotwie wciągają

»I żagle ukwapliwi na maszty stawiają.

37

»Oni, skoro na brzegu króla obaczyli,

»Z okrętu łódź po niego małą wyprawili;

»Ale skoro usłyszał, kto mu szkodę onę

»Uczynił w jego ludziach i uniósł mu żonę,

»Zarazem się namyśla jeszcze świeżem tropem

»Tak długo, aż go dojdzie, bieżeć za Cyklopem,

»Bo albo żywot stracić i bez dusze zostać,

»Albo swojej Lucyny[1010] chce koniecznie dostać.

38

»Gdzie, się pokazowała w piasku świeża stopa

»Podle brzegu morskiego wielkiego Cyklopa,

»Jako mu wściekła miłość każe, pędem bieży,

»Aż przypadnie, gdzie ona jama jego leży,

»W którejeśmy zawarci strasznego czekali

»Pasterza i gotowej śmierci wyglądali;

»Na każdy dźwięk zdało się, żeśmy go słyszeli

»I żeśmy od niego pożarci być mieli.

39

»Tak szczęście jego chciało i tak mu zdarzyło,

»Że jego żonę zastał, samego nie było;

»Która skoro go jeno z daleka ujźrzała,

»»Uciekaj! Oto zginiesz: uciekaj!« wołała.

»»Wszystko — prawi — za jedno; zginę lub nie zginę.

»»Ja chcę widzieć koniecznie drogą swą Lucynę.

»»Nie błąd, ale mię żądza prowadzi w tę drogę,

»»Bo żyć bez swej małżonki nie chcę i nie mogę«.

40

»Potem pytał: »Powiedz mi o tych, moja pani,

»»Którzy naprzód na brzegu byli poimani,

»»Których znać pasterz srogi poniósł na to miejsce,

»»Jeśli[1011] zabił Lucynę, jeśli żywa jeszcze«.

»Odpowiada mu na to żona Cyklopowa,

»Że ta, o której pytasz, i żywa i zdrowa,

»I cieszy go i ludzko z Norandynem gada,

»Powiadając, że Cyklop białychgłów nie jada.

41

»»I ja — pry[1012] — i te wszystkie insze białegłowy,

»»Które widzisz, podeprą mej prawdziwej mowy,

»»Bo ani jem ani mnie Cyklop nic nie szkodzi,

»»Krom, że żadna od jamy daleko nie chodzi.

»»Na te, co zamyślają uciekać, karanie

»»Srogie kładzie i wiecznie zwykł się gniewać na nie

»»Albo je w łańcuch wsadza, albo żywo grzebie,

»»Lub cały dzień na słońcu nago ma u siebie.

42

»»Twoi ludzie od niego dzisiaj przyniesieni,

»»Nie byli od białychgłów jeszcze rozdzieleni,

»»Ale jako je przyniósł, razem poimane,

»»Do jaskinie je wpuścił, społem pomieszane.

»»Samem węchem mężczyzny zarazem poczuje

»»I białą płeć, ale tej nigdy nie morduje,

»»Same tylko mężczyzny; tych siła umiera,

»»Bo ich pięć jednego dnia albo sześć pożera.

43

»»Jakobyś miał wybawić żonę, nie rozumiem,

»»Z tego miejsca i radyć dać na to nie umiem.

»»Dosyć możesz mieć na tem, że żywo została

»»I będzie tu z nami złe i dobre cierpiała.

»»Ale uciekaj, synu! dla Boga, uciekaj

»»I Cyklopa, aby cię nie pożarł, nie czekaj,

»»Bo skoro przydzie, wącha wkoło i poczuje

»»I biedną mysz, jeśli się w domu gdzie najduje«.

44

»Odpowie król, że nie chce odejść z tamtej strony,

»Jeśli pierwej nie ujźrzy swojej miłej żony,

»I że tam z nią pospołu woli umrzeć raczej,

»Niż żyć bez niej, ani chce uczynić inaczej.

»Ona skoro ujźrzała, że go zbić nie mogła

»Z tak wielkiego uporu, aby mu pomogła,

»Wszytkie swe siły zaraz na to obróciła

»I wszytek zmysł i wszytek dowcip w to włożyła.

45

»Zawsze w domu pobitych baranów niemało,

»Owiec i kóz i jagniąt i kozłów wisiało,

»Któremi sama siebie i swoje żywiła;

»Z dachu skór powieszonych widać było siła.

»Król za radą życzliwej onej białejgłowy

»Zebrał około nerek wszystek łój kozłowy

»I mazał się tak długo od głowy do pięty,

»Aż jego pierwszy zapach wszystek beł odjęty.

46

»Skoro porozumiała, że zapachem nowem

»Dobrze trącił Norandyn i parchem[1013] kozłowem,

»Skórę jako najwiętszą kozłową obrała

»I ubrać się w nię zaraz królowi kazała.

»On, jako nauczony beł od swej mistrzyni,

»Na bałuku znienagła lezie do jaskini,

»Tam, gdzie pięknej Lucyny była ulubiona

»Twarz[1014], kamieniem ogromnem w jamie przywalona.

47

»I jako mu kazała, kryty cudzą skórą,

»Stoi podle jaskiniej tuż nad samą dziurą,

»Aby w nię wszedł z owcami, kiedy je z ugora

»Przyżenie, i cierpliwy czeka do wieczora.

»Wieczór słyszy piszczałkę, której zwykł używać

»Srogi pasterz i stada do domu zwoływać;

»Sam sobie przygrawając, znienagła za niemi

»Idzie na odpoczynek krokami wielkiemi.

48

»Osądźcie, jeśli nie drżał i beł próżny trwogi,

»Kiedy poczuł, że się już wracał Cyklop srogi,

»I kiedy ujźrzał, że się do niego przymykał

»Z straszną twarzą i wielką jaskinią odmykał.

»Lecz więcej miłość mogła, niż strach, niewątpliwie,

»A wy uznajcie, jeśli miłował prawdziwie.

»Wprzód przydzie wielki Cyklop i kamień odłoży;

»Król wchodzi, wmieszawszy się między gęste kozy.

49

»Gdy weszło stado, Cyklop sam się w jamę wpuszcza,

»Ale pierwej za sobą wielkie drzwi zapuszcza;

»Chodzi, wszystkich wąchając, na ostatek bierze

»Dwu naszych towarzyszów do srogiej wieczerze.

»Gdy mi wspomnieć na jego straszne zęby przydzie,

»I teraz drżę od strachu i pot przez mię idzie.

»Król skórę, skoro Cyklop wyszedł precz z jaskinie,

»Zrzuciwszy, u szyje się uwiesza Lucynie.

50

»Ona nędzna, widząc go, co się cieszyć miała,

»Więtszą żałość i smutek z jego przyścia miała:

»Widzi, że musi zginąć i więcej nie może

»Stamtąd wyniść i onej namniej nie pomoże.

»»W tem żalu, w którem mię mieć zła fortuna chciała,

»»Wielkąm pociechę — prawi — miły mój, stąd miała,

»»Żeś w ten czas nie beł z nami, kiedy mię z inszemi

»»Okrutny Cyklop dziś wziął sługami twojemi.

51

»»Bo lubo mi gorzko przyść do tego kłopota,

»»Że ladakiedy zbędę miłego żywota,

»»Alebym tylko, kiedy tak zła gwiazda chciała,

»»Swojego złego losu była żałowała;

»»A teraz, lub wprzód zginiesz, lub później, żal z twojej

»»Śmierci więtszy mieć będę, niżli z własnej mojej«.

»I dalej powiadała z żałością Lucyna,

»Że jej barziej, niż o się, szło o Norandyna.

52

»Król rzekł: »Jam się dlatego na to miejsce stawił,

»»Abym i ciebie i tych inszych stąd wybawił;

»»Czego, jeśli nie sprawię, zawarłem[1015] u siebie

»»Raczej umrzeć, niżli żyć, me serce, bez ciebie!

»»A jakom tu wszedł, tak też i wyniść stąd mogę

»»I wy pospołu zemną pójdziecie w tęż drogę,

»»Jeśli czynić, jakom ja uczynił, będziecie

»»I smród na się szpetnego źwierzęcia weźmiecie«.

53

»I ukazał nam sposób, jemu już zdarzony,

»Który na nos Cyklopów miał od jego żony,

»Abyśmy się ubrali wszyscy w koźle skóry,

»Jeśliby nas chciał macać na wyściu u dziury.

»Łatwie nas na to było namówić i ile

»Nas było, tak białychgłów, jako mężczyzn, tyle

»Kozłóweśmy zabili, którycheśmy mieli

»Za najstarszych i którzy najbarziej śmierdzieli.

54

»I icheśmy swe ciała łojem namazali

»I wszyscyśmy się w skóry ich poubierali.

»Tym czasem z oceanu syn pięknej Latony[1016]

»Ze dniem jasnem poganiał na świat wóz złocony;

»Cyklop też z pierwszem światłem, jako więc czyniwał[1017],

»Wracał się do jaskiniej i swem się ozywał

»Stadom, grając w piszczałkę, aby zostawiały

»Jaskinią i na paszą w pole wychadzały.

55

»Trzymał rękę u jamy, w dziurze nas przejmując

»I żebyśmy z owcami nie wyszli, pilnując.

»A macał nas, gdy kozy i owce wypuszczał,

»I zaś nas, poczuwszy sierć albo wełnę, puszczał.

»Takiemeśmy sposobem z białemigłowami

»Wszyscy wyszli, koźlemi nakryci skórami;

»I nie wściągnął nikogo Cyklop, aż lękliwa

»We drzwiach była Lucyna, barzo bojaźliwa.

56

»Lucyna, lubo łojem, nędzna, swego ciała,

»Brzydząc się jem podomno, nie nasmarowała,

»Lubo barzo pieszczono i miękko chodziła,

»Że zwierzęcego w on czas chodu nie trafiła,

»Lubo kiedy ją macał, trwożyć się poczęła

»I od wielkiego strachu, nieszczęsna, krzyknęła,

»Lub się była nakryła skórą ladajako:

»Postrzegł jej srogi Cyklop, ja sam nie wiem, jako.

57

»Takeśmy się każdy z nas byli obrócili

»Na swe przypadki, żeśmy cudzych nie patrzyli.

»Jam się przecię obejźrzał na jej wrzask do dziury

»I ujźrzałem, że ją już zewlókł Cyklop z skóry

»I wtrącił ją w jaskinią. A myśmy skórami

»Nakryci, po staremu szli między owcami,

»Gdzie nas pasterz wprowadził w łąki niesieczone,

»Między piękne pagórki i chrósty zielone.

58

»Gdzieśmy potem czekali, ażby usnął w cieniu,

»Podle lasu, przy pewnem wesołem strumieniu.

»Ten ku morzu, a ten się ku górom udawa;

»Norandyn z nami nie chce i w stadzie zostawa.

»Taka go miłość wzięła przeciwko Lucynie,

»Że się na zad chce wrócić stamtąd do jaskinie,

»Ani odejść, póki jej stamtąd nie wyzwoli,

»A umrzeć tamże przy niej, niż bez niej żyć, woli.

59

»I gdy ją z razu ujźrzał, we drzwiach postrzeżoną

»I gwałtem do jaskiniej na zad zaś wciągnioną,

»Chciał, nie mogąc wytrzymać wielkiemu żalowi,

»Dobrowolnie się wrzucić w garło Cyklopowi.

»I już się beł zapuścił i beł mu u gęby

»I blizko było, że mu mało nie wpadł w zęby;

»Ale go ta nadzieja jeszcze zatrzymała,

»Że za czasem Lucyna stamtąd wyniść miała.

60

»Wieczorem napasione stado swe przygnawszy

»I żadnego w jaskiniej z naszych nie zastawszy,

»Czując, że go wieczerza spodziewana minie,

»Wszystkę winę przyczyta i daje Lucynie

»I do łańcucha ją stać pod niebem skazuje

»Na skale, ani ciału pięknemu folguje.

»Król patrzy, co dla niego cierpi — żal się, Boże —

»I schnie żalem i tylko że umrzeć nie może.

61

»I wieczór i po ranu miłośnik strapiony

»Widzi mękę, ciężki płacz nieszczęsnej swej żony;

»I lub w pole lub idzie z pól, między barany

»I owce przednie coraz przychodzi wmieszany.

»A ta twarzą żałosną znać dawa nieboga,

»Aby stamtąd uciekał, prosząc go dla Boga,

»Ponieważ i sam zginąć ladakiedy może

»I jej swoją bytnością namniej nie pomoże.

62

»Namniej jej nie pomoże; a nie tylko ona,

»Ale go o toż prosi Cyklopowa żona,

»Nadaremnie; bo król być i jednej godziny,

»Kiedyby to mogło być, nie chce bez Lucyny.

»W tej niewolej, w której go miłość uwiązała

»I potem go pobożność i litość trzymała,

»Trwał tak długo, aż w ten kraj, jak to bywa czasem,

»Trafili się z przygody Mandrykard z Gradasem[1018].

63

»Którzy swoją śmiałością tak wiele czynili,

»Aż nakoniec Lucynę piękną wyzwolili;

»Acz to raczej sprawiło szczęście, które mieli

»W tej sprawie, i do morza w skok z nią ubieżeli

»I ojcu ją, co tam beł, dali. To się stało

»Właśnie w ten czas, kiedy się świtać zaczynało,

»Kiedy jeszcze Norandyn król między owcami

»Odpoczywał w jaskiniej i między kozami.

64

»Ale skoro świat jasne słońce oświeciło,

»Dowiedział się król, że już Lucyny nie było.

»Wszytko mu powiedziała Cyklopowa żona,

»Jako się działo, jako była uniesiona.

»Król Bogu dzięki czyni i ręce podnosi

»Do nieba i pokornie i nabożnie prosi,

»Aby ją tam prowadził, skądby ją mógł potem

»Mieć lub prośbą lub mocą lub skarbem i złotem.

65

»Niepodobnie wesoły i pełen obrady[1019],

»Idzie na paszą między kosmatemi stady

»I tam czeka tak długo, aż nieokrócony[1020]

»Pasterz w cieniu na ziemi legł, snem zwyciężony.

»On dzień cały uchodzi do mroku samego,

»Aż beł bezpieczny od rąk Cyklopa srogiego;

»Potem wesół wsiadł w okręt pewny w Sataliej[1021]

»I ode trzech miesięcy przybył do Syryej.

66

»Król po miastach, miasteczkach, po ziemi, po wodzie,

»W Egipcie i w Afryce, w Turczech, w Cyprze, w Rodzie

»Rozesłał wszędzie szukać kochanej Lucyny,

»A nie miał o niej, aż dziś czwarty dzień, nowiny.

»Dziś czwarty dzień wiadomość od świekra swojego,

»Że z nią jest w Nikozyej, ma, króla cyprskiego,

»Potem, jako go wiatry przeciwne trzymały

»I długo go po morzu tam i sam miotały.

67

»Na znak swego wesela i wielkiej radości

»Król zawołane gody sprawuje dla gości

»I uchwalił na czasy na potem idące

»Takie drugie sprawować co cztery miesiące

»Na pamiątkę, że cztery miesiące w kozłowem

»Odzieniu szpetnem chodził w stadzie Cyklopowem;

»I ten dzień właśnie jutro przypadnie, którego

»Wyszedł z ciężkiej niewolej pasterza srogiego.

68

»To wszystko, coście teraz odemnie słyszeli,

»Częściem sam widział, a część, abyście wiedzieli,

»Wiem od króla, który czas wyszszej mianowany

»Trwał w tej nędzy, zwierzęcą skórą przyodziany.

»Jeśli wam kto inaczej będzie co powiadać,

»Że nic nie wie, możecie bezpiecznie mu zadać«.

Tak on szlachcic powiadał w on czas Gryfonowi,

Skąd przyszło one gody sprawować królowi.

69

Niemałą część rycerze nocy w onej chwili

Rozmawiając o onej przygodzie, strawili;

Tem zawarli[1022], że miłość prawie niesłychana

I pobożność od króla była pokazana.

Potem wstawszy od stołu, szli na odpocznienie

Tam, kędy mieli wczesne[1023] i dobre złożenie[1024].

Nazajutrz w dzień pogodny, skoro grać poczęli

Trębacze, rycerze się ochotni ocknęli.

70

W bębny biją po mieście, w głośne trąby grają

I na plac naznaczony pospólstwa wołają.

Gryfon, skoro obaczył i wozy i konie

Na ulicy i wielki zgiełk na każdej stronie,

Ubiera się i kładzie na się zwykłą swoję

Doskonałą i nieraz doświadczoną zbroję;

Bo niepożyta była i uczarowana

I własną ręką wiedmy białej hartowana.

71

Antyocheńczyk się też z niem także gotował,

Jachał na plac i członki żelazem warował[1025].

Już też od gospodarza beły zgotowane

Dla nich wielkie kopie, dobrze zżyłowane[1026];

Który swoje powinne i krewne zgromadził

I na plac je, czyniąc jem uczciwość, prowadził,

Przydawszy jem i piesze i na koniech sługi

Umiejętne i do tej sposobne posługi.

72

Przyjachawszy na rynek, zawściągnęli konie

I nie jeżdżąc po placu, stanęli na stronie,

Aby na plac jadące tem lepiej widzieli

Po jednem, po dwu, po trzech, którzy gonić mieli:

Ten misternie złączone farby wynajduje

I pociechę swej paniej lub żal ukazuje;

Ten na szyszaku, a ten na tarczy znać dawa,

Czy łaski, czy srogości w miłości doznawa.

73

Syrowie tak się w on czas ubierali w boje,

Jako i my, i także używali zbroje

I od Francuzów stroje podomno bierali,

Zwłaszcza, że z niemi w blizkiem sąsiedztwie mieszkali;

Co w on czas święte miasto rządzili lat wiele,

Kędy z ludźmi wszechmocny Bóg przebywał w ciele,

Które z wielką sromotą panów chrześcijańskich

Teraz w ręku widziemy brzydkich psów pogańskich.

74

Gdzieby na pomnożenie wiary świętej broni

I kopij mieli swoich używać, to oni

Wolą się między sobą drapać i mordować

I tę trochę, co wierzy, jeszcze chcą zepsować.

Lepiej, mężni Hiszpani, lepiej, Francuzowie,

Lepiej, Niemcy waleczni, lepiej, Szwajcarowie,

Że się na inszą zdobycz, godniejszą udacie,

Bo to już Chrystusowe, czego tu szukacie.

75

Do tego, jeśli królmi najchrześcijańskiemi[1027]

I drudzy też zwani być chcecie powszechnemi,

Czemuż tak Chrystusowe ludzie zabijacie?

Czemu ich niepobożnie z ich dóbr odzieracie?

Czemu do Jeruzalem raczej nie jedziecie?

Czemu go gwałtownikom tem nie odbierzecie?

Czemu Konstantynopol poganie trzymają?

Czemu lepszą część świata bisurmańcy mają?

76

Czy nie większe urazy, o hiszpańskie plemię,

Ponosisz od Afryki, niż od włoskiej ziemie?

A przecię, aby się jej przykrzyło strapionej,

Odbiegasz swej odprawy pierwszej umyślonej.

I ty, gniazdo niecnoty, czemu się nie czujesz,

Pijana włoska ziemi, ani się frasujesz,

Żeś się to tych, to owych niewolnicą zstała

Narodów, któremeś ty pierwej panowała?

77

Jeśli abyś w swych nie zdechł jaskiniach o głodzie,

Chceć się do włoskiej ziemie, szwajcarski narodzie,

I szukasz u nas chleba albo na ostatek

Śmierci, żeby cię nie gryzł głód i niedostatek:

Masz bogactwa tureckie tak blizko w Azyej,

Wypądźże[1028] go z Europy, a namniej z Grecyej;

Tak głodu nie ucierpisz, albo tamte włości

Z więtszą zasługą weźmiesz w swoje osiadłości.

78

A co tobie, to zaraz mówię i Niemcowi,

Niemcowi, przyległemu twemu sąsiadowi.

Tam są od Konstantyna z Rzymu przeniesione

Bogactwa, tam są wszytkie skarby zgromadzone

Paktola[1029], Herma[1030], gdzie jest złoto znamienite;

Migdonią, Lidyą i insze obfite

Kraje, o których często z historyj słychacie,

Nie tak daleko, jeśli iść tam chcecie, macie.

79

Ty, wielki lwie[1031], któryś jest teraz niebieskiemi

Obciążony od Boga kluczami złotemi,

Obudź sam włoską ziemię ani jej dopuszczaj

Spać tak długo, ale ją na te psy poduszczaj.

Ty masz łaskę, tyś pasterz, od Boga obrany,

I dla tegoś tak strasznem imieniem nadany,

Abyś ryczał, rozciągał ręce i ściśnionej

Trzody bronił od wilków, tobie powierzonej.

80

Ale z mowy do mowy, o jakom mojego

Zbyt daleko ustąpił gościńca[1032] pierwszego!

Ale nie takem przecię bardzo obłądzony,

Abych zaś nie miał trafić na tor opuszczony.

Powiedziałem, że się tak na on czas Syrowie

Ubierali do bojów, jako Francuzowie.

Zaczem w Damaszku beł plac rycerzów wybranych

Pełny, w hełmy i zbroje zupełne ubranych.

81

Gońcom[1033] się z ganków piękne przypatrują panie

I kwiecie rozmaite wymiatają na nie,

Kiedy przeciwko sobie kopie składają

Albo z mieczmi na koniech na się nacierają.

Każdy, lubo zły jeździec lubo jest ćwiczony,

Chce się udać[1034] na placu i być pochwalony;

Zaczem jedni i sławy i czci dostawają,

Drudzy słyszą, że szydząc za niemi wołają.

82

Zwycięzcy na gonitwach zbroję wystawiono,

Którą królowi w dary świeżo przyniesiono,

Nalezioną z trafunku od kupca jednego

Na drodze, z Armeniej na zad jadącego.

Przydał król zwierzchnią szatę, utkaną ze złota

I z jedwabiów; okrom że sama jej robota

Dziwna beła, kamieni siła w sobie miała

I pereł, że się za skarb wielki szacowała.

83

Kiedyby beł Norandyn poznał onę zbroję,

Pewnieby ją beł schować dał w skarbnicę swoję,

I choć beł hojny, by go był kto o niej sprawił[1035],

Na gonitwyby jej beł za dar nie wystawił.

Siłaby o tem mówić, jako znieważona

I od kogo tak barzo była pogardzona,

Że porzucona w drodze na ziemi leżała

I na łup tem, co wprzód szli i pozad, została.

84

Indziej o tem, a teraz powiem o Gryfonie,

Który, jakom przypomniał, stanąwszy na stronie,

Zastał kilka par z sobą kopie łamiących

I potem się ręcznemi broniami bijących.

Ośm było naprzedniejszych na dworze, co byli

Towarzystwo i związek z sobą uczynili;

Wszyscy młodzi i w bojach bywali mężowie,

Lubo domów przedniejszych lub wielcy panowie.

85

Ci przeciwko każdemu w szranki wstępowali

I wszytkiem po jednemu w bój odpowiadali

Pierwej drzewem, a potem szablą i buławą,

Póki się jeno cieszyć chciał król oną sprawą.

Częstokroć sobie drzewy zbroje dziurawili,

Wrzkomo w igrzysku, ale to wszytko czynili,

Co czyni nieprzyjaciel nieprzyjacielowi,

Krom, że ich było wolno rozdzielić królowi.

86

Rycerz z Antyochiej i z serca obrany

I z siły, Martan[1036] własnem imieniem nazwany,

Jakoby mając z sobą Gryfona, śmiałości

Był jego ucześnikiem i jego dzielności,

Wjechał w szranki na pięknem i ubranem koniu

I potem sobie w miejscu stanął na ustroniu,

Czekając, ażby byli srogi bój skończyli

Dwaj rycerze, którzy się z sobą w ten czas bili.

87

Pan z Seleucyej[1037], jeden z onych, którzy mieli

Odpowiadać tem wszytkiem, którzy gonić chcieli,

Goniąc w on czas z Ombrynem, właśnie go kopią

W jego miarę ugodził, w czoło pod skofią[1038].

Spadł Ombryn z konia zaraz na ziemię, zabity,

Z wielką żałością wszytkich, bo beł znamienity

Rycerz z niego i człowiek do tego cnotliwy,

Ale cóż, kiedy tak chciał los jego złośliwy.

88

Martan widząc to, bał się, aby się i jemu

Także właśnie nie zstało, jako i onemu,

I do swego się zaraz wrócił przyrodzenia,

Myśląc, jakoby zniknąć[1039] boju i gonienia.

Gryfon, który stał przy niem, jego urażony

Ociąganiem, popchnął go, żeć wżdy ośmielony,

Przeciwko się jednemu ruszył rycerzowi,

Jako pies pospolicie przeciwko wilkowi,

89

Co się za niem zapuści trochę i zaś czeka,

W miejscu stając, i tylko z daleka nań szczeka,

Widząc, jako ma w oczu zapalonych żywe

Ognie i jako zęby wyszczerza straszliwe.

Gdzie wszytek lud, gdzie wszyscy rycerze ćwiczeni,

Gdzie i król i książęta byli zgromadzeni,

Wylękniony się Martan razowi uchronił

I w prawą stronę głowy i wodze[1040] nakłonił.

90

Przecię mógł jakokolwiek koniowi swojemu,

Wymawiając się, winę dać twardoustemu;

Ale kiedy do ręcznej przyszło potem broni,

Tak zbłądził, że Demosten sam go nie obroni:

Jakoby beł papierem kryty, nie żelazem

Tak się boi i tak drży przed namniejszem razem,

Na ostatek ucieka bez wstydu i rzędy

Miesza; ludzie się śmieją koło niego wszędy.

91

Potem powstał huk i krzyk i wielkie wołanie

Pospolitego ludu i chłopiąt gwizdanie,

Gdy wypuściwszy wodze swojemu koniowi,

Właśnie, jako szczwany wilk, bieżał ku domowi.

Gryfon, co został, tak się rozumie zelżonem,

Tak swego towarzysza hańbą oszpeconem,

Żeby się w ogniu wolał widzieć w onej chwili,

Widząc, jako się wszyscy śmiali i szydzili.

92

Pała na twarzy z gniewu i wstydu wielkiego,

Jakoby błąd Martanów beł jego samego,

Bo wszyscy tejże kuźniej dzieła wykładali

I takiegoż się po niem męstwa spodziewali.

Jeśli kiedy, dziś mu się trzeba dobrze stawić

I swego towarzysza występku poprawić:

Błąd na piądź, iż już o niem złe mniemanie mieli,

Na dziesięćby go beli łokci rozumieli.

93

Wziął był już drzewo Gryfon i do toku włożył,

Któremu się był w bojach tak dobrze przyłożył,

Że rzadko kiedy chybiał, i konia rozpuścił,

Co jedno biegu mógł mieć, i na dół je spuścił

I tak je dobrze w on czas o pana zawadził

Z Sydoniej[1041], że go zbił i z siodła wysadził;

Wszyscy się zadziwili i na nogi wstali,

Bo przeciwnego po niem wszytkiego czekali.

94

Gryfon znowu zajachał i z onemże drzewem,

Całem i niezłomanem, skoczył z wielkiem gniewem

I złamał je we troje o tarczą mężnemu

Rycerzowi, staroście laodycejskiemu[1042],

Który niewytrzymanem razem uderzony,

Zachwiał się i raz i dwa, na dół pochylony;

Ale się prętko przecię zasię poprawiwszy,

Szedł na Gryfona, szable od boku dobywszy.

95

Gryfon widząc, że mało kopia sprawiła

I że go, jako tuszył, z siodła nie zwaliła,

Czego kopia sprawić nie mogła to — prawi —

Szabla za piątem cięciem albo szóstem sprawi.

I przypuściwszy konia podeń, wysadzony

Od siodła, ostrą szablą tnie go bez obrony

W lewą skroń, nie przestając, raz drugi i trzeci,

Że ogłuszony z konia na ostatek leci.

96

Tamże i z Apamiej[1043] dwaj bracia rodzeni,

Jako o nich trzymano, gońcy[1044] doświadczeni,

Jeden Tyrses, a drugi Korymbus nazwani,

Od Gryfona zostali z koni pozwalani.

Uderzony kopią, Tyrses łęk zostawił,

Ale się ręczną bronią z Korymbem rozprawił;

Już Gryfonowi wszyscy prawie przysądzają

Zwycięstwo i pewnie, że dank[1045] weźmie, trzymają.

97

Po tych dwu w szranki wstąpić zaś Salinterowi,

Najwyszszemu dopiero przyszło marszałkowi,

Który wszytkiem królestwem rządził, podwyszszony

Na pierwsze dostojeństwo damaskiej korony.

Ten znieść tego nie mogąc, w sobie rozgniewany,

Że on od cudzoziemca miał być otrzymany

Dank w gonitwie, groźnych słów i fuków[1046] używa

I Gryfona na drzewo zuchwale wyzywa.

98

Odpowiedział mu Gryfon dobrze hartowaną

Kopią, za najlepszą z dziesiąci obraną.

I aby uszedł błędu, w pół tarczy mu mierzył

I tak go ją na on czas potężnie uderzył,

Że mu piersi i oba blachy rozerwała

I przepadszy, grot tyłem na piądź ukazała.

Wszyscy krom króla radzi śmierć jego widzieli,

Bo go z jego łakomstwa zbyt nienawidzieli.

99

Toż i dwiema damaskiem panom, Karmundowi,

Gryfon właśnie uczynił, i Ermofilowi;

Z których jeden wszytkich wójsk na ziemi hetmanem,

Drugi na amilarstwo[1047] świeżo beł obranem.

Jeden zbył konia, drzewem z siodła wysadzony,

Drugi leżał na ziemi, koniem przywalony,

Który nie mogąc razu wytrzymać ciężkiego,

Jakoby go podrąbił[1048], padł, Gryfonowego.

100

Jeszcze beł z Seleucyej pan został, którego

Miedzy tą siedmią mieli za namężniejszego,

A dobrze baczył pewnie siłę swą niemałą

Z dobrem koniem i zbroją przednią, doskonałą.

Oba się kopiami tak, jako mierzyli,

Gdzie hełm przeście wzrokowi daje, ugodzili;

Lecz przecię lepiej Gryfon uderzył tamtego,

Bo mu noga wypadła z strzemienia lewego.

101

Skruszywszy wielkie drzewa, złomki zarzucili

I z mieczmi się do siebie gołemi wrócili.

Uprzedził mężny Gryfon i szablą staloną

Tak mocno poganina w tarcz ciął wystawioną,

Że chocia była z miąższej kości i żelaza,

Puściła, znieść nie mogąc tak ciężkiego raza;

Przeciął ją aż do zbroje, ale ta wytrwała

I nieuchronnej szable moc zahamowała.

102

Z Seleucyej pan zaś w łeb tak chrześcijańskiego

Rycerza ciął, że razu wytrzymać srogiego

Żadne najwyborniejsze żelazo nie mogło;

Że beł uczarowany szyszak, to pomogło.

Darmo potem i zbroję siecze z każdej miary,

Bo i ta także była zrobiona przez czary;

A jego zbroja zasię już jest zdziurawiona,

Nie w jednem, ale w kilku miejscach od Gryfona.

103

Już u wszytkich rzecz jasna i widoma była,

Że Gryfon nad pogańskiem rycerzem miał siła,

I jeśli ich Norandyn prędko nie rozdzieli,

Że go Gryfon zabije, na oko widzieli.

A zatem też od króla strażom rozkazano,

Aby ich nie mieszkając zaraz rozerwano;

I tak byli na różne rozdzieleni strony

I z onego postępku król beł pochwalony.

104

Ona ośm, którzy mieli przeciwko każdemu

W bój wchodzić, a odeprzeć nie mogli jednemu,

Gdy źle, czego się byli podjęli, strzymali,

Że już mieli uchodzić wszytkiem, wyjawiali;

Po jednemu już byli zjachali do dworu,

A gonitwy zostały bez żadnego sporu,

Bo jem sam jeden Gryfon wziął, jako widzieli

To, co przeciwko ośmiom wszyscy czynić mieli.

105

A tak to krótko trwało, co dziwniejsza była,

Że się w godzinę wszytka ta sprawa skończyła;

Ale chcąc król Norandyn krotofile[1049] użyć

I aż ku wieczorowi igrzysko przedłużyć,

Zszedłszy z ganku uprzątnąć plac kazał i swoje

Rycerze pomieszane rozdzielił na dwoje

I na nową gonitwę według ich zacności

Na pary je połączył i według dzielności.

106

Wtem się beł do gospody wrócił rozgniewany

Gryfon, w sercu żal niosąc niewypowiedziany;

Barziej go towarzyska sromota[1050] frasuje,

Aniżli się z swojej czci cieszy i raduje.

Martan swe obelżenie i hańbę pokrywa

I kłamstw i fałszywego języka używa,

A nierządnica, co go bratem nazywała,

Jako mogła najlepiej, tak mu pomagała.

107

Lub mu uwierzył, lubo nie uwierzył, toli

Jako baczny, wymówki one przyjąć woli

I myśląc, co ma czynić, nakoniec obiera

Jachać stamtąd i cicho się zaraz wybiera,

Tusząc, że stać pospólstwo spokojem nie miało,

Skoroby jeno było Martana ujźrzało;

I tak, jako naskryciej i naciszej mogą,

Puszczają się za miasto co naprostszą drogą.

108

Gryfon lubo sam, lub koń jego beł strudzony,

Lubo po onej prącej snem beł obciążony,

Stanął w pierwszej gospodzie, na którą trafili,

Od Damaszku mniej jeszcze, niżli w równej mili;

I z swojej się zwyczajnej zbroje rozebrawszy

I siodła zdjąć i uzdy z konia rozkazawszy,

Zamknął się sam w komnacie, w której rozebrany

Położył się na łożu na sen pożądany.

109

Ledwie dopadł pościeli, jako zmrużył oko

I wszytek zmysł utopił we śnie tak głęboko,

Że leniwi pilchowie[1051] twardziej nie sypiają

I szczurcy snu głębszego nigdy nie miewają;

Wtem chytra Orygilla i Martan do chłodu

Na przechadzkę blizkiego poszli, do ogrodu

I zdradę rozpoczęli, która u człowieka

Nigdy w myśli nie była podobna od wieka.

110

Konia i świetną zbroję i szyszak i szaty,

Z których się rozebrał, spać wszedszy do komnaty,

Umyślił wziąć niecnota Martan Gryfonowi

I za niego się udać w nich Norandynowi.

Wykonał zaraz swą myśl i konia dzielnego,

Bielszego, niżli mleko, wziął Gryfonowego;

I nasuwień[1052] i szyszak, tarcz jego i zbroję,

Włożył na się w gospodzie, porzuciwszy swoję.

111

Z giermkami, z Orygillą swoją, okazały,

Przyjachał na plac, gdzie beł lud jeszcze niemały,

I trafił właśnie w ten czas, gdy już przestawali

Gonić i już ze szranków wszyscy wyjeżdżali.

Wtem król po cudzoziemca pewne swe rycerze

Onego posłał, który białe nosił pierze

U hełmu, koń miał biały, sam wszytek beł w bieli,

Bo imienia zwyciężce jeszcze nie wiedzieli.

112

Martan nikczemny, który cudzą w onej dobie,

Jako kiedyś osieł lwią, skórę miał na sobie,

Od przedniejszych dworzanów beł z czcią prowadzony

Do króla Norandyna, jako beł proszony.

On go waży i z stołka przeciw niemu wstawa,

Obłapia go, miejsce mu podle siebie dawa

I nie ma dosyć na tem, że go czci i chwali

Przed wszytkiemi swojemi, którzy w koło stali,

113

Ale na dźwięk trąb głośnych chce go dnia onego

Za zwyciężcę w gonitwie obwołać pierwszego.

Idą po wszytkich stronach głosy niezliczone,

Sławiąc imię niegodne, imię obelżone;

Każe król, aby obok jachał z niem pospołu,

Chcąc go mieć na wieczerzy u swojego stołu,

I taką mu cześć czyni, że Herkulesowi

Nie mógłby więtszej czynić ani Gradywowi[1053].

114

Nadto go w swem pałacu postawił budownem,

W pokojach, ozdobionych obiciem kosztownem.

Orygillę także czcił i swem pacholętom

Prowadzić ją rozkazał i pierwszem paniętom.

Ale czas, abym znowu o Gryfonie śpiewał,

Który się w on czas żadnej zdrady nie spodziewał,

Ani od towarzysza ani od żadnego,

I do wieczora niemal twardo spał samego.

115

Gdy się ocknął i postrzegł, że się dobrze było

Do późnego wieczora słońce nachyliło,

Poszedł tam, gdzie od niego, nim szedł spać, zmyślony

Szwagier beł z Orygillą chytrą zostawiony.

Skoro ich tam nie zastał i obaczył swoje

Szaty wzięte i nie mógł naleść zwykłej zbroje

I towarzyskie[1054] tylko widział tam odzienie,

Dopiero mu to wpadło w wielkie podejźrzenie.

116

Gospodarz się wtem trafił i wszytko powiedział

O jego towarzyszu, co widział i wiedział,

Że się w białą przebrawszy zbroję i niewiasta

I wszytka czeladź chwilę wrócili do miasta.

Dopiero napadł na ślad, który do tej doby

Miłość mu zakrywała, i pełen żałoby,

Widzi swe pierwsze błędy i poznawa zatem,

Że on beł Orygille gamratem[1055], nie bratem.

117

Winę teraz głupiemu daje rozumowi,

Że szczerą mówiącemu prawdę pielgrzymowi

Uwierzywszy, tak prędko zaś beł odmieniony

Na słowa tej, od której nieraz beł zdradzony.

Mógł się pomścić, a nie chciał, teraz chcąc nie może:

Ujachał nieprzyjaciel, Gryfonie nieboże!

Musisz jeszcze na wielką niefortunę swoję

Tak marnego człowieka wziąć konia i zbroję.

118

Lepiej beło bezbrojnem, nagiem[1056] i swobodnem

Zostać, niż piersi odziać blachem tak niegodnem,

Niż wyśmianą na głowę i posromoconą

Przyłbicę i na ramię tarcz wziąć obelżoną.

Ale się barziej żądzej, niżli rozumowi

Dał rządzić, która była cudzołożnikowi

Dać karanie i na złej pomścić się niewieście,

I jachał tak, że mógł być przed wieczorem w mieście.

119

Przy bramie, którą wjachać miał Gryfon stroskany,

Z lewej strony jest zamek pyszno budowany

Z pięknemi pokojami, barziej urobiony

Dla wczesnego[1057] mieszkania, niżli do obrony;

Gdzie król, gdzie i syryjskie nazacniejsze panie

I przedniejszy panowie i pierwszy dworzanie

Na jednej pięknej sali przestronej siedzieli

U bogatej wieczerzy i byli weseli.

120

Wielka sala, na którą tak się było siła

Dworu zeszło, daleko za mur wychodziła

I z wysoka widoki wszędzie rozsyłała

I pola i gościńce wszytkie odkrywała.

Wtem się Gryfon do bramy tamtej przybliżając,

Hełm i zbroję na sobie obelżoną mając,

Na swe wielkie nieszczęście strojem beł wydany

I od króla i dworu wszytkiego ujźrzany.

121

I za tego, którego i zbroję i pierze

I tarcz miał, rozumiany, panie i rycerze

Pobudził na wielki śmiech. Martan z prawej strony,

Podle króla samego, siedzi poważony;

Orgilla podle niego zdradliwa za stołem.

Których na on czas pytał król z wzrokiem wesołem:

»Kto to, co się dopuścił tak grubego błędu

»I tak nie miał na swoję cześć żadnego względu,

122

»Że się dziś tak sromotnie i źle popisawszy,

»Jeszcze mi lezie w oczy, na dwór przyjachawszy?

»Dziwno mi to — powiada — że wy, będąc takiem

»Rycerzem zawołanem, tak się z ladajakiem

»Towarzyszem łączycie, nad którego tchórza

»Więtszego stąd nie najdzie do samego morza.

»Podomno to czynicie, że swoje dzielności

»Przy jego lepiej chcecie udać nikczemności.

123

»Ale to wam na Boga mojego ślubuję,

»Że jeno, że was wielce ważę i szanuję:

»Wziąłby takie karanie, jakie zasługują

»Wszyscy inszy, co się tak, jako on, sprawują,

»I tożbym mu uczynił, jako inszem wielem[1058]:

»Zawszeż ja takiem ludziom beł nieprzyjacielem,

»I jeśli bez karania odejdzie puszczony,

»Dla was to czynię, z którem przyjachał w te strony«.

124

Naczynie takich złości, Martan niecnotliwy

»Ja go — powiada — nie znam, królu miłościwy!

»Na drodzemem go trafił niedawno z przygody,

»Jadąc z Antyochiej na te sławne gody.

»Z postawym go być godnem rozumiał i sądził

»Mojego towarzystwa, alem w tem pobłądził;

»Jegom męstwa nie widział jeszcze ani słyszał,

»Aż dopiero tu, gdzie dziś tak się źle popisał.

125

»Czem mię do tak wielkiego przywiódł zasromania,

»Żeby był zaraz tamże nie uszedł karania,

»Tak, żeby się beł odrzekł na gonitwach bywać

»I na nich lub kopiej lub szable używać;

»Alem miejsce i bytność królewską uważał,

»A on mi się też potem więcej nie ukazał.

»Nie chcę jednak, aby mu co pomagać miało,

»Ze był w mem towarzystwie, co tak krótko trwało.

126

»Wiem, żem się tem obelżył i wesół nie będę,

»Póki zmazy, nabytej przezeń, nie pozbędę;

»I jeśli z wielką hańbą dzieła rycerskiego

»Nie odniesie, o królu! karania żadnego,

»Nie każ go, proszę, puszczać; więtszą mi pokażesz

»Łaskę, kiedy go z muru powiesić rozkażesz,

»I będą twój uczynek wszyscy wychwalali,

»Aby się jego drudzy przykładem karali«.

127

Orygilla Martana mowy potwierdzała

I aby zaraz wisiał, króla nalegała[1059].

»Nie tak barzo wystąpił — król odpowie na to —

»Aby na garle miał być pokarany za to;

»Niech ma pokutę, swemu należną grzechowi,

»Niech ludziom krotofile jutro też odnowi«.

I jednego rotmistrza przyzwać sobie kazał

I jako sobie miał w tem postąpić, ukazał.

128

Rotmistrz tak, jako mu król rozkazał, z ochotą

Poszedł, nic nie mieszkając, do miasta z piechotą,

Którą z sobą po cichu do bramy prowadził,

I z nią się na Gryfona czekając zasadził;

I między dwiema mosty w bramie go zatrzymał

I niestrzegącego się z piechotą poimał

I do wieże go ciemnej stamtąd zaprowadził

Z naśmiewiskiem i strażą dobrą go osadził.

129

Ledwie beł piękny Febus złote swoje włosy

Ukazał z oceanu, mokrej pełne rosy,

I poczynał oświecać przez jasne promienie

Wierzchy gór, wyganiając niewesołe cienie,

Kiedy Martan bojąc się, aby od Gryfona

Na ostatek nie była ta rzecz objawiona

I nań się jego na zad nie wróciła wina,

Jachał precz, pożegnawszy króla Norandyna,

130

Wynalazszy wymówki pewne w onej chwili,

Że przy naznaczonej być nie mógł krotofili.

Tak wziął dar, nie od siebie w gonitwie wygrany,

I wielą upominków inszych darowany,

Odjachał, nadewszystko zacnem ozdobiony

Przywilejem, którem beł wielce podwyszszony.

Ale niech jedzie, gdzie chce; wiem, że w krótkiem czesie

Godne karanie za swój występek odniesie.

131

Gryfon wtem, obstąpiony nakoło piechotą,

Prowadzon beł na rynek z hańbą i sromotą;

Hełm mu wzięto, z jego go zbroje zewleczono

I w samem go kaftanie tylko zostawiono

I jakoby beł na rzeź do jatek wiedziony,

Na wysokiem beł wozie wzgórę posadzony,

W którem beły dwie szpetne krowie zaprzężone,

Słabe, chude i wielkiem głodem wycieńczone.

132

Około zelżonego woza nierządnice

Szły zewsząd niewstydliwe i stare zwodnice[1060].

Te beły woźnicami i krów poganiały,

A wszytkie go sromotnie lżyły i szczypały;

Ale mu się najbarziej chłopięta przykrzyły,

Bo okrom słów plugawych, które mu mówiły,

Na śmierćby beł kamieńmi od nich obrażony,

Kiedyby od baczniejszych nie miał beł obrony.

133

Zbroja, która przyczyną jego złego była

I która nieprawdziwy sąd o niem czyniła,

Za wozem uwiązana, w błocie się walała

I pomazana, godne karanie cierpiała.

Nakoniec przed sędziami wóz zastanowili,

Gdzie za cudzy występek słuchał w onej chwili

Swej sromoty, która mu była wymiatana

Na oczy, od trębacza w głos wywoływana.

134

Stąmtąd go wieźli dalej od bramy do bramy,

Przed kościoły, ratusze i bogate kramy,

Gdzie słowo tak wszeteczne żadne nie zostało,

Któremby mu pospólstwo było nie łajało.

Na ostatek za miasto beł wyprowadzony

Od gminu, który mniemał tak, że wypędzony

Miał być stamtąd samem ich wrzaskiem i gwizdaniem,

Którzy nie znając, kto beł tam, a wyli za niem.

135

Ledwie co mu jeno z nóg żelazo i pęto

I powrozy z obu rąk zdymować poczęto,

Jak tarcz porwał i broni dopadł, którą pole

Hojnie skropił i suche ponapawał role.

Nie miał oszczepów ani mieczów przeciw sobie,

Bo bezbronne pospólstwo biegło w onej dobie. —

Alem nazbyt przedłużył, przeto pieśni skrócę,

A w drugiej się do tejże historyej wrócę.

Koniec pieśni siedmnastej.

XVIII. Pieśń ośmnasta

Argument

Mści się swej zelżywości Gryfon zawołany.

Mandrykard Rodomonta szuka; bój z pogany

Zwiódszy, cesarz wygrawa. Dają Martanowi

Słuszną kaźń; cna Marfiza lud Norandynowi

Bije, potem z Gryfonem stamtąd i inszemi

Do Francyej się puszcza wiatrami dobremi.

Klorydon się i Medor w pole wyprawują

I króla Dardynella zmarłego najdują.

Allegorye

W tej ośmnastej pieśni w Gryfonie, który zemściwszy się mężnie swojej krzywdy, beł poznany i barzo szanowany od króla Norandyna, jaśnie ukazuje, że niewinność złączona z dzielnością może się nie bać nigdy złego końca. Przeciwnem obyczajem przez Martana, od Akwilanta nalezionego i do Damaszku przywiedzionego i sromotnie za jego niecnoty i nikczemność pokaranego, daje się przestroga, aby się nikt nie sadził na swej chytrości, która jest przeciwko prawdzie i przeciwko sprawiedliwości.

Skład pierwszy

O zawołane książę, o panie łaskawy!

Słuszniem chwalił i chwalę zawsze twoje sprawy,

Acz z drugiej strony siebie samego winuję,

Żeć grubem piórem wielką część chwały ujmuję;

Ale najbarziej między inszemi wszytkiemi

Ciągnie serce i język mój dzieły twojemi

To, że każdego zawżdy rad słuchasz cierpliwie,

Ale nie zaraz wiarę dajesz mu skwapliwie.

2

Słyszę więc, że na obronę nieobecnemu

I za oczy do ciebie źle odniesionemu

Często i te i owe wymówki najdujesz

I drugie mu przynamniej ucho zostawujesz;

Ucho mu zostawujesz drugie, aż się stawi

Sam przed tobą i z rzeczy zadanych się sprawi,

I raczej do miesięcy albo i lat sprawy

Odkładasz, niżbyś wyrok miał skazać nieprawy.

3

By beł także uczynił Norandyn, jako ty,

Nie odniósłby beł Gryfon od niego sromoty,

Jaką odniósł; przeto cześć i sława z twojego

Postępku, a hańba brzmi z Norandynowego.

Dla niego jego ludzie na on czas polegli,

Bo z tych, którzy za miasto i bramę wybiegli,

Dziesiącią razów ciętych, dziesiącią sztychowych

Trzydzieści zaraz padło od rąk Gryfonowych.

4

Drudzy zasię tam, gdzie ich strach pędził, przez drogi,

Przez ścieszki i przez pola w prędkie poszli nogi;

Drudzy, kiedy do miasta na zad uciekali,

W bramie jeden na drugiem pobici padali.

Gryfon próśb nie używa, ale rozgniewany

Bez litości, zażarty i nieubłagany,

Macha mieczem około gminu bezbronnego

I mści się znieważenia okrutnie swojego.

5

Z tamtych, którzy do bramy naprzód przybieżeli

I którzy nogi rętsze[1061], niżli inszy, mieli,

Część wielka, aby sobie raczej dogodzili,

Niżli inszem, wiszące wzwody[1062] podnosili;

Część krwie próżnych na twarzach wybladłych z wołaniem,

Uciekając i płacząc, z wielkiem narzekaniem,

Po ulicach tam i sam zgiełkiem napełniali.

Wszytkie strony i miasto wrzaskami mieszali.

6

Dwu, jako ich zły los chciał, Gryfon zapędzony

Porwał, kiedy wielki wzwód wznoszono u brony;

Jednego o kamienny słup uderzył czołem,

Że mu się mózg rozpierzchnął po powietrzu kołem,

Drugiego wziął za piersi i tak mocno potem

Cisnął jem, iż za mury spadł wśród miasta lotem:

Dopiero wziął zimny mróz mieszczany za boki,

Kiedy widzieli, że ten leciał pod obłoki.

7

Byli ci, co się bali, aby beł przez mury

Nie skoczył Gryfon, inszej nie szukając dziury.

Więtszy tam strach nie mógł być, kiedyby beł hurmem

Sułtan wojsko obegnał i miasto wziął szturmem.

Zgiełki, wrzaski i krzyki i srogie wołanie

I ludzi, po ulicach tam i sam bieganie

Z dźwiękiem się trąb krzykliwych i bębnów mięszały

I nieba dosięgały i świat ogłuszały.

8

Ale teraz tu stanę rad nie rad, bo o tem

Wolę inszego czasu powiedzieć wam potem;

Bo mi trzeba za Karłem, który ku rynkowi

Przeciwko okrutnemu biegł Rodomontowi,

Rodomontowi, co lud paryski mordował.

Słyszeliście, jako nań cesarz następował

Z Danem, Namem, Ottonem i Oliwijerem,

Z Awinem i z Awolem i z Berlingijerem.

9

Ośm kopij, któremi nań spólnie w onej chwili

Ośm rycerzów tak wielkich razem uderzyli,

Skóra, łuską nakryta, snadnie wytrzymała,

Co mężnego pohańca piersi pilnowała.

Jako się pospolicie okręt więc prostuje,

Gdy go uczony żeglarz pod wiatr nakieruje,

Tak się prędko Rodomont poprawił pochyły

Po raziech, coby beły i góry ruszyły.

10

Mężny Gwidon, Ranijer, Rykard z Salomonem,

Angolier i Turpin wierny z Ganellonem,

Andzolin, Ugiet, Iwon i Marek z Peryny

I Maciej, pan świętego Michała równiny[1063],

Z ośmią, którzy na rynek z cesarzem przypadli,

Wszyscy wraz zuchwałego pohańca opadli,

Aryman z Odoardem także, którzy byli

Świeżo z angielskiem ludem do miasta przybyli.

11

Nie tak huczy na skale z gruntu wywiedziony

Mocny mur na Krępaku, kiedy Akwilony

Wściekłe około niego gniewy rozciągąją,

Które z korzeniem twarde dęby wywracają,

Jako huczy Sarracen, gniewem zapalony

I niezmiernem pragnieniem na krew przerażony;

I jako piorun z grzmieniem bywa w jednem czesie,

Tak jego gniew zarazem z sobą pomstę niesie.

12

Tego, co podeń podpadł nabliżej, z Dordony

Ugięta tak ciął ostrą szablą bez obrony,

Że choć miał doskonały szyszak, aż do gęby

Przeciął mu łeb, że wszytkie widać było zęby;

I samego też w onem czasie wszyscy bili

Prawie po wszytkiem ciele, lecz mu to czynili,

Co nakowalniej[1064] igły: tak Sarracen hardy

Miał na sobie łuszczasty smoczy łupież twardy.

13

Wszytkie mury nakoło były opuszczone,

Z wałów i z baszt piechoty beły pozwodzone;

Bo gdzie potrzeba więtsza była, tam prowadził

Ludzie cesarz i wszytkie do rynku gromadził.

Ze wszytkich stron, ze wszytkich ulic się zbiegają

Do rynku i lękliwe tyły w zad wracają;

Każdy widząc, że się sam cesarz nie szanuje,

Serce bierze i w boje ochotnie wstępuje.

14

Jako gdy zawołany tryumf gdzie sprawują,

Na którem lud ucieszyć wszytek usiłują,

Do mocnego okołu[1065], gdzie z dawna chowają

Libijską lwicę, byka srogiego puszczają;

Lwięta przypatrując się na stronie przy lwicy,

Jako zuchwało stąpa, jako straszno ryczy,

Którem jeszcze nowina widzieć takie rogi,

Stoją z daleka pełni, niewidanej trwogi;

15

Ale skoro mężna mać zębem weń uderzy

I porwie go za ucho, one przy macierzy

Wziąwszy serce, łakome gęby zajuszają

I morzyć go macierzy śmiałej pomagają,

Ten go za brzuch, a ten go za bok rwie: tak owi

Naprzeciw surowemu szli Rodomontowi,

Kamienie nań to z dachów, to z okien ciskają,

Drudzy nań z blizka chmury pocisków puszczają.

16

Pieszych, jeznych tak wiele zewsząd każdą drogą

Przybywa ze wszytkich stron, że się ledwie mogą

Zmieścić w przestronem rynku; lecą, jako pszczoły

Pełnem rojem, wonnemi obkarmione zioły,

Że choćby beli nadzy wszyscy, nieubrani,

Choćby tak, jako rzepa, mogli być krajani

I choćby nie broniąc się na pował leżeli,

Za dwieby ich Rodomont nie pobił niedzieli.

17

Przykrzy się na ostatek już poganinowi,

Radby się w zad ku swemu wrócił orszakowi;

Mało co ich ubywa, choć ich tysiącami

Bije, choć koło niego leżą gromadami.

Już się umęczył, już tchnie[1066], już widzi i czuje,

Że jeśli, póki się w niem siły co najduje,

Nie wyńdzie stamtąd, potem, skoro nademdleje.

Choćby chciał wyniść, żadnej nie będzie nadzieje.

18

I tam i sam po stronach wzrok obraca srogi,

Widzi nakoło wszytkie zastąpione drogi;

Ale sobie wszytkie wnet uprzątnie zawady

Z upadkiem wielkiej ludzi pobitych gromady.

Awo już tam, gdzie go gniew ciągnie nieużyty

I myśl wściekła, miecz w ręku kręcąc jadowity,

Bieży przeciw Anglikom pędem niesłychanem,

Które świeżo Odoard przywiódł z Arymanem.

19

Jeśli kto widział, kiedy byk nieokrócony[1067],

W szrankach cały dzień bity i ze psy goniony,

Porwie płoty i mocne obali okoły[1068],

Gdzie gęsty na igrzysko patrzy lud wesoły;

Wszyscy pełni widomej uciekają trwogi,

On tego i owego w tem bierze na rogi:

Ten niech wie, iż tak srogi, gdy wpadł na Angliki,

I jeszcze ponno sroższy beł rycerz z Afryki.

20

Piętnaście ich na poły poprzek poprzecinał,

Piętnastom albo więcej głowy poucinał;

Każdy raz jego, prosto albo odlew cięty,

Zda się, że ścina winne lub wierzbowe pręty.

We krwi wszytek poganin wściekły umoczony

Odcięte głowy, nogi i ręce z ramiony

I insze członki tam, gdzie idzie, zostawuje,

Na ostatek powolej z rynku ustępuje.

21

Ale tak ustępuje przecię w onej dobie,

Że namniej znaków strachu nie daje po sobie;

Różnie jednak obraca myśl swą rozdwojoną,

Którą stamtąd może uść nabezpieczniej stroną.

Nakoniec po rozmyśle długiem tam przychodzi,

Gdzie Sekwana pod wyspą za mury wychodzi;

Ale go ludzie zewsząd pędzą i ściskają

I w pokoju mu dalej iść nie dopuszczają.

22

Jako lew urodziwy na massylskiej puszczy[1069],

Od łowców i od gęstej obegnany tłuszczy,

Chocia ucieka, mężne serce ukazuje

I z groźbą i leniwo w lasy ustępuje:

Tak Rodomont w postępku każdem onem czasem

Niestrwożony, foremnem obegnany lasem

Strzał lotnych i oszczepów, z niezmrużonem okiem

Idzie do rzeki lekkiem i leniwem krokiem.

23

I tak beł i raz i dwa gniewem przerażony,

Że będąc już w bezpiecznem miejscu zapędzony,

Znowu się wrócił w boje i szablę ukrwawił

I więcej ich, niżli sto, żywota pozbawił.

Ale wściekłość nakoniec ustąpić musiała

Rozumowi i rady zdrowszej posłuchała,

Rady tej, że skoczywszy w rzekę między wody,

Wyszedł z niebezpieczeństwa i z onej przygody.

24

Tak skoczył, jako ciężki, jako beł ubrany,

A płynął, jak sitowiem w pachach podwiązany.

Nie chlub się z Anteusza, nie chlub się z wielkiego

Annibala, Afryko: takiego drugiego

Jeszcześ nigdy nie miała. A skoro za rzekę

Przepłynął, niewymowną czuł na sercu mękę

I że miasta nie spalił i wszcząt nie zepsował,

Przebiegszy je wzdłuż i wszerz, okrutnie żałował.

25

I tak go pycha i gniew gryzie zapalczywy,

Że znowu do Paryża chce wpaść i wątpliwy

Wzdycha i przysięga się, że się w zad nie wróci,

Aż go zniszczy, zepsuje i z gruntu wywróci.

Ale ujźrzał nad rzeką pędem przeciw sobie

Bieżącego, który w niem on gniew w onej dobie

Uhamował. Kto to był? — Wnet będziecie wiedzieć,

Bo teraz o czem inszem trzeba mi powiedzieć.

26

O Niezgodzie pierwej wam powiedzieć mi trzeba,

Której anioł rozkazał, wyprawiony z nieba,

Aby miedzy mężniejsze sarraceńskie pany

Nasiała zwad i wniosła swar niepojednany.

Wyszła jędza przeklęta onegoż wieczora,

Zasadziwszy swe miejsce kiem inszem z klasztora,

Zdradzie podniecać ogień zajęty zleciła

I poddymać go, ażby sama się wróciła.

27

Ale się jej zda, żeby więtszą siłę miała,

Gdzieby się z nią i Pycha w tę drogę wybrała;

A iż obiedwie w jednej komorze mieszkały,

Nie trzeba było, aby się były szukały.

Ale i Pycha także, mając się wyprawić,

Nie chciała bez namiastki[1070] klasztoru zostawić:

Przez te kilka dni, jako wrócić się tuszyła,

Swoje Hipokryzyej rządy poruczyła.

28

Tak przeklęta Niezgoda, mając Pychę z sobą,

W towarzystwie szła spiesznie w drogę oną dobą

I potkała na temże gościńcu stroskaną,

Wyschłą, wybladłą Zazdrość i ukłopotaną;

A ona do obozu także pogańskiego

Szła, mając w towarzystwie karlika małego,

Którego Doralika piękna posyłała

Do Rodomonta i znać o sobie dawała.

29

Bo kiedy się dostała Agrykanowemu

Synowi — wiecie, jako i kędy — małemu

Poleciła swojemu cicho karlikowi,

Aby onę nowinę niósł Rodomontowi,

Mając pewną otuchę o jego dzielności

I o jego wiadomej ku sobie miłości,

Że miał dziwy porobić i wrychle nad hardem

Odnieść pomstę, co mu ją odjął, Mandrykardem.

30

Tego karlika Zazdrość w drodze potrafiła[1071]

I słysząc, z kiem szedł, z niem się na on czas złączyła,

Bo tak sobie myśliła i tak rozumiała,

Że i ona w tej sprawie swe miejsce mieć miała.

Niezgoda niezmiękczona rada była srodze,

Że się z Zazdrością w on czas potkała na drodze,

Wiedząc zwłaszcza, po co szła, i że rozumiała,

Że jej mogła ratować w tem, co czynić miała.

31

Zda się jej, że ma śrzodek powadzić mężnego

Rodomonta i syna Agrykanowego;

Jakoż nie mógł być lepszy miedzy temi zwadę

Uczynić; inszych zwadzie najdzie inszą radę.

Idzie z karłem pospołu tam, gdzie wojska blizkie

Pogańskie obegnały w krąg mury paryskie,

I przyszli właśnie w ten czas, kiedy przepławiony

Przez Sekwanę, na brzegu stanął z drugiej strony.

32

Skoro poznał Rodomont, że to beł posłany

Od jego pięknej dziewki, zaraz ubłagany,

Gniew umarza, pogodne czoło pokazuje

I że w niem od radości serce skacze, czuje.

Każdej inszej nowiny czeka, niżli onej,

Aby miał kto uczynić jego ulubionej

Krzywdę lub lekkość jaką; wesół karła wita

I »Jak się ma? Gdzie cię śle moja panna?« pyta.

33

Odpowie karzeł na to: »Nie jest więcej moja

»Ta, co jest w cudzych ręku, ale ani twoja;

»Wczoraśmy na rycerza jednego trafili,

»Co ją nam wziął: takeśmy oba ją stracili«.

Na tę nowinę Zazdrość do niego skoczyła

I w poły go, jako wąż zimny, obłapiła.

Powiada dalej karzeł, że to wszytko zrobił

Sam jeden: i onę wziął i ludzie jej pobił.

34

Natychmiast i Niezgoda ogniwo porwała

I krzemienia dobywszy, kilkakroć wskrzesała;

Żagiew była od pilnej podłożona Pychy,

Skąd się we mgnieniu oka zajął ogień cichy,

Co tak barzo zapalił serce w onej dobie

Poganina, że miejsca nie najdował sobie;

Wzdycha, jęczy i z twarzą straszliwą wyzywa

Bogi z nieba i klątew brzydliwych używa.

35

Jako lwica, co próżną jamę zwartowała[1072]

I tam i sam i węchem nakoniec poznała,

Że w niej byli myśliwcy i że jej pobrali

Miłe syny i z niemi nagle ujachali,

Tak się zrze, tak się gryzie wściekłością tak srogą,

Tak gore, że jej góry ani rzeki mogą,

Ani noc ani grady ani deszcz hamować,

Aby swego nie miała zbójcę prześladować:

36

Do tej wściekłości wściekłość jego równać mogę.

Zawoła na karlika: »Ty tam jedź w swą drogę!«

Konia i wozu nie chce czekać i żadnemu

O swej trosce nie daje znać słudze swojemu.

Sam, jako wściekły, pędem niewściągnionem bieży,

Tusząc, że gdzie rozbójcę swojego przebieży.

Konia nie ma, ale wziąć zamyśla pierwszego,

Którego potka, by też i nie wiem czyjego.

37

Niezgoda się, postrzegszy tej myśli, rozśmiała

Na towarzyszkę Pychę, która blizko stała,

I rzekła, że mu konia niedługo zdobędzie,

Za którem więcej mu zwad i swarów przybędzie,

Myśląc uprzątnąć drogi, żeby mu przez dzięki[1073]

Inszy koń, okrom tego, nie przyszedł do ręki;

I myśliła już o niem. — Ale już Niezgodę

Zostawię, a do karła znowu was powiodę.

38

Skoro cesarz pohańca wyparł i zajęte

Ognie zgasił, pożogi uśmierzył rozczęte,

Wszytkie ludzie, co ich miał, w rzędy swoje sprawił,

A część na słabszych miejscach tam i sam zostawił;

Ostatek, chcąc grę wygrać onę, jako tuszył,

Przeciwko Sarracenom nie mieszkając ruszył,

Puściwszy ich bramami razem dwojem torem

Między świętem Germanem[1074], a świętem Wiktorem[1075].

39

I rozkazał do bramy Marcella świętego[1076],

Kędy była wielka część pola zrównanego,

Aby się oba pułki do kupy ściągały,

Puszczone stąd i zowąd, i tam się czekały;

Stamtąd zagrzewając ich, aby się stawili

Tak, żeby onego dnia wieczną uczynili

Pamięć, kazał chorągwiom wchodzić w swoje rzędy

I dać po wszytkiem wojsku znak potkania wszędy.

40

Tem czasem król Agramant, z siodła wysadzony,

Wielką mocą na konia znowu beł wsadzony.

Kiedy z króla szkockiego zawołanem synem

Odprawował srogi bój i krwawy, z Zerbinem,

Lurkani miał Sobryna króla w onej dobie,

A Rynald cały wielki hufiec przeciw sobie.

Który szczęściem i wielką rozrywał dzielnością,

Przebijając się przezeń z niezmierną śmiałością.

41

Kiedy się tak toczyła bitwa między temi,

Cesarz natarł na zadni pułk z ludźmi swojemi,

Z tamtej strony, z mężnemi kędy Hiszpanami

Pod gęstemi Marsyli król stał chorągwiami

Z jezdą na obu skrzydłach, we śrzodku z piechotą;

Wpadł cesarz na Hiszpany z ludem swem z ochotą,

Z krzykiem i trąb i bębnów, z dźwiękiem, że się zdało,

Że się ziemia i rzadkie powietrze mięszało.

42

I już byli poczęli, gwałtem przełomieni,

Dość znacznie ustępować na zad Sarraceni

I wszytkieby już były hufce zuciekały[1077]

Rozprószone, że trudno do sprawy przyść miały,

Ale i król Gardoni i Falzyron śmiały

I z królem Balugantem Serpentyn zuchwały

I Ferat przypadł, który, co głosu miał w sobie,

Nawracając ich na zad, wołał w onej dobie:

43

»Towarzysze i bracia! prze Bóg w miejscu stójcie!

»A tych się psów i tego motłochu nie bójcie!

»Jeśli naszę powinność wszyscy zachowamy,

»Zwycięstwo z nieprzyjaciół pewne otrzymamy.

»Patrzcie na cześć, na sławę, na zysk, na zdobyczy,

»Których wam dzisiejszego dnia fortuna życzy,

»Gdzie[1078] wygracie; patrzcie zaś na ostatnie szkody,

»Hańbę i śmiech tych, którzy przegrają nagrody«.

44

Drzewo wielkie miał w ręku; z tem dawszy koniowi

Bojca w bok, bieżał przeciw Berlingijerowi,

Który się onem czasem Argalifą bawił

I już mu beł na głowie szyszak podziurawił;

Zbił go z konia i przy niem, co się nawinęli,

Dziewięć od jego szable ostrej poginęli,

Bo każdy raz, rzecz pewna, kiedy się zamierzy,

Jeden przynamniej padnie i ziemię uderzy.

45

Na drugiej zasię stronie Rynald niezwalczony

Posiekł i pobił pogan poczet niezliczony;

Hufiec mu się nie oprze żaden; uciekają

Wszyscy, gdzie się obróci i plac mu dawają.

Niemniej się mężnie Zerbin i Lurkani stawił,

Każdy z nich miecz w pogaństwie obficie ukrwawił:

Ten na wylot przebił brzuch sztychem Balastrowi,

Tamten na poły przeciął łeb Finadurowi.

46

Balastra wszystkie wojska z Aldzierby słuchały,

Wszystkie wojska z Aldzierby, skoro postradały

Króla swego i wodza wielkiego, Tardoka;

Finadur rządził ludem z Zumary, z Maroka;

»Nie mieli Afrykani nadeń mężniejszego,

»I szablą i kopią umiejętniejszego?«

Mógłby mi kto powiedzieć; ale to omijam:

Toli[1079] żadnego chwały godnego nie mijam.

47

Chciał ratować i wesprzeć króla zumarskiego

Szlachetny Dardynel, syn Almonta starego,

Od którego kopią Ubertus z Mirfordy[1080]

I mężny Klaudy zrzucon i Andzelm z Stanfordy[1081];

Szablą zasię Eliasz i Urban z Kobrynu

I Rajmund i Pinamund, obadwa z Londynu,

Wielcy mężowie, byli zbici i zwaleni;

Trzej zdechli, jeden ranny, a trzej ogłuszeni.

48

Ale ze wszystkiem męstwem, które pokazować

Silił się aż i nazbyt, nie mógł uhamować

Ludzi swoich tak, żeby uciekać nie mieli,

Skoro nasze choć w mniejszej gromadzie ujrzeli,

Chocia w mniejszej gromadzie, lecz lepiej ćwiczone

I w oręże wojenne lepiej opatrzone.

Ucieka lud z Maury[1082], ucieka z Zumary,

I z Setty i z Maroku, ucieka z Kanary[1083].

49

Ale najbarziej w on czas wojska uciekały

Z Aldzierby, które wracał młodzieńczyk wspaniały,

Chcąc jem śmiałość do piersi wrócić to groźbami,

I surowemi fuki, to płaczem z prośbami.

»Jeśli się wam zasłużył kiedy z jakiej miary —

Tak do nich mówi — Almont, mój rodziciel stary,

»Dowiem się wnet, jeśli mnie, jego opuścicie

»Syna, jeśli mię w tak złem razie odbieżycie.

50

»Proszę przez mój młody wiek, w którem takie macie

»Nadzieje i po którem pociech swych czekacie:

»Stójcie! stójcie! nie chodźcie, prze Bóg! na miecz goły,

»Obróćcie śmiałe twarzy na nieprzyjacioły!

»Wszędzie prześcia i drogi zawarte najdziemy,

»Jeśli bez sprawy wszyscy w rozsypkę pójdziemy:

»Góra, chciejcie mi wierzyć, że to mur wysoki;

»Morze trudno przeskoczyć: przykop to szeroki!

51

»Daleko lepiej umrzeć, niżli się do ręki

»Dostać tem psom na lekkość[1084], na hańbę, na męki.

»Stójcie w miejscu, bo insze wszelakie sposoby

»Próżne są, moi wierni rycerze, tej doby.

»Wżdyć i oni nie więcej, niżli my, rąk mają

»I jednę duszę także w sobie zawierają«.

Tak mówiąc do nich śmiały młodzieńczyk, grofowi

Przeciął głowę do ucha, Ottonoleowi.

52

Wspominanie Almonta tak serc zagrzewało

Afrykańskiego wojska, co już uciekało,

Że woli rąk na swoję obronę używać,

Niżli nieprzyjaciołom tyły pokazywać.

Gwilelm z Burneku[1085] wzrostem beł między wszystkiemi

Anglikami nawyszszy, ale go z inszemi

Dardynel porównywa; podle niego pana

Z Kornowaliej[1086] z konia zwalił, Arymana.

53

Kiedy leciał do ziemie Aryman zwalony,

Przybiegł mu na ratunek brat jego rodzony;

Ale niewiele pomógł i niewiele sprawił:

Tak, go, jako i brata, Dardynel odprawił.

Stefan, w gębę trafiony, szablę mu uślinił,

A on go wolnem za to od długu uczynił;

Bo beł obiecał żenie, na wojnę jadęcy[1087],

Gdzieby żyw beł, wrócić się za dziewięć miesięcy.

54

Wtem z daleka obaczył, że Lurkani wszędy,

Gdzie się udał, mieszając afrykańskie rzędy,

Zabił, przeciąwszy mu łeb po zęby, Dorkina

I na wylot przez piersi przebił Morytyna.

Alteus chciał uciekać, Alteus, którego

Miłował tak Dardynel, jak siebie samego;

Ale nie dośpiał[1088], bo go Lurkani dopędził,

I z tyłu go pod garło koncerzem przepędził.

55

Wziąwszy w rękę kopią, trochę się stanowi

I czyni fałszywemu ślub Machometowi,

Że jeśli Lurkaniego zwali i zabije

Zbroję złupioną w jego kościele przybije;

Zatem puściwszy wodze koniowi rączemu,

Z takiem zapędem bieżał przeciw Lurkaniemu,

Z takiem zapędem bieżał i z tak wściekłem gniewem,

Że go na obie stronie ostrem przebił drzewem.

56

Nie pytajcie mię, jeśli brat jego rodzony,

Aryodant, żałością nie beł przerażony

I jeśli nie chciał posłać dusze w czasy one

Dardynellowej między dusze potępione;

Ale próżno, przystępu nie ma przed pogany,

Nie ma go i przed swemi także chrześcijany;

Chciałby się pomścić i miecz dobyty trzymając,

Bieży do Dardynella, drogi uprzątając.

57

Rozrywa, siecze, bije, kto mu zastępuje,

Kto mu wstręt czyni jaki i kto go hamuje.

Ów widząc, jego żądzą, aby go nacieszył,

Tak chętnie, jako i on, do niego się śpieszył;

Ale mu wielkość ludzi także nie dopuszcza

Wykonać jego myśli i nań go nie puszcza;

Jeśli tamten morduje i bije pogany,

I ten także zabija niemniej chrześcijany.

58

Szczęście chciało, choć się tak na się wydzierali,

Że się z sobą przez on dzień cały nie potkali,

Bo niosło śmierć jednemu od mężniejszej ręki:

Tak każdy swego losu nie zniknie przez dzięki[1089].

Ano Rynald w tę stronę wodzami kieruje,

W tę stronę i jednemu już koniec gotuje;

Rynalda szczęście na dank[1090] wiedzie znamienity,

Aby od niego beł cny Dardynel zabity.

59

Ale niech stanie na tem; dosyć się mówiło,

Co się na zachód słońca na on czas toczyło.

Czas mi się już, bo i tak długom się zabawił,

Wrócić się tam, gdziem cnego Gryfona zostawił,

Który na sercu gniewem srogiem zapalony

Mięszał lud pospolity, strachem przerażony.

Król Norandyn na on zgiełk przybiegł w onej dobie,

Mając przez tysiąc ludu zbrojnego przy sobie.

60

A widząc, jako wszyscy w długą uciekali[1091],

Tak, że się zastanowić nikomu nie dali,

Przyszedł do bramy, wiodąc ludzie swe sprawione,

I kazał, aby wzwody[1092] beły podniesione.

Tem czasem odpędziwszy od siebie wspaniały

Gryfon lud pospolity, nikczemny, nieśmiały,

Wziął na się dla obrony lepszej pogardzoną

Zbroję, zelżoną zbroję i posromoconą.

61

Tamże podle kościółka jednego mocnego,

Od głębokiego rowu w krąg opasanego,

Stanął przy wązkiem mostku, dość ubezpieczony,

Żeby nie mogł być od nich wkoło otoczony.

Wtem z miasta hufiec wielki wychodził, wołając,

Łajania, gróźb i fuków wielkich używając;

Śmiały Gryfon na miejscu niestrwożony stoi

I na twarzy znać daje, że się nic nie boi.

62

A skoro się do niego dalej przybliżyli,

Wypadł i przeciwko niem bieżał w onej chwili;

I nazabijawszy ich, tak, jako za wały,

Ustępował z nienagła za on mostek mały,

I tak ich jakokolwiek przecię zatrzymywał

I ustawicznie tego fortelu używał,

Coraz to wypadając, to w zad ustępując,

Straszne znaki swej siły zawsze zostawując.

63

Siecze w prawo i w lewo i na ziemię mężne

Wali ludzie królewskie i piesze i jezne;

Ale nakoniec wszystek lud nań obrócony

Naciera nań, ściska go z tej i z owej strony.

Boi się na ostatek, by go nie zabrało

Morze, które go zewsząd prawie zalewało:

Już w lewe ramię ranny, już w rękę, już mdleje,

Już w niem siła ustawa i znacznie słabieje.

64

Ale dzielność, która swych nigdy nie opuści,

Sprawi to, że mu łatwie Norandyn odpuści;

Który przybieżawszy tam, ujźrzał znamienitych

Rycerzów swych, wielkiemi ranami zabitych,

Świadectwo jego męstwa pewne, bo się zdały,

Że z Hektora samego rąk powychadzały,

I widzi, że niesłusznie uczynił onemu

Krzywdę bohatyrowi tak zawołanemu.

65

Potem bliżej przystąpił i wejźrzał mu w czoło

I ujźrzawszy tak wiele pobitych nakoło

I góry dosyć spore, z nich poukładane,

I wody w rowie znacznie krwią zafarbowane,

Zda mu się, że na moście widzi stojącego[1093],

Hetruryą na sobie wszystkę dzierżącego;

Zaczem i dla swojej czci i że go żałował,

Ludzie swoje natychmiast wściągał i hamował.

66

I podniózszy bezbronny rękę, co u świata

Znakiem było pokoju od dawnego lata,

Mówi do niego: »Nie wiem, mamli się winować

»I mamli za występek i błąd swój żałować?

»Próżno to, przyczyna jest mój rozsądek mały

»I namowy, które mię na cię pobudzały,

»Żem ci to, człowiekowi czynił tak zacnemu,

»Mniemając, żem to czynił jakiemu podłemu.

67

»I acz lekkość, która cię od moich potkała,

»Z tą czcią, którąś sam sobie uczynił, zrównała,

»I nie tylko zrównała, ale raczej siła

»l po wielkiej ją części pewnie przewyszszyła,

»Jednak, abyć się dosyć w tej krzywdzie twej stało,

»Odemnie to, coćby się tylko podobało,

»Lubo srebro lub złoto lubo majętności,

»Wszystko zaraz otrzymasz z mej szczodrobliwości.

68

»Proś, o co chcesz: ato masz moję obietnicę,

»Byś też chciał i wszystkiego państwa połowicę,

»Bo taka dzielność twoja, takie męstwo twoje,

»Żeś godzien, abych ci dał i to serce moje.

»Dajże mi twoję rękę, chęci i miłości

»I nieodmiennej zakład ku mnie życzliwości«.

To wyrzekszy, zsiadł z konia i z twarzą łaskawą

Gryfonowi podawał w on czas rękę prawą.

69

On tak ubłaganego króla przeciw sobie

Widząc, odrzucił i miecz i gniew w onej dobie

Od siebie i śpiesznie się do niego pokwapił

I przypadszy skwapliwy, nizko go obłapił.

A widząc król Norandyn, że dwie wielkie ranie

Miał szkodliwe, dał zaraz swoje rozkazanie,

Aby beł do pałacu pomału niesiony

I pilnie od balwierzów uczonych leczony.

70

Gdzie leżał, aż ozdrowiał — ale o niem skrócę,

A do brata się jego, Akwilanta, wrócę

I książęcia Astolfa aż do Palestyny;

Którzy, jak skoro Gryfon, strzegąc się rodziny,

Cicho ujachał, wielkiem przerażony żalem,

Szukali go tam i sam wszędzie w Jeruzalem,

W Jeruzalem, po miejscach świętych, po klasztorach

I wkoło po odległych miasteczkach, po dworach.

71

Ale oba nie mogli zgadnąć, w które strony

Obrócił się z Solimy[1094] Gryfon pomieniony,

Aż z trafunku potkali pielgrzyma Greczyna,

Od którego ich doszła w on czas ta nowina,

Że Orgilla jachała w drogę do Syryej

I puściła się prosto ku Antyochiej

Z nowem swojem gamratem[1095], do którego była

Nagle miłość i serce swoje obróciła.

72

Akwilant się u niego dowiadował potem,

Jeśli też Gryfonowi co powiedział o tem.

Skoro rzekł, że powiedział, łatwie w onej chwili

Ostatka się obadwa zaraz domyślili,

I że rzecz jawna była, że się do Syryej

Puścił za Orygillą do Antyochiej

Z tym umysłem, aby ją z pomstą gamratowi

Pamiętną odjął swemu spółmiłośnikowi.

73

Nie mógł wytrwać Akwilant, aby w cudze strony

Dla tej sprawy sam jachać miał jego rodzony,

I wdziawszy zbroję, którą w drodze zawsze nosił,

Puścił się za niem; ale wprzód Astolfa prosił,

Aby odłożył swoję drogę do Francyej

Dotąd, ażby się wrócił w zad z Antyochiej.

Szedł do morza i tam wsiadł w okręt, nie mieszkając,

Że morzem krótsza droga miała być, mniemając.

74

Tak potężny, tak dobry, tak wiatr miał po sobie

Pomieniony Akwilant, jadąc w onej dobie,

Że nazajutrz Sur[1096], zacne miasto, i po Surze

Safet[1097] ujźrzał, na wielkiej postawiony górze.

Bieży dalej, Zybelet[1098] i Barut[1099] mijając,

Z daleka Cypr po lewej ręce żyzny mając;

Z Tortozy[1100] do Trypolim[1101], do Lice[1102] kieruje,

Więc do morza Lajaca[1103] mierzy i prostuje.

75

Stamtąd kazał żeglarzom, aby obracali

Sztabę[1104] i na wschód słońca sztyry kierowali,

Aż stanął nad Orontem[1105], gdzie z wielkiem zakrętem

Wody w morze wylewa, i weń wszedł okrętem.

Tu rozkazał, aby się lądu uchwycili

I na ziemię z okrętu mosty wyrzucili.

Stamtąd, siadszy na konia, przeciw rzece jachał,

Aż do Antyochiej budownej dojachał.

76

Tam się dowiedział, jako chwilę się tam bawił,

Ale się potem stamtąd z Orgillą wyprawił

Do Damaszku, tam, kędy król Norandyn młody

Z gonitwami sprawował zawołane gody.

Słysząc to, chęć go wzięła taka jachać za niem,

Z tem, że się Gryfon puścił za niemi, mniemaniem,

Że i w Antyochiej nie chciał przenocować,

Ale nie chciał tej drogi morzem odprawować.

77

Ku Lidyej[1106] obfitej wodzami kierował,

Do Laryssy[1107], a powysz Alep[1108] zostawował,

Alep ludny, a Bóg, co nagrodę dobremu

I na tem świecie daje, a kaźń niezbożnemu,

Tak chciał, że się na on czas od Mamugi[1109] w mili

I Martan i Akwilant na drodze trafili;

Martan jachał bogato i strojno ubrany,

Dar przed sobą w gonitwie niosąc otrzymany.

78

Rozumiał tak Akwilant na pierwszem potkaniu,

Że Martan beł brat jego, a beł w tem mniemaniu

Białą zbroją i białem strojem oszukany

Gryfonowem, jak Martan w on czas beł ubrany,

I »Witajże!« z radością rzecze i wesoły,

Jako więc zwykło bywać między przyjacioły;

Ale obaczywszy się, że nie ten, postawę

Odmienia i inakszą mieć z niem chce rozprawę.

79

A bojąc się, aby on nie zabił Gryfona

Z pobudki Orygille, krzyknie na Martona:

»Zdrajco! zbójco! złodzieju! bo cię za takiego

»Twarz wydaje, gdzieś konia wziął brata mojego?

»Gdzieś wziął brata mojego konia? Bo się boję

»Żeś go ukradł; powiedz mi, gdzieś wziął i tę zbroję

»Niech wiem, jeśli brat żywie i gdzieś go zostawił

»I jakoś go tej zbroje i konia pozbawił?«

80

Jako skoro gniewliwy on głos usłyszała

Orygilla, uciekać konia obracała,

Ale mężny Akwilant rętszy beł, niż ona:

Rada nierada, musi stanąć, pogoniona.

Martan także na on huk, na on krzyk straszliwy,

Wylękniony, z wielkiego strachu ledwie żywy,

Co czynić i co mówić, nie wie i twarz mieni

I drży tak, jako liście[1110] na drzewie w jesieni.

81

Akwilant po staremu surowych używa

Gróźb i fuków straszliwych i miecza dobywa

I przysięgą się wielką wiąże i zaklina,

Że i onej i jemu głowy poucina,

Jeśli mu nie odkryją wszytkiego prawdziwie.

Martan wtem, co z bojaźni ledwie że co żywię,

Oddycha w on czas trochę i sam sobie myśli,

Jeśli co na wymówkę swych niecnot wymyśli.

82

»Siostra to moja — prawi — panie, urodzona

»W dobrem domu i z dobrych rodziców spłodzona,

»Chocia ją chwilę Gryfon w nierządnem żywocie

»Trzymał przeciw jej wolej, w hańbie i sromocie;

»Która mię tak bolała i tak mi wstyd srogi

»Czyniła, że nie mając sposobu i drogi

»Odjąć ją rycerzowi tak wielkiemu gwałtem,

»Chciałem mu ją przez dowcip odjąć takiem kształtem:

83

»Zmówiłem się z nią cicho, która już myśliła,

»Aby się do lepszego żywota wróciła,

»Skoroby jeno Gryfon usnął, aby wstała

»I tajemnie od niego ze mną ujachała.

»Tak się stało; a żeby i po mnie i po niej

»Tak, jakośmy się bali, nie było pogoniej,

»Konia jego i zbroję, jadąc, precz bierzemy

»I tak, jako nas teraz tu widzisz, jedziemy«.

84

Mógł przyznać Martanowi, że beł i nad miarę

Chytry; Awilantby mu beł dał całą wiarę

I nie czyniłby mu beł nic, krom żeby bratnią

Zbroję, konia i rzeczy odjął za ostatnią[1111],

Kiedyby tam wymówek swych w tem, co porobił,

Tak barzo jawnem kłamstwem beł nie przyozdobił;

Wszytkoby było dobrze uszło, ale na tem

Pobłądził, że się nazwał Orygille bratem.

85

Wszyscy w Antyochiej tak Akwilantowi

Powiedali, że ona była Martanowi

Nałożnicą; stąd z gniewem na one obmowy:

»Łżesz, o zdrajco!« krzyknie nań fukliwemi[1112] słowy

I tak mu dobrze pięścią wymierzył do gęby,

Że mu zaraz wypadły ze krwią cztery zęby;

I więcej z niem nie mówiąc, powroza dobywszy,

Związał go, ręce mu wspak obie obróciwszy.

86

Związał i Orygillę, chocia się prosiła,

Choć moc wymówek na swą obronę wnosiła;

Stamtąd ich po miasteczkach, po wsiach ludnych ciągnął

Dotąd, aż do Damaszku wielkiego przyciągnął;

Owszem, jeszczeby ich beł różnemi drogami

Przez tysiąc mil prowadził, trapione mękami,

Ażby beł brata nalazł, na którego zdanie

I rozsądek miał Martan wziąć swoje karanie.

87

Kazał się Martanowej czeladzi z rzeczami

W zad wrócić do Damaszku i koniom z jukami,

Gdzie przyjachawszy zastał, że tam i na stronie

Nie mówiono ni o kiem, jedno o Gryfonie;

Wszyscy, wielcy i mali, już wiedzieli o tem,

Jako władał kopią i jako kłół potem

I że to ten beł, który tak beł oszukany,

Że inszy wziął w gonitwie dar przezeń wygrany.

88

Lud wszytek na Martana z gniewem następuje

I jeden go drugiemu palcem ukazuje.

»I to — prawi — wierutny łotr, który sposoby

»Kradzionemi z cudzych dzieł dostawa ozdoby

»I pokrywa, świadomy swojej nikczemności,

»Swą hańbą cudze męstwa i cudze dzielności;

»Aleć i to niecnota, co wszytko źle czyni

»Dobrem ludziom, a z łotry przestawa, łotryni«.

89

Drudzy zasię mówili: »Jako — prawi — mają

»Jedno piątno, do sfory prawie się zgadzają«.

Drudzy jem złorzeczyli i srodze łajali,

Drudzy spalić, obiesić, ćwiertować wołali.

Tłuszcza gęsta, chcąc się ich napatrzyć, bieżała

I ulice i rynek wszytek napełniała,

Aż na ostatek sprawa i ona nowina

Doniosła się do króla także Norandyna.

90

Jako go one wieści w pałacu zastały,

Mając swojego dworu z sobą poczet mały,

Zjachał na dół i tam się z Akwilantem w drodze

Potkał, co się mścił krzywdy Gryfonowej srodze.

Wita go, uczciwości żadnej nie zostawia,

Którejby mu nie czynił, w pałacu go stawia,

Kazawszy z jego wolą do wieże prowadzić

Martana z Orygillą i strażą osadzić.

91

Potem poszli tam, kędy Gryfon postawiony,

Jeszcze beł nie wstał z łóżka, jako beł raniony.

Zapłonął się, ujźrzawszy brata, bo tak wiedział,

Że się o onem jego przypadku dowiedział;

A skoro pożartował trochę w onej chwili

Akwilant z onej sprawy, tak się namówili,

Aby i on i ona, do prawa oddani,

Wzięli swoję zapłatę i beli karani.

92

Chciał Akwilant, chciał i król, aby ich jakiemi

Trapiono jak najbarziej mękami wielkiemi;

Ale Gryfon bojąc się, aby nie szydzono,

Gdzieby rzekł, żeby samej tylko odpuszczono,

I królowi i swemu mówi rodzonemu,

Aby spół odpuszczono i onej i jemu,

Krótko mówiąc, że aby katu beł oddany

Martan, nie na śmierć, ale, aby beł chwostany[1113].

93

Kiedy na tem stanęło, jako naleziono,

Nazajutrz go miotłami po mieście sieczono.

Orygillę schowano, ażby się Lucyna

Do swojego wróciła piękna Norandyna,

Na której to na on czas zachowali zdanie,

Jakie miała mieć: lekkie, czy ostre, karanie.

Akwilant, tam mieszkając, miał zabawę swoję

Dotąd, aż brat ozdrowiał i mógł unieść zbroję.

94

Po onem swem występku będąc roztropniejszy

Król Norandyn i mędrszy i już ostrożniejszy,

Nie mógł, jeno się zawsze troskać i frasować

I wstydzić się i tego ustawnie żałować,

Że ten odniósł od niego i hańbę i szkodę,

Który miał słusznie odnieść i cześć i nagrodę.

Nie może się i w nocy i w dzień uspokoić,

Myśląc o tem, jakoby Gryfona ukoić.

95

I uradził u siebie w mieście, obciążonem

Onem tak wielkiem błędem, na rynku przestronem,

Ze czcią, jaka najwiętsza mogła się któremu

Rycerzowi od króla dać namężniejszemu,

Przywrócić mu nagrodę i dank[1114] zasłużony,

Który mu beł od złego zdrajcę ukradziony;

I wytrąbić gonitwy kazał zawołane,

Które miały być miesiąc tam odprawowane,

96

Na które się gotował tak, jako królowi

Bogatemu i jego przystało stanowi.

Oczem wieść roznosiła po wszytkiej Syryej

Nowiny i tam i sam i po Fenicyej,

Z Fenicyej do blizkiej Palestyny poszła,

Tak, że się i Astolfa książęcia doniosła,

Który się z Sansonetem[1115] na nie jął gotować,

Nie chcąc, aby się bez nich miały odprawować.

97

Sansonet beł mąż wielki, jako powiadają,

Jako się wszytkie na to kroniki zgadzają;

Orland go krzcił i naszej wiary go nauczył,

A Karzeł w Jeruzalem rządy mu poruczył.

Z tem się Astolf na drogę wezbrał[1116] w onę dobę,

Chcąc puścić swoje męstwo i dzielność na próbę

W onych gonitwach, które tak sławne być miały

W Damaszku, jako one wieści udawały.

98

I tak jadąc powolej onemi krajami,

Nie czyniąc sobie gwałtu, małemi cugami[1117],

Aby na dzień gonitew czerstwi, niezmorzeni

Przybeli do Damaszku i nieutrudzeni,

Potkali, przyjachawszy na jedno rozstanie,

Osobę pewną, która po stroju, po stanie,

Zdała się być każdemu mężczyzną, a ona

Była dziewica, męstwem daleko wsławiona.

99

Marfiza[1118] miała imię, a takiej śmiałości,

Takiego serca była i takiej dzielności,

Że nieraz więc zagrzała czoła Orlandowi

Na koniu z szablą w ręku, nieraz Rynaldowi;

W nocy i we dnie sama we zbroi jeżdżała

Po górach, po równinach i zawżdy szukała

Tam i sam potykać się z rycerzmi mężnemi,

Chcąc nieśmiertelnej sławy dostać miedzy niemi.

100

Ta, kiedy z Sansonetem Astolfa ujźrzała,

Którzy jachali zbrojni także, rozumiała,

Że to byli rycerze jacy zawołani,

Bo urodziwi byli i strojno ubrani;

A mając wielką żądzą z niemi się kosztować,

Poczęła się już beła w siedle poprawować,

I już wyzywając ich, wodze wypuszczała,

Kiedy przybliżywszy się, Astolfa poznała.

101

Jego sobie na pamięć grzeczność przywodziła,

Którą w niem znała, kiedy w Kataju z niem była;

Imieniem go nazwała własnem i przyłbice

Uchyliła i z ręku zdjęła rękawice

I choć zawsze słynęła pychą i hardością,

Witała go na on czas z wielką układnością.

Ale i Astolf niemniej układny, przyłbicę

Zdjął z głowy i przeważną przywitał dziewicę.

102

O drodze swojej potem wzajem się pytali;

A skoro jej powiedział Astolf, że jachali

Do Damaszku, kędy król sławne wywoływał

Gonitwy i rycerze przedniejsze zwoływał

Ze wszystkich stron, którzyby sławy i zwycięstwa

Dostać chcieli i czynić próbę swego męstwa,

Marfiza, która sławy okrutnie pragnęła,

»I ja z wami pojadę« mówić jem poczęła.

103

I Astolf i Sansonet dziwnie się cieszyli

Z onego towarzystwa, na które trafili.

Do Damaszku dzień jeden przed gody wjachali

I na przedmieściu sobie gospodę obrali;

Gdzie spali do godziny tej, której Tytona

Starego pospolicie budzi jego żona.

A stali tam tak dobrze, że onego czasu

Na pałacu lepszego mieć nie mogli wczasu.

104

A skoro niewesołe cienie rozpędziło

Słońce jasne, pogodne i świat oświeciło,

Mężna dziewka i zacni rycerze na swoje

Członki polerowane obłóczyli zbroje,

Posławszy wprzód do miasta swych, którzy znać dali,

Że się zewsząd rycerze do rynku zjeżdżali

I że już król na miejsce przybył naznaczone,

Gdzie igrzyska surowe miały być czynione.

105

Nie mieszkając, na konie zaraz powsiadali

I szeroką ulicą na rynek wjachali,

Tam, gdzie znaku czekając, bogato ubrani

I stąd i zowąd stali rycerze wybrani.

Upominek, zwyciężcy wisiał naznaczony,

Z buławą miecz, drogiemi kamieńmi sadzony;

Przyłożono do tego i konia dzielnego,

Jaki miał być rycerza godny tak wielkiego.

106

Król Norandyn takiego będąc rozumienia,

Że jako pierwszy, tak ten drugi bez wątpienia

Upominek, dostawszy zwycięstwa i chwały,

Na obudwu gonitwach miał wziąć Gryfon biały,

Aby mu dał to wszytko, co się tak mężnemu

Rycerzowi dać może i tak wybornemu,

W tej ostatniej gonitwie, chciał, by beł przydany

Do zbroje miecz, buława, koń, drogo ubrany.

107

Zbroję na schwał [1119]wyborną, zbroję znamienitą,

Od Gryfona na pierwszych gonitwach zdobytą,

Której potem nikczemny sposobem kradzionem

Martan sobie przywłaszczył, mieniąc się Gryfonem,

Dał przed sobą powiesić i na niej drogiemi

Miecz we złoto oprawny sadzony kamieńmi;

Przy koniu zaś buława u łęku wisiała,

Aby się Gryfonowi z tem wszytkiem dostała.

108

Lecz, że skutku nie wzięła ta królewska rada,

Z przeważnej bohatyrki urosła zawada,

Która tam z Sansonetem i z Astolfem razem

Przyjachała na rynek, odziana żelazem.

Ta, skoro onę zbroję wiszącą ujźrzała,

Onę zbroję wiszącą, zaraz ją poznała;

Bo jej była i w niej się miedzy co droższemi

Zbyt kochała wszytkiemi rzeczami swojemi.

109

Acz jej była na drodze w on czas odbieżała[1120],

Kiedy, aby straconą świeżo odzyskała

Swoję szablę, z siebie ją skwapliwie zrzuciła

I Brunella złodzieja swojego goniła.

Ale wam nie potrzeba teraz, bo nic po tem,

Wiedzieć tej historyej; przeto milczę o tem.

Dosyć na tem, że powiem, jako w on czas swoję

Marfiza tam nalazła ukochaną zbroję.

110

I to powiem, że jako skoro ją poznała

Po pewnych znakach, które tam na niej widziała,

By jej beł dał wszytek świat, jednegoby była

Dnia, to rzecz najpewniejsza, bez niej nie stąpiła.

Jakiejby jej sposobem, lub tem lub owo tem,

Dostać mogła, nie miała czasu myślić o tem;

Przybliżyła się do niej i rękę ściągnęła

I bez względu żadnego przed królem ją wzięła

111

I stąd, że się kwapiła, kiedy zbroję brała,

Na ziemię zaś oręże insze pozmiatała.

Król Norandyn widząc się srodze obrażonem,

Pojźrzy na nię od gniewu okiem zapalonem;

Pospólstwo znieść nie mogąc onej jej śmiałości

I chcąc się zemścić króla swojego lekkości[1121],

Mieczów ostrych dobywa, myśląc o tem mało,

Że się jem takich ludzi drażnić nie nadało.

112

Nigdy tak mały chłopiec nie bywa wesoły,

Postawiony na pięknej łące między zioły,

Nie tak się rada widzi piękna i ubrana

Dziewka w tańcu, kiedy jest jaka zawołana

Biesiada, jako się ta na on czas widziała

Rada tam, kędy się krew hojnie rozlewała,

W huku, między chrzęstem zbrój i między mieczami,

Strzałami, oszczepami, grotami, śmierciami.

113

Koniowi wszytkie wodze[1122] rączemu puściła,

Dawszy mu w bok ostrogi i drzewo złożyła,

Tego przez piersi, tego przez szyję ugodzi,

Tego potrąci. Potem do szable przychodzi,

Z którą, gdzie się zawinie i gdzie wodze skłoni,

Lecą pobite trupy i spadają z koni;

Temu łeb, temu rękę, temu utnie ramię,

Temu przez gębę srogie zostawuje znamię.

114

I Astolf i Sansonet, którzy tam z nią byli

Pospołu, ubrawszy się we zbroje, przybyli,

Chocia tam nie dla tego byli przyjachali;

Widząc rozczętą zwadę, hełmy pospuszczali

I konie przypuszczali, niosąc drzewa w toku,

Na lud gęsty i potem dostawszy od boku

Ostrych mieczów i siekąc z tej i z owej strony

Gęste gminy, plac sobie czynili przestrony.

115

Rycerze cudzoziemscy, którzy uwiedzieni

Sławą, na te gonitwy beli zgromadzeni,

Wielki rozterk i wielkie widząc niepokoje

I igrzyska w surowe obrócone boje,

Nie wiedząc nic, z którejby urosły przyczyny

One burdy i one srogie mieszaniny,

Zdumiawszy się okrutnie, na swych miejscach stoją,

Czekając, jako się te rozruchy ustoją.

116

Z których się jedni potem na pomoc puścili

Pospólstwu, ale tego prętko przypłacili;

Drudzy, co mieli lepszy rozsądek, bieżeli

Hamować stron i gwałtem rozwadzać je chcieli;

Inszy zaś, ostrożniejszy, na miejscu czekali

I końca onej krwawej sprawy wyglądali.

Z których napierwszy Gryfon i Akwilant byli,

Co się wprzód zemścić zbroje odjętej rzucili.

117

Ci widząc, że Norandyn król beł rozgniewany

I ukazował srogiem jadem wzrok pijany,

I wziąwszy od niektórych dostateczną sprawę,

Kto beł przyczyną i kto rozczął tę zabawę,

Więc rozumiejąc Gryfon, że to krzywda była

Taka, że go zarówno z królem obchodziła,

Natychmiast sobie podać kopie kazali

I z surowemi fuki na wojnę[1123] jachali.

118

Z drugiej strony ostrogi swojemu koniowi

Astolf włożywszy dobrze w bok Rabikanowi,

Bieżał z uczarowanem złotem drzewem w ręku,

Które każdego gońcę[1124] wysadzało z łęku;

Tem napierwej Gryfona śmiałego zawadził

I tak, jako potrzeba, z siodła go wysadził;

Potem ledwie uderzył w tarcz Akwilantowi,

Jako spadł i nogami grzebał po piaskowi.

119

Inszy także rycerze mężni, znamienici,

Od Sansoneta byli drzewem z koni zbici.

Pospólstwo w nogach samych pokłada nadzieje,

Król od jadu wielkiego dobrze nie szaleje.

Wtem zuchwała Marfiza ze dwiema zbrojami,

Harda z swego zwycięstwa, i z dwiema hełmami,

Widząc, że przed nią wszytka tłuszcza uciekała,

Do gospody wodzami konia obracała.

120

I Astolf i Sansonet za nią pojachali,

I ku bramie powolej w zad ustępowali.

Pospólstwo dalej na nie nacierać nie śmiało

I ujęte strachami, u bramy zostało.

I Gryfon i Akwilant, srodze zasromani,

Że na pierwszem potkaniu beli pozbijani,

Okiem wesołem pojźrzeć od ziemie nie chcieli

I Norandynowi się ukazać nie śmieli.

121

Skoro znowu dostali swoich dzielnych koni,

Szli na nieprzyjacioły, mając w ręku broni;

Za niemi król, za królem bieżeli dworowi,

Albo umrzeć albo więc pomścić się gotowi.

»Bij! bij!« wielkiem wołają głosem płoche gminy,

I wyglądają, stojąc z daleka, nowiny.

Gryfon wtem przypadł tam, gdzie czoła obracali

Trzej towarzysze i most już opanowali.

122

Ochopił[1125] mu się Astolf, bo od dnia, którego

Mężnie zabił Oryla uczarowanego,

Tenże koń miał pod sobą, tenże znak, tęż swoję

Nosił na sobie dotąd polerowną zbroję;

Ale się nie przypatrzył temu w onej chwili,

Kiedy do siebie z drzewy na rynku skoczyli.

Wtem go poznał i zaraz chętnie go przywitał

I o dawnego jego towarzysza pytał,

123

Więc i o to, co tego była za przyczyna,

Że nie mając na króla względu Norandyna,

Zbroję wzięli. Astolf mu o swojem powiedział

Towarzystwie, co było i co jedno wiedział,

A że mu dać o zbroi nie mógł żadnej sprawy,

Dla której do rozruchu przyszło i rozprawy,

Tylko, że tam z Marfizą społem przyjechali

I Sansonet i onej w boju ratowali.

124

Kiedy tak książę Astolf stał społem z Gryfonem,

Przypadł tamże Akwilant prędko po rodzonem

I poznawa go także i nienawiść zatem

Porzuca, usłyszawszy, że rozmawia z bratem.

Wtem też Norandynowi ludzie nadbiegali,

Ale się jednak blizko nie przystępowali,

Tem więcej, że ich z sobą mówiących widzieli;

Stali cicho, aby co beli usłyszeli.

125

Z tych jeden zrozumiawszy, że tam beła z niemi

Marfiza, na wszytek świat dziełami wielkiemi

Rozsławiona, kładzie w bok ostrogi koniowi

I bieży w zad i daje znać Norandynowi,

Aby bramy zamykał w onejże godzinie,

Chceli, że mu lud wszytek od miecza nie zginie,

I że Marfiza była ta, co zawieszoną

Zbroję wzięła, zwyciężcy na dank[1126] wystawioną.

126

Król słysząc ono imię straszne i surowe,

Którego wszytkie kraje bały się wschodowe

I na które, choć było przez przeciąg niemały

Odległe, niejednemu kolana zadrżały,

Pewien jest, że jeśli wczas nie zabieży temu,

Zginąćby przyszło jego ludowi wszytkiemu;

Przeto zaraz hamował swoje w onej chwili,

Którzy już beli gniewy w bojaźń obrócili.

127

Z drugiej strony synowie Oliwijerowi

I Astolf i Sansonet, do zgody gotowi,

Tak długo koło tego wzajem pracowali,

Że nakoniec Marfizę srogą ubłagali,

Która się z hardą twarzą przed króla stawiła

I nie wiem jakiem prawem: »O królu! — mówiła —

»Chcesz twojemu zwyciężcy w tych gonitwach moję

»Przeciw wszelkiej słuszności darować tę zbroję?

128

»Moja to własna zbroja, mnie samej należy,

»Którąm ja na gościńcu wielkiem, który bieży

»Do żyznej Armeniej, w polu zostawiła,

»Kiedym pieszo złodzieja mojego goniła;

»Co, że tak jest, jako ja powiadam, pokażę

»Pewne świadectwo, mój znak, i zaraz ukażę

»Herb swój na niej wyryty, który beł korona,

»Na trzy części jednakie poprzek rozczepiona«.

129

Tę odpowiedz od króla wzięła Norandyna:

»Prawda, żem ją od kupca ja miał Ormianina,

»I byś się była o nię namniej przymówiła,

»Lub twoja lub nie twoja, miałabyś ją była.

»I aczem ją darował już beł Gryfonowi,

»Gościowi tak miłemu i przyjacielowi,

»Wiem, żeby mi ją beł on znowu ofiarował

»Dlatego, abym ja ją tobie zaś darował.

130

»Nie trzeba na niej herbów żadnych pokazować

»I świadectwy, że twoja, nie trzeba probować;

»Dosyć wielkie świadectwo, któremu ja raczej

»Wiarę daję, że twierdzisz, że nie jest inaczej;

»Że twoja jest, męstwu się pozwala twojemu,

»Upominków i nagród inakszych godnemu.

»Przeto nie spierajmy się więcej: miej ją sobie,

»A ja zaś co więtszego, Gryfonie, dam tobie«.

131

Gryfon, który barziej dbał o to, aby swoję

Wolą król mógł wykonać, aniżli o zbroję,

Rzecze: »Wielką nagrodę, o królu! odnoszę,

»Kiedy mi sobie każesz służyć, o co proszę«.

Wtem przysłuchywając się Marfiza tej sprawie,

Przybliżywszy się bliżej, ludzkie[1127] i łaskawie

Gryfona wspaniałego zbroją czcić poczęła

I dopiero ją za dar od niego przyjęła.

132

Do miasta się w miłości i w zgodzie wrócili

I do zaniechanych się krotofil rzucili.

Potem beły gonitwy, na których dzielnemu

Podkrólemu[1128] dank dano jerozolimskiemu;

Bo Astolf i Marfiza i bohatyr w bieli

I Akwilant gonić tam umyślnie nie chcieli,

Życząc, jak towarzysze, dobrze oną dobą

Sansonetowi danku[1129] i sławy przed sobą.

133

Gdzie, skoro dziewięć albo dziesięć dni mieszkali

W krotofilach, w biesiadach, króla pożegnali,

Bo do Francyej serce barzo w nich tęskniło,

W której się jem tak długo nie być nie godziło.

Marfiza do Francyej kwapiła się srodze

I w towarzystwie z niemi chciała być w tej drodze,

Bo pragnęła niezmiernie porównać z sławnemi

Męstwem wojewodami swojem francuskiemi

134

I spatrzyć, jeśli skutek równy beł imieniu,

Które beło u świata w takiem podziwieniu.

Sansonet w Jeruzalem swego zostawuje

Namiestnika i tak się w drogę wyprawuje

Ona pięć bohatyrów wielce zawołanych,

Serca, męstwa, dzielności, sił nieporównanych;

A skoro Norandyna i dwór pożegnali,

Do Trypola i morza blizkiego jachali.

135

Kędy okręt naleźli, co miał wieźć towary

Różne na zachód słońca; w niem beł szyper stary

Rodem z Luny[1130], z którem się prędko stargowali

O się i o swe konie, które z sobą brali.

Zewsząd jasne powietrze się ukazowało

I za długą pogodę trwałą ślubowało;

Wsiadają wtem na morze, namniej nie burzliwe,

Mając niebo pogodne i wiatry życzliwe.

136

Pożądanej miłości wysep poświęcony

Przyjął je pierwszego dnia we mgle w port przestrony,

Która żelazo trawi, nie tyło człowieka;

Ludzie tam są nietrwali i krótkiego wieka

Dla pewnego jeziora, z którego niezdrowie.

W prawdzie się z Famagustą[1131] natura surowie

Obeszła, złą Konstancę[1132] pod nią posadziwszy,

Ostatkowi się Cypru łaskawie stawiwszy.

137

Dla zarazy i smrodów, które z wód wychodzą,

Prędko stąd pospolicie okręty odchodzą,

Mało co się tu bawiąc, jako i ten nagle

Poszedł stąd, wschodnich wiatrów mając pełne żagle.

Kręcąc około Cypru, potem przyjechali

Do Pafu[1133], gdzie z okrętu na brzeg wysiadali,

Jedni dla kupiej[1134], drudzy, aby się onego

Do wolej napatrzyli kraju tak pięknego.

138

Na dwie mili od morza pagórek wesoły

Leży, zewsząd okryty pachniącemi zioły

I drzewy roskosznemi, laurami, mirtami,

Cyprysami, Cedrami i pomarańczami;

Rozmaryny, lilie, róże i szafrany

Puszczają z siebie zapach wdzięczny, pożądany,

Który, kiedy wiatr wieje od ziemie, poczuje

Zbyt daleko na morzu ten, co tam żegluje.

139

Zdrój obfity wylewa przeźrzoczystej wody,

Który zioła odżywia i wonne ogrody,

Tak, że śmiele rzec może[1135] okrom wątpliwości,

Że tam ten kraj jest własny boginiej miłości.

Białegłowy, które się w tamtem kraju rodzą,

Wszytkie insze na świecie gładkością przechodzą,

A bogini łaskawa zdarza i sprawuje,

Że każda do ostatniej starości miłuje.

140

Tamże w Damaszku jeszcze słyszaną nowinę

Słyszeli, jako olbrzym uniósł beł Lucynę,

Która się gotowała w mieście Nikozyej

Jachać do króla męża, do żyznej Syryej.

Wtem szyper, kiedy się już ze wszytkiem odprawił,

Tusząc dobrej pogodzie, więcej się nie bawił

W tem miejscu, ale kotwie zgbate wyciągał,

A na zachód prostował i żagle rozciągał.

141

Ku południowi rudlem zgadzał[1136] i kierował

I na najwiętszą głębią okrętem prostował;

Ale wiatr od Afryki, skoro na głęboki

Nurt wyjachał, co, póki Febus beł wysoki,

Zdał się lekki i wolny, przed samem wieczorem

Wzburzył morze ode dna gwałtownem uporem;

I takie trzaskawice[1137] i gromy powstały,

Że się zdało, że nieba ogniami gorzały.

142

Obłoki z siebie czarne zasłony puszczają,

Które słońcu i gwiazdom twarzy zasłaniają;

Morze z spodku, a niebo srodze huczy z góry,

Wichry srogie ogniste wymiatają chmury,

Które dżdżami zimne mi karzą i biczują

I mrozem niewytrwanem tych, którzy żeglują,

A w nocy pospolicie moc swą rozciągają

I gniewliwe bałwany tłuką i mieszają.

143

Silą się marynarze w one nawałności

I sztuki pokazują swej umiejętności;

Jeden świszcząc w piszczałkę dźwiękiem ukazuje,

Co drudzy czynić mają; drugi się gotuje

Spychać w morze główniejsze i więtsze kotwice;

Ten żagle i poprzecznie[1138] wywraca na nice,

Ten rudle okrętowe pilnie ubezpiecza,

Tego około wielkich masztów wszytka piecza.

144

Całą noc ona sroga niepogoda trwała,

Która się wszytkiem piekłom ciemnością równała;

Szyper mniejszej się burze zastać spodziewając,

Bieży, sztyr na najwiętszą głębią obracając,

I jak najpilniej boków, póki okręt cały,

Strzeże, a twardą sztabę obraca na wały,

Jednak nie bez otuchy i dobrej nadzieje,

Że się wróci pogoda, skoro rozednieje.

145

Ale i w dzień, jeśli go dniem nazwać możemy,

Który po tem znać, kiedy godziny liczemy

Niepożądnej[1139] światłości, po staremu wody

Burzą się, po staremu trwają niepogody.

Szyper wątpi i już w niem nadzieja ustaje,

A strach roście, już się w moc wszytek wiatrom daje

I między gniewliwemi tam i sam wodami

Labiruje[1140] i bieży nizkiemi żaglami.

146

Kiedy tych tak na morzu strachami karmiła,

Niemniej drugich na ziemi fortuna trapiła

We Francyej, pod mury kędy paryskiemi

Bili się Sarraceni z ludźmi angielskiemi.

Rynald pędzi po wielkiej części nachylone

Pogaństwo i rozrywa hufce potrwożone.

Powiedziałem wam, jako ku Dardynellowi

Bieżał, puściwszy wodze swemu Bajardowi.

147

Ujźrzał u Dardynella w tarczy malowaną

Szachownicę pan z Alby, białą i czerwoną,

I miał go za rycerza i męża wielkiego

Stąd, że herbu używać śmiał Orlandowego;

Jadąc dalej, beł tego znak pewniejszy, trupy

Gęste i koło niego zbitych wielkie kupy.

Lepiej — powiada — wyrwać wczas to złe nasienie,

Niż uroście i niż się zamoże[1141] w korzenie.

148

Kędykolwiek obróci koniem Rynald srogi,

Wszyscy pierzchają, wszyscy ustępują z drogi,

Nietylko Sarraceni, ale też i swoi:

Każdy się zawołanej onej szable boi.

On tylko Dardynella samego pilnuje

I coraz to pod niego bliżej następuje,

Zawoła: »Kłopotu cię, młodziku, nabawił

»Ten, który cię tej tarczej dziedzicem zostawił.

149

»Chcę spróbować, jako ty bronisz i pilnujesz

»Szachownice tej, którą na sercu malujesz:

»Nie obroniszli jej mnie, tem mniej rycerzowi

»Obronić jej będziesz mógł, grabi Orlandowi«.

On mu na to: »Czego chcesz, wszytkiegoć pomogę;

»Jeśli ją mogę nosić, i bronić jej mogę

»I czci raczej, aniżli kłopotu jakiego

»Z ojczystego się herbu spodziewam mojego.

150

»Żem młodzik, nie rozumiej, abych miał przed tobą

»Uciec: mnie nie ustraszy nikt samą osobą.

»Jeśli mi tarczą weźmiesz, weźmiesz mi i zdrowie,

»Ale tuszę, że zdarzą inaczej bogowie.

»Co ma być, niechaj będzie: mnie rodu mojego

»Nie osądzą wyrodkiem z postępku żadnego«.

To skoro wyrzekł, wodze wypuścił koniowi

I skoczył z szablą w ręku przeciw Rynaldowi.

151

Krew, którą Afrykani koło serca mieli,

Zimny strach opanował, gdy nagle ujźrzeli,

Z jaką Rynald na cnego młodzieńca wściekłością,

Z jakiem pędem i z jaką biegł zapalczywością;

Tak więc lew przemorzony bieży na młodego

Juńca[1142], na zielonej się łące pasącego.

Pierwej rycerz pogański tak, jako wymierzył,

W szyszak Mambrynów, ale bez skutku uderzył.

152

Rozśmiał się Rynald i rzekł: »Poznasz, który siłę

Ma z nas więtszą i który lepiej trafia w żyłę«.

I Bajardowi wodze puściwszy i razem

Dawszy mu w bok ostrogi, tak go pchnął żelazem,

Że i piersi i blachy obadwa przegnało

I ostry koniec w grzbiecie tyłem ukazało.

Leci, wszytkiej krwie próżny, z konia nieszczęśliwy

I czołem ziemię bije Dardynel nieżywy.

153

Jako mdlejąc umiera, ostrem podjachany

Lemięzem[1143] kwiat, na bujnej roli wychowany,

Jako mak, wilgotnością zbytnią obciążony,

Spuszcza głowę i spada na mokre zagony:

Tak przyrodzonej krasy na on czas pozbywszy

I pierwszą swoję barwę Dardynel straciwszy,

Schyla głowę na ziemię i świat zostawuje;

Afrykańskiego wojska serca strach zdejmuje.

154

Jako ludzkiem dowcipem wody zgromadzone,

Zaporą albo groblą jaką zastawione,

Skoro wyjmą zapory, które je trzymają,

Wypadają i pola wszytkie zalewają:

Tak lud z Afryki, który jakąkolwiek miewał

Ząporę, póki ich syn Almontów zagrzewał,

Widząc, że już zabity, spadszy z konia, leży

Ich pan młody, tam i sam rozprószony bieży.

155

Dopuszcza tem uciekać, którzy uciekają,

A tych zaś bije Rynald, którzy się trzymają.

Gdziekolwiek Aryodant mija i przechodzi,

Leżą pobite trupy, rzadki kto uchodzi;

Tych Lionet, tych szkocki królewic morduje,

Każdy się co najlepiej w on czas popisuje.

Karzeł także powinność swą czyni z Ugierem,

Z Turpinem, Salomonem i z Oliwijerem.

156

We złem razie poganie beli dnia onego

I ledwie nie zginęli wszyscy do jednego,

Ale król z Hiszpaniej począł wtem uchodzić

I ostatek strwożonych ludzi swych uwodzić;

Tak rozumie król mądry i ćwiczony laty,

Że zawsze lepsza szkoda, niż ostatnie straty

I że lepiej zachować wcale, co zostało,

Niż być przyczyną, żeby wszytko zginąć miało.

157

Do obozu, który beł wielkiemi rowami

Okopany, obraca z swemi chorągwiami;

Z niem Stordylan, z niem idzie król z Andalozyej[1144],

Z niem z pułkiem dosyć wielkiem król Portugaliej.

Śle prosić Agramanta, aby co najpręcej

Ustępował i żeby w bój nie wchodził więcej,

A że wiele uczyni, jeśli dnia onego

Zachowa cało obóz i siebie samego.

158

Agramant, który się już więcej nie spodziewał

Widzieć swojej Bizerty[1145] i który nie miewał

Nigdy przedtem fortuny tak nieprzyjaźliwej

I tak złej, jako w on dzień, i tak nieżyczliwej.

Dziwnie beł rad i wesół, słysząc, że Marsyli

Wielką część wojska w obóz uwiódł w onej chwili;

I obraca chorągwie wszytkie, pod namioty

Ustępując, i każe trąbić na odwroty.

159

Ale więtsza część beła tych, co uciekali,

Co odwrotów i bębnów i trąb nie słuchali

I co byli o sobie zgoła tak zwątpili,

Że się gwałtem w głębokiej Sekwanie topili.

I Agramant i Sobryn biegają nakoło

I zajeżdżają tem, co pierzchają, na czoło;

I inszy także pierwszy wodzowie biegają

I do obozu ludzie strwożone wracają.

160

Ale ani Agramant ani Sobryn ani

Inszy pierwszy wodzowie i przedni hetmani

Mogą wszytkich nawrócić, lubo na nie prośby

Lub fuków i surowej używają groźby.

Za jednego, który się wraca, dwa zostają,

Którzy albo są zbici albo uciekają;

I ci, co się wracają, srodze są zranieni,

Ten w przód, ten w tył, a wszyscy okrutnie strudzeni.

161

Zatem się chrześcijanie w pogonią[1146] udali

I do bram obozowych za niemi wpadali;

Ale i w swem obozie bezpieczni nie byli,

Chociaż mu ze wszytkich stron obrony czynili.

Bo Karzeł umiał dobrze na pogańskie szkody,

Kiedy mu ukazała twarz, zażyć pogody,

Jeno że czarnoskrzydła noc wtem nastąpiła,

Która boje rozwiodła i uspokoiła.

162

Podobno tak Stworzyciel chciał mieć, użaleniem

I litością ujęty nad swojem stworzeniem.

Krew po polach pełnemi wszędzie strumieniami

Wylewała i biegła wszytkiemi drogami;

Ciał ośmdziesiąt tysięcy martwych naleziono,

Które na ostre miecze przez on dzień puszczono.

Potem z swoich jam wyszli, co je odzierali,

Chłopi w nocy i wilcy, co je pożerali.

163

Nie zdało się do miasta wrócić cesarzowi;

Stawia obóz przeciwko nieprzyjacielowi

I ognie każe czynić gęste i wysokie

I trzyma w oblężeniu pogaństwo w okopie.

Sarraceni obrony różne wynajdują,

Ziemię kopią, sprzężone wozy zastawują,

Straży po wszytkich stronach nakoło trzymają

I zbroje przez całą noc z siebie nie składają.

164

Całą noc słychać było u pogan strapionych,

Tak znaczną i tak wielką klęską porażonych,

Po obozie, acz ciche, gęste narzekania

I płacze i lamenty i ciężkie wzdychania;

Jedni miłych przyjaciół pobitych żałują,

Drudzy się o się samych trapią i frasują,

Że chorzy i zranieni i z niewczasem stoją,

Ale się jeszcze więcej przyszłej szkody boją.

165

Miedzy inszemi beli tam dwaj Sarraceni,

W Tolomicie[1147], dość w podłem domu urodzeni,

Których ja dla przykładu rzadkiego miłości

Prawdziwej historyą podam potomności;

Jeden Medor[1148], drugi beł Klorydan nazwany,

Którzy tak czasu szczęścia, jako i odmiany,

Syna Almontowego barzo miłowali

I do Francyej tu z niem byli przyjachali.

166

Klorydan przez wszytek wiek myśliwstwa pilnował,

A duży[1149] beł i mocny, co sam pokazował

I wzrost i jego ciało. Medor zasię młody,

Na pierwszej porze, dziwnie beł pięknej urody;

Miedzy temi, co na tę wojnę wyjachali,

Twarzy gładszej nie było, tak to powiadali.

Oczy czarne, włos kręty, wzrok tak miał wesoły,

Że się zdało, że równał pięknością z anioły.

167

Ci obadwa na on czas szańców pilnowali

I z wielą inszych swoję straż odprawowali

O tej dobie, gdy właśnie tak, jako potrzeba,

W jednakiej odległości noc patrzy wśrzód nieba.

Tam utrapiony Medor w każdej swojej mowie

Dardynella wspomina i sam siebie zowie

Nieszczęśliwem i płacze, że w polu zabity

Leży beze czci żadnej, ziemią nie nakryty.

168

Rzecze do towarzysza: »Otoć się frasuję,

»Toć wielki żal na sercu, Klorydanie, czuję

»Stąd, że niepogrzebione pana mego ciało

»W polu, ach, drogi pokarm dla wilków zostało,

»Pamiętając, jako mi zawżdy beł łaskawy

»I rozumiem, żebym sam sobie beł nieprawy

»I żebych mu dobrodziejstw jego nie zapłacił,

»Chociabym dla czci jego i żywot utracił.

169

»Chcę go koniecznie szukać, aby tak pod niebem

»Nie leżał i żeby beł uczczony pogrzebem.

»Być może, że to zdarzą życzliwi bogowie,

»Że mię w noc nie postrzegą ciemną Francuzowie.

»Ty tu zostań na straży, pilnując: co wiedzieć,

»Co się stanie; zginęli, możesz to powiedzieć.

»Gdzie też wieczne wyroki na to nie zezwolą,

»Świat wszytek będzie wiedział moję dobrą wolą«.

170

Zadziwi się Klorydan sercu i śmiałości

I takiej w młodzieńczyku wierze i stałości

I chce, zbyt go miłując, udatnemi słowy

Wyrazić[1150] mu to jego przedsięwzięcie z głowy.

Wszytkiego, co do tego służy, nie opuszcza,

Ale próżno: żal wielki pociech nie przypuszcza.

Już się Medor odważył i zawarł[1151] u siebie,

Że umrze albo pana swojego pogrzebie.

171

Nie mogąc go Klorydan ruszyć oną dobą,

»I ja — powiada — pójdę na tę drogę z tobą;

»I ja rad pójdę z tobą na tak zacne dziło[1152],

»I mnie dla czci, dla sławy także umrzeć miło.

»Wszytkie swoje pociechy o jeden raz stracę,

»Jeśli ciebie, mój drogi Medorze, utracę;

»Przeto lepiej, że z tobą zginę na tej próbie,

»Aniżlibym od żalu umrzeć miał po tobie«.

172

Kiedy się tak obadwa na to namyślili,

Miejsca swoje odmienną strażą zasadzili,

A sami za okopy prędkie kroki nieśli

I między nasze śpiące potajemnie weszli.

Naszy wszędzie na pował leżeli po ziemi

Między zbrojami, między wozami swojemi,

Bezpieczni od pogaństwa, na wznak wywróceni,

We śnie, w winie po same uszy utopieni.

173

Stanie trochę Klorydan i rzecze: »Bez szkody

»Nie bywa, który pierwsze upuszcza pogody:

»Czegóż mam, o Medorze, jeszcze czekać więcej,

»Czemuż się pańskiej śmierci nie mszczę co napręcej

»Nad temi psy? Wiem, że mnie ma dobra otucha

»Nie omyli; ty tu stój i nadstawiaj ucha,

»Aby nas kto nie postrzegł, a jać pewnie mogę

»Ślubować, żeć uczynię wnet przestroną drogę.

174

To rzekszy, gębę stulił, potem odważony,

Cicho wchodził tam, gdzie spał Alfeus uczony,

Który beł tegoż roku przyjachał do dwora

I tak za astrologa, jako za doktora

Wzięty beł od cesarza; lecz źle praktykował[1153],

Bo sobie rzecz przeciwną prawie obiecował,

Że pełny lat w dostatku, w swej ojczystej stronie

Miał umrzeć u swej miłej małżonki na łonie,

175

A teraz mu Afrykan ostrożny, niewiele

Bawiąc się koło niego, poderżnął gardziele.

Inszych piąci, co podle doktora leżeli,

Że czasu jedno słowo przemówić nie mieli,

Pozabijał; imion ich nie najdzie w Turpinie:

Tak długiem wiekiem wszytko w niepamięci ginie.

Po tych z Monkalieru[1154] Palidona cnego

Zabił, miedzy swojemi końmi leżącego.

176

Idąc dalej, obaczy z bębnem pod głowami

Grylla wywróconego na wznak pod wozami;

Wypróżnił go beł do dna i tuszył w pokoju

Wyspać się na niem do dnia, nie myśląc o boju,

Ale padło inaczej: Sarracen go siecze

I głowę mu ucina; wino ze krwią ciecze

Przeciętemi krztaniami[1155], śni mu się, że pije,

I umiera, nie czując, nędzny, że nie żyje.

177

Skoro Grylla odprawił, Greczyna jednego,

Andropona, i Niemca, Kondrata, drugiego

Zabił dwiema sztychami; ci długo nie spali

I przez wielką część nocy pijąc, kostki grali.

Szczęśliwi, kiedyby się byli w onej chwili

Dotąd, aż słońce weszło, oną grą bawili!

Aleby nie podlegał wiecznem wiek człowieczy

Wyrokom, gdyby każdy wiedział przyszłe rzeczy.

178

Jako lew, długiem głodem i długiem przemorem

Wycieńczony, kiedy gdzie ujźrzy pode dworem

Trzodę, która w południe sobie odpoczywa,

Kąsa, drze, łupi, dawi[1156] i w sztuki rozrywa:

Tak Sarracen okrutny bije w czasy one

Chrześcijany, głęboko we śnie utopione.

Nie próżnuje i Medor w onejże godzinie,

Ale na podłem nie chce zabawiać się gminie.

179

Wchodzi tam, gdzie z Labretu książę zawołane

Odpoczywał z swą panią, a tak na przemianę

Zobopólnie się beli z sobą obłapili,

Żeby beli między się wiatru nie wpuścili.

On obojgu ucina głowy. O życzliwa

Fortuno, o pożądna[1157], o śmierci szczęśliwa!

Wierzę, że jako ciała beły spół złączone,

Tak spół poszły w swe miejsca dusze obłapione.

180

Potem zabił Malinda i Artemidora,

Młodych książąt flanderskich[1158]; tych tegoż wieczora

Cesarz beł na rycerstwo opasał, do sławnych

Przydawszy jem lilie herbów starodawnych;

Bo ich widział, kiedy się z mieczami swojemi

Wracali od potrzeby, krwią sfarbowanemi,

I obiecał jem beł wsi pod słonem jeziorem;

I ziściłby beł, ale nie mógł przed Medorem.

181

Już się byli z cichemi mieczmi przybliżyli

Do namiotów tych, które byli zatoczyli

W koło około Karła cni wojewodowie,

Pilnując na przemiany na cesarskie zdrowie,

Kiedy miecze okrutne poganie ściągnęli

I ustępować, póki czas mieli, poczęli:

Zda się jem niepodobna, w kupie tak gęstego

Ludu, któryby nie spał, nie naleźć jednego.

182

Mogąc mieć dobrą korzyść i bogatą, ale

Dosyć mają, jeśli się wrócą do swych wcale.

Nabezpieczniejsze drogi i ustronne godzą,

Klorydan wprzód, a Medor za niem, i przychodzą

Na wielkie pole, kędy między oszczepami,

Łukami i mieczami, strzałami, drzewami

Leżą konie i ludzie, społem pomieszani,

I bogaci i chudzi, we krwi uwalani.

183

Mieszanina martwych ciał sroga i straszliwa

Łatwie to mogła sprawić, że ona życzliwa

Para przyjaciół darmo by była szukała,

Aniby beła swego pana w niej poznała;

Ale piękna Dyanna swój jasny róg z góry

Na prośbę Medorowę ukazała z chmury,

Który w niebo nabożnie obróciwszy oczy,

Tak się modlił i tak jej prosił onej nocy:

184

»Święta bogini, która Delowi panujesz

»I swą piękność w postawach różnych pokazujesz,

»Która niebu i ziemi i morzu nie kryjesz

»Swej twarzy, a po lesiech srogie zwierze bijesz,

»Słusznie się zawżdy, słusznie w każdej swej potrzebie

»Naszy dawni przodkowie garnęli do ciebie;

»Ukaż mi mego pana, abym go pochował,

»Wszak wiesz, jako twych świętych zabaw naśladował«.

185

Lub to przypadek lubo wiara sprawowała,

Z chmury się Latonówna zaraz ukazała

Tak piękna i tak biała, jako pasterzowi

Ukazała się kiedyś Endymionowi[1159].

Natychmiast światłość nagła pola i niziny

Odkryła i z Paryżem góry i równiny;

Z daleka dwa pagórki widać oświecone,

Martyr[1160] po prawej ręce, Lera[1161] w lewą stronę.

186

Ale się jeszcze więtsze światło ukazało,

Gdzie było zabitego Dardynella ciało;

Poznawa je zarazem Medor pomieniony

Z szachownicy na tarczy białej i czerwonej

I bladą polewa mu twarz gęstemi łzami,

Które mu z obu oczu ciekły strumieniami,

Z tak ciężkiem narzekaniem, że wiatry stawały,

Aby jego żałosnych lamentów słuchały.

187

Narzeka cichem głosem i ledwie słyszanem,

Nie, żeby co korzystał w żywocie stroskanem,

Który już dawno zmierził i oprzykrzył sobie

W ustawicznem po panu płaczu i żałobie,

Ale żeby w tem jakiej nie nalazł przeszkody,

Co umyślił i na co przyszedł rycerz młody.

Biorą go na ramiona i wznoszą od ziemie

I dzielą między sobą równo miłe brzemię.

188

Idą tak śpiesznie, jako iść najśpieszniej mogą,

Z ciężarem wdzięcznem wrzkomo bezpieczniejszą drogą.

Już też na złotem wozie jadąc pan światłości,

Wyganiał gwiazdy z nieba, a z ziemie ciemności,

Kiedy szocki królewic, który sypiał mało,

Gdy tego jakie zacne dzieło po niem chciało,

Przez całą noc pogaństwo bijąc w uciekaniu,

Wracał się do obozu prawie na świtaniu.

189

Miał z sobą trochę jezdy, która obaczyła,

Kiedy para przyjaciół wiernych uchodziła.

Ci za niemi natychmiast poskoczyli wszyscy,

Spodziewając się u nich bogatej korzyści,

Kiedy rzecze Klorydan: »Już tu, bracie drogi,

»Trzeba trupa porzucić i iść w prędkie nogi;

»Cóżby to był za rozum dwu żywych utracić,

»Chcąc jednego martwego unieść i nie stracić?«

190

Zrzuca trupa Klorydan z siebie i tak mniema,

Że uczynić inaczej Medor także nie ma,

I uchodzi przez pole śpiesznie oną dobą,

Tusząc, że ma Medora swego tuż za sobą;

Lecz on porzuconego dźwiga swego pana

I zakłada go na się, wsparty na kolana.

By beł wiedział, że go w tak złem razie odbieżał,

Na dziesięćby beł śmierci, nie na jednę bieżał.

191

Oni jeźni, którzy tak pewnie rozumieli,

Że uciec albo się jem dać poimać mieli,

Rozprószeni tam i sam, wszytkie zastępują

Przechody i wkoło ich prawie obstępują;

Sam ich starszy zajeżdża, będąc przy nadziei,

Że ich poima, w gęstej okrążonych kniei,

Bo widząc, jako z wielkiem strachem uchodzili,

Beł pewny, że z obozu pogańskiego byli.

192

Beł tam za onych czasów las stary, gęstemi

Drzewami i chróstami zarosły nizkiemi,

Pełny, jako labirynt jaki, zawikłanych

Ścieszek, od bestyj samych tylko udeptanych.

W tem obadwa poganie tę nadzieję mają,

Że się jego cieniami i gęstwą utają —

Ale kto mnie rad słucha i rad się mną cieszy,

Kiedy drugą pieśń zacznę, niechaj się pośpieszy.

Koniec pieśni ośmnastej.

XIX. Pieśń dziewiętnasta

Argument

Angelika rannemu Medorowi daje

Zdrowie i potem jego małżonką zostaje.

Marfiza z towarzystwem wielkiej niepogody

Zażywszy, u Lajacu na brzeg z morskiej wody

Na ostatek wysiada. Gwidon zawołany,

Od niepobożnych niewiast w niewoli trzymany,

Z Marfizą bohatyrką do boju wstępuje,

Potem ją z towarzystwem w dom na noc przymuje.

Allegorye

W tej dziewiętnastej pieśni przez Medora, który ruszony pobożnością przeciwko swemu panu, wdał się w wielkie niebezpieczeństwo zdrowia i nakoniec, naleziony od Angeliki, został jej małżonkiem, dwie rzeczy się znaczą: jedna, że dobre uczynki nigdy nie bywają bez nagrody, druga, że z tego przykładu daje się przestroga miłośnikom, aby to pewnie wiedzieli, że miłość barziej pochodzi z rozsądku i z obierania, aniżli z jakiego niebieskiego przeznaczenia.

1. Skład pierwszy

Żaden nie może wiedzieć, który go miłuje

Prawdziwie, gdy go szczęście trzyma i piastuje,

Stąd, że są koło niego wierni i fałszywi,

Co mu się pokazują jednako życzliwi;

Ale jeśli w nieszczęście i w nędzę upadnie,

Wszytka zgraja pochlebców zarazem odpadnie,

A ten, który miłuje z serca, nie ustawa

I wierny panu swemu po śmierci zostawa.

2

Ten jest wielki na dworze i gardzi wszytkiemi,

Ten u pana w niełasce jest między podłemi;

Ale gdzieby się serce, jako twarz, widziało,

I onychby się szczęście odmienić musiało;

Ów pokorny i cichy bełby wyniesiony,

A hardy i nadęty bełby poniżony. —

Ale się do Medora wróćmy, co swojemu

Panu beł i żywemu wierny i zmarłemu.

3

Nazawikłańsze ścieszki, nieszczęsny, wartował[1162]

Tam i sam, aby się w nich ukrył i zachował;

Ale to brzemię, które na ramionach było,

Wszytkie mu do tej sprawy sposoby trudniło;

Miejsca i kraju nie jest wiadom, chybia drogi,

Wściągają go to krzaki, to kolące głogi.

Drugi się już beł dalej dobrze ukrył w cieniu,

Co takiego brzemienia nie miał na ramieniu.

4

Tak daleko Klorydan już beł w onej chwili

Uszedł, że nic nie słyszał tych, którzy gonili;

Ale skoro się postrzegł, że odbiegł miłego

Medora, jakby serca odbieżał własnego.

»Ach! jakom się zapomniał, jakom — pry[1163] — niedbały,

»Ach, jako nieostrożny, jakom beł ospały,

»Żem tu uszedł przez[1164] ciebie! Prze bóg! com to sprawił,

»Że ani wiem, jakom cię i kędy zostawił!«

5

To mówiąc, krzywą ścieszką bieży, niewściągniony,

Jak nagłębiej w gęsty las i trafia w te strony,

Skąd beł niedawno wyszedł, ani nóg hamuje,

Aż nieszczęśliwy swojej śmierci ślad najduje.

Słyszy konie, słyszy huk i wielkie wołanie

I głos nieprzyjacielski i groźne łajanie,

Na ostatek i słyszy i widzi swojego

Medora, między konnych tak wielą pieszego.

6

Ode sta konnych sam jest, pieszy, obegnany;

Zerbin woła, aby beł żywo poimany.

On się kręci, jak cyga[1165], nakoło po lesie,

A miły ciężar przecię na ramionach niesie.

Przy dębie i przy buku co nań biją z koni,

Jako najlepiej może, nieszczęsny się broni;

Nakoniec, spracowany, swoje miłe brzemię,

Snując się koło niego, upuszcza na ziemię,

7

Jako więc niedźwiedzica, kiedy łowiec śmiały

Na jej jamę napadnie, w końcu ostrej skały

Na wysokiem Krępaku stoi w wątpliwości

I mruczy to z wściekłego gniewu, to z litości;

Gniew jej i okrucieństwo radzi przyrodzone

Gębę, paznokcie, zęby skrwawić wyostrzone,

Miłość ją z drugiej strony miękczy i hamuje,

Że w pół gniewu wściekłego dzieci swych pilnuje.

8

Klorydan, który widzi, że go nie ratuje,

I który chce z niem umrzeć, sposoby najduje,

Aby mógł niejednego z nieprzyjaciół pożyć,

Niżby mu przyszło żywot samemu położyć;

I między gałęziami strzałę do cięciwy

Pierzystą przyłożywszy, łuk wyciąga krzywy

I tak ugadza w czoło jednemu Szotowi,

Że nieżywy wypada z siodła ku dołowi.

9

Wszyscy się inszy zatem tam i sam mięszają

I w tę stronę, skąd strzała przypadła, patrzają.

On tem czasem drugi bełt pchnie, aby jednego

Zabiwszy, podle niego obalił drugiego.

Ten drugi, kiedy tego i owego pytał,

Ktoby strzelił, i wołał i zębami zgrzytał,

Przyszła pierzchliwa strzała i w garle utknęła

I fuki mu surowe i mowę ucięła.

10

Zerbin królewic, który starszy beł nad niemi,

Nie mógł już więcej wytrwać i słowy groźnemi

Wołając, koniem przeciw Medorowi kmie:

»Ty mnie tego przypłacisz — prawi — poganinie!«

Ale to mniejsza, że nań łajania używa:

Ręką sięga i za włos złoty go porywa;

Potem wejźrzawszy mu w twarz piękną, gniew hamował

I użaliwszy się go, zdrowo go zachował.

11

On się do próśb udawa i »Przez twoje bogi,

»Które chwalisz — powiada — nie bądź mi tak srogi,

»Mój cnotliwy rycerzu, abyś mi zmarłego

»Miał niedopuszczać pogrześć wprzód króla mojego.

»Nie proszę cię o więcej i wiedz pewnie o tem,

»Że nic nie dbam, abyś mię darował żywotem,

»W którem póty korzystam tylko, póki ciało

»Bez pogrzebuby pana mojego zostało.

12

»Ale jeśliś tak srogiem i tak zatwardziałem,

»Że chcesz źwierze i ptaki karmić ludzkiem ciałem,

»I serce tebańskiego masz w sobie Kreonta,

»Mnie jemi skarm, a pogrześć daj syna Almonta!«

Takie na on czas słowa Medorowe były,

Któreby i kamienie podomno ruszyły;

I już i sam królewic jemi beł zmiękczony

I na sercu litością wszytek przerażony.

13

Tem czasem jeden żołnierz Zerbina mężnego,

Nie mając względu namniej na pana swojego,

Niepostrzeżony, z wielkiem przyskoczywszy gniewem,

Młodzieńczykowi w piersi zadał ranę drzewem.

Zbyt się Zerbin nieludzkiem postępkiem uraził,

Tem więcej, kiedy ujźrzał, że go tak obraził,

Że próżny krwie na twarzy upadł nieszczęśliwy

Na ziemię, i rozumiał, że już beł nieżywy.

14

I takiem beł ku niemu żalem poruszony,

Że zawołał: »Nie będzie pewnie niezemszczony!«

I skoczył rozgniewany przeciw żołnierzowi,

Co proszącemu ranę zadał Medorowi;

Ale on gniewliwego w miejscu nie chciał czekać

Królewica i zbiegszy, w czas począł uciekać.

Klorydan widząc, że ów już na ziemi leży,

Więcej się już nie tając, pędem wielkiem bieży.

15

Łuk porzuca i bierze od boku miecz goły

W obie ręce i siecze na nieprzyjacioły,

Raczej, aby tam zginął, nie, żeby być miała

Pomsta, któraby z gniewem jego wyrównała;

Widzi, że ów obfitą krew na ziemię leje

I że już żadnej niema żywota nadzieje,

A skoro zbył wszytkich sił, tuż podle swojego

Poległ, martwy, na ziemi Medora miłego.

16

Za swojem się Szotowie wodzem obracają

Przez lasy i na insze dzieło się udają,

Jako skoro obudwu pogan w onej chwili,

Tego martwem, tego źle żywem, zostawili.

Leżał długo na ziemi Medor i odkrytą

Z otworzonej żyły krew wylewał obfitą;

I pewnieby beł umarł, zbywszy wszytkiej mocy,

By beł nie miał ratunku i prętkiej pomocy.

17

Bo go tam natrafiła panna obłąkana,

W podłą, pasterską suknią po prostu ubrana,

Ale pięknej urody i dziwnej gładkości,

Z uczciwości, z postępków sławna i z grzeczności

Już chwila, jakom o niej śpiewał, i tak macie,

Że wierzę, że ją ledwie podomno poznacie.

Chcecieli ją znać, mego poradźcie się pióra:

Angelika to, cara katajskiego córa.

18

Ta, skoro znowu swego pierścienia dostała,

Którego przez Brunella beła postradała,

Tak zhardziała i tak się wysoko ważyła,

Że wszytkiem prawie światem, tak rzekę, gardziła.

Sama tam i sam jeździ, ani chce żadnego

Mieć w swojem towarzystwie, by najzacniejszego;

Niemiło jej, że kiedy w męstwo niezrównany

Służył jej Orland i król z Cyrkas zawołany.

19

Ale najbarziej tego błędu żałowała,

Że kiedy Rynaldowi chęć pokazowała,

Gniewając się, że się tak podło położyła

I że tak nizko beła wzrok swój obróciła,

I teraz jej tego wstyd; ale bóg miłości

Nie mógł znieść takiej pychy i takiej hardości

I na ścieszce, gdzie Medor leżał ledwie żywy,

Czekał jej, przyłożywszy strzałę do cięciwy.

20

Skoro udatna dziewka ujźrzała rannego

Młodzieńczyka i śmierci ostatniej blizkiego,

Który barziej, niż siebie samego, żałował

Tego, że pana swego jeszcze nie pochował,

Poczuła, że jej litość przez piersi przepadła

I niezwykłemi wroty w serce się przekradła;

Która je w niej zmiękczyła tem więcej, gdy młody

Poganin powiedział jej swój żal i przygody.

21

I cyrulicką sobie naukę poczęła

Wspominać, którą beła w Indyej pojęła,

Gdzie taka umiejętność w wielkiej cenie zbytnie

Jest w tem kraju i więcej, niż gdzie indziej, kwitnie,

Choć kart nie przewracają i ksiąg nie czytają,

Bo ją ojcowie synom przez ręce podają;

I myśli, widząc, że już martwy jest na poły,

Uleczyć go pewnemi co napręcej zioły.

22

I przypomniała sobie, że kiedy jachała

Przez pewny kraj wesoły, ziele w nim widziała,

Lubo to Dyktam[1166] lubo Panacea[1167] było,

Co w sobie wielkie skutki lekarskie taiło

I co krew stanowiło i niewytrzymany

Nawiętszy ból widomie wywodziło z rany;

A nalazszy je blizko, skoro je urwała,

Tam, kędy Medor leżał, spiesznie się wracała.

23

Potkała, wracając się na zad onem czasem,

Pasterza, który jachał wierzchem gęstem lasem,

Szukając jałowice jednej swej zgubionej,

Ode dwu dni od bydła jego obłądzonej.

Tego z sobą pojęła tam, gdzie zbywszy siły,

Medor lał krew obfitą z obrażonej żyły;

Której tak wiele z niego z piersi było wyszło,

Że mu do ostatniego końca było przyszło.

24

Zsiada z konia skwapliwa i także onemu

Każe zsieść pasterzowi przyprowadzonemu;

Potem stłukszy kamieniem ziele, mocno ściska

I sok z niego białemi rękami wyciska,

Który wprzód w ranę jego wnątrz wlała, a potem

Pomazała jem pulsy i piersi z żywotem;

I taki skutek wódka ona uczyniła,

Że krew zastanowiwszy, siły przywróciła.

25

I taką mu moc nagle dała, macie wiedzieć,

Że na koniu pasterza mógł cale wysiedzieć.

Nie chciał jednak odjachać pierwej z tamtej strony.

Aż beł jego zmarły pan przy niem pogrzebiony;

Kazał i Klorydana pogrześć jednem razem

Z Dardynellem pospołu, a stamtąd zarazem

Obrócił się i jachał tam, gdzie mu kazała,

A ta z niem w nizkiem domu pasterskiem została.

26

Tak litością wspłonęła nagle, tak pałała,

Kiedy go leżącego napierwej ujźrzała;

Potem widząc piękną twarz i gładką jagodę,

Obyczaje i grzeczność i jego urodę,

Poczuła, że ją gryzł mól z nienagła zakryty

I zajął się w niej płomień miłości obfity,

Który w niej z lekka palił serce zapalone,

W ogniu ciężkiej miłości wszytko utopione.

27

Pasterz on miał dom w lesie, nizko postawiony,

Między dwiema wzgórkami, wczesny[1168] i przestrony,

W którem się sam i z żoną i z potomstwem chował,

A prawie go beł nowo dopiero zbudował.

Tam beła Medorowi za mały czas ona

Niebezpieczna od panny rana uleczona;

Ale sama za mniejszy czas ranę niemniejszą

Poczuła w swojem sercu i niebezpieczniejszą.

28

Niebezpieczniejszą ranę na sercu i jeszcze

Głębszą poczuła, którą przyniosło żelezce,

Które pchnął niewiadomą drogą rozgniewany

Z oczu Medora na nię bóg, w skrzydła ubrany.

Więcej oń dba, niż o się, i czuje, że chore

Serce w niej coraz więtszem ogniem srodze gore,

I ni o czem nie myśli, jeno, aby zdrowy

Ten beł, co jej zadawał coraz postrzał nowy.

29

Jej się rana tem barziej jątrzy, im się ona

Barziej ściska i goi rana Medorowa.

Medor wzmaga[1169] i mocny i duży[1170] zostawa:

Ona febry gorącej i zimnej dostawa.

Jemu każdy dzień prawie piękności przydaje:

Sama pełna wnętrznego ognia tle i taje

Tak, jako pospolicie taje śnieg zagrzany,

Od słońca gdzie na polu przestronem zastany.

30

Jeśli nie chce od żądzej umrzeć w tej niemocy,

Potrzeba się jej zdobyć na prętkie pomocy.

I zda się jej, że czekać byłoby czas długi,

Ażby u niej, czego chce sama, żądał drugi.

Tak zrzuciwszy wszytek wzgląd i wstyd Angelika,

Użyła śmiałych oczu, śmiałego języka

I prosiła, aby jej uleczył ból z raną,

Podomno niewiadomie od niego zadaną.

31

Powiedz mi, o Orlandzie grabio, powiedz i ty,

Zacny królu cyrkaski, królu znamienity!

Co wam sława, co wasze pomogły dzielności?

W jakiem są poważeniu wasze powolności?

Ukażcie mi jeden znak jej ku sobie chęci,

Lubo świeżej lubo też dawniejszej pamięci,

I jeśliście nagrodę jaką od niej mieli

Za to, coście czynili i dla niej cierpieli?

32

O, jakoćby to było przykro, zacny panie,

Gdybyś się na świat wrócił, królu Agrykanie,

Że cię tak nieludzkiemi wzgardami karmiła

I tobą się, może[1171] tak powiedzieć, brzydziła!

O Feracie, o inszych sto, których nie piszę,

Którzyście jej służyli wiernie, jako słyszę,

Jakibyście żal teraz i mękę cierpieli,

Gdybyście ją u tego na ręku widzieli!

33

Angelika kwiat różej, długo pilnowany,

Dała sobie wziąć, przedtem nigdy nie tykany,

Medorowi i nie beł żaden człowiek żywy,

Któryby beł w ten ogród mógł wniść, tak szczęśliwy.

A żeby uczciwością onę rzecz pokryli,

Zwykłą ceremonią świętą odprawili,

Małżeństwo, które naprzód miłość skojarzyła,

A dziewosłębem żona pasterzowa była.

34

Zacne dość pod nizkiemi wesele dachami

Było, jako to mogło być między lasami;

I więcej, niżli miesiąc, potem tam mieszkali

I pociech swych i wczasów miłych zażywali.

Nie mogła prawie nigdy być bez młodzieńczyka

Ani się jem nasycić piękna Angelika,

I choć mu ustawicznie u szyje wisiała,

Przecię tem swoich wielkich żądz nie umarzała.

35

Lubo beła pod dachem lubo wyszła w lasy,

Miała go podle boku tuż przez wszytkie czasy;

Do rzek albo do łąki rano i wieczorem

Chadzała na przechadzki, a zawsze z Medorem;

W południe ją jaskinia jaka zakrywała,

Która jem niemniej wczasów nad tę udzielała,

Do której, uciekając kiedyś przed złem czasem

I przede dżdżem, wstąpiła Dydo z Eneasem.

36

Tak ciesząc się, jeśli gdzie pod wysokiem drzewem

Zdrój się albo strumień krył przed słonecznem gniewem,

Nożem natychmiast pisma na skórze drożyła[1172],

Te i na niezbyt twardych kamieniach czyniła,

Na tysiącu miejsc; ale nie tylko na skórze,

Nie tylko na kamieniu, ale i na murze

Angelika i Medor coraz odmiennemi

Sposobami związani węzłami różnemi.

37

Potem widząc, że się tam długo zbyt bawiła,

Do Indyej się nazad wrócić umyśliła,

Do Kataju z Medorem, w swą ojczystą stronę

I włożyć nań swojego królestwa koronę.

Miała na ręce drogiem kamieniem i złotem

Osadzoną manelę[1173], którą długo potem

Na znak służb Orlandowych i chęci nosiła,

Któremu, wiecie dobrze, jako była miła.

38

Zylantowi[1174] ją wprzódy beła darowała

Morgana, gdy go skrycie w jezierze chowała,

A on skoro się ojcu stawił Mondantowi

Za sprawą Orlandową, dał ją Orlandowi;

Orland, który miłował ato w onej dobie,

Że ją nosił na ręce, przewiódł to na sobie,

Umyśliwszy ją swojej królowej darować,

O której mówię, i tem więcej ją zhołdować.

39

Nie gwoli Orlandowi tę manelę złotą,

Lecz, że beła kosztowna i piękną robotą,

W wielkiej aż nazbyt cenie Angelika miała

I niepodobnie się w niej nad wszytko kochała.

Tego nie wiem, jako jej w on czas nie straciła,

Kiedy na wyspę płaczu zaniesiona była,

Tam, kędy ją nieludzki, zły naród srogiemu

Na pokarm beł wystawił dziwowi morskiemu.

40

A iż tam nic takiego przy sobie nie miała,

Czemby beła pasterza z żoną darowała,

Którzy do tego czasu, jako się trafili

Do ich domu, tak pilnie obojgu służyli,

Zdjąwszy z ręku manelę swoję drogą onę,

Pasterza ją i jego darowała żonę.

Stąd ku górom jachali, które Hiszpaniej

Królestwo wielkie dzielą od pięknej Francyej.

41

Tak drogą jadąc, z lekka poganiali konie

I myślili w Walency[1175] albo w Barcelonie

Czekać, ażby się jaki warowny nagodził

Okręt, coby do wschodnich państw stamtąd wychodził.

Kiedy zjeżdżali na dół z Pirenejskiej góry,

Ujźrzeli pod Gironą[1176] wielkie morze z góry

I mając morski piasek i brzeg z lewej strony,

Prostą drogą jachali wciąż do Barcelony.

42

Ale do Barcelony niżli dojachali,

Szalonego jednego przed miastem potkali,

Który, jak świnia jaka, w błocie uwalany,

Grzbiet, piersi, twarz i wszytek łeb miał umazany.

Rzuci się na nie zaraz, jako się pies miece

Na obcych, i oboje jeśli nie uciecze,

Będzie źle około nich — ale tych zapomnię,

A przeważną Marfizę teraz wam przypomnię

43

I Astolfa, książęcia cnego angielskiego,

I Gryfona i brata jego rodzonego,

Co się słabo bronili morzu oną dobą,

Mając, nędzni, widomą śmierć prawie przed sobą.

Coraz więtsze i coraz sroższe niepogody

Mięszały okrutnego morza wściekłe wody,

Którego gniewy już to całe trzy dni trwały,

A nie znać było jeszcze, aby się błagały[1177].

44

Wielkie koło[1178] na wierzchu na dół, skołatane,

Spadło, na trzaski prawie wszytko zgruchotane;

Im dalej, tem wiatr więtszy i mocniejszy wstaje,

Szyper się wszytek morzu w moc z okrętem daje.

Ten z pochyloną głową na skrzyni w szturm srogi

Na pisanej się karcie dowiaduje drogi

Przy świetle, które w małej latarniej zamyka,

Ten na dnie z świecą dziury w okręcie zatyka.

45

Ten zaś trzyma przed sobą zegarek ciekący[1179],

Godziny cienkiem piaskiem przez śkło[1180] skazujący;

I jeśli kęs odejdzie, śpieszy się w zad wrócić,

Patrząc, wiele wyciekło i gdzie się obrócić.

Potem każdy z swą kartą przyszedszy, swe zdanie

W pół okrętu powiada i swoje mniemanie

Tam, kędy marynarze, w gromadę zebrani,

Do rady od starszego szypra są zwołani.

46

Jeden mówi, że są nad Limisonem[1181], kędy

Syrty[1182] są niebezpieczne; drugi to za błędy

Rozumie i powiada, że ich wniosły wały

Niedaleko Trypola między ostre skały;

Ten, że są Satoliej blizko zaniesieni,

Twierdzi i tem zawiera, że już są straceni.

Każdy, różno mniemając, przy swem zdaniu stoi,

Ale się każdy równo i jednako boi.

47

Trzeciego dnia sroższy wiatr sroższe niepogody

Przyniósł z sobą i ze dna wzburzył morskie wody,

Wziął żagiel i niósł go precz pospołu z wiatrami,

Że, co wiedzieć, gdzie poszedł z prętkiemi wichrami.

Kamienne i żelazne serce być musiało,

Które w onę złą chwilę bez strachu zostało;

Marfiza, która była zawżdy niestrwożona,

Próżno to, strachem była w on czas przerażona.

48

Galicyą[1183] i Synaj[1184] górę, Loret[1185] z Rzymem

I Boży grób mianują i iść tam pielgrzymem

Śluby czynią i miejsca, które jakiem słyną

Nabożeństwem, nawiedzić chcą, jeśli wypłyną.

Tem czasem powątlony okręt srogie wały

Ode dna ostatniego do nieba miotały;

U którego rozkazał szyper nauczony

Mniejszy maszt ściąć, przy ostrej sztabie postawiony.

49

Cokolwiek się ciężkiego trafi i nawinie,

Miece wszytko z okrętu: fasy, bele[1186], skrzynie,

Uprząta w każdem miejscu i w każdej komorze

I w łakome bogaty towar ciska w morze.

Jeden pompy pilnuje i słabej nadzieje

Wspierając jakokolwiek, morze w morze leje

I wyciąga niewczesne wody[1187] ze dna; drugi

Utyka roztłuczone i rozbite fugi.

50

Cztery dni w takiem strachu, w takiej trwodze byli

I o żywocie byli zgoła już zwątpili;

I zupełne zwycięstwo jużby było miało,

By było morze gniew swój kęs dłużej trzymało.

Ale jem uczyniła nadzieję pogody

I że wrychle miały być ubłagane wody,

Światłość świętego Herma[1188], która nagle spadła

I na sztabie, bo masztów już nie było, siadła.

51

Wszyscy, skoro ujźrzeli światło pożądane,

Do nieba obracali oczy upłakane

I padszy na kolana, w skrusze i pokorze

Prosili o pogodę i spokojne morze.

Szturm, który się tak barzo do tej doby srożył,

Ubłagał się[1189] i gniew swój nakoniec położył;

Już Auster[1190] i wiatr jemu poprzeczny ustawa,

A Afrykus[1191] na morzu tyrannem zostawa.

52

Ten srodze dmie i gniewu używa bez miary

I wypuszcza z czarnawej gęby sprosne pary,

Wziąwszy do towarzystwa wicher prędki, który

Wzburzone wody miece ode dna do góry;

I tak mocno pcha okręt, że pręcej nie leci

Sokół, gdy obłów niesie dla zgłodniałych dzieci,

Z strachem szypra, aby go, co mogło być snadno,

Nie wpędził gdzie na koniec świata albo na dno.

53

Na to uczony szyper lekarstwo najduje

I z rufy[1192] wielkie koła[1193] zrzucić rozkazuje

I linę co nawiętszą spuszcza i tak godzi,

Że okręt trzecią częścią biegu tylko chodzi.

Ta rada, ale barziej płomień zapalony

Świętego Herma okręt zachował stracony,

Który sprawił, że w on czas, bezpieczny i cały,

Biegł po głębokiem morzu, porząc srogie wały.

54

Zaniósł je wiatr na morze, które ma nazwisko

Od Lajaca, ku żyznej Syryej tak blizko,

Że i miasto i oba zamki się odkryły,

Które port zamykały i weścia broniły.

Skoro się szyper postrzegł, gdzie beł, pełen trwogi,

Zbladł na twarzy i serce strach mu przejął srogi;

Bo ani tam chciał okręt do brzegu przystawić

Ani stamtąd sam uciec i swych mógł wybawić.

55

Jeszczeby labirował[1194] i po głębi pływał,

Ale żaglów i masztów wszytkich popozbywał;

Ławy wszytkie już beły barzo potłuczone

I drzewo srogiem szturmem dziwnie powątlone.

W port też wjachać było chcieć umrzeć tam koniecznie

Albo w pęcie i w przykrej niewolej żyć wiecznie;

Bo każdy musi umrzeć lub nosić okowy,

Kogo tam błąd lubo los zaniesie surowy.

56

Kiedy powątpliwości[1195] onej rozrywali[1196],

Niebezpieczeństwo jawne swe upatrowali,

Aby na okręt z miasta nie wypadł lud zbrojny,

Niesposobny na morzu stać, a cóż do wojny!

Gdy tak nie mógł nic zawrzeć[1197] u siebie pewnego,

Od książęcia pytany beł wtem angielskiego,

Na co się tak rozmyślał i przecz nie chciał wjechać

Do portu, kiedy dalej nie mogło się jechać.

57

Szyper mu odpowiedział, że ten brzeg trzymają

Mężobójce[1198] niewiasty, które prawo mają,

Że każdy cudzoziemiec, co się tam dostanie,

Lubo zabity na śmierć lub więźniem zostanie;

I ten się temu tylko nieszczęściu ukryje,

Co na placu dziesiąci rycerzów pobije

I co się takiej siły, takiej czuje mocy,

Że odprawi białychgłów dziesięć jednej nocy.

58

Jeśli się w pierwszej próbie szczęśliwie odprawi,

A na drugiej szwankuje i źle się postawi,

Ginie albo na nogi kładą mu okowy

I bydło mu paść każą srogie białegłowy;

A jeśli mu się zdarzy zwycięstwo oboje,

Czyni wolne z niewolej towarzystwo swoje,

Siebie nie, bo małżeństwo musi odprawować

Z dziesiącią ich i tego ustawnie pilnować.

59

Nie mógł słuchać bez śmiechu prawa i zwyczaju

Astolf, które chowano z dawna w tamtem kraju.

Marfiza w tem przychodzi i Sansonet śmiały

I Gryfon i brat jego, Akwilant wspaniały,

Którem także on szyper podeszły powiada,

Przecz się lądu nie chwyta i przecz nie przykłada[1199].

»Niech mię wprzód morze — prawi — pozrze, niżli w pęcie

»Mam być wiecznie z wszystkiemi, którzy są w okręcie«.

60

Zdanie starego szypra wszyscy pochwalili,

Ale mu się z Marfizą inszy przeciwili,

Coby się byli radzi na ziemi widzieli

I brzeg za bezpieczniejszy, niżli morze, mieli

I co takiego serca, takiej siły byli,

Że przed tysiącem mieczów nic się nie trwożyli

Na każdem miejscu, gdzieby swych broni dobywać

I na nieprzyjacioły mogli ich używać.

61

Wszyscy pragnęli wysieść na pożądną[1200] ziemię,

Ale nabarziej książąt angielskich cne plemię,

Bo dobrze jest świadomy dźwięku swego roga,

Na który każde serce przejmowała trwoga.

Jedna strona w port wjachać radzi i pochwala,

Druga z wielkiem uporem na to nie pozwala;

Ale zgoła silniejsza nad słabszą przewodzi:

Rad nie rad, szyper każe do portu swej łodzi.

62

Zaraz, skoro ich z miasta na morzu ujźrzano,

Widzieli, kiedy wielką z portu wyprawiano

Galerę, w robotniki dobrze opatrzoną

I rynsztunkiem wojennem wszystkę napełnioną.

Ta prosto przeciwko niem żagle obracała

Po to, aby zwątloną nawę poimała;

Tak do swej rufy liną jej sztabę wysoką

Przywiązawszy, wiodła ją przez wodę głęboką.

63

Wjachali po niewolej do portu, wiosłami

Barziej, niż życzliwemi wniesieni wiatrami;

Bo się tak srogie morze beło rozgniewało,

Że jem żagle i maszty poodejmowało.

Tem czasem cni rycerze wierne miecze swoje

Brali i obłóczyli ciała w jasne zbroje

I szyprowi i wszystkiem, którzy się trwożyli,

Dobre serce i dobrą otuchę czynili.

64

Nakształt miesiąca jest port wielki i przestrony,

Który na milę wkoło idzie urobiony;

Weście na sześć set kroków, jako powiadają,

I dwa zamki ma, kędy rogi się schadzają,

Gdzie się rogi schadzają oba, a tak stoi,

Że się żadnych niepogód i wiatrów nie boi

Okrom południowego; miasto postawione,

Jako teatrum, idzie w górę wyniesione.

65

Jako skoro beł okręt do portu wciągniony,

Tak wieść o tem po mieście szła na wszystkie strony;

Sześć tysięcy z łukami w ręku ukazanych

Białychgłów było w porcie, do wojny ubranych,

A żeby jem nadzieję ucieczki odjęły,

Między dwiema zamkami port nagle zamknęły

Częścią zgotowanemi na to łańcuchami,

Częścią rozstawionemi gęsto galerami.

66

Jedna, którą mógł równać nieomylnie wiekiem

Z Hekubą albo z jakiem nastarszem człowiekiem,

Szypra z okrętu wołać do siebie kazała

I jeśli żywot chcieli położyć, pytała,

Jeśli w niewolej zostać według obyczaju

I według starodawnych praw tamtego kraju,

A że to beło na ich samej dobrej woli

Jedno ze dwu wziąć: umrzeć albo żyć w niewoli.

67

»Prawda — pry[1201] — kiedyby się który między wami

»Mógł naleźć z takiem sercem, z takiemi siłami,

»Żeby się przeciw naszem dziesiąciom nie trwożył

»Rycerzom stanąć w placu i onychby pożył

»I żeby mógł przez jednę noc dziesięć odprawić

»Naszych niewiast, tenby mógł was wszystkich wybawić;

»Onby nam beł za pana i został koniecznie

»Z nami, a wybyście szli w swą drogę bezpiecznie.

68

»Nadto wolno wam będzie wszystkiem zostać z nami

»Lub części jakiej, ale pod kondycyami,

»Aby ten, co zostanie, beł według ustawy

»Dobry z dziesiącią niewiast do małżeńskiej sprawy.

»Ale wasz rycerz, jeśli dziesiąciom nie zdoła

»Albo jeśli tej drugiej próbie nie wydoła,

»On zginąć musi, a wy z nami zostaniecie

»I w niewolej w tem kraju do śmierci będziecie«.

69

Spodziewała się baba, że w nich naleźć miała

Strach i bojaźń; lecz rzeczy przeciwnych doznała,

Bo każdy z nich tak dobrze rozumiał o sobie,

Że miał wygrać na pierwszej i na drugiej próbie.

I przeważna Marfiza niemniej serca miała,

Choćby beła ostatniej próbie nie zdołała;

Ale gdzie jej natura ratować nie mogła,

Pewna beła, żeby jej szabla jej pomogła.

70

Szyprowi dać odpowiedź staremu zlecili,

Na którą się wprzód wszyscy w okręcie zgodzili,

W ten sposób, że takiego między sobą mieli,

Który się chciał kosztować w boju i w pościeli.

Dłuższą mową jej szyper podeszły nie bawił

I okręt niemieszkanie[1202] do lądu przystawił

I most zrzucił, po którem, we zbroje ubrani,

Wyszli z końmi swojemi rycerze wybrani.

71

Stamtąd kiedy przez miasta pośrzodek jechali,

Nie w jednem miejscu mężne dziewice zastali,

A one ukasane tam i sam jeździły

Po ulicach i w rynku z kopią goniły.

Nie mogą tam mężczyzny drzewa nosić w toku

Ani miecza używać i nosić przy boku,

Okrom dziesiąci naraz, bo taka ustawa,

Takie są tego kraju starodawne prawa.

72

Wszyscy inszy, którzy są i po wsiach i w mieście,

Ubrani w czepce, w tkanki i suknie niewieście,

Przędą albo krosna tczą[1203] albo kłębki wiją

Albo doją albo syr tworzą albo szyją.

Niektórych też w okowach chowają pod strażą,

Którem bydło paść albo ziemię orać każą;

Barzo mało mężczyzny[1204] i kto porachuje,

Na tysiąc niewiast ledwie sto się ich najduje

73

Po wsiach i po miasteczkach. A chcąc oną dobą

Cni rycerze przez losy obrać między sobą,

Któryby mógł zwyciężcą nad dziesiącią zostać

I który mógł dziesiąciom niewiast także sprostać,

Cnej Marfizy pospołu z sobą nie włożyli,

Gdy losy rzucić mieli; bo się w tem baczyli,

Żeby beła na drugiej próbie nie wskórała,

Kiedy zwycięstwa dostać sposobu nie miała.

74

Ale ona chciała być przecię między niemi

I zgoła na nię los padł wprzód miedzy wszytkiemi.

»Pierwej ja — prawi — umrzeć i zginąć mam wolą,

»Niżlibyście wy mieli podpaść pod niewolą.

»I na tę wam swą szablę ślubuję odkrycie[1205],

»Że wszytkie wikłaniny, które w tem widzicie,

»Tak rozwiklę, jako on król tak zawołany

»Macedoński gordyjski węzeł zamotany.

75

»Niechaj na wieczne czasy i póki świat stoi,

»Żaden się tego miasta i kraju nie boi«.

Tak rzekła; towarzystwo na tem też musiało

Przestać, nie mogąc jej wziąć, co jej szczęście dało.

I tak jej onę wszytkę sprawę do rąk dali,

Żeby lubo zginęli lub wolni zostali.

Ona, iż była zbroję już na się włożyła,

Na placu się ochotnie do boju stawiła.

76

Jest plac na końcu miasta wielki i przestrony,

Z stopniami do siedzenia, nakoło zamkniony,

Który zawsze beł wolny, okrom, kiedy miano

Gonić albo turnieje kiedy oprawiano;

Cztery bramy i cztery wrota miał spiżane[1206],

Które go zawierały. Tam z męska ubrane

Niewiasty szły gromadą; zatem zawołano,

Aby Marfizie wjachać na plac rozkazano.

77

Miała w on czas Marfiza pod sobą koń siwy,

Koń siwy, jabłkowity; sam beł urodziwy,

Głowę małą, szerokie piersi, chód zuchwały,

Uszy ostre, brzuch lekki, a kark miał wspaniały.

Wybrawszy go na staniu za napiękniejszego

I za namocniejszego i nadzielniejszego

Między tysiącem inszych, które w stajniej chował,

Król go jej był Norandyn w Damaszku darował.

78

Przez południową bramę Marfiza wjachała

I ledwie co stanęła, gdy dźwięk usłyszała

Trąb krzykliwych, które się coraz pomykały

I wkoło się na wszytkie strony rozlegały.

Potem widziała, kiedy od północnej strony

Wjachało dziesięć na plac na bój umówiony;

Tak się zdało Marfizie, że jeden z dziesiąci,

Co wprzód na plac wjachał, stał za wszytkich dziewiąci.

79

Z wielkiem sercem, jako znać beło, na przestrony

Plac wjachał, a pod sobą miał koń wszytek wrony,

Wszytek wrony, jako kruk, okrom że na czele

I na zadniej nodze miał białego niewiele.

Sam także, jaki beł koń, czarno beł ubrany,

A tą barwą dawał znać on rycerz wybrany,

Że jako mniej na sobie światła, niż ciemności,

Tak mniej pociech miał w sobie, niżeli żałości.

80

Skoro znak dano, dziewięć rycerzów skoczyło

I przeciwko Marfizie kopie złożyło;

Ale czarny na stronie stał sobie z pokojem,

Brzydząc się tak niesłusznem i nierównem bojem,

I tak się o to gniewa i tak go to boli,

Że gwałcić ostre prawo, niż swoję cześć, woli;

Patrzy pilnie, trochę się ustąpiwszy w lewo,

Co przeciw dziesiąciom drzew sprawi jedno drzewo.

81

Marfiza wtem koniowi wodze wypuściła

I w pełnem biegu drzewo ogromne złożyła,

Które na maszt pomniejszy raczej było poszło[1207],

Boby go było innych cztery nie uniosło;

To, wychodząc z okrętu, do potrzeby sobie

Obrała miedzy wielą inszych w onej dobie.

Straszna postać, z którą się do boju puściła,

Tysiąc twarzy zmieniła, tysiąc serc strwożyła.

82

Tak dobrze otworzyła piersi najpierwszemu,

Żeby to było dosyć uczynić nagiemu[1208];

Przebiła mu napierwej tarcz, stalą odzianą,

Potem zbroję zbyt miąższą i uhartowaną.

A tak beł ciężki on raz, że drzewa ostatek

Ukazał się na łokieć dobry w tył łopatek.

Tego, tak wetknionego na drzewo, opuszcza,

A naprzeciwko inszem koniowi wypuszcza.

83

Drugiego i trzeciego koniem potrąciła,

A tak ich dobrze i tak mocno uderzyła,

Że obadwa zarazem nieżywi zostali

I połamani w krzyżach, z koni pospadali.

Tak ciężkie i tak twarde było to potkanie

I oni też tak żartko przypuścili na nię,

Żem ja tak tylko widział, kiedy kula z działa

Hufce rwała, jako tych Marfiza potkała.

84

Inszy o nię kopie oraz ułomili,

Ale tak jej ruszyli i tak jej wadzili,

Jako wadzi murowi, kiedy go piłami

Albo balonem biją, nabitem wiatrami;

Tak twarda, tak jej zbroja była niepożyta,

Że wytrwała każdy raz, by namocniej bita;

Przy piekielnem ją ogniu przez czary kowano,

Potem stygijską wodą ją zahartowano.

85

W końcu placu dzielnego konia zawściągnęła,

Potem go obróciła i kęs mu wytchnęła;

I dopiero skoczywszy, wszytkich rozerwała

I szablę aż po jelca we krwi umaczała;

Temu ramię, temu łeb, temu pół łba wzięła,

Tego tak ugodziła i tak wpół przecięła,

Że łeb, piersi i ręce na ziemię zleciały,

A brzuch i obie nodze na siedle zostały.

86

To powiadam, że go tak w miarę ugodziła,

Gdzie graniczą z lędźwiami żebra, i sprawiła,

Że został półfigurą, jakie to bywają,

Które przed obrazami świętemi wieszają,

Ze srebra albo z wosku, po pas urobione,

Od dalekich i blizkich ludzi zawieszone,

Którzy za otrzymanie łaski albo zguby

Ustrzeżenie iszczą swe obiecane śluby.

87

Za jednem się, który miał uciekać, puściła

I właśnie go w pośrzodku placu dogoniła

I tak mu rozdzieliła dobrze szyję z głową,

Że się nie mogły zlepić ręką doktorową —

Krótko mówiąc, wszytkich cna dziewica pobiła

Albo na śmierć albo ich srodze poraniła,

Tak, że bezpieczna beła i pewna pokoju

Od wszytkich, że znowu wstać nie mogli do boju.

88

On rycerz, co z inszemi beł na wronem koniu

Na plac przyjachał, patrzał i stał na ustroniu;

Bo bić się z jednem samem w takiej nierówności

Zdało mu się być przeciw wszelakiej słuszności;

A teraz widząc, że już wszyscy porażeni,

Wszyscy od jednej ręki beli zwyciężeni,

Ruszył się, chcąc pokazać, że tego nie sprawił

Żaden strach, ale dobroć, że się w bój nie stawił.

89

Ruszywszy się, z daleka ręką na nię kiwał

I że z nią coś chciał mówić, pierwej ukazywał;

I rzekł do niej przed bojem i przyszłą rozprawą,

Nie myśląc, aby się pod tak męską postawą

Dziewica taić miała: »Znać, żeś spracowany,

»Rycerzu, pierwszem bojem i umordowany;

»I każdyby przyganę mógł we mnie najdować,

»Kiedybym z tak strudzonem miał bój odprawować.

90

»Pozwalam ci, że sobie wytchniesz i odjedziesz,

»A jutro na plac, skoro dzień będzie, przyjedziesz;

»Bo teraz się bić z tobą sromotaby była,

»Widząc, jakoć się praca teraz uprzykrzyła«.

»Bić mi się nie nowina — Marfiza odpowie —

»Nie tak mam słabą siłę, nie tak słabe zdrowie,

»Jako podomno mniemasz; ty to sam uczujesz

»I wnet, jeślim tak barzo strudzony, poczujesz.

91

»Dziękujęć za twoję chęć, ale mi nie trzeba

»Odpoczywać i czekać jutrzejszego nieba;

»I jeszcze tak wiele dnia zbywa, żeby była

»Sromota, kiedybyśwa nic weń nie zrobiła;

»Szkoda zgoła próżnować«. — On jej zasię na to:

»Czego chcesz, będziesz syty: jać ślubuję za to;

»Ale patrzaj, abyć się inaczej nie zdało

»I abyć zaś dnia tego długiego nie zstało«.

92

To skoro rzekł, rozkazał przynieść w onej dobie

Dwie wielkie drzewa i dał jedno obrać sobie

Marfizie, które się jej barziej podobało,

A sam potem wziął ono, co było zostało.

Już gotowi i tylko już tego czekają,

Że znak dadzą, na który boje rozczynają.

Niebo i ziemia drżała, kiedy się ruszyli,

Kiedy na znak głośnych trąb do siebie skoczyli.

93

Z tych, co patrzą, nikt gębą i okiem nie ruszy

I ledwie co trochę tchu udzielają duszy:

Tak każdy pragnie widzieć, tak każdy pilnuje,

Który ze dwu rycerzów wygra lub szwankuje.

Cna Marfiza na to się wszytko usadziła,

Aby tak dobrze gońce[1209] w czerni zawadziła,

Żeby nie wstał, i drzewo składa; niemniej życzy

Rycerz czarny na garle sieść mężnej dziewicy.

94

Tak się zdało, że mieli kopie wierzbowe,

Suche jakie i kruche, a nie jesionowe;

Bo się po same gałki zaraz połamały

I w trzaski się rozpierzchły i pogruchotały.

Ono straszne potkanie poczuły i konie,

Bo jako ich podrąbił[1210], padły na ogonie;

Padły konie, ale się jeźcy poprawili

I dziwnie się od siodeł prędko uwolnili.

95

Tysiąc gońców przez wiek swój Marfiza wybiłay

I na pierwszem potkaniu z łęku wysadziła,

A sama, choć tak często z rycerzmi się bodła,

Dopiero ten pierwszy raz dziś wypadła z siodła.

Nie tylko się dziwiła nieszczęściu wielkiemu,

Ale beła podobna jakiemu głupiemu.

Ale i rycerz czarny niemniej się dziwował,

Bo nie tak łatwie spadał i w tej grze szwankował.

96

A ledwie co bokami ziemię uderzyli,

Jako znowu, wstawszy z niej, do siebie skoczyli;

Cięte razy i sztychy sobie zadawają,

To się mieczmi, to wzajem tarczami składają.

Brzmią i straszny puszczają dźwięk twarde żelaza,

Od mieczów i gęstego uderzone raza;

Ich zbroje, ich szyszaki ogromne z tarczami

Z twardemi równać każdy mógł nakowalniami[1211].

97

Jeśli ma ciężkie ramię i rękę dziewica,

Nie jest lżejsza, rzecz pewna, u tego prawica.

Sprawiedliwą się miarą wzajem pomierzają:

Tyle sobie oddają, ile pożyczają.

Kto chce dwie serca, żadną niepożyte trwogą,

Naleźć, niech ich tu szuka, a za jedną drogą

Niechaj szuka i męstwa i umiejętności,

Bo się w nich wszytkie zgoła zawarły dzielności.

98

Niewiasty, które chwilę na wszytko patrzały

I jako długo bój trwał straszliwy, widziały,

A jeszcze nie znać beło, żeby się zmordował

Który z nich albo w boju surowem szwankował,

Pierwszy jem przyznawają dank[1212] miedzy wszytkiemi

Rycerzami na świecie nadoskonalszemi;

Bo kiedyby sił w sobie aż nazbyt nie mieli,

Od samegoby trudu pozdychać musieli.

99

Tak z sobą rozmawiając, Marfiza mówiła:

»Prawieć mi się życzliwie fortuna stawiła,

»Że się nie ruszył i stał na stronie z pokojem,

»Kiedy się ze mną drudzy rozpierali bojem,

»Jeśli się jego sile ledwie dotąd bronię,

»A o swojej, rzec mogę, że już restem[1213] gonię«.

Tak w on czas cicho z sobą Marfiza gadała,

A coraz nań nakoło szablą przycinała.

100

Ten także drugi mówił: »Dobrzeć mi się stało,

»Że mu się odpoczywać i wytchnąć nie dało:

»Ledwie mu teraz zdołam, kiedy pierwszem bojem

»Zmordował się, bijąc się z towarzystwem mojem;

»By beł do dnia nowego sobie odpoczynął,

»Coby się beło stało? — Pewniebym beł zginął!

»Wielkie to szczęście, że wżdy tego nie przyjmował,

»Czemem go czcił, czemem go z ludzkości częstował«.

101

Aż do wieczora prawie on bój trwał samego,

A nie znać było, kogo trzymać za lepszego.

A trudno go też beło już przywieść do końca,

Kiedy już dnia nie mieli, ni widzieli słońca.

Pierwszy beł rycerz w czerni, który takiej mowy

I tych słów użył w on czas do cnej białejgłowy:

»Co dalej czynić będziem, kiedy nam widoki

»W równem szczęściu niewczesne[1214] odejmują mroki?

102

»Zda mi się, żebyś jeszcze przedłużył żywota

»Aż do jutra, kiedy się dziś nasza robota

»Nie skończyła; aleć się opowiedzieć wolę,

»Żeć pewnie żyć nad tę noc więcej nie pozwolę.

»Ale mię w tem nie winuj, że być dłużej żywy

»Żadną miarą nie możesz, bom ja w tem niekrzywy;

»Winuj raczej okrutność i prawo niewieście,

»Prawo złych niewiast, które panują w tem mieście.

103

»Jeśli cię nie żałuję i tych, co są z tobą,

»Bóg widzi; jakokolwiek, proszę cię dziś z sobą.

»Pospołu z towarzystwem ze mną być bezpiecznie

»Możesz, ale gdzie indziej zginąłbyś koniecznie;

»Bo ta gromada niewiast, któremeś ty męże

»Pozabijał, na cię się niedługo sprzysięże.

»Każdy z tych, coś je pobił, tak ci trzeba wiedzieć,

»Miał dziesięć żon, wszak o tem łatwo się dowiedzieć.

104

»Dziewięćdziesiąt jest niewiast, które z spólnej zgody

»Mścić się będą nad tobą teraźniejszej szkody;

»I jeśli nie zostaniesz ze mną, wszytką mocą

»Dziś pewnie na cię najdą i uderzą nocą«.

Ona na to: »Pozwalam, że mię przenocujesz

»I pewienem, że strzymasz, co mi obiecujesz,

»I że nie mniejsza wiara i dobroć jest w tobie,

»Niżli męstwo, któreś dziś pokazał po sobie.

105

»Ale, żeć mię żal zabić, możesz także i ty

»Odemnie być, jako ja od ciebie, zabity;

»I tak mniemam, żeś poznał z teraźniejszej proby,

»Żem jeszcze nad cię nie jest słabszy do tej doby.

»Zgoła, chceszli bój rozwieść, chceszli go do końca

»Doprowadzić, lub dzisia lub jutro za słońca,

»Ślubuję, że mię najdziesz, tem rycerskiem słowem,

»Na najmniejszy znak, gdzie chcesz i jako, gotowem«.

106

Zgodzili się, że bój beł dotąd odłożony,

Ażby Febus wóz wegnał na nieba złocony.

Za odłożeniem boju wątpliwość została,

Któremu się pierwsza cześć w niem przypisać miała.

Potem do Akwilanta, do Gryfona cnego

I do książęcia rycerz poszedł angielskiego

I prosił ich, aby mu tę chęć pokazali,

Aby u niego jedli i przenocowali.

107

Wszyscy się, co ich było, chętnie obiecali

I przy świetle lanych świec[1215] na pałac jechali,

Który beł wielkiem kosztem pięknie postawiony,

Na pokoje, na sale wielkie rozdzielony;

Gdzie, skoro hełmy zdjęli i twarzy odkryli,

Barzo się sobie wzajem gońcy zadziwili,

A tem barziej, że ile znać beło z wejźrzenia,

Ledwie lat miał ośmnaście rycerz bez wątpienia.

108

Dziwuje się Marfiza, jako w takiem wieku

Takie męstwo być mogło w tak młodem człowieku.

Ale i drugi niemniej zdumiony zostawa,

Bo po złotem warkoczu, z kiem się bił, poznawa.

O swoje się imiona natychmiast pytają

I tę powinność sobie wzajemną oddają. —

Ale się czuję, żem już dosyć spracowany;

Potem powiem, jako beł młodzieńczyk nazwany.

Koniec pieśni dziewiętnastej.

XX. Pieśń dwudziesta

Argument

Gwidon z srogiej krainy z inszemi uchodzi;

Astolf, gdzie jeno jego trąby dźwięk dochodzi,

Po mieście i przyległem strach puszcza powiecie,

Potem się błąka to tam, to sam, sam po świecie.

Marfiza we Francyej zwycięża Zerbina,

Z którego ma obrońcę i wodza Gabryna[1216],

Gabryna zła, od której, czego wprzód nie wiedział,

Zerbin o Izabelli swojej się dowiedział.

Allegorye

W tej pieśni dwudziestej przez białegłowy mężobójce, które były rozegnane i w niwecz obrócone dźwiękiem trąby, od Logistylle Astolfowi darowanej, daje znać, że rzeczy gwałtem przeciwko zwyczajowi pospolitemu i przyrodzeniu postanowione długo trwać żadną miarą nie mogą. W Zerbinie, który z taką cierpliwością i wiarą stał się wodzem i obrońcą złej, niecnotliwej Gabryny, jest przykład prawdziwego i statecznego rycerza, który woli raczej śmierć podjąć, niż wiary danej nie dotrzymać.

1. Skład pierwszy

Dawniejsze białegłowy wielką sławę miały,

W bojach się i w naukach często obierały[1217]

I wszytek świat, jak wielki, dźwiękiem napełniły

Swoich dzieł zawołanych, które porobiły.

Arpalice[1218], Kamilla[1219], bohatyrki dawne,

Z dzielności są na świecie do tych czasów sławne;

Z nauk uczona Safo[1220] i Korynna[1221] słynie

I dokąd świata stanie, imię ich nie zginie.

2

I do której się kolwiek nauki udały,

Wszytkiej doskonałości w niej dostępowały.

Ja ich nie chcę mianować; kto się o nich pyta,

Najdzie, jeno niech dawne historye czyta.

A jeśli takie z dawna na świecie nie były,

Nie zawsze też będą złe płanety rządziły.

I może być, że ich dzieł wielkich zamilczano

Lub z zazdrości lubo, że o nich nie wiedziano.

3

Mnie się tak zda, że widzę, że w tem wieku naszem

Wielkie się cnoty tej płci pokażą za czasem,

Któremi się napełnią papiery uczone,

Że nie będą być mogły nigdy zapomnione,

Aby z wielką swą hańbą zmilkły nieżyczliwe

Języki, które szczypią ich sprawy uczciwe,

I tak się ich zaświeci sława, że swojemi

Przejdą dobrze Marfizę dziełami wielkiemi.

4

Ale wróćmy się do niej. Dziewica surowa,

Już imię swoje była powiedzieć gotowa

Rycerzowi, który ją u siebie postawił,

Ale tak, aby i swe on także objawił.

Zaczem ona dług mu swój zarazem oddała,

Aby też wzajem jego przezwisko wiedziała:

»Jam Marfiza« — więcej też nie było potrzeba,

Bo ostatek wszytek świat wiedział, jako trzeba.

5

Nie mógł się zaś tak prętko ów drugi wyprawić,

Przyszło mu się powieścią tą dłużej zabawić,

Tak mówiąc: »Ja rozumiem, żeście są świadomi,

»Żeście są rodu mego imienia wiadomi,

»Bo nie tylko Hiszpani albo Francuzowie,

»Tych sąsiedzi, ale też i Etyopowie

»I Murzynowie znają imię Klaromonta[1222],

»Skąd wyszedł zacny rycerz, co zabił Almonta[1223],

6

»I ten, który Mambryna króla zamordował[1224]

»I Kiarella i państwa ich w niwecz zepsował.

»Z tej krwie, gdzie Ister[1225] morze ośmią rogów bodzie

»I wypowiada pokój Euksyńskiej wodzie[1226],

»Matka mię moja z ojcem Amonem spłodziła,

»Który tam beł pielgrzymem, już temu lat siła.

»Już to rok, jakom ja ją żałosną zostawił,

»Kiedym się do Francyej, do swoich wyprawił.

7

»Alem nie mógł, jakom chciał, dokończyć swej drogi,

»Bo mię tu, żal się Boże, zapędził wiatr srogi.

»Rok to, jakom do tej złej, niezbożnej krainy

»Przybył, bo sobie piszę i dni i godziny.

»Gwidon Dziki[1227] własnemem imieniem nazwany,

»Małej sławy i jeszcze od ludzi nieznany,

»Zabiłem Argillana na rycerskiej probie,

»Który miał towarzyszów dziesiąci przy sobie.

8

»Alem i drugą próbę odprawił szczęśliwie,

»Szczęśliwie i mam dziesięć dziewic niewątpliwie

»Napiękniejszych, w tem kraju odemnie wybranych

»I po wszytkiem królestwie tem wybrakowanych;

»Temi władnę, jako chcę, a zgoła wszytkiemi,

»Bo mi dały nad sobą moc i rząd w swej ziemi

»I każdemu go dadzą, który się tak stawi,

»Że dziesiąci rycerzów żywota pozbawi«.

9

Pytali stąd Gwidona, dlaczego tak mało

Mężczyzn w tamecznem kraju i w mieście zostało

I jeśli pod swą mocą żony męże mają,

Tak, jako żony mężów gdzie indziej słuchają.

Gwidon odpowie na to: »Częstom o przyczynie

»Tej sprawy słyszał, jako mieszkam w tej krainie,

»I tak, jako ja ją wiem, kiedy tego chcecie,

»Odemnie o niej słyszeć i wiedzieć będziecie.

10

»W ten czas, gdy się od Trojej wrócili Grekowie

»Za dwadzieścia lat spełna — bo historykowie

»Tak to twierdzą, że dziesięć lat pod nią strawili,

»A przez, drugą dziesięć lat po morzu błądzili —

»Naleźli, że i żony, długą utesknione

»Niebytnością, lekarstwa na to nalezione

»Swoje miały, bo sobie wyrostki obrały

»Młode, aby na zimnie samy nie sypiały.

11

»Pełne domy bękartów Grekowie zastali.

»Ale się jem tak zdało, że poodpuszczali

»Wszytkiem, bo to wiedzieli dobrze, żeby byli

»Tak długo żadną miarą pewnie nie pościli.

»Ale precz cudzem synom od siebie kazali,

»Aby sobie gdzie indziej fortuny szukali;

»Już tego cierpieć baczni mężowie nie chcieli,

»Aby ich swojem kosztem dłużej żywić mieli.

12

»Jednych matki, bojąc się mężów, porzuciły,

»Drugich tak, jako mogły, tajemnie żywiły.

»A więtszy i ci, którzy już beli dorośli,

»W różne strony, tam i sam między ludzie poszli:

»Jedni do rozmaitych rzemiosł się udali,

»Drudzy zasię na wojny dalekie jachali;

»Ci pasterzami, a ci zostali dworzany,

»Jako ta chce, której jest wszytek świat poddany.

13

»Miedzy temi inszemi srogi i surowy

»Klitemnestry pojachał młody syn królowej,

»W ośmnastu lat, tak świeży, jako kwiat różany

»Albo pięknej liliej, dopiero urwany.

»Ten sporządziwszy okręt i nań rzeczy swoje

»Poprzątnąwszy, udał się na niem na rozboje

»W towarzystwie sta inszych młodzieńców przebranych

»Swego wieku, ze wszytkiej Grecyej wybranych.

14

»Kreteńczykowie beli w ten czas wypędzili

»Króla swego i aby się ubezpieczyli,

»Na wszytkie strony swoje z pieniędzmi wysłali,

»Aby jako najwięcej ludzi nazbierali.

»Między temi Falanta[1228] — tak młodzieńca zwano —

»Zaciągniono na ich żołd, któremu oddano

»Potem piękne Dyktejskie miasta[1229] do obrony

»I z temi, których z sobą przywiódł z cudzej strony.

15

»Między miasty, których sto w Krecie się najduje,

»Pięknością i bogactwy Dyktea[1230] przodkuje.

»Białegłowy w niej piękne, które chodzą rady

»Na dobre myśli[1231], tańce, igrzyska, biesiady;

»A iż tam cudzoziemce mają w uczciwości

»I w wielkim poważeniu, i one ludzkości

»Takiej przeciwko gościom nowem używały,

»Że jem co tylko w domach panować nie dały.

16

»Wszyscy beli na twarzach gładcy, piękni, młodzi —

»Bo beł prawie kwiat wywiódł Falant greckiej młodzi —

»Że skoro się co tylko w Krecie ukazali,

»Zarazem serca z piersi jem powyciągali;

»A doświadczywszy, że tak, jako gładcy byli,

»I w łóżku się jem dobrze podobno stawili,

»Tak je sobie za krótki czas upodobały,

»Że się na świecie w niwczem barziej nie kochały.

17

»Skoro wojna stanęła z tej i z owej strony,

»Na którą beł z swojemi Falant zaciągniony,

»I służbę, na którą ich wprzód potrzebowano,

»Kiedy się pokój zawarł, jem wypowiedziano,

»Gotowali się jachać dalej, na co panie

»Kreteńskie taki lament, takie narzekanie

»Czyniły ustawicznie, tak łzy wylewały,

»Jakby ojce umarłe przed sobą widziały.

18

»Każda swego prosiła, aby nie jeździli

»I aby się tak barzo od nich nie kwapili;

»Ale kiedy nie chcieli, ony swe rodziny

»Zostawiwszy i ojce i bracią i syny,

»Skoro klejnotów, złota i srebra nabrały,

»Ze swemi miłośniki cicho ujachały,

»Tak cicho ujachały, że w Krecie żadnego

»Nie było, coby postrzegł zjachania onego.

19

»Tak wziął wczesną godzinę Falant do tej sprawy

»I tak miał wiatr życzliwy, tak na się łaskawy,

»Że pod kilkanaście mil już beli ubiegli,

»Niżli Kreteńczykowie swej szkody postrzegli.

»Ten kraj je potem przyjął, który w one czasy

»Pusty beł i zarosły zbyt gęstemi lasy;

»Tu sobie po niewczasie morskiem wytychali

»I bezpieczni kradzieży swoich zażywali.

20

»Tu ich beło przez dziesięć dni z pełna mieszkanie,

»Tu pociechy, rozkoszy, tu wczas, tu kochanie;

»Ale jako się trafia, że więc na ostatek

»Uprzykrzenie przynosi młodzikom dostatek,

»Zgodzili się, żeby płeć białą zostawili

»I od onej się wielkiej kaźni uwolnili;

»Bo się żadne na świecie brzemię tak nie przykrzy,

»Jako mieć białą głowę, która się uprzykrzy.

21

»Oni, co zbyt nieradzi z mieszka wydawali

»I pieniędzy szczędzili, to upatrowali,

»Że kiedyby tak wiele nałożnic karmili,

»Szabląby ich i łukiem trudno pożywili.

»I tak ze wszytkiego je prawie obłupiwszy,

»Złoto, srebro pobrawszy, same zostawiwszy,

»Niewdzięczni miłośnicy od nich odjachali

»Tam, gdzie znać w Apuliej Tarent[1232] zbudowali.

22

»Białegłowy, skoro się ujźrzały zdradzone

»I od swych miłośników same opuszczone,

»Tak się srodze wylękły zrazu, że się zdały,

»Jak na brzegu przy morzu nieruchone skały;

»Ale widząc, że wrzaski i łzy, które lały,

»Pożytku nie czyniły i za nic nie stały,

»Poczęły pilnie myślić, jako się ratować,

»Jako się w onem wielkiem nieszczęściu sprawować.

23

»Zdania swoje każda z nich w pośrzodek wnosiły:

»Jedne się wrócić nazad do Krety radziły

»I raczej się na wolą ojców niebłaganych[1233]

»I mężów swoich puścić, chocia rozgniewanych,

»Niżli na niemieszkanych brzegach miedzy lasy

»Głodem umrzeć i cierpieć niezmierne niewczasy;

»Drugie zasię i słowa rzec na to nie dały

»I że się było lepiej utopić, wołały,

24

»I chodzić chleba żebrać tam i sam po świecie

»I być nierządnicami do końca, niż w Krecie

»Poddać się pod surowe i gniewliwe ręki

»Srogich ojców i mężów na kaźni, na męki.

»Takie rady i insze różne przed się brały,

»Ale się żadne przecię z tych nie podobały;

»Nakoniec między niemi Orontea wstała,

»Co od króla Minosa ród swój wywodzała.

25

»Namłodsza miedzy niemi i nagładsza była

»I namędrsza i mniej też, niż insze, zgrzeszyła;

»Miłowała Falanta i jemu się dała

»Prawicą[1234] i dla niego ojca odjachała.

»Ta ukazując z twarzy rumianej i z mowy

»Śmiałe serce i w sercu śmiałem gniew gotowy,

»Rady od inszych wszytkich wniesione zganiła

»I że jej zdanie wszytkie przyjęły, sprawiła.

26

»Porzucić on piękny kraj jem nie rozradzała[1235],

»Który, że beł obfity i zdrowy, poznała.

»Miał w sobie przezroczyste rzeki i niziny,

»Łąki, lasy, po wielkiej części miał równiny,

»Miał i porty, w które się mogli przed wiatrami

»I niepogodą ukryć żeglarze z nawami,

»Które to od Afryki, to z egipskich włości

»Niosły różne towary i różne żywności.

27

»Zdało się raczej zostać i mścić się surowie[1236]

»Nad zdradliwą męską płcią srogiej białejgłowie.

»Chce, aby każdy okręt, który tam przypłynie

»I portu dla przeciwnych złych wiatrów nie minie,

»Zarazem na łup, na miecz, na ogień puszczono

»I jednego mężczyzny aby nie żywiono.

»Na słowa Orontei wszytkie pozwoliły

»I jako chciała, prawo na to uczyniły.

28

»Skoro wiatr wstał, a chmury wzniosły niepogody,

»Biegły hurmem niewiasty złe do morskiej wody,

»Od nowej prawodawcę swojej i królowej

»Orontey wiedzione srogiej i surowej,

»I nawy, które wiatry do brzegów przygnały,

»Ogniem srogiem paliły i na łup dawały.

»I jeden żywo nie beł mężczyzna puszczony,

»Coby onę nowinę zaniósł w cudze strony.

29

»Przez kilka lat tak same w onem kraju żyły

»Okrutne białegłowy i mężczyzny biły;

»Ale prędko poznały, żeby były szkody

»Nie uszły, nie zabiegszy z jednostajnej zgody

»Swem złościom, bo kiedyby nigdy nie rodziły,

»Prawaby się ich były w niwecz obróciły

»I królestwoby było i prawo ustało,

»Które, jak ony chciały, na wieki trwać miało.

30

»Przeto ostrości prawa nieco uchyliły

»I przez pięć lat z okrętów, co tam przychodziły,

»Dziesięć sobie nagładszych mężów obierały

»I żywo je puszczały i zostawowały,

»Takich, coby się beli tak dobrze stawili,

»Żeby ze stem małżeńskie dzieło odprawili —

»Bo ich spełna sto beło — i tak beł każdemu

»Jeden mąż dziesiątkowi oddany jednemu.

31

»Siła ich stracić dały, co się nie udali

»I co się źle i słabo, nędzni, popisali.

»Tych zasię, którzy mieli potężniejsze siły,

»Towarzyszmi swych rządów i łask uczyniły;

»Ale pierwej przysięgę uczynić musieli,

»Którą pod gardłem iścić i zachować mieli,

»Aby wszytkich, coby tam beli przyjachali,

»Bez wszelakiej litości mężczyzn zabijali.

32

»Potem mięższeć[1237] brzemiony i rodzić się jęły,

»A zatem się barzo bać i trwożyć poczęły,

»Aby męskiej tak wiele płci nie narodziły

»Za czasem, żeby się jej zaś nie obroniły

»I żeby jem nakoniec rządów nie musiały

»Puścić, w których tak barzo same korzystały;

»Przeto postanowiły, póki beli mali

»I póki niedołężni, aby nie wierzgali[1238],

33

»Srogie prawo, okrutne prawo uchwaliły,

»Strzegąc, aby pod męską zwierzchnością nie były,

»Aby jednego tylko matka zostawiła,

»Inszych albo przedała albo podawiła.

»Dla tego je w dalekie strony zasyłają

»I tem, co je prowadzą, srogi przykaz dają,

»Aby, jeśli być może, na frymark je dali

»Za białą płeć; jeśli nie, aby je przedali.

34

»Jednegoby mężczyzny pewnie nie żywiły,

»Kiedyby same bez nich potomstwo rodziły;

»Toć jest nawiętsze tego dobrodziejstwo prawa,

»Które więcej swem, niżli obcem, zła ustawa

»Pokazuje, bo inszych jednako skazuje

»Na srogą śmierć i w tem się tylko poprawuje,

»Że nie chce, aby wszytkich, jak przed tem czyniały[1239],

»Bez porządku niewiasty srogie zabijały.

35

»Jeśli dziesięć lub więcej, wiatrem zapędzeni,

»Przybyli tam, do kluzy[1240] wnet beli wsadzeni,

»Skąd potem po jednemu na dzień wyjmowani

»1 przez los, kto miał zginąć, beli wybierani

»W ten czas, gdy Orontea okrutna rządziła,

»Która tam Pomście ołtarz beła postawiła,

»A jeden beł z dziesiątka przez los do tej kary

»Obrany, aby srogie odprawił ofiary.

36

»Po wielu lat przybył tu jeden zawołany

»Rycerz młody, imieniem Albani[1241] nazwany,

»Który się beł zbyt pięknie i kształtnie urodził,

»A od Alcydy swój ród zacnego wywodził.

»Ledwie się postrzegł, jako został poimany,

»Jako ten, co on kraj miał za niepodejźrzany;

»Potem go do ciasnego więzienia oddano

»I do srogiej ofiary z inszemi schowano.

37

»Gładki beł i udatny, pięknych obyczajów,

»Uczony i świadomy wielu różnych krajów,

»I tak beł słodkiej i tak przyjemnej wymowy,

»Żeby rady słuchały jego słodkiej mowy

»Srogie żmije. Wtem, gdy go do więzienia dano,

»Jako o rzeczy rzadkiej o niem powiedziano

»Aleksandrze[1242]; córa to Orontei była,

»Która długiemi ciężka laty, jeszcze żyła.

38

»Jeszcze żyła, drugie już beły zumierały

»Wszytkie, co beły z Krety w ten kraj zajachały;

»Inszych się narodziło siła, które były

»Potem przyszły swem rządem do niemałej siły

»I do dziesiąci kuźnic, które próżnowały

»Często, jednego tylko robotnika miały;

»A dziesięć zaś rycerzów wszytkich zabijali

»Przychodniów, co się jedno w tamten kraj trafiali.

39

»Aleksandra, której tak siła powiadano,

»O Albaniem i której go tak zalecano,

»Tak długo swojej starej macierze prosiła,

»Że go jej na ostatek widzieć pozwoliła;

»I kiedy już miał odejść, poczuła, że mało

»Serca w niej, które za niem bieżało, zostało;

»Czuje się, sama nie wie, jako, poimana

»I zostawa od swego więźnia skrępowana.

40

»»Kiedyby tu — mówi jej — ludzkość panowała,

»»Kiedyby się, o piękna panno, najdowała

»»Tu w tem kraju, jako się gdzie indziej najduje,

»»Wszędzie, gdzie słońce świeci i bieg odprawuje,

»»Prosiłbym was bezpiecznie[1243] przez wasze piękności,

»»Dla których serca twarde miękczeją z miłości,

»»Abyście mię żywotem teraz darowały,

»»A potem jem według swej wolej szafowały.

41

»»Ale kiedy w tem kraju, krom wszelkiej słuszności

»»Wszytkie serca są srogie i próżne litości,

»»Nie proszę, abyście mię zdrowiem darowały,

»»Bo wiem, żeby me prośby skutku nie uznały,

»»O to proszę: niech umrę, jako rycerz prawy,

»»Z bronią w ręku, nie jako dla jakiej złej sprawy

»»Osądzony na garło i na śmierć skazany,

»»Albo wół, na ofiarę bogom zgotowany«.

42

»Aleksandra, co oczy łzami umoczone

»I serce miała żalem wielkiem przerażone,

»Odpowie: »Niech tak będzie, że okrutniejszego

»»Miasta nad to nie najdzie i nieludcejszego[1244];

»»Ale tego nie przyznam, aby między nami

»»Wszytkie beły, jako ty twierdzisz, Medeami;

»»I choćby beły wszytkie, ja sama w tę radę

»»I w tę się liczbę, tak wiedz, Albani, nie kładę.

43

»»I jeślim przedtem beła okrutna w tej ziemi

»»I niezbożna zarówno z inszemi wszytkiemi,

»»Podomno to dla tego, żem dotąd nie miała

»»Nikogo, komubym swą dobroć pokazała;

»»Alebych beła gorsza, niż lwi przemorzeni,

»»I sercebych nosiła twardziejsze kamieni,

»»Jeżelibym na twoje słowa nie zmiękczała

»»I kiedyby mię litość poruszyć nie miała.

44

»»Bodaj to prawo srogie beło tak zniesione,

»»Które przeciw przychodniom jest postanowione,

»»Jakobym się twojego żywota, wiedz o tem,

»»Nie wzbraniała odkupić mem własnem żywotem.

»»Ale okrutne prawo zagrodziło drogę,

»»Że cię tak, jako życzę, ratować nie mogę;

»»I chocia to mała rzecz, o co nas chcesz prosić

»»Albo prosisz, w tem miejscu trudno co uprosić.

45

»»Tuszę jednak, że tę rzecz za staraniem mojem

»»Otrzymasz, jako pragniesz, abyś umarł bojem;

»»Ale się o to boję, aby cię przez dzięki[1245]

»»Sroższa śmierć nie potkała zasię z cudzej ręki«.

»Na to rzekł Albaniusz: »Tak się dobrze czuję,

»»Kiedy członki żelazem dobrze obwaruję,

»»Że dziesiąci nawiętszych rycerzów pożyję

»»I sam żywy zostanę, a onych pobiję«.

46

»Aleksandra mu na to nie odpowiedziała,

»Tylko ciężko westchnęła, kiedy odchadzała;

»Stamtąd do Orontei, matki swojej, poszła,

»A tysiąc ran śmiertelnych w sercu z sobą niosła;

»I wolą jej nowego więźnia powiedziała

»I prosiła, aby go zabić nie kazała,

»Kiedyby beł tak mężny, żeby jawnie w rynku

»Dziesiąci inszych zabił sam na pojedynku.

47

»Orontea królowa do rady zebrała

»Swe niewiasty co starsze i tak rokowała:

»»Wiecie to wszytkie dobrze, jako na tem siła,

»»Aby straż wszędzie dobra w naszych porciech była;

»»A żeby beła dobra, trzeba nam probować

»»Tych wszytkich, co ich będą mieli zawiadować,

»»Aby z naszem upadkiem marni nie rządzili,

»»A mężni bez słuszności zdrowia nie tracili.

48

»»Mnie się zda, aby prawo beło uczynione

»»Na mężczyzny, do naszych krajów przypławione,

»»Aby każdy, niż na śmierć do ofiary stanie,

»»Jeśli sam tak będzie chciał, uczynił potkanie

»»Sam a sam[1246] w pojedynku na placu przestronem

»»Z dziesiątkiem inszych mężczyzn, na to naznaczonem;

»»Jeśli wszytkich zabije, ten niech za tą próbą

»»Portem rządzi i wszytek lud niech ma pod sobą.

49

»»To mówię, że tu jeden więzień się najduje,

»»Który się bić z dziesiącią naszych ofiaruje;

»»Jeśli tak, jakiem się być udaje, jest śmiały,

»»Czemużbyśmy mu tego pozwolić nie miały?

»»Przeciwnem obyczajem, niech będzie karany,

»»Jeśli na pojedynku będzie przekonany«.

»Tak w on czas Orontea swą radę dawała,

»Na co jej co nastarsza tak odpowiedziała:

50

»»Nie ta beła przyczyna pierwsza, zacne panie,

»»Źeśmy wzięły męską płeć z sobą w obcowanie,

»»Aby ich miastu beło potrzeba nowemu

»»Dla obrony i temu królestwu naszemu,

»»Bo tak, jako i oni, mamy z to śmiałości[1247]

»»I dowcipu i serca i umiejętności;

»»Bógby chciał, żebyśmy tak mogły bez nich rodzić

»»I bez nich same przez się potomstwo wywodzić.

51

»»Lecz że to być nie może, na to się zgodziły

»»Te, które tu napierwej prawa stanowiły,

»»Aby ich nigdy więcej nie mieszkało z nami,

»»Jedno — boby się mogli uczynić panami —

»»Jeden przeciw nas dziesięć; i to się czyniło

»»Dla płodu, nie, aby ich nam potrzeba było

»»Dla obrony; w tem samem niechaj będą mężni,

»»W ostatku niepotrzebni, marni, niedołężni.

52

»»Przeciwna to we wszytkiem od celu naszego

»»Między sobą mężczyznę chować tak mężnego;

»»Bo jeśli dziesięć inszych sam jeden zabije,

»»Pytam was, wiele taki białychgłów pożyje?

»»Kiedyby takich dziesięć być między naszemi

»»Miało, dawnoby nam rząd wydarli w tej ziemi.

»»Głupstwo wielkie panować pragnąć, a inszemu

»»Dać broń w ręce, niżeś sam, dobrze mocniejszemu.

53

»»I to masz upatrować, że jeśli pożyje

»»Ten twój inszych dziesiąci, jeśli ich zabije,

»»Usłyszysz, o królowo, sta niewiast odkryte

»»Narzekanie o męże, od niego zabite.

»»Chceli wyniść, niech insze sposoby podawa,

»»A niech tak mężobójcą wielkiem nie zostawa.

»»Jednak, jeśli sto w łóżku białychgłów odprawi,

»»Jako ich dziesięć czyni, niechaj się wybawi«.

54

»Surowe było zdanie Artemiej paniej —

»Tak się zwała — atoli nie stanęło na niej,

»Boby beł Albaniusz w kościele, o srogi

»Wyroku, błagał swą krwią niepobożne bogi;

»Ale stara królowa, która na tem była,

»Aby córce dogodzić, tak wiele wnosiła

»Wywodów wielkich, że jej przewyszszyło zdanie

»I wszytek białogłowski przypadł senat na nie.

55

»Gładkość Albaniusza prawie niesłychana

»I grzeczność i uroda, z nikiem niezrównana,

»Tak wiele w sercach młodych białychgłów ważyły,

»Które w radzie na on czas z Oronteą były,

»Że starsze z Artemią niewiasty przegrały,

»Które się praw i dawnych zwyczajów trzymały;

»I blizko tego było, że od drugiej strony

»Mało nie beł Albani młody wypuszczony.

56

»Krótko mówiąc, miał szczęście i padł dekret po niem,

»Ale tak, aby jako rozumiano o niem,

»Dziesięć inszych sam a sam[1248] żywota pozbawił,

»Dziesięć tylko, lecz nie sto, białychgłów odprawił.

»Drugiego dnia beł zaraz z wieże wywiedziony

»I w zwykłą swoję dobrą zbroję obleczony.

»Mając dobry pod sobą koń, na placu długiem

»Wszytkich dziesiąci zabił, jednego po drugiem.

57

»Tejże nocy na drugą próbę był puszczony

»I w łożnicy z dziesiącią panien położony;

»Gdzie mu się tak zdarzyło, choć się beł zmordował

»Długiem bojem, że wszytkich skusił i skosztował.

»Czem sobie taką łaskę zjednał u królowej,

»Że go wzięła za syna i do próby nowej

»Córkę mu swą i dziewięć dziewic naznaczyła,

»Z któremi się najpierwsza próba odprawiła.

58

»Aleksandrę mu piękną i to miasto dała,

»Która je potem swojem imieniem nazwała[1249],

»Ale tak, aby prawo ono i sam chował

»I potomek, co po niem będzie następował,

»Aby każdy przychodzień, co do tego kraju

»Trafi się, obrać sobie mógł według zwyczaju

»Albo umrzeć ofiarą na bogów błaganie,

»Albo z dziesięcią mężów mieć bój i potkanie.

59

»Gdzie, jeśliby sam wszytkich żywota pozbawił,

»Aby i drugą próbę w łożnicy odprawił;

»A jeśli mu się szczęście stawi tak łaskawie,

»Że zwycięzcą zostanie i na tej rozprawie,

»Ten niech panem zostanie i według swej wolej

»Niech sobie dziesięć dziewic obierze po wolej,

»Z któremi niech króluje, aż drugi przybędzie,

»Co mu, jako on inszem, na garle usiędzie.

60

»Dwa tysiąca lat spełna, jako powiadają,

»Chowano srogie prawo i dotąd chowają;

»I rzadki dzień, w któryby nie miał być zarzniony

»Na ofiarę przychodzień jaki z — cudzej strony.

»Jeśli się który boju z dziesiącią napiera,

»Pospolicie na pierwszem potkaniu umiera;

»Z tysiąca ledwie jeden taki się najduje,

»Który do drugiej próby, nocnej, postępuje.

61

»Trafiają się niektórzy, którzy postępują,

»Ale tak rzadko, że ich na palcach rachują.

»Między takiemi jeden Argillan się liczył,

»Ale niedługo z swojem dziesiątkiem dziedziczył;

»Bo kiedym tu przyjachał, wiatry zapędzony,

»Beł odemnie z dziesiącią inszych zwyciężony.

»Bóg tak chciał, żem ja raczej nie pozbył żywota,

»Niż na mię padła hańba i taka sromota.

62

»Bo wczasy i roskoszy, które więc człowieku

»Smakują, zwłaszcza tego rozkwitłego wieku„

»I purpury i złoto, zwierzchność, przodkowanie,

»Przełożeństwo, dostatki, rząd i panowanie,

»Zda mi się, że nie mają smaku i wdzięczności,

»Kiedy człowiek pożądnej[1250] nie jest na wolności;

»I to mi się zda ciężka niewola, że w drogę

»Nigdziej stąd, nieszczęśliwy, wyjachać nie mogę.

63

»Ale to mi najwięcej przydawa żałości,

»To mi wszytek smak bierze, że kwiat mej młodości

»Ladajako i w marnem tracę próżnowaniu,

»Tyjąc, jako wieprz jaki, w tem tu poimaniu.

»Sława mojego rodu brzmi tak, jako trzeba,

»Prawie po wszytkiem świecie i dosięga nieba,

»Którejbym ja też mógł mieć jaką odrobinę,

»Kiedybym wżdy nawiedzić mógł moję rodzinę.

64

»Zda mi się, że mi krzywdę nieba uczyniły,

»Że mnie do tak nikczemnych posług obróciły,

»Jako ten, co więc konia obraca do stada,

»W którem się lub chromota lubo insza wada

»Lub ślepota najduje, że musi w pokoju

»Gnuśnieć i surowego zapominać boju.

»I życzę sobie śmierci, kiedym tak zrzucony

»Z nadzieje, abym kiedy miał wyniść z tej strony«.

65

Tu Gwidon potem przestał i złorzeczył dniowi,

Puściwszy wodze swemu wielkiemu gniewowi,

W którem zwycięstwa przeciw dziesiątkowi dostał

I rycerzów i dziewic i tam panem został.

Astolf się nie chciał dać znać i stał utajony

Tak długo, aż beł z wielu znaków upewniony,

Że mu tak, jako Gwidon mówił, beł powinny

Syn zacnego Amona i ten, a nie inny.

66

Potem mu, nie tając się więcej, odpowiedział

I jako beł brat jego tak blizki, powiedział

I wielką mu uprzejmość i chęć pokazował

I w głowę go, nie bez łez, kilkakroć całował.

»Nie mogłać — prawi — matka na szyi zostawić

»Pewniejszych znaków, które miały cię objawić;

»Bo żeś z naszej krwie poszedł, twoje obyczaje,

»Twoje serce i męstwo twoje cię wydaje«.

67

Gwidon, który gdzie indziej byłby beł wesoły,

Nalazszy tam tak blizkie swoje przyjacioły,

Z smętną twarzą Astolfa w tem miejscu przyjmował

I że się tam z niem trapił, niezmiernie żałował.

Jeśli sam żyw zostanie, więźniem będzie drugi,

Do czego już kres, tylko przez noc, tak niedługi;

Jeśli też Astolf zginie, zabiją samego:

Tak dobre tego jest złe wyraźne drugiego.

68

Żal mu k temu, że inszy rycerze koniecznie,

Jeśli wygra, więźniami zostać muszą wiecznie;

Ale jeśli też w onem pojedynku zginie,

Po staremu nieszczęsnych niewola nie minie.

Bo jeśli je z jednego błota wyjmie snadnie,

Kiedy zaś do drugiego przydzie, także wpadnie.

Darmo nad niem Marfiza otrzyma wygraną,

Bo zginie, a ci przedsię w niewolej zostaną.

69

Z drugiej strony wiek młody, rozkwitły i owa

Ludzkość, grzeczność i wielka dzielność Gwidonowa

Tak serce towarzyszów wszytkich przeraziły

I Marfizę takową litością ruszyły,

Że jem przyszła ich wolność prawie do wzgardzenia,

Kiedy jej mieć nie mogą bez jego zginienia;

I jeśli go Marfiza musi zabić, krzywa[1251]

Tak się rozumie, że być sama nie chce żywa.

70

I mówi Gwidonowi: »Pospołu pójdziemy

»I gwałtem z tego miejsca wszyscy wynidziemy«.

On jej na to: »Niemasz tu ucieczki nadzieje:

»Na śmierć tu tylko samę dają przywileje«.

Ona zaś: »O co jeno kiedy się pokuszę,

»Zawżdy skończę w tej sprawie, zawsze sobie tuszę;

»A pewniejsza się droga stąd uść nie najduje

»Krom tej, którą mi sama szabla ukazuje.

71

»Takem na placu twego męstwa doświadczyła,

»Żebym się o więtszą rzecz z tobą pokusiła;

»Przeto jutro chcę, kiedy niewiasty się znidą

»Na plac patrzyć na nasz bój i na ganki wnidą,

»Abyśmy na nie z każdej uderzyli strony,

»Lubo będą uciekać lub czynić obrony,

»I żebyśmy ich trupy źwierzom zostawili

»I ptakom tego miejsca i miasto spalili«.

72

Gwidon jej zasię na to: »Ja w każdej potrzebie

»Gotowem być i umrzeć zawsze podle ciebie;

»Ale stąd żywo wyniść daremnie myślemy:

»Dosyć na tem, że się wżdy cokolwiek pomściemy.

»Często dziesięć tysięcy na plac się zjeździwa[1252]

»Złych białychgłów, a czasem i więcej ich bywa;

»Tyle drugie zostaje tych, które pilnują

»Zamku, portu i które ma murach wartują«.

73

»Niech ich będzie tak wiele — Marfiza odpowie —

»Jako mieli ludzi swych z Kserksesem Persowie,

»Albo tak wiele, jako było pozmiatanych

»Z nieba pokus[1253], na męki do piekła skazanych:

»Jeśli ty będziesz ze mną, a przynajmniej z niemi

»Nie będziesz, jam gotowa bić się ze wszytkiemi

»I wiem, że ich pobiję«. — Gwidon zaś: »Ja powiem

»Jeden sposób, przez który ujdziem z całem zdrowiem,

74

»Jeden ten tylko sposób, jeśli nam wynidzie[1254]

»I jeśli jakie znaczne nieszczęście nie przydzie:

»Nikomu się krom niewiast do morza nie godzi

»Chodzić z miasta; jeśli kto ukradkiem wychodzi,

»Gardłem bywa karany i dlatego muszę

»Zwierzyć się tego jednej z tych niewiast i tuszę,

»Że mię pewnie nie wyda, bom nieraz miłości,

»Nierazem jej ku sobie doznał życzliwości.

75

»I wiem to, że i ona ma tę dobrą wolą

»Zdjąć ze mnie i tak ciężką i brzydką niewolą,

»Spodziewając się, żeby sama ze mną żyła

»I żeby towarzyszek inszych swych pozbyła.

»Ta, kiedy ciemne mroki poczną następować,

»Każe po cichu dobrą fustę nagotować,

»Którą naszy żeglarze i w żagle ubraną

»I w wiosła, kiedy będzie potrzeba, zastaną.

76

»Za mną, w kupę ściśnieni wszyscy marynarze,

»Wszyscy rycerze, wszyscy kupcy i żeglarze,

»Którzyście się dziś w dom mój teraźniejszej chwili,

»Za co niechaj wam będzie dzięka, zgromadzili,

»Pójdziecie i drogę mi będziecie torować,

»Jeśliby nas kto myślił wściągać i hamować;

»Tak za pomocą mieczów, ujźrzawszy pogodę,

»Pewienem, że was z miasta bezpiecznie uwiodę«.

77

»Ty czyń, co chcesz — odpowie Marfiza surowo —

»Ja wiem, że sama przez się stąd ujadę zdrowo,

»I pierwej ujźrzysz wszytkie te larwy niewieście

»Pobite od mej ręki, które są w tem mieście,

»Niżbym krok na zad stąpić albo uciec miała,

»Lub jaki znak po sobie strachu pokazała.

»Chcę stąd wyniść, chcę za dnia i chcę tylko gwałtem

»I mniemam, iż sromota wyniść inszem kształtem.

78

»Kiedyby mnie niewiasty, żem dziewką, poznały,

»Wiem to pewnie, żeby mnie barzo szanowały,

»I wiem, żeby mi z sobą wszytkie były rady

»I wzięłyby mię w senat i do pierwszej rady;

»Ale iżem pospołu z temi przyjachała,

»Nie chcę, abym przywilej więtszy nad nie miała;

»Błądby beł, kiedybym się sama wyzwoliła,

»A tych drugich w niewolej ciężkiej zostawiłam.

79

Te i insze tam beły Marfizine słowa,

Z których jawnie dawała znać cna białagłowa,

Że się na towarzysze tylko oglądała

I że się, bojąc się ich zawieść, hamowała,

Że z pamiętnem znakiem swej śmiałości bez wieści

Nie uderzyła zaraz na rodzaj niewieści;

Dlatego na Gwidona onę rzecz puściła,

Użyć drogi, co lepsza według niego była.

80

Wtem z Aleryą Gwidon, co wierniejszą żoną,

Mówi i odkrywa jej sprawę umówioną.

Nie trzeba mu jej było długo prosić; owa,

Krótko mówiąc, nalazł ją, że była gotowa.

Do morza wskok dla Justy w ciemne mroki poszła

I złoto i swe skarby co lepsze wyniosła,

Zmyślając, skoroby dzień swojemu woźnicy

Febus kazał wieźć na świat, wyniść na zdobyczy.

81

Ale pierwej, niżli się do morza wybrała,

W pałacu miecze, tarcze i zbroje zebrała,

Które na się żeglarze, kupcy obłóczyli,

Którzy na poły nadzy[1255] i bezbronni byli.

Jedni spali, a drudzy straż odprawowali

I miedzy się odmienne prace podzielali,

Co raz patrząc, jeśli się niebo czerwieniało

Na wschód słońca i jeśli świtać poczynało.

82

Jeszcze beł, wyjeżdżając z morza, pan światłości

Nie rozegnał, jak trzeba, mroków i ciemności,

Dopiero Arktofilaks[1256] od północnej strony

Orać pługiem poczynał niebieskie zagony,

Kiedy niewieście gminy on plac napełniły,

Aby na koniec boju strasznego patrzyły,

Jako więc napełniają pszczoły ule swoje,

Kiedy na wiosnę nowe rozczynają roje.

83

W bębny, trąby i surmy uderzyć kazały,

A dźwięki się nakoło wszędzie rozlegały,

Dawając znać, aby się wrócił, Gwidonowi

I koniec rozczętemu dał pojedynkowi.

Już stali pogotowiu Akwilant z Gryfonem,

Ubrani w świetne zbroje, i Astolf z Gwidonem,

Sansonet i Marfiza; ci konno, a owi

Inszy pieszo, do przyszłej potrzeby gotowi.

84

Kto chciał z pałacu morza i portu dojachać,

Musiał koniecznie poprzek przez on plac przejachać;

Żadnej drogi, lub długiej lub krótkiej, nie mieli

Nad tę, co od Gwidona już wszyscy wiedzieli.

Który, skoro swych zagrzał słowy przystojnemi,

Ruszył się od pałacu cicho ze wszytkiemi

I na plac, gdzie niewiasty stały w onej dobie,

Wjachał śmiele, mając ich coś nad sto przy sobie.

85

Zbyt spiesznie towarzysze swe Gwidon prowadził,

Aby ich beł co pręcej z bramy wyprowadził;

Ale wielki tłum niewiast, które stały wkoło,

Wszytek zbrojny, począł mu zachodzić na czoło.

Mniemały, widząc, kiedy inszych wiódł za sobą,

Że chciał uciec i z bramy wypaść oną dobą;

I łuki wszytkie razem ku niem nałożyły

I tę stronę, gdzie mieli wypaść, zastąpiły.

86

Gwidon i inszy wszyscy i mężna dziewica

Wpadła na nie tak, jako przemorzona lwica.

Bijąc, siekąc i koląc, długo się silili,

Aby żelazne wrota u bramy wybili;

Ale tak wielki beł tłum niewieści u brony,

Że strzały szły, jako deszcz; ten srodze zraniony,

A ten zabity leży, że nakoniec w onej

Potrzebie bardzo blizko już beli straconej.

87

Jeszcze dobrze, że zbroje mieli doskonałe,

Że wżdy piersi za niemi zachowali całe.

Pod Sansonetem dzielny koń poległ, zabity,

Pod Marfizą padł, spisem[1257] przez szyję przebity,

A wtem książę angielskie sam rzecze do siebie:

»A ja w jakiej swej trąby użyję potrzebie?

»Spatrzę, kiedy miecz mało sprawił, jeśli mogę

»Trąbą samą rozczętą ubezpieczyć drogę«.

88

Jako się we złem razie każdy więc ratuje,

Jako może, tak Astolf trąbę w czas wyjmuje

I przykłada do gęby: dźwięki straszne wstają,

Które ziemię i morze i niebo mieszają;

Wszytek świat drży, lud, srogiem strachem przerażony,

Chcąc uciekać, na sobie pada obalony,

Niewiasty od bojaźni z teatrum spadają

I swojej bramie więcej obrony nie dają.

89

Jako wielką bojaźnią ludzie przerażeni,

Kiedy już ogień wszytkie opanował sieni

I wszytek dom nakoło, w ten czas, kiedy spali

I dzienny trud i troski we śnie umarzali,

Biegając i tam i sam i nie wiedząc dziury

Do ucieczki, spadają i z okien i z góry:

Tak na on czas niewiasty z teatrum spadały

I przed straszliwem dźwiękiem wszytkie uciekały.

90

Uciekały tam i sam przed dźwięki strasznemi:

Na górze i na dole, pełno ich na ziemi;

Jest ich przez tysiąc w bramie, co się uprzedzają

Do wyścia i same się przez się powalają.

W takiem wielkiem nacisku ta żywota strada,

Ta z okna, a ta z ganku wysokiego spada;

Ta rękę, owa nogę, a ta szyję łamie,

Ta zdycha, ta już zdechła, a ta tylko chramie.

91

Wrzask wylęknionych niewiast płacz i narzekanie

Aż do nieba sięgało i wielkie wołanie.

Gdziekolwiek dźwięk dochodzi, tłuszcza, pełna trwogi,

Jako nadalej niesie ukwapliwe nogi.

Ale się nie dziwujcie, że w tej mieszaninie

Małe serce widzicie i strach w podłem gminie:

Wiecie, że przyrodzenie stworzyło zające

Zawżdy lękające się, zawżdy się bojące.

92

Ale co mi o mężnej Marfizie rzeczecie?

Co o Gwidonie Dzikiem rozumieć będziecie?

Co i o Sansonecie, co o drugich owych

Rycerzach wielkich, syniech Oliwijerowych?

Nie baliby się byli pierwej sta tysięcy,

A teraz uciekają jako ród zajęcy,

Jako króliki, jako gęłębie na ciszą,

Kiedy grzmot jaki blizki i kołat usłyszą.

93

Tak swem jako i obcem dźwięk i moc wadziła,

Co z uczarowanego rogu wychodziła;

Ucieka za Marfizą Sansonet z Gwidonem,

Za Gwidonem Akwilant pospołu z Gryfonem.

Ale ich wszędzie ściga i dosięga w uszy

Dźwięk, który strach przynosi wylęknionej duszy.

Astolf biega po mieście, a u gęby trzyma

Swoję trąbę i coraz barziej ją nadyma.

94

Ta do morza, ta w góry wielkie w one czasy,

Ta bieży i kryje się miedzy gęste lasy;

Niektóre tak się były z strachu zapomniały,

Że nie oglądając się, pięć dni uciekały,

Niektóre rozbiegszy się, z wielkiemi pochopy

Z mostów na dół spadały w głębokie przykopy.

Uprzątnął rynki, domy, kościoły, że mało

Albo raczej nic w mieście niewiast nie zostało.

95

Marfiza spół z Gwidonem i bracia rodzeni

I Sansonet, okrutnem strachem przerażeni,

Uciekali do morza prosto, a za niemi

Kupcy i marynarze z inszemi wszytkiemi,

Gdzie była Alerya fustę[1258] zgotowała

Między dwiema zamkami i męża czekała;

Na którą, skoro wpadli, z portu poszli nagle,

Na wodę wiosła, na wiatr wyciągnąwszy żagle.

96

Wszytko miasto angielskie książę i przedmieście

Przebieżał aż do morza; ale i po mieście

I w porcie wszytkie próżne ulice zostały:

Niewiasty się pokryły i pouciekały.

Beły i te, co z wielkiej bojaźni uchody[1259]

Obracały w plugawe miejsca i wychody;

Drugie się wpław na morze głębokie puściły,

Nie wiedząc, gdzie się podzieć i w niem się topiły.

97

Astolf, jako się było rzekło między niemi,

Spodziewał się u portu potrafić[1260] z swojemi.

Około siebie wszędzie wkoło upatruje,

Ale brzeg tylko pusty, bez ludzi najduje;

Patrzy dalej i ujźrzy daleko od brzegu

Towarzystwo płynące swoje w pełnem biegu;

Widzi, że już brać musi przed się inszą drogę,

Kiedy fusta odeszła w onę wielką trwogę.

98

Ale dajmy mu pokój; niechaj zdrowy jedzie

Tam, gdzie go jego wola i chęć iego wiedzie.

Nie bójcie się oń, że sam ma tak wielką drogę

Odprawić przez pogańskie kraje, bo was mogę

Upewnić, że z najwiętszych niebezpieczeństw drogiem

I z najwiętszych złych razów wyńdzie swojem rogiem,

A puśćmy się za jego wciąż towarzyszami,

Co morzem uciekają, ujęci strachami.

99

Kiedy się oddalili, płynąc w pełnem biegu,

Od niepobożnej ziemie, od srogiego brzegu

Tak daleko, że ich już więcej nie dochodził,

Już jem więcej straszliwej trąby dźwięk nie szkodził,

Tak ich hańba i ona sromota bolała,

Że jem twarz wstydem, jako od ognia, pałała;

Nie śmieją na się pojźrzeć, tylko smętni stoją,

Nic nie mówiąc, choć się już niczego nie boją.

100

Tem czasem stary szyper swej drogi pilnuje,

Bieżąc morzem Egejskiem i Rod zostawuje;

Widzi Cypr i sto wysep, kryjących się z głową

Niebezpieczną — Maleą[1261] marynarze zową —

I temże wiatrem dobrem jadąc od Maleej,

Widzi kryjący mu się kraj greckiej Moreej[1262];

Puszczając Sycylią, przez Tyreńslde morze

Przy brzegach włoskiej ziemie słone wody porze.

101

Na ostatek do Luny szczęśliwie przyjachał,

Gdzie beł żony i swojej czeladzi odjachał;

I wysiadł na brzeg, Bogu dziękując, że wody

Morskie przebył bez jakiej znacznej swojej szkody.

Tam francuskiego szypra jednego zastali,

Który radził rycerzom, aby z niem jachali.

Tegoż dnia się puścili w drogę do Francyej

I wkrótce dojachali pięknej Marsyliej.

102

Bradamanta na ten czas w tem kraju nie była,

Która miastem i wszytkiem powiatem rządziła;

By była, pewnieby ich beła na swem chlebie

Potrzymała czas jaki w gościnie u siebie.

W tę prawie, kiedy z morza wysiedli, godzinę

Marfiza cnych rycerzów czterech i drużynę

I Gwidonową przytem żonę pożegnała

I na szczęście się w drogę osobną udała,

103

Mówiąc, że nie przystało ani się godziło,

Aby w kupie tak wiele rycerzów jeździło,

A że źwierze i ptastwa bojaźliwe rady,

Wróble, szpacy, jelenie, sarny chodzą stady;

Ale mężni sokoli i śmiali orłowie,

Niedźwiedzie i zubrowie, lwi i tygrysowie

Bez towarzystwa, sami chodzą i latają,

Bo niczyjej pomocy potrzeby nie mają.

104

Ale inszy rycerze na tem nie przestali,

Aby się z towarzystwa beli rozjachali,

I tak samej Marfizie jednej w one czasy

Przyszło jachać przez puszcze, przez góry, przez lasy,

Bitszem się obrócili gościńcem z Gryfonemy

Białem czarny Akwilant, Sansonet z Gwidonem,

Aż do jednego zamku nazajutrz przybyli,

W którem chętnie przyjęci do noclegu byli.

105

Chętnie, ile znać beło po zwierzchniej postawie,

Ale w sercu niechętnie i zbyt niełaskawie,

Bo pan onego zamku, co jem chęć pokazał,

Zmyślał wszytko i skutkiem inaczej ukazał;

Od którego na łóżku beli poimani,

Kiedy spali, po przykrem trudzie spracowani,

I nie pierwej ich puścił, aż przysiądz musieli,

Że pewnie jego prawo zachowywać mieli.

106

Ale się wolę jemi w inszy czas zabawić,

A teraz chcę zuchwałą Marfizę odprawić.

Druencę[1263] i z Sekwaną Rodan przejachała

I w dolinę wesołą pod górą wjachała;

I ujźrzy nad potokiem bystrem w czarne szaty

Ubraną białągłowę, już podeszłą laty,

Długą drogą i długiem chodem utrudzoną,

Ale barziej żałością jakąś utrapioną.

107

Ona to baba, która z zbójcami mieszkała

I co w lesie w jaskiniej jem posługowała,

Gdzie się, jeśli pomnicie, bom Już śpiewał o tem,

Jako Bóg chciał, trafił beł Orland grabia potem.

Teraz bojąc się śmierci, nie śmiała odkrycie[1264]

Dać się znać dla przyczyny, którą usłyszycie,

I nie gościńcem, ale ścieszkami jeździła

Ustronnemi, aby gdzie poznaną nie była.

108

Za obcego żołnierza po zbroi, po stroju

Rozumiała Marfizę; dlatego w pokoju

W miejscu stała nad wodą ani uciekała,

Jako przed znajomemi więc zawżdy czyniała[1265];

I owszem z śmiałą dosyć i bezpieczną[1266] twarzą,

Nie pomniąc, że niecnoty takie wszędzie karzą,

Nad pięknem się potokiem tam zastanowiła,

Gdzie Marfiza jachała, którą pozdrowiła.

109

Potem jej wielką prośbą zła baba poczęła

Prosić barzo, aby ją na koń za się wzięła

I przez potok przeniosła. Marfiza, co była

Dziwnie ludzka, tak, jako chciała, uczyniła

I owszem ją za siodłem miała dobrą chwilę

I niosła ją przez błota więcej, niżli milę,

Przez błota, przez kamienie, aż się jem udała

Droga dobra, na której rycerza potkała.

110

On rycerz beł bogato ubrany i strojny,

Na koniu miał drogi rząd, sam beł wszytek zbrojny;

Do onej także rzeki jachał, z jednej strony

Od lokaja, od paniej z drugiej prowadzony.

Pani, którą miał z sobą, miała dość gładkości,

Ale niemniej niewdzięku, pychy i hardości,

Wzrzedna[1267] jakaś i przykra i godna onego

Rycerza, co ją z sobą prowadził, swojego.

111

Chcecie wiedzieć, kto to beł, na drodze potkany?

Był to grabia magancki, Pinabel nazwany,

Co niedawno w jaskinią Bradamantę wprawił

I mało jej zły człowiek żywota nie zbawił.

One łzy, one jego tak ciężkie wzdychanie,

One skargi, one tak wielkie narzekanie

Wszytkie były dla tej to, z którą teraz jachał,

A przedtem czarnoksiężnik z nią mu beł ujachał.

112

Ale skoro on pałac starego Atlanta

Zniosła i obróciła w niwecz Bradamanta,

Bradamanta przez męstwo i swoje dzielności,

Że każdy mógł iść, gdzie chciał, dostawszy wolności,

Ona, co się już beła stawiła powolną

Grabi Pinabellowi, teraz będąc wolną

I swobodną, do niego znowu się wróciła

I od zamku do zamku sobie z niem jeździła.

113

A jako zrzędna zawsze i bezpieczna była,

Skoro jeno Marfizę mężną obaczyła,

Za siodłem u niej szpetną, starą sarnę[1268] widząc,

Poczęła babę drażnić, śmiejąc się i szydząc.

Marfiza, z którą było trzeba postępować

Obyczaj nie i z którą źle było żartować,

Odpowiedziała paniej, gniewem zapalona,

Że jej baba piękniejsza była, niżli ona,

114

A że to rycerzowi jej pokazać chciała;

Ale to sobie u niej pierwej wymawiała:

Jeśli z siodła wysadzi jej rycerza, aby

Ona dała swe szaty i konia dla baby.

Pinabel, który się bał hańby i sromoty,

Kiedyby się beł z onej wymówił roboty,

Tarcz bierze, koń obraca i z złożonem drzewem

Naprzeciwko Marfizie bieży z wielkiem gniewem.

115

Marfiza także mężna drzewo swe złożyła

I Pinabella prawie w czoło uderzyła

Tak, że spadł ogłuszony i ledwie do siebie

W dobrą godzinę przyszedł po onej potrzebie.

Cna Marfiza zarazem onej młodej paniej

Zwierzchnie szaty i spodnie, które beły na niej,

Zewlec z siebie koniecznie zarazem kazała,

Które tamże plugawej babie darowała,

116

Kazawszy jej, aby się ze swoich zewlokła,

A w te, bojem nabyte, aby się oblokła;

I na konia ją potem onego wsadziła,

Na którem młoda pani dopiero jeździła.

Tak z nią dalej jachała baba, im strojniejsza

I im piękniej ubrana, tem dobrze szpetniejsza.

Trzy dni z sobą jachały, ale nic takiego

Nie trafiło się jem tam pisania godnego.

117

Czwartego dnia, gdy sobie powoli jachały,

Rycerza, który wielkiem cwałem biegł, potkały.

Chcecie wiedzieć, kogo to? — Powiem wam: Zerbina,

Króla cnego szockiego jedynego syna,

Przykład rzadkiej ludzkości i wielkiej dzielności,

Który się gryzł sam w sobie od wielkiej żałości,

Że się nie mógł nad jednem pomścić, dla którego

Nie mógł sprawić pewnego dzieła pobożnego.

118

Zerbin długo biegając daremnie po lesie,

Szukał swojego zdrajcę pilnie w onem czesie;

Ale on tak gnał dobrze i tak wczas uprzedził,

Że go zacny królewic szocki nie dopędził,

Bo i lasem się ukrył i mgłą, która była

W on czas światło słoneczne z rana zasłoniła.

Gonił Zerbin tak długo, aż mu z oczu zginął

I aż go gniew, którem był zagrzany, ominął.

119

Choć się gniewał, gdy babie Zerbin wejźrzał w oczy,

Począł się śmiać do zdechu onej szpetnej mocy[1269].

Różna mu się daleko stara twarz widziała

Od szat, które na sobie szpetna baba miała,

I Marfizie, co obok z nią jedzie, powiada:

»Pewnieć ta twoja panna kłopotu nie zada,

»Mój cnotliwy rycerzu: założę się drogo,

»Że ktoćby jej miał zajźrzeć, nie najdziesz nikogo«.

120

Jako zmarski[1270] i szpetna gęba wydawała,

Laty zeszłemi z starą Sybillą zrównała;

Zdała się własną małpą zamorską, ubraną

Dla śmiechu i uciechy w suknią szachowaną.

A tem szpetniejsza była, im barziej pałała

»Gniewem, który z wściekłego oka wymiatała.

Bo nic przykrszego[1271] nad to niemasz białejgłowie,

Jako, gdy ją kto szpetną lub starą nazowie.

121

Ukazała Marfiza z twarzy, że jej było

Wrzkomo o one żarty na niego niemiło,

I rzecze: »Moja panna więcej ma gładkości,

»Więcej gładkości, niż ty masz w sobie ludzkości;

»I rozumiem, że zmyślasz, bo to, widzę, umiesz:

»Insze mówisz, a insze na sercu rozumiesz

»I nie chcesz do niej widzieć wrzkomo jej gładkości,

»Abyś przez to wymówić mógł swe nikczemności.

122

»Coćby to beł za rycerz, któryby tak młodą,

»Tak gładką, tak nadobną, tak piękną urodą

»Widząc w tak małem poczcie w polu i na stronie,

»Nie chciał jej sobie dostać, nie chciał się bić o nię?«

»Tak wam z sobą przystoi — Zerbin na to powie —

»Że was szkoda rozłączać, a też wierz mej mowie,

»Nie tak nieobyczajny, nie takem surowy,

»Abym ci ją miał odjąć: miej ją sobie zdrowy.

123

»Ale jeśli się ze mną darmo chcesz kosztować

»I jakie serce, jaką siłę mam, sprobować,

»Sam gotów; ale o tę nie chcę z tobą boju,

»Już ją sobie tak sam miej bez zwady w pokoju:

»Lubo gładka lub szpetna, niech z tobą zostawa,

»Niech się przez mię tak wielka przyjaźń nie rozstawa.

»Prawieście się zgodzili: jako ta gładkości,

»Tak wiele pewnieć i ty masz w sobie śmiałości«.

124

»A tak — rzecze Marfiza — atoż musisz dusznie

»Wziąć ją sobie ode mnie, bo czynisz niesłusznie,

»Że widząc ją tak gładką, tak barzo niebogę

»Przecię ganisz, czego ja wycierpieć nie mogę«.

Królewic na to rzecze: »Ja mam za szaleństwo

»Wdać się we zły raz jaki i niebezpieczeństwo

»Dla zwycięstwa takiego, co zwyciężcy szkodzi,

»A zwyciężonemu się na siła przygodzi«.

125

Marfiza zaś: »Jeślić się nie zda to podanie,

»Insze podam, a słuszna, abyś przypadł na nie:

»Jeśli ty mnie zwyciężysz, czemu ja nie tuszę,

»W jawnem boju, ja ją wziąć i otrzymać muszę;

»Jeśli ja zasię ciebie, ty także wzajemnie,

»Choćbyś nie rad, musisz ją gwałtem wziąć odemnie;

»A zdarzyli się zbić cię i z siodła wysadzić,

»Będziesz ją winien wszędzie, gdzie zechce, prowadzić«.

126

»Więc tak« — odpowie Zerbin i ostrogą kole

Konia, aby się rozwiódł i aby wziął pole,

I na strzemionach z lekka w siodle wyniesiony

I w się, aby nie chybił, wszytek zgromadzony,

Bieżąc we wszytkiem skoku, kopią Marfizę,

Tak jako beł wymierzył, ugodził w paiżę[1272],

Bez skutku, a sam od niej tak beł uderzony,

Że na ziemię wnet z siodła wypadł, ogłuszony.

127

Barzo królewicowi to beło niemiło,

Któremu się to przedtem nigdy nie trafiło,

Który inszych tak wielu zbił z koni w potrzebie

I zawsze to za wielką hańbę miał u siebie;

Stał żałosny, do ziemie spuściwszy źrenice,

Tem więcej, kiedy wspomniał na swe obietnice,

Na obietnice, które takie były, aby

Nigdziej nie odstępował złej, mierzionej baby.

128

Marfiza się do niego wróci w onej dobie

I rzecze mu, śmiejąc się: »Trzymajże ją sobie,

»A im ją być piękniejszą widzę i najduję,

»Tem się więcej, że twoją zostawa, raduję.

»Ty miasto mnie jej odtąd będziesz bojownikiem,

»Ty obrońcą w przygodzie, w drodze przewodnikiem

»Z tej umowy, która się między nami stała,

»Abyś ją tam prowadził, kędy będzie chciała«.

129

Nie czeka odpowiedzi, ale konia kole

I bieży dobrem cwałem do lasa przez pole.

Zerbin, który rozumiał, że to rycerz jaki,

Mówi do starej baby: »Niech wiem, kto to taki?«

Zła, niecnotliwa baba, co dobrze wiedziała,

Że się stąd miał barziej gryźć, tak odpowiedziała:

»Nie rycerz to, masz wiedzieć: dziewica to była,

»Która z tobą goniła i z konia cię zbiła.

130

»Ta kopiej i tarcze i zbroje używa

»Jako inszy żołnierze; w ten kraj, sławy chciwa,

»Niedawno aż od wschodu słońca przyjachała,

»Aby się z francuskiemi pany skosztowała«.

Zerbin stąd tak sromotę niewymowną czuje,

Że nie tylko twarz wstydem rumianem farbuje,

Ale tak się w sobie gryzł i tak się frasował,

Iż ledwie się sam wszytek krwią swą nie farbował.

131

Wsiada na koń, żałosny i ufrasowany

O to, że lepiej konia nie ściskał kolany.

Śmiejąc się sama w sobie, baba nie przestawa

Drażnić go i więtszej mu żałości przydawa,

Wspomina mu umowę i ślub obiecany.

Zerbin, który zna, że jej jest obowiązany,

Spuszcza uszy, jako koń utrudzony z drogi,

Co ma w gębie wędzidło, u boku ostrogi.

132

I wzdychając zbyt ciężko, sam mówi do siebie:

»Jakiż to, o fortuno, frymark zły u ciebie!

»Wzięłaś mi tę, co wiecznie ze mną mieszkać miała,

»Z którą gładkość na świecie żadna nie zrównała,

»A tęś mi, abyś się mnie natrapiła jeszcze,

»Na moję więtszą żałość dała na jej miejsce;

»Lepiej beło daleko w pierwszej szkodzie zostać,

»Niż frymarku tak barzo nierównego dostać.

133

»Ta, co równia[1273] nie miała urodą, gładkością,

»Obyczaj mi pięknemi, cnotą i wdzięcznością,

»Utopiona na morzu — niestetyż mnie! — ryby

»I głodne swojem ciałem pasie wieloryby!

»A tej, co już miała być dawno roztoczona

»Od robaków pod ziemią i w proch obrócona,

»Dwadzieściaś lat, niż trzeba, więcej przyczyniła,

»Abyś mię w żałość więtszą i w mękę wprawiła!«

134

Tak w on czas mówił Zerbin i tak się frasował

I postawą nie mniejszą żałość ukazował

Z onej swojej zdobyczy nowo nalezionej,

Aniż z swojej kochanej dziewki utraconej.

Baba, która Zerbina przedtem nie widziała,

Z tych mów, które od niego na on czas słyszała,

Postrzegła, że to ten beł, o którem czas pewny

Od pięknej galicyjskiej słyszała królewny[1274].

135

Szła na on czas, jeśliście tej nie zapomnieli

Historyej, którąście niedawno słyszeli,

Z jaskiniej, w której po swem miłem w narzekaniu.

Izabella u zbójców była w poimaniu;

Nie raz, nie dwa i nie trzy jej więc powiadała,

Jako z miłej ojczyzny od ojca zjachała

I jako się beł okręt z nią rozbił, a ona

U Rocelle na bacie była wysadzona.

136

Tak dobrze Zerbinowę twarz wymalowała,

Tak jego obyczaje babie opisała,

Że teraz, kiedy mu się z blizka przypatrzyła

I słyszała go mówiąc[1275], tem go osądziła,

Dla którego w jaskiniej ustawnie wzdychała

Izabella, co o to barziej narzekała,

Że swojego miłego Zerbina straciła,

Niż o to, że u zbójców w poimaniu była.

137

Baba słuchając w on czas Zerbinowej mowy,

Kiedy ciężko narzekał żałosnemi słowy,

Widziała, że rozumiał, że jego zginęła

Izabella i w morzu pewnie utonęła;

I aby mu pociechy nie dać, choć wiedziała

O wszytkiem, ni o czem mu powiedzieć nie chciała;

Z tem się, co mu ma przynieść radość, nie odzywa,

A to tylko, z czego ma żal wielki, odkrywa.

138

»Słuchaj — pry[1276] — co to sobie szydzisz i szpaczkujesz[1277]

»I ze mnie sobie żarty i śmiechy najdujesz,

»Byś to wiedział, co ja wiem o twej ulubionej,

»Której ty co dzień płaczesz, jako już straconej,

»Bełbyś krótszy[1278]; lecz wolę, że mi utniesz szyję

»Albo mię w sztuki zrąbiesz, niż ci to odkryję;

»Gdzie, kiedybym u ciebie w szanowaniu była,

»Wszytkobym ci to była podomno odkryła«.

139

Jako złajnik[1279], który się na złodzieja miece

I od wielkiego gniewu ledwie się nie wściecze,

Uspokoi się zaraz i gniewy porzuci,

Skoro mu trochę chleba lub sera podrzuci:

Tak się szocki królewic udał do pokory

I gniewy swe ubłagał[1280] i porzucił spory,

Pragnąc, aby mu wszytko wyraźnie odkryła,

O czem mu trochę tylko baba natrąciła.

140

I łagodnemi słowy, pełen wielkiej trwogi,

Przez ludzie ją, przez wszytkie poprzysięga bogi

I prosi jej pokornie, aby powiedziała,

Lubo źle lubo dobrze, co o niej wiedziała.

»Nie usłyszysz nic — powie baba niecnotliwa —

»Czembyś się miał ucieszyć; to rzecz nieprawdziwa,

»Aby miała utonąć: Izabella żywię,

»Ale tak, że umarłem zajźrzy niewątpliwie.

141

»W tych dniach, jakoś nic o niej nie słyszał, bez mała

»Nie dwudziestom się w ręce nieboga dostała;

»Co mniemasz, co rozumiesz, jeśli jej dostaniesz,

»Jeśli przydzie do ręku, jako ją zastaniesz?«

O mierziona, plugawa babo! czemu żujesz[1281]

O cnej dziewce i szczere fałsze wynajdujesz?

Sama wiesz, że choć w ręku u dwudziestu była,

Mieszkając tam, czystości swej nie utraciła.

142

Pytał jej cny królewic, kędy ją widziała

I jako dawno, ale nie odpowiedziała

I nie chciała kłamliwa i zła białogłowa

Do swojej pierwszej mowy przyczynić i słowa.

Pierwej z nią mów łagodnych używał i prośby,

Potem jej groził szyję uciąć; ale groźby

I prośby próżne beły: tak się usadziła,

Tak uparła, że słowa ani przemówiła.

143

A widząc, że onego szpetnego stworzenia

Nie mógł pożyć, uciekł się Zerbin do milczenia;

Ale się tak o ono, co słyszał, frasował,

Że sercu swemu w piersiach miejsca nie najdował.

Tak swej dziewki, o której ustawicznie myślił,

Pragnął szukać, żeby się dla niej nie rozmyślił

Skoczyć w najwiętszy ogień; ale żadną miarą

Nie mógł przed oną sprosną czarownicą starą.

144

Wie, co przyrzekł Marfizie, i tak to przez lasy,

To przez góry, gdzie chciała, jachał w one czasy.

Ale ani do siebie słowa przemówili

Ani na się wejźrzeli, aż w drodze trafili

Rycerza o tej dobie, kiedy południowi

Słońce tył obróciwszy, szło ku wieczorowi;

Ten jem przerwał milczenie ono — ale o tem

W drugiej pieśni odemnie usłyszycie potem.

Koniec pieśni dwudziestej.

XXI. Pieśń dwudziesta pierwsza

Argument

Aby bronił Gabryny, podobnej do żmije,

Wielką złością Zerbin się pojedynkiem bije;

I tak dla onej sprosnej maszkary raniony

Hermonid spadł na ziemię, z siodła wysadzony;

Który potem powiada wszytkie Zerbinowi

Obrazy przeciwko niej swe królewicowi,

Skąd ją ma w nienawiści więtszej; wtem się wraca

I konia tam, gdzie słyszy krzyk wielki, obraca.

Allegorye

W tej pieśni dwudziestej pierwszej i wszędzie, gdzie jeno mówi o niepobożnej Gabrynie, jest przykład złej i niecnotliwej niewiasty, która żadnem dobrodziejstwem zwyciężona być nie może. W Filandrze zasie mamy przykład prawdziwego i szczerego przyjaciela i jeśliby kto widząc, jak Filander niesłusznie cierpi więzienie od przyjaciela Argeusa, i potem, jak otruty od niecnotliwej baby, wpadł w jaką wątpliwość o sprawiedliwości i opatrzności Bożej, ten niechaj raczej stąd się w tem utwierdzi, że jest drugi żywot po śmierci ciał naszych, w którem Bóg sprawiedliwy daje godne karanie za złe uczynki i godną nagrodę za dobre tem, którzy jej tu na tem świecie nie odnieśli.

Skład pierwszy

Nie tak mocno ciężkich bel[1282] powrozy ściskają

Ani tak mocno sęki drzewa się trzymają,

Jako wiara, kiedy się w człowieku najduje,

Mocnem węzłem szlachetne serce opasuje.

Stądże starzy inaczej nie opisowali,

Inaczej świętej wiary nam nie malowali,

Jeno w rąbek odzianą[1283]; bo kiedyby miała

Jednę piegę na ciele, szpetnąby została.

2

Wiara i słowo ma być zawsze dotrzymane,

Lub tysiącowi zaraz lub jednemu dane

Tak na lesie, na polu ustronnem, w pustyniej,

Daleko od wielkich miast i wsi, tak w jaskiniej,

Jako na trybunalech, jako przed księgami,

Gdzie się ludzie twardemi wiążą zapisami;

Słowo, gdy je kto komu da, ma być ważniejsze,

Niż przysięgi, zapisy niżli namocniejsze.

3

Ta wiara i to słowo, od Zerbina dane,

Widzicie, jako było Marfizie trzymane,

Które, jako poważał, lepszego nie mogę

Dowodu naleźć nad ten, że swą własną drogę

Porzucił w on czas, a z tą jachał, co mu była

Tak, jako wrzód lub jaka choroba niemiła;

Ale więcej w niem mogła jego obietnica,

Niż ta, co go gdzie indziej ciągnęła, tęsknica.

4

Jużem powiedział, jako niewidomem psował

Serce żalem i jako gryzł się i frasował

O to, że ją miał z sobą, więc jako milczeli,

Jadąc z sobą, i patrzać sobie w twarz nie chcieli;

1tom powiedział, jako beło rozerwane

Ich milczenie, gdy Febus koła spracowane

Ostatnie ukazował światu, od jednego,

Co je na drodze potkał, rycerza błędnego.

5

Zarazem beł od baby on rycerz poznany,

Olander[1284] Hermonides[1285] imieniem nazwany,

Hermonides, który tarcz wszytkę uczernioną,

A na niej za herb poprzek strefę miał czerwoną.

Poznawszy go, pierwszy gniew i pychę złożyła

I mową i postawą pokornie prosiła

Zerbina, aby się jej ziścił w obietnicy,

Którą świeżo uczynił walecznej dziewicy.

6

On rycerz beł jej w głowę i jej narodowi[1286]

Nieprzyjaciel, jako to potem Zerbinowi

Powiedziała; ojca jej zabił niewinnego

I brata, krom którego nie miała inszego;

Potem na to się udał, na to się usadził,

Aby ostatek tej krwie zgubił i zagładził.

»Nie bój się, nie lękaj się!« — Zerbin do niej rzecze —

»Pókiś jest w mojej straży i w mojej opiece«.

7

Skoro się Hermonides w sprosnej i brzydliwej

Twarzy z blizka obejźrzał baby niecnotliwej,

Zawoła na Zerbina fukliwemi słowy:

»Albo się bij albo tej odstąp białejgłowy,

»Aby tak, jako godna, jako zasłużyła,

»Od moich ręku żywot brzydki położyła;

»Chceszli się bić, zabiteś, jako co za krzywą[1287]

»I za rzecz się ujmujesz zbyt niesprawiedliwą«.

8

On ludzkie[1288] odpowiada Hermonidesowi,

Że to jest podła żądza, że się rycerzowi

Takiemu, jako on beł, nie godzi na zdrowie

Stać, lubo zła lubo dobra, żadnej białejgłowie;

A że gotów, jeśli być nie może inaczej,

Bić się z niem, jednak radził, aby tego raczej

Zaniechał, ponieważby wielkiej się nabawił

Hańby, gdzieby niewieścią krwią ręce splugawił.

9

Tak w on czas mówił Zerbin; ale to nie miało

Miejsca, owo do rzeczy zgoła przyść musiało.

A skoro z ogromnemi drzewy zajachali,

Koniom przeciwko sobie wodze[1289] wypuszczali.

Jako więc wypadają w tryumfy puszczone

Albo w jakie wesele race zapalone,

Z takiem w on czas ich konie pędem wypadały

I tak od zajachanych kresów wybiegały.

10

Hermonides poniżył i jako wymierzył,

W prawy bok królewica przez paiż[1290] uderzył;

Ale się słabe drzewo w trzaski zgruchotało

Tak, że nieobrażony Zerbin został cało.

Drugiego uderzenie daremne nie było

I tarcz sobie przeciwną drzewem przepędziło

Tak, że na drugą stronę przez prawą przebity

Łopatkę Hermonides spadł, z siodła wybity.

11

Mniemając, że go zabił, litością zmiękczony,

Skoczył śpiesznie królewic z konia z lewej strony

I odkrył mu z szyszaka twarz bladą, skoczywszy.

Hermonides tak, jako ze snu ocuciwszy[1291],

Długo w niem utopiony wzrok trzymał bez mowy;

Potem język rozwiązał i rzekł temi słowy:

»Nie żal mi, żem od ciebie w boju pokonany,

»Bo widzę, żeś jest rycerz jakiś zawołany.

12

»Tego dziwnie żałuję, iż za sprawą jednej

»Białejgłowy zażywam tej boleści biednej,

»Której żeś jest rycerzem, nie przystoi tobie:

»Raczej zimny grób zaledz miałeś życzyć sobie.

»Bo gdybyś wiedział sprawę, która mnie pod wodzi

»Na pomszczenie i z której przyczyny się rodzi,

»Nie jenobyś odpuścił gniewowi słusznemu,

»Alebyś jeszcze pomógł sam ukrzywdzonemu.

13

»I jeślić tę będę mógł sprawę — bo co wiedzieć,

»Jeśli żywy zostanę — wszytkę wypowiedzieć,

»Pokażęć to na oko, że ta czarownica

»Wierutna jest niecnota, zdrajczyna[1292], złośnica.

»Miałem brata jednego, który w swej młodości

»Z Olandy[1293], gdzie ojczyste mamy majętności,

»Wyjachał i rycerzem beł od Heraklego

»Uczyniony, na on czas cesarza greckiego.

14

»Gdzie potem przyjacielem serdecznem jednemu

»Został dworzaninowi niedługo zacnemu,

»Który miał jeden zamek mocny w serbskiej ziemi,

»Obronny, opasany murami dobremi,

»Nakoło miał wysoki parkan i wał nowy.

»Argeus[1294] beł nazwany mąż tej białejgłowy,

»Którą on tak serdecznie, tak z dusze miłował,

»Że w tej mierze z przystojnych kresów występował.

15

»Ale zła, niecnotliwa żona obrotniejsza,

»Powienniejsza[1295], niestalsza i niestateczniejsza,

»Niżli od wiatru liście bite, kiedy lasy

»Sucha jesień odziera i mróz z pierwszej krasy,

»Serce, które do męża była obróciła

»Zrazu czas jakikolwiek, prędko odmieniła

»I ze wszytkiem staraniem na to się udała,

»Aby za miłośnika brata mego miała.

16

»Nie tak Akrocerauńskie niepożyte skały[1296]

»Mocno stoją, kiedy w nie biją morskie wały,

»I nie tak wielka sośnia odpiera srogiemu

»Na Krępakowej górze wiatrowi wściekłemu,

»Sośnia[1297], która tak korzeń ma w ziemi głęboko,

»Jako wierzch rozłożysty podnosi wysoko:

»Jako odpierał, jako stał mocny, surowy

»Brat na zapamiętałej żądze białejgłowy.

17

»A jako się śmiałemu trafia i przydawa,

»Który szuka hałasu, a też go dostawa,

»Raniono było brata onego mojego

»Niedaleko od zamku Argeusowego;

»Gdzie on, choć nie wezwany, często przemieszkiwał,

»Lubo doma Argeus bywał lub nie bywał.

»Tam sobie odpoczynąć myślił onej doby,

»Ażby rany podgoił i wstał zdrów z choroby.

18

»A wtem Argeus, w domu zostawiwszy żonę,

»Dla pewnej swej potrzeby jachał w cudzą stronę.

»Zarazem niewstydliwa z bratem mojem mówić

»Poczęła, chcąc go na zły uczynek namówić;

»Ale on, który nie chciał u boku swojego

»Dłużej mieć ani cierpieć bojca tak ostrego,

»Przyjaźni Argeowi dotrzymać umyślił

»I z dwojga złego mniejsze obrać się namyślił,

19

»Które było, aby swej tak dawnej zaniechał

»Przyjaźni z Argeusem i stamtąd odjechał

»W tak daleki kraj, żeby o niem nie wiedziała

»Zła niewiasta i o niem więcej nie słyszała.

»Ciężka mu się to zdała, ale już tak wolał,

»Aby na złej niewiasty żądze nie pozwolał

»I żeby zaś nie musiał tego Argeowi,

»Co ją z serca miłował, odkryć, jej mężowi.

20

»Tak nie do końca jeszcze dobrze ozdrowiawszy,

»W świetną się swoję zbroję zwyczajną ubrawszy,

»Jachał z zamku, mając w tem umysł utwierdzony

»Nie wracać się, póki żyw, nigdy do tej strony.

»Ale mu zła fortuna tego zabroniła

»I dobre jego żądze wniwecz obróciła.

»Mąż się wtem z drogi wraca i srodze płaczącą

»W domu żonę zastawa i narzekającą,

21

»Twarz upłakaną, włosy roztargane miała.

»Pyta jej, o co się tak barzo frasowała,

»A pyta nie raz, nie dwa, niż mu odpowiada,

»Niż mu przyczynę smutku swojego powiada,

»Na to się nasadziwszy, aby się pomściła.

»Nad tem, od którego tak pogardzona była;

»A właśnie tak przystało jej niestateczności

»Odmienić w nagłe gniewy chęci i miłości.

22

»»Nakoniec, czemu grzech swój pokrywam — mówiła —

»»Któregom w niebytności twej się dopuściła?

»»Bo choćbym go przed wszytkiem światem chciała taić,

»»Sumnieniu go mojemu nie mogę utaić;

»»Bo dusza, która w brzydkiem grzechu się najduje,

»»Taki żal i pokutę taką w sobie czuje,

»»Żebym najwiętsze męki na ciele wolała

»»Cierpieć i prędzejbym je podomno wytrwała.

23

»»Wiedz i ty o tem grzechu, jeśli zwać możemy

»»Grzechem, co poniewolnie i przez gwałt czyniemy,

»»A potem zaraz mieczem twem nieuproszonem

»»Rozdziel niewinną duszę z ciałem splugawionem

»»I zawrzy mi, proszę cię usilnie, na wieki

»»Z twoich ręku bez wszelkiej litości powieki,

»»Abych ich ustawicznie nizko nie trzymała

»»I abych się wszytkiego świata nie sromała.

24

»»Twój towarzysz tak dawny, tak wielki, któremu

»»Takeś ufał, gwałt ciału uczynił mojemu;

»»I bojąc się, abyś się tego dowiedziawszy

»»Odemnie, nie mścił na niem, jachał nie żegnawszy«.

»Temi słowy złośliwej i przewrotnej żony

»Tak beł przeciwko bratu jej mąż zakrwawiony,

»Że zaraz jachał za niem, aby go dogonił

»I zabił, lubo mu się bronił lub nie bronił.

25

»I jako ten, co kraju onego świadomy

»I wszytkich dróg i ścieszek prostych beł wiadomy,

»Brata, który beł chory i pomału jachał,

»Powolej jadącego niedługo dojachał

»I na ustronnem miejscu na niego się rzuca;

»On niewinności swojej pilnie go naucza,

»Wywodząc mu, że tego nie winien uczynku,

»Ale próżno; koniecznie chce z niem pojedynku.

26

»Jeden beł zdrowy, duży i zbyt rozgniewany,

»Drugi chory i słaby z niezgojonej rany,

»Tak, że się mało bronić mógł Argeusowi,

»Teraz głównemu swemu nieprzyjacielowi;

»I tak nędzny Filander[1298] niegodny onego

»Nieszczęścia — to jest imię mego rodzonego,

»O którem ci powiadam — w boju pokonany,

»Od Argeusa w on czas został poimany.

27

»»Nie daj Boże, aby mię na to podwieść miała

»»Żałość i krzywda, co mię od ciebie potkała,

»»Abym cię, jakoś godzien, miał zabić, którego

»»Miłowałem serdecznie od czasu dawnego,

»»Chociaś mi to źle oddał — tak Argeus bratu

»»Mówi — ale pokazać chcę wszytkiemu światu,

»»Że jakom beł w miłości szczerszy i w przyjaźni,

»»Takem i teraz nad cię lepszy w nieprzyjaźni.

28

»»I acześ[1299] tego godzien, abym cię tu raczej

»»Gardłem skarał, ale cię karać chcę inaczej«.

»To rzekszy, dał z gałęzi mary na koń włożyć

»I na nich nieszczęsnego młodzieńca położyć.

»Tak beł, na poły martwy, do zamku niesiony

»I do wieże oddany i na dno wsadzony,

»Na więzienie, póki żyw, od niego skazany,

»Złej niewiasty potwarzą szczerą pokonany.

29

»Tak jednak siedział, że krom odjętej wolności,

»Że nie mógł nigdziej wyniść, wszytkie sposobności

»I wszytkie miał dostatki; wszyscy go słuchali,

»Wszyscy, co chciał — tak kazał Argeus — czyniali[1300].

»Ale chcąc po staremu zła żona swojemu

»Zamysłowi uczynić dosyć bezecnemu,

»Częstokroć do więzienia do niego chodziła,

»Od którego złośnica klucz sama nosiła.

30

»I śmiałości, niż przedtem, więtszej używała

»I ustawicznie brata mojego gabała[1301].

»»Coć — mówi do Filandra — ta twoja, nieboże,

»»Wierność przeciw mojemu mężowi pomoże?

»»O, jako cię wysokie czekają zdobyczy,

»»Jako wielkie tryumfy, kiedy niewolniczy

»»Żywot musisz prowadzić, kiedyć urągają

»»Jako zdrajcy i wszyscy za tego cię mają!

31

»»Jakoby to z twem lepszem i uczciwem było

»»Uczynić dla mnie chętnie to, co się mówiło!

»»Barzo tak dobrze na cię, że ato nagrodę

»»Masz swojego uporu, straconą swobodę?

»»Jesteś teraz w więzieniu i bez wątpliwości

»»Wiecznie będziesz, jeśli swej nie zmiękczysz twardości;

»»Jeśli mi też będziesz chciał kwoli być, ja sprawię,

»»Że cię z więzienia, że cię z osławy wybawię«.

32

»Odpowie jej: »Darmoś się na to nasadziła:

»»Ja chcę, aby jaśniejsza wiara moja była

»«Niżli słońce, choć taką w jasnej niewinności

»»Nagrodę mam przeciwko wszelakiej słuszności.

»»Niechaj mi urągają, byle mi sowito

»»Po śmierci Bóg, któremu nic nie jest zakryto,

»»Nagrodził to i każdy znał, że bez przyczyny

»»Wszytko cierpię i okrom żadnej mojej winy.

33

»»Jeśli ma mało na tem Argeus gniewliwy,

»»Niechaj mi zaraz weźmie ten żywot brzydliwy;

»»Bo za to, da Bóg, w niebie nagrodę odniosę,

»»Że za dobry uczynek karanie ponoszę.

»»Może być, że Argeus obaczy się potem,

»»Kiedy się duch rozdzieli z tem przykrem żywotem,

»»I postrzegszy się w swojej omyłce i błędzie,

»»Zmarłego towarzysza nieraz płakać będzie«.

34

»Tak co raz zła niewiasta Filandra gabała

»I co raz się bez skutku od niego wracała.

»Ale jej ślepa żądza, która po staremu

»Chce dosyć zamysłowi czynić niezbożnemu,

»Na pamięć sobie grzechy swe dawne przywodzi

»I uważa, jeśli się z nich który przygodzi

»Do teraźniejszej sprawy; o tysiącu myśli

»Sposobów pierwej, niż się na który namyśli.

35

»Pół roka całe, jako u niego nie była,

»Co przedtem ustawicznie do niego chodziła,

»Że Filander rozumiał, że dawnych przestała

»Swych zamysłów i więcej o niego nie dbała.

»Ale fortuna właśnie, jakoby na zmowie,

»Użyczyła pogody chytrej białejgłowie,

»Że koniec z pamiętnem złem dała niezbożnemu

»Zamysłowi, na straszny grzech odważonemu.

36

»Wielką z dawna nieprzyjaźń i niepojednany

»Zaciąg miał pewny szlachcic, Morandus nazwany,

»Z jej mężem i w niebytność jego tak beł śmiały,

»Że na przepych[1302] pojeżdżał aż pod same wały;

»Ale kiedy beł doma, do zamku onego

»Nie przybliżyłby się beł Argeusowego

»Na dwie mili. On zmyśla, że uczynił Bogu

»Ślub iść do Jeruzalem, do świętego grobu.

37

»I od wszytkich widziany, jawnie jedzie z domu

»I głosy o tem wszędzie puszcza, a nikomu

»Nie powierza się tego, okrom samej żony,

»O jej wierze ku sobie będąc upewniony;

»I wraca się do domu, gdy mrok świat okrywa,

»I w nocy zawsze, we dnie nigdy w niem nie bywa;

»I z odmiennemi znaki, gdy świt wstaje rany,

»Wyjeżdża, od nikogo, z domu, nie widziany.

38

»Około zamku jeździ w te i owe strony,

»Aby tak nieprzyjaciel beł ubezpieczony,

»I potem oszukany jego niebytnością,

»Podjeżdżał, jako beł zwykł, z tem większą śmiałością.

»We dnie się w lesie kryje i tai na stronie,

»A skoro Febus w morze wpędzi rącze konie,

»Wraca się zaś do domu po cichu, od żony

»Tajemną fórtą tyłem do zamku puszczony.

39

»Wszyscy sądzą, krom żony, że Argeus jachał

»I że mil kilkadziesiąt od domu ujachał.

»Ona wtem upatrzywszy czas prawie pogodny,

»Do brata mego przydzie, uczynek niegodny

»Chcąc popełnić, i twarz łzą zmyśloną oblewa

»I daje znać, że z żalu wrzkomo nie omdlewa.

»»Kto mię, prze Bóg! ratuje — tak bratu mówiła —

»»Żebym sławy i mej czci wiecznie nie straciła?

40

»»Nie tylko mojej, ale i męża mojego,

»»Który by tu beł teraz, uszłabym wszytkiego.

»»Znasz Moranda i wiesz to, jako postępuje,

»»Kiedy w domu małżonka mojego nie czuje;

»»Ten, patrz, co mi wyrządza: co raz to prośbami,

»»To na mię surowemi naciera groźbami

»»I moich naprawuje, abym się skłoniła

»»I na jego nieczyste żądze pozwoliła.

41

»»Iż wie, że mąż precz jachał i tak prędko z drogi

»»Wrócić się swej nie może, urosły mu rogi

»»I tak się zstał zuchwały i śmiały, że wczora —

»»Jakie to bezpieczeństwo[1303] jego! — wszedł do dwora.

»»Ale przy Argeusa mojego bytności

»»Nigdyby serca, nigdy nie miał z to śmiałości[1304]

»»I owszemby omijał — znasz dobrze człowieka —

»»Na trzy mile i więcej te mury z daleka.

42

»»I o to, czego przedtem przez posły chciał po mnie,

»»Śmiał mię sam w oczy prosić; i już beło o mnie

»»Barzo źle, bo w tem takiej używał śmiałości,

»»Żem mało nie odniosła wielkiej zelżywości.

»»I jeno, żem go słowy pięknemi zbywała

»»I na jegom pozwolić żądze obiecała,

»»Gwałtemby beł otrzymał i wziął poniewolnie

»»To, co sobie mieć tuszył z mych słów dobrowolnie.

43

»»Prawda to jest, żem mu być kwoli obiecała;

»»Nie dlatego, abym mu słowa dotrzymała,

»»Ale żebym mu mogła zbronić takiem kształtem

»»Tego, coby beł sobie mógł w on czas wziąć gwałtem.

»»W tem złem razie, krom ciebie, nikt mi nie pomoże,

»»Inaczej nie tylko ja na czci — żal się Boże! —

»»Ale i mój małżonek szwank weźmie, którego

»»Miłujesz, jako mawiasz, nad siebie samego.

44

»»Jeśli mię nie ratujesz, twierdzę z każdej miary,

»»Że tej, którą się chlubisz, niemasz w tobie wiary;

»»Nie wzgląd na Argeusza żaden to sprawował,

»»Którąś mi się ty tarczą zawżdy zastawo wał,

»»Że u ciebie wzgardzona była prośba moja,

»»Ale srogość i hardość i nieludzkość twoja;

»»I co tego nie mógł nikt wiedzieć, teraz wszędzie

»»Moja niecześć[1305] po świecie rozgłoszona będzie.

45

»»Niepotrzeba tak długiej — brat rzecze — przemowy:

»»Dla mego Argeusza jam wszytko gotowy

»»Uczynić, jeno niech wiem, czego chcesz, bo jaki

»»Byłem zawsze, tak teraz, chcę mu być jednaki.

»»I chocia to, co cierpię, cierpię bez winności,

»»Nie chcę go w tej winować niesprawiedliwości

»»I owszem pójdę na śmierć chętnie kwoli jemu

»»Przeciw memu losowi i światu wszytkiemu.

46

»»Tego — pry[1306] — chcę, co mi cześć moja rozkazuje,

»»Abyś tego zniósł, co mi na nię następuje;

»»A nie bój się, bo cię w tem ubezpieczyć mogę,

»»Żeć do tego ukażę niepochybną drogę.

»»Obiecał się dziś do mnie, gdy mrok świat okryje,

»»Jako trzeba, kiedy w noc zegar trzecią bije[1307];

»»I ma znak umówiony i hasło odemnie,

»»Za którem go do siebie mam puścić tajemnie.

47

»»Ty nie tęskni i próżny wszelakiego strachu

»»Bez świece i bez światła czekaj w mojem gmachu

»»Dotąd, aż ci ode mnie wpół nagi[1308] oddany

»»I z jasnej będzie zbroje swojej rozebrany«.

»Taką sztukę nad mężem swojem wyprawiła,

»Aby tylko nieczystej żądzej dogodziła

»Zła żona, jeśli tę zwać słusznie może[1309] żoną,

»A nie jędzą, dopiero z piekła wyprawioną.

48

»Skoro noc nastąpiła, z wieże wywiedziony

»Filander, dobrą bronią od niej opatrzony,

»Czekał, nie objawiony w komorze nikomu,

»Tak długo, aż Argeusz wrócił się do domu.

»Zstało się, jako chciała, bo rzadko chybiają,

»Rzadko złe rady skutku swojego nie mają:

»Zabił brat Argeusza, krótko powiadając,

»Że nie Argeusz, ale Morand beł, mniemając.

49

»Uciął mu szyję z głową do jednego raza,

»Bo hełmu i żadnego na sobie żelaza

»Nie miał; tak gorzki koniec beł Argeuszowy

»Z przyczyny niecnotliwej tej, złej białej głowy.

»Ten go zabił, co o tem nie myślił i czemu

»Nigdyby beł nie wierzył, i ten, co miłemu

»Pomóc — o, rzadki przykład! — chcąc towarzyszowi,

»Uczynił to, co czynią nieprzyjacielowi.

50

»Skoro nieszczęsny poległ Argeusz nieznany,

»Filander miecz Gabrynie oddał krwią spluskany —

»Tak zową te łotrynią, co się urodziła

»Na to tylko, aby źle niecnota czyniła —

»Co do tej doby zawsze o prawdzie milczała,

»Filandrowi iść z świecą kazała do ciała

»I tak mu ukazuje srodze zabitego

»Męża a towarzysza jego tak miłego.

51

»Potem mu pocznie grozić, jeśli nie pozwoli

»Na jej nieczyste żądze, jeśli umrzeć woli,

»Że on mord wszytkiej swojej czeladzi objawi,

»Którego się nie może zaprzeć, i to sprawi,

»Że będzie jako zdrajca i zbójca skarany

»I na śmierć z jego wieczną sromotą podany,

»Przypominając często w onej swojej mowie,

»Aby dbał o uczciwe, gdy nie dba o zdrowie.

52

»Skoro swój błąd obaczył Filander strapiony,

»Wielkiem żalem na smutnem sercu przerażony,

»Pierwszą tkniony wściekłością, zabić ją zamyślał,

»I chwilę przywątpliwszy, na to się namyślał;

»I jeno, że mu rozum wystawił na oczy,

»Że beł w nieprzyjacielskiem domu bez pomocy

»I bez broni, wielkiemi ujęty gniewami,

»Kąsałby ją beł w sztuki podomno zębami.

53

»Jako okręt na morzu wielkiem w niepogody,

»Gdy przeciwne dwa wiatry biją słone wody,

»Który, gdy go od siebie jeden gwałtem pędzi,

»Drugi go zaś do kresu pierwszego przypędzi,

»I od sztaby do rufy[1310] od obu miotany,

»Od możniejszego bywa nakoniec pognany:

»Tak Filander w dwu myśli społem rozdwojony,

»Na on czas na mniej gorszą został odważony.

54

»Wie, jeśli się zamkowej czeladzi odkryje

»Mężobójstwo i on mord, że pozbędzie szyje;

»Lecz to mniejsza, bo na śmierć poszedłby ochotny,

»Ale go boli koniec szpetny i sromotny.

»Czasu nie ma, aby się namyślił powolej,

»I tak musi pić gorzki kielich poniewolej;

»Na ostatek więcej mógł strach w myśli troskliwej,

»Niż gniew i upor na śmierć niewiasty złośliwej.

55

»Onej śmierci sromotnej tak w niem beł strach tęgi

»Że nie jednę i nie dwie i nie trzy przysięgi,

»Ale tysiąc uczynił być kwoli Gabrynie,

»Żeby zdrów mógł uść stamtąd w onejże godzinie.

»Zła niewiasta nieczystem żądzom koniec dała

»I z zamku z niem pospołu cicho ujachała.

»Tak się Filander wrócił z nią do Olandyej,

»Zostawiwszy po sobie złą sławę w Grecyej.

56

»Ale mu w sercu został stroskanem wyryty

»Jego miły przyjaciel, tak głupie[1311] zabity,

»Za którego na swój żal i wielką tęsknicę

»Frymarkiem wziąć Medeą musiał okrutnicę;

»I jeno, że go wielka przysięga trzymała,

»Zabiłby ją beł pewnie, bo go tak mierziała,

»Tak się ją barzo brzydził, zostawszy jej mężem,

»Jako jaką gadziną albo jakiem wężem.

57

»Nikt nie widział, aby się miał śmiać; wszytkie słowa

»Żałosne, każda była smętna jego mowa.

»Wzdychał zawsze, od żalu tak opanowany,

»Że z niego beł Prestes własny, na przemiany

»Od piekielnych jędz biczem sieczony troistem,

»Kiedy matkę swą zabił pospołu z Egistem,

»Mając mord popełniony ustawnie przed sobą,

»Że nakoniec legł, wielką złożony chorobą.

58

»Kiedy zła nierządnica potem obaczyła,

»Że była Filandrowi brzydka i niemiła,

»Pierwszej chęci i pierwszej płomienie miłości

»Obraca w gniew, w nienawiść i w srogie wściekłości

»I takie serce bierze przeciw Filandrowi,

»Jakie miała na on czas przeciw Argeowi:

»Chce i myśli koniecznie tak, jako pierwszego,

»Zgładzić z świata i tego małżonka drugiego.

59

»I nalazła doktora prawie do tej sprawy

»Sposobnego, łakomcę, co z cudzej naprawy

»Lepiej ludzie zabijać umiał truciznami,

»W czem beł mistrzem, niżli je leczyć syropami.

»Niedługo się okrutna jędza targowała

»I więcej jeszcze, niż chciał, dać mu obiecała,

»By tylko tak on trunek lekarski przyprawił,

»Żeby jej niewdzięcznego Filandra pozbawił.

60

»I jam sam beł i inszych ludzi wiele przy tem,

»Kiedy doktor z napojem przyszedł jadowitem,

»Zalecając lekarstwo swoje, że skoroby

»Wypił je, miał wstać prędko Filander z choroby.

»Wtem Gabryna na zdradę udała się nową

»Pierwej, niż mąż receptę wypił doktorową,

»Aby tego, co to sam mógł wiedzieć, straciła,

»Abo żeby umownej summy nie płaciła.

61

»»Prawie w ten czas, gdy kubek dawał Filandrowi,

»»Zawściągnąwszy mu rękę, rzekła doktorowi:

»»Nie dziwuj się, że się bać o małżonka muszę,

»»Którego tak miłuję, jako własną duszę;

»»I dla tego wolę być pewna, że tem twojem

»»Nie zawadzisz mu barziej jakiem złem napojem.

»»Przeto lepiej, doktorze, że go wprzód skosztujesz,

»»A dopiero uwierzę, że go nie zepsujesz«.

62

»Co rozumiesz, jako beł starzec pomieszany,

»W onem niebezpieczeństwie tak nagłem zastany!

»Czas go krótki tak ścisnął barzo w onej dobie,

»Że się nie mógł namyślić, co miał obrać sobie?

»Nakoniec, aby nie beł barziej podejźrzany,

»Od Gabryny, co tego chciała, pilnowany,

»Wypił jadowitego napoju dostatek;

»Potem go wziął Filander i wypił ostatek.

63

»Jako jastrząb, co w nodze trzyma uchwyconą

»Kuropatwę i już ją chce jeść oskubioną,

»Od nieobyczajnego wyżła bywa zbity

»I pokarm, prędkiem piórem, upuszcza, zdobyty:

»Tak doktor, na zysk wszytek bezecny udany,

»Nalazł, kiedy nie myślił, wstręt niespodziewany.

»Rzadki przykład łakomstwa i mało wiadomy;

»Bodaj taką zapłatę brał każdy łakomy!

64

»Sprawiwszy tę robotę lekarz niecnotliwy,

»Porwał się i do domu chciał iść ukwapliwy,

»Aby jakie potężne lekarstwo zgotował

»I już zarażonego serca wskok ratował;

»Ale go mężobójca[1312] żona zatrzymała

»I od męża chorego odejść mu nie dała.

»»Postój — pry[1313] — aż lekarstwo, surowe z początku,

»»Skutek jaki ukaże, strawione w żołądku«.

65

»Kręci się i aby mógł na czas odejść, prosi,

»Lecz żadnego w swej prośbie skutku nie odnosi;

»A czując swą śmierć blizką i już słabe siły

»I jadem zarażone niemal wszytkie żyły,

»Namyślił się nam, cośmy tam beli, objawić

»Wszytkę rzecz, z której się ta nie umiała sprawić;

»I tak, co inszem często dobry doktor czynił,

»To sobie na ostatek samemu uczynił.

66

»Taka w on czas doktora potkała zapłata:

»Prędko potem za duszą poszedł mego brata.

»My, cośmy to od starca przez on czas słyszeli,

»Jako żyw beł po bracie, i śmierć ich widzieli,

»Poimaliśmy ten źwierz srogi w one czasy,

»Sroższy wszytkiego źwierza, co go mają lasy,

»I do więzieniaśmy ją ciemnego oddali

»I na śmierć, jakiej godna, ogniową skazali«.

67

Tak mówił Hermonides nie bez utrapienia

I chciał jeszcze powiedzieć, jako się z więzienia

Wykradła, ale nie mógł dla zbyt słabej siły

I dla krwie wypuszczonej z obrażonej żyły.

Wtem jego dwaj lokaje gałęzie złożyli,

Ucięte tamże w lesie, i nosze zrobili,

Na które go włożyli, jak na jakie mary,

Bo inaczej iść stamtąd nie mógł z żadnej miary.

68

Z Hermonidesem Zerbin wymówek używał

I wielką swoję żałość z tego ukazywał,

Że go obraził, kiedy z niem kopią gonił;

Ale to czynił, aby swej baby obronił,

Tak, jako rycerzowi przystało dobremu,

Wiarę i słowo swoje uważającemu,

Ponieważ beł obiecał, kiedy jej opieka

Nań padła, od każdego bronić jej człowieka.

69

Ale jeśli do posług jakich go chce użyć,

Aby mu co rozkazał, gotów mu jest służyć.

Hermonides to tylko chce mieć, a nie więcej,

Aby się ze złą rozprzągł niewiastą co pręcej,

Pierwej, niżli co pocznie przeciw niemu knować,

Czegoby potem nigdy nie mógł wyżałować.

Gabryna w ziemię patrzy w onej ich rozmowie:

»Trudno przeciwko prawdzie« powiada przysłowie.

70

Pojachał stamtąd szocki królewic, gdzie chciała,

Gdzie mu zła, niecnotliwa baba rozkazała,

Złorzecząc jej cały dzień, sam w sobie strapiony,

Że dla niej cny jest rycerz od niego raniony.

Teraz skoro się onych jej niecnót dowiedział

Od tego, który wszytko, jako trzeba, wiedział,

Co się ją przedtem brzydził, co jej nierad widział,

To jej teraz tak, jako węża, nienawidział.

71

Patrzyć na nię nie może, lecz niemniej i ona

W złej wolej być od niego nie chce zwyciężona.

Jeśli jej nienawidzi, jeśli jej on łaje,

Ona mu to oboje sowito oddaje;

Serce jadem nadęte i wściekłością miała,

Która się jej przez oczy i twarz wydawała.

W takiej chęci i w takiej zgodzie onem czasem

Jachali z sobą wespół pewnem wielkiem lasem.

72

Wtem wieczorem usłyszą niedaleko drogi

Tenten[1314] jakiś, wołanie, kołat i krzyk srogi

I dźwięki ciężkich razów, nieomylne znaki,

Że tam zwada albo bój beł straszliwy jaki.

Królewic chcąc się z blizka przypatrzyć wszytkiemu,

Wypuścił w tamtę stronę koniowi rączemu,

Gabryna za niem — ale w drugiej pieśni pocznę

O tem śpiewać, a teraz niech sobie odpocznę.

Koniec pieśni dwudziestej pierwszej.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

XXII. Pieśń dwudziesta wtóra

Argument

Astolf najduje pałac starego Atlanta,

Psuje zamek i więźnie puszcza; Bradamanta

Z Rugierem się poznawa, od którego zbici

Byli z koni rycerze czterej znamienici,

Kiedy się z nią pośpieszał pospołu jednego

Wybawić z srogiej śmierci rycerza błędnego,

Który miał być o pewny uczynek spalony;

Pinabella zabija dziewica z Dordony.

Allegorye

Ta dwudziesta i wtóra pieśń jest pełna wszędzie pięknych i dziwnych przypadków. Trąba Astolfowa, którą mu Logistylla darowała, ukazuje zwykłą moc swoję przeciwko czarom. Pinabel trwając w swej przyrodzonej złości, postanowia i wnosi niecnotliwy zwyczaj odzierać białegłowy i rycerze, którzy imo jego zamek jeźdżali, gdzie poznany nakoniec od Bradamanty, bierze ostatnie karanie za wszytkie swoje niecnoty. Rugier nie chcąc używać w skutku tarczy uczarowanej, aby stąd nie nabył przygany, zarzuca ją w studnią, gdzie potem siła ludzi ladajakich daremnie szukać jej przychodzi.

1. Skład pierwszy

Piękne panny i panie, stwierdzone w stałości,

Co przestawacie tylko na jednej miłości,

Acz wiem, że takich tak jest mało miedzy wami,

Żeby je podomno mógł policzyć palcami,

Nie przypisujcie tego, proszę, mojej winie,

Żem tak ostry w słowach beł przeciwko Gabrynie,

I jeśli jeszcze muszę jej sprawy złośliwe

Lżąc obmawiać i serce, niecnót różnych chciwe.

2

Gniewacie się snać na mię o nię, jako słyszę;

Jam nie krzyw: taka właśnie była, jako piszę,

Ale przeto nie tracą swojej czci cnotliwe

I zacne białegłowy, które nic niekrzywe.

Że Judasz Mistrza przedał, to namniej Piotrowi

Wadzić nie może ani świętemu Janowi;

I Hipermnestra[1315] w swej czci i chwale została,

Chocia tak wiele złych sióstr i przewrotnych miała.

3

Za jednę, co się słusznie gani i szkaluje,

Kiedy ta historya tego potrzebuje,

Sto inszych tak czcić będę i chwalić bez końca,

Że ich cnoty jaśniejsze zawżdy będą słońca.

Ale się do swej prącej różnej wrócić muszę,

Która się wam podobać będzie, jako tuszę.

Śpiewałem o Zerbinie, który w onem czesie

Skoczył na krzyk i na dźwięk, który słyszał w lesie.

4

Na ciasną ścieszkę między dwa pagórki wjachał,

Skąd głos słyszał, i tylko mało co ujachał,

Ujźrzał w ciasnej dolinie wtem nieznajomego

Rycerza leżącego, srodze zabitego.

Kto to był? — powiem potem, a teraz zostawię

Francyą, a do wschodnich krajów się wyprawię

Szukać cnego Astolfa, który się już wracał

Ku domowi i konia na zachód obracał.

5

Pomnicie, żem go odszedł i zostawił w mieście

Złych, srogich żon, gdzie rządy kwitnęły niewieście,

I jako stamtąd jachał, napełniwszy srogiem

Strachem gmin wszytek swojem sczarowanym rogiem,

Więc, jako towarzystwo jego wzniosło żagle

I od brzegu sromotnie ujachało nagle;

Dalej jadąc, powiadam, że koniem nawrócił,

1 do ormiańskiej ziemie stamtąd się obrócił.

6

Śpieszniej jadąc, za kilka dni beł w Natolijej[1316],

Gdzie się udał gościńcem wielkiem do Brusyej[1317];

Stamtąd kończąc swą drogę, do morza przyjachał,

Przez które przeprawiony do Tracyej jachał;

Z Tracyej nad Dunajem potem prostą drogą

Przez Węgry, a tak dobrze konia kłuł ostrogą,

Że mniej, niż za dwadzieścia dni, Morawę minął,

Czechy i Frankonią i kraj, gdzie Ren płynął.

7

Przejachał przez Ardenny las do Akwisgrany[1318],

Więc potem do Brabantów[1319], gdzie już spracowany

We Flandryej wsiadł w okręt, na morzu tak mocne

I tak potężne wiatry zastawszy północne,

Że w południe z daleka obaczył Anglią,

Którą starzy pisarze zwali Brytanią;

Dalej koniem tak śpiesznie jachał, że w Londynie

Tegoż dnia o wieczornej właśnie beł godzinie.

8

Tu słyszy, że król Otton stary cesarzowi

Na pomoc i na odsiecz poszedł Paryżowi

I że za niem przedniejszy wszyscy wyjeżdżali,

Którzy sławę i wiarę świętą miłowali.

On się zaraz namyśla jachać do Francyej

I w porcie u Tamiza wsiada i z Angliej

Pod pełnemi wyjeżdża skwapliwy żaglami

I do Kalesu każe obracać sztyrami.

9

Wiatrek, który z początku lekki beł i mały,

Kiedy się okręt puszczał miedzy morskie wały,

Coraz więtszy i coraz potężniejszy wstaje,

Nakoniec tak mocno dmie, że mu szyper łaje;

Łaje szyper, bo widzi, że okręt wywróci,

Jeśli przeciwko niemu rufy nie obróci.

Bieżą po grzbiecie morskiem rączo prostą drogą,

Gdzie wiatr każe, kiedy iść, tam gdzie chcą, nie mogą.

10

Raz się w prawą, drugi raz w lewą obracają,

Jako chcą srogie wiatry, co morzem władają;

Na ostatek od lądu idąc w pełnem biegu,

Uchwycili się blizko Rotomagu[1320] brzegu.

Astolf na Rabikana siodło, na się zbroję

Kładzie, na bok broń zwykłą przypasuje swoję

I w dalszą drogę jedzie, mając on u siebie

Róg, który stał za tysiąc człowieka w potrzebie.

11

I przyjachał pod wzgórek jeden położysty,

Gdzie obaczył zdrój piękny, jasny, przeźroczysty,

Właśnie o tej godzinie, właśnie o tem czasie,

Kiedy się bydło więcej na trawie nie pasie,

Ale w chłody ucieka; i znojem strapiony

I pragnieniem, zdjął sobie z głowy hełm stalony

I swego Rabikana u drzewa jednego

Uwiązawszy, poszedł pić do zdroju onego.

12

Jeszcze się beł nie napił Astolf upragniony,

Kiedy wieśniak, który beł w lesie utajony,

Wypadł z chróstu i wodze[1321] odwiązał koniowi

I wsiadszy nań, ujeżdżał na niem ku domowi.

Usłyszy on zgiełk Astolf i głowę od wody

Podnosi i widome widzi swoje szkody;

I nie pijąc, rad nierad, źrzódło zostawuje

I swojego złodzieja goni i szlakuje.

13

On wieśniak nie we wszytkiem biegu w on czas bieżał,

Boby go beł Astolfus pewnie nie dobieżał;

Ale to wściąga, to wódz koniowi popuszcza,

I to cwałem, to się zaś kłosem sporem puszcza.

Na ostatek po długiem bieganiu po lesiej

W pole wyszli i tam się zeszli w onem czesie,

Gdzie było moc rycerzów, wegnanych czarami,

Co bez więzienia byli więcej, niż więźniami.

14

Do pałacu wielkiego wpadł wieśniaczek młody

Na koniu, który z wiatry mógł biegać w zawody.

Astolf za niem z daleka bieży przez zagony,

Hełmem, zbroją, orężem inszem obciążony.

Nakoniec i on sam wbiegł; tu dopiero zginął

Ślad, którem szedł, bo wieśniak daleko wyminął;

Nie widzi go, nie widzi Rabikana więcej,

Bieży przecię, by wściekły, co może naręcej.

15

I tam i sam wartuje[1322] po budownem dworze,

Po salach i po izbach, po każdej komorze,

Bez pożytku, i już go poczyna nadzieja

Opuszczać, aby naleźć miał swego złodzieja.

Nie wie, gdzie mu skrył konia, konia tak rączego,

Że na świecie nie było bez chyby rętszego;

Tak on cały dzień strawił, bez skutku szukając,

Tam i sam z góry na dół nakoło biegając.

16

Na ostatek, bieganiem wielkiem spracowany,

Postrzegł się, że on pałac beł uczarowany,

I wspomniał sobie książkę, co mu była dała;

Logistylla w Indyej, kiedy go żegnała,

Książkę, co w niwecz wszytkie obracała czary,

Że nikomu nie mogły wadzić z żadnej miary;

W tę wejźrzawszy, w regestrze nalazł napisano,

Na której karcie szukać według liczby miano.

17

Szeroko książka pałac on opisowała

I sposób zaraz kładła i ukazowała,

Jako od czarownika więźniowie zamknieni

Mieli być od Astolfa zaraz wyzwoleni,

I że pod pałacowem progiem beł zawarty

Jeden zły duch, piekielny — tak mówiły karty —

I skoroby z progu beł kamień obalony,

Miał zniknąć, w lekkie dymy pałac obrócony.

18

Nauczywszy się z księgi Astolf dostatecznie

O wszytkiem, chce do skutku onę rzecz koniecznie

Przyprowadzić, nie widząc u wrót żadnej straży,

I schyla się, chcąc patrzać, jako marmur waży.

Skoro Atlant obaczył ręce wyciągnione,

Aby jego nauki były znieważone,

Bojąc się tego, co być może, z inszej miary,

Nowe gusła i nowe obraca nań czary.

19

Uczynił to djabelstwem, że się zdał od tego,

Czem beł, daleko różny, odjąwszy od niego

Własną postać: temu się zda olbrzym, a temu

Zbrojny rycerz z surową postawą owemu.

Każdy w tej właśnie widzi postaci Anglika,

Jako w lesie Atlanta widział czarownika.

Wszyscy się na Astolfa razem obracali,

Aby to, co jem beł wziął kuglarz, odzyskali.

20

Mężny Rugier i śmiały Gradas i Iryldus,

Przesławna Bradamanta, Brandymart, Prasyldus,

I inszy cni rycerze w nowy błąd wpadali

I chcąc Astolfa zabić, mieczów dobywali.

On, od wszytkich nakoło zewsząd obstąpiony,

Wspomniał sobie na swój róg, nieraz doświadczony;

I by beł nie zatrąbił, pewnie żeby byli

Na onym miejscu cnego rycerza zabili.

21

Ale skoro jeno róg do gęby przyłożył

I dźwięk straszny wypuścił, tak wszytkich potrwożył,

Że w zawód uciekali, by gołębie w ciszą,

Kiedy więc wystrzeloną rusznicę usłyszą.

Ale i czarnoksiężnik niemniej potrwożony

I na sercu niezmiernem strachem pomrożony,

Zbladł na twarzy i jako nadalej uchodzi,

Aż tam, gdzie go dźwięk strasznej trąby nie dochodzi.

22

Uciekł sam strażnik, wszyscy uciekli więźniowie,

Oni tak sławni, oni tak wielcy mężowie,

Naostatek i konie powrozy porwały

I za swojemi pany różnie[1323] uciekały.

Szczurek i biedna kotka w domu nie została:

Tak straszliwy głos trąba ogromna puszczała.

I Rabikan chciał uciec, ale poimany

Był od pana i znowu w stajni przywiązany.

23

Skoro wygnał Atlanta dźwiękiem swego rogu,

Podniósł Astolf kamienia, który beł na progu,

I nalazł pod niem pisma i znaki zakryte,

I charaktery[1324] dziwne, w kamieniu wyryte.

Kamienie aż do gruntu wszytkie powyjmował

I co jeno tam nalazł, potłukł i popsował,

Wszytko czyniąc, jako go nauczyły rymy

Mądrej księgi; wtem pałac poszedł w lekkie dymy.

24

Trafił potem do stajniej, kędy uwiązany

Na łańcuchu ze złota stał w skrzydła ubrany

Koń Rugierów, którego Atlant mu darował,

Kiedy go do Alcyny w drogę wyprawował;

Potem mu Logistylla munsztuk urobiła

I jako jem miał Rugier rządzić, nauczyła,

Co na niem wszytkiej ziemie prawy bok z Indiej

Do Angliej okrążył, jadąc do Francyej.

25

Nie wiem jeśli pomnicie, że się beł odwiązał

I zdarł z uzdy, kiedy go u mirtu uwiązał,

Kiedy od srogiej ryby, przezeń wybawiona,

Znikła mu z oczu naga córa Galafrona;

To dziwna była, jako stamtąd do dawnego

Trafił ubrany w pióra koń mistrza mojego;

U którego się potem przez wszytek czas chował,

Aż mu wszytkie gusła zniósł Astolf i popsował.

26

Nigdy się nie stawiło lepiej Astolfowi

Szczęście nad on czas, kiedy lotnemu koniowi

Panem został, bo ziemię i morze okrążyć,

Jako miał wolą Astolf, nie mógłby nadążyć

Żaden inszy, krom tego, który ode wschodu

Mógł za kilkanaście dni przepaść do zachodu;

A już go beł i przedtem spróbował i wiedział,

Że lekko niósł i nie trząsł, gdy kto na niem siedział.

27

W Indyej go sprobował Astolf pomieniony,

Kiedy beł przez Melissę z ręku wybawiony

Niezbożnej czarownice onej, co mu była

Twarz człowieczą w mirtowe drzewo obróciła;

Widział, jako mu swojem wędzidłem łeb dziwny

Logistylla rządziła, że nie był przeciwny,

I wiedział, jaki sposób dała Rugierowi,

Że posłuszny być musiał swojemu jeźcowi.

28

Umyśliwszy wziąć konia, ubranego w skrzydła,

Siodłał go, potem różne przebierał wędzidła,

Wędzidła, które w stajniej na kołkach wisiały,

Tych koni, co za swemi pany uciekały;

I jako mu się która podobała sztuka,

Tę z tego, tę z owego wyjąwszy munsztuka,

Jeden złożył dla niego nie twardy i wolny,

Aby się mniej przeciwił i mniej beł swowolny.

29

Że nań zaraz nie wsiada, Rabikan go bawi:

Nie wie, co z nim uczyni i gdzie go zostawi.

Kochał się w niem, nie mógł być lepszy do kopiej,

Aż z Indyej przyjachał na niem do Francyej.

Na koniec się namyśla, aby go nie stracić,

Kazać go wieść i raczej od niego zapłacić,

Aniżli go porzucić na zdobycz pierwszemu

Tamtą drogą trafunkiem jakiem jadącemu.

30

Patrzy pilnie angielskie książę w onem czesie,

Jeśli mu się myśliwiec lub jaki chłop w lesie

Nie trafi, któryby mu jego kochanego

Rabikana chciał zawieść do miasta blizkiego.

Cały on dzień i kiedy już wynikał drugi,

Czekał, żeby mu się kto do onej posługi

Trafił, ale bez skutku; aż kiedy świtało,

Dopiero, że ktoś jachał, tak mu się widziało.

31

Ale jeśli mam o tem ostatek powiedzieć,

Trzeba wam pierwej nieco o Rugierze wiedzieć

I o cnej Bradamancie. — Gdy się oddaliła

Cna para, że ich trąba w uszy już nie biła,

Poznał Rugier zarazem to, co mu przez czary

Zakrywał do tej doby czarnoksiężnik stary;

Zakrywał i tego chciał, aby się nie znali,

Wzajem ci wszyscy, którzy w pałacu mieszkali.

32

Rugier się Bradamancie swojej przypatruje,

Niemniej i ona jemu i zbyt się dziwuje

Oboje, że tak wielkiej gusła były mocy,

Że jem tak długo ćmiły i rozum i oczy.

Rugier obłapia swoję dziewicę nadobną,

Która się zstaje różej rumianej podobną,

I chciwie zbiera z jej ust pierwsze wdzięczne kwiaty

I szczęśliwej miłości swej owoc bogaty.

33

Częstokroć się wzajemnie oboje ściskali,

Częstokroć obłapiania swoje powtarzali,

Ciesząc się z obopólnej i szczerej miłości,

Że się w sercu nie mogły zmieścić ich radości,

I żałując niezmiernie, że się nie poznali,

Kiedy w błędnem pałacu tak długo mieszkali,

I że się, będąc wespół z sobą, nie cieszyli

I tak wiele wesołych dni darmo stracili.

34

Jednak ona, jak mądra panna, w tem używa

Przystojnych kresów i tak chce mu być chętliwa,

Aby swoje uczciwe wcale zachowała,

A jego w pewności swej chęci zatrzymała;

I mówi mu, jeśli chce nie znać w niej twardości

Do zbierania ostatnich owoców miłości,

Aby się naprzód okrzcił, potem, na co ona

Pozwoli, prosił o nię ojca jej, Amona.

35

Rugier, coby beł dla niej nietylko pogański

Porzuciwszy, na zakon przystał chrześcijański,

Jako ociec, jako dziad, jako beli dawni

Z Przed laty tego domu przodkowie przesławni,

Aleby jej kwoli dał chętnie na ostatek

Żywota, co go jeszcze zbywało, ostatek,

»Nie tylko — prawi — głowę w wodę, jako każesz,

»Ale i w ogień włożę, jeśli tak rozkażesz«.

36

Rugier zaraz wyjachał śpiesznie z tamtej strony

W dalszą drogę, aby beł co prędzej okrzczony,

Któremu Bradamanta przewodniczką była

I do Walumbrozy[1325] go stamtąd prowadziła —

Tak zwano jeden klasztor, piękny i bogaty,

Nabożeństwem słynący przed dawnymi laty —

A kiedy w pole wielkie z lasu wyjeżdżali,

Białągłowę zbyt smutną na twarzy potkali.

37

Rugier, co zawsze z każdem ludzkości używał,

Tem więcej przeciw tej płci, której zawsze bywał

Przyjacielem, ujźrzawszy oczy opłakane

I jej piękne jagody, łzami umaczane,

Ujęty beł zarazem żądzą i chciwością

Wiedzieć, jakąby była trapiona żałością;

I przystąpiwszy do niej, pierwej ją przywita

I pozdrowi, potem jej, czemu płacze, pyta.

38

Ona wtem upłakane oczy ucierała,

I cnemu Rugierowi tak odpowiedziała,

Z początku mu przyczynę swojej doległościv

Odkrywając i onej swej wielkiej żałości:

»Z litości — pry[1326] — i z żalu, mój panie, ciężkiego,

»Który mam dla młodzieńca jednego pięknego,

»Łzy, jako widzisz, tę twarz teraz polewają,

»Którego w blizkiem zamku dzisiaj tracić mają,

39

»Jedna młoda, nadobna panna miłowała,

»Co ojca Marsylego, hiszpańskiego miała

»Króla, w panieńskiej szacie to mowę zmyśloną,

»To oczy, to postawę chytrze uprzędzioną[1327];

»Na każdą noc go niemal do siebie puszczała,

»Czego domowa czeladź długo nie wiedziała;

»Ale nie jest tak żadna tajemnica skryta,

»Aby nakoniec z czasem nie była odkryta.

40

»Jeden naprzód postrzegszy, powiedział drugiemu,

»Dwaj zaś inszem, aż się to królowi samemu

»Odniosło i zawczorem tak tu powiadano,

»Że oboje na łóżku wespół poimano.

»Król kazał, aby beli do wieże wsadzeni

»I jedno od drugiego różnie[1328] rozdzieleni;

»Onego spalić mają, a tak nieszczęśliwy

»Umrzeć musi i nie wiem, jeśli dotąd żywy.

41

»Jam poszła, abym tylko przy ogniu nie była

»I na tak okrucieństwo wielkie nie patrzyła;

»Przyznam się, że żałuję serdecznie tej szkody,

»Że musi zginąć człowiek tak piękny, tak młody,

»I bym w najwiętszem szczęściu i weselu była,

»Nie może być, abym go w żal nie odmieniła,

»Wspomniawszy sobie tylko na ognie złożone,

»Co palić będą członki piękne i pieszczone«.

42

Tak się zda Bradamancie, że jej nie smakuje

I że ją barzo ona nowina frasuje;

I zda się jej, że tak się boi o onego

Skazanego na ogień, jako o jednego

Z braci swojej, a pewnie, że nie bez przyczyny,

O czem wam potem powiem; tak z onej nowiny

Smętna barzo, swojemu rzecze Rugierowi:

»Pomóżmy — prawi — jako temu młodzieńcowi!«

43

Potem się obróciwszy, gdzie stała niewiasta

Upłakana, mówi jej: »Prowadź nas do miasta,

»A wiedz, że jeśli dotąd żyje, żyw zostanie,

»I bądź pewna, że mu się złego nic nie zstanie«.

Rugier widząc życzliwość i pilne staranie

Swojej dziewki o niego, i sam przypadł na nie;

Wnętrzną żądzą zagrzany, chce pomóc onemu

Młodzieńcowi, na srogą śmierć osądzonemu.

44

I do niewiasty mówi: »Czego czekasz więcej?

»Czemu nas nie prowadzisz do miasta co pręcej?

»Nie płakać tu, ale go ratować potrzeba,

»Bo jeśli zaś omieszkasz, nas nie będzie trzeba.

»Ale jeśli do miasta wcześnie przyjedziemy,

»Bezpiecznie go z tysiąca mieczów uwiedziemy;

»Przeto się śpiesz, abyśmy na czas przybyć mogli

»I abyśmy mu pierwej, niż zgore, pomogli«.

45

Postawa śmiałej pary i surowa mowa

Sprawiła to, że ona smętna białogłowa

Niewątpliwą nadzieją serce napełniła,

Którą już była pierwej do szczętu straciła.

Lecz iż się barziej bała drogi zastąpionej,

Niż onej dalekości, w myśli rozdwojonej

Sama w sobie wątpliwa, namysły czyniła,

Bojąc się, aby próżna jej droga nie była.

46

Potem rzecze: »Jeśli — pry[1329] — przez tę prostą drogę

»I przez równą pojedziem, ile baczyć mogę,

»Prawiebyśmy do miasta na czas przyjachali

»I jeszczebyśmy żywo młodzieńca zastali;

»Ale jeśli pojedziem przez tę kamienistą

»Złą, nierówną, daleką i zbytnie górzystą,

»Boję się, że po czasie w miasto przyjedziemy

»I onego podobno w ogniu zastaniemy«.

47

»Czemuż krótszą nie mamy — rzecze Rugier — jachać?«

Odpowie białagłowa: »Trudno tam przejachać,

»Bo grabiów z Pontyeru zamek jest na drodze,

»Którego się podróżni wszyscy strzegą srodze

»Dla ustawy, którą tam ode trzech dni kładą

»Na panny i rycerze błędne, co tam jadą;

»W zamku mieszka Pinabel, człowiek niecnotliwy,

»Syn Andzelma starego, grabie z Altarywy[1330].

48

»I rycerz i biała płeć tędy nie jachała,

»Żeby tu odnieść jakiej sromoty nie miała:

»Pieszo stamtąd iść muszą, białegłowy stroje

»I szaty zostawując, a rycerze zbroje;

»Bo z dawnych lat nie było we wszytkiej Francyej

»I dotąd jeszcze niemasz lepszych do kopiej

»Nad tych czterech rycerzów, co onę zamkowi

»Ustawę poprzysięgli i Pinabellowi.

49

»Powiem wam, jako zwyczaj i ona ustawa

»Stanęła ode trzech dni i skąd się ta sprawa

»Poczęła, a wy sądźcie, czy jest sprawiedliwa,

»Bo na nię kazał przysiądz rycerzom, czy krzywa.

»Ma ten Pinabel panią tak złą, że na świecie

»Gorszej niemasz nietylko w tem naszem powiecie,

»Którą, kiedy z niem w drogę nie wiem, gdzie, jachała,

»Od rycerza jednego zelżywość potkała.

50

»Rycerz, o którem mówię, iż z baby szydziła,

»Którą za siodłem nosił, i źle ją ważyła,

»Powabił Pinabella, co w sobie hardości

»I postawy więcej miał, aniżli śmiałości;

»Zbiwszy go z konia, kazał jego paniej, aby

»Za to, że sobie z jego przeszydzała baby,

»Pieszo szła i swe stroje i szaty zewlokła,

»W które się jego baba natychmiast oblokła.

51

»Będąc tak młoda pani barzo obelżoną,

»Na pomstę z gniewu, z wstydu wszytka obrócona,

»Złączona z Pinabellem, który wszytkich złości

»1 wszytkich jej pomagał zawżdy nieprawości,

»Myśli we dnie i w nocy i nie sypia zgoła

»1 powiada, że nigdy nie będzie wesoła,

»Ażby tam także pieszo rycerze chodzili

»1 płeć biała i ta strój, ci zbroje stracili.

52

»A wtem czterej rycerze do zamku jednego

»Trafunkiem przyjachali Pinabellowego;

»Czterej wielcy rycerze, co niedawno byli

»Z barzo dalekich krajów w tę stronę przybyli,

»Tak mężni i tak dzielni, jako powiadają,

»Że takich drugich czterech te wieki nie mają:

»Akwilant z bratem swojem rodzonem, Gryfonem,

»I Sansonet, mąż wielki, z młodzikiem Gwidonem.

53

»Pinabel, który ludzkość z twarzy pokazował,

»Ale w sercu źle myślił, w dom ich poprzyjmował;

»Od którego we śpiączki beli poimani

»I tak długo u niego w więzieniu trzymani,

»Aż się wszyscy musieli obowiązać tęgą

»Wy mieszkać tam rok cały i miesiąc przysięgą,

»Przez który czas, żeby tych wszytkich odzierali,

»Rycerzów, coby tamtem gościńcem jachali,

54

»I ich paniom i pannom zawsze zsiadać z koni

»Kazali i szaty jem zabierali. Oni,

»Choć nieradzi i zbytnie z tego utrapieni,

»Przysięgli tak, jako chciał, gwałtem przymuszeni.

»Do tych czasów jeszcze nikt tu z niemi nie gonił,

»Coby z siodła nie wypadł i piór nie uronił;

»A było ich przez[1331] liczby, lecz szczęścia nie mieli:

»Wszyscy pieszo iść i zbrój pozbywać musieli.

55

»I rozkazał, aby ten, na kogo los padnie,

»Wprzód sam jeden wyjeżdżał z tych, co byli na dnie;

»Lecz gdzieby przeciwnemu gońcowi nie sprostał

»I samby wypadł z siodła, a on w siedle został,

»Inszy trzej, co zostaną, wszyscy jednem razem

»Powinni na zwyciężcę wychodzić zarazem.

»Patrzże: jeśli tak dobry jeden miedzy niemi,

»Co będzie, kiedy przydzie czynić ze wszytkiemi?

56

»Ale ta rzecz, na którą i ja mam iść z wami,

»Nie chce zwłok, nie chce tego, widzicie to sami,

»Abyście się tem bojem teraz zabawiali;

»Bo chociażby tak beło, żebyście wygrali,

»Co wam z twarzy i mężnej przystoi postawy,

»Przecię nie są godziny jednej takie sprawy;

»I boję się, że jeśli dziś tam nie będziecie,

»Obróconego w popiół młodzieńca najdziecie«.

57

Rugier rzecze: »Nam na to patrzać nie potrzeba.

»My czyńmy, co możemy i co czynić trzeba,

»Jedźmy rychło, a puśćmy ostatek na Boga

»Lub na szczęście; ty nas wiedź, gdzie naprostsza droga.

»Z tej gonitwy świadoma będziesz naszej mocy

»1 uznasz, jeśli będziem dobrzy do pomocy

»Temu, który z tak lekkich przyczyn dziś karany.

»Ma być, jako powiadasz, na ogień skazany«.

58

Ona się, nie mówiąc nic, zatem obróciła,

I w drogę się równiejszą i bliższą puściła.

Pół mile nie jachali przez gościniec prosty,

Kiedy ujźrzeli bramę i wysokie mosty,

Kędy szaty i zbroje często utracają,

A czasem i żywota nieraz pozbywają;

A skoro ich z daleka z zamku obaczono,

Dwa razy, a nie więcej we dzwoń uderzono.

59

Wtem z bramy przeciwko niem wyjeżdżał skwapliwy,

Trzęsąc się na podjezdku, jeden starzec siwy

I wołał wielkiem głosem: »Czekajcie! czekajcie!

»I albo się w zad wróćcie, albo myto dajcie.

»I jeśli miejsca tego zwyczaju nie wiecie,

»Dostatecznie się o niem ode mnie dowiecie«.

I począł jem powiadać starzec wszytkę sprawę,

Jaką tam chować kazał Pinabel ustawę.

60

Potem, jako beł zawsze zwykł czynić z inszemi,

Radził jem, namawiał ich słowy przystojnemi:

Każcie tej paniej płaszcz dać, a sami zsiadajcie

»Z koni swoich co prędzej i zbroję składajcie,

»A w, niebezpieczeństwo się nie wdajcie, z takiemi

»Chcąc się bić rycerzami czterema mężnemi:

»Suknie, zbroje i konia, łatwie dostać wszędzie,

»Ale kto żywot straci, nań się nie zdobędzie«.

61

Mówi Rugier starcowi, aby słów zaniechał.

»Wiem — pry[1332] — dobrze o wszytkiem, na tom tu przyjachał;

»Niechaj się, jeślim w skutku tak dobry, spróbuję

»Do tej sprawy, jakiem się być na sercu czuję.

»Konia, zbroję i szaty, tak wiedz, panie stary,

»Na same gołe słowa nie posyłam w dary;

»Wiem, że i mój towarzysz na to nie pozwoli

»I dobijać się drogi zastąpionej woli.

62

»Ale idź, a powiedz jem, niechaj wyjeżdżają

»Ci, co to ludzie ze zbrój i szat odzierają;

»Bo mamy dalej jachać i jednę rzecz sprawić

»Pilną barzo: długo się tu nie możem bawić.«

»Ano masz już jednego — starzec odpowiedział —

»Który cię wprzód ma potkać«. I dobrze powiedział,

Bo jachał jeden, który na zbroi bogaty

Miał nasuwień[1333] czerwony, tkany w białe kwiaty.

63

Bradamanta Rugiera długo nalegała[1334]

I prosiła, aby się wprzód przed niem potkała

Z onym rycerzem, który nasuwień czerwony

Miał na sobie, białemi kwiaty przedzielony.

Ale próżne jej groźby, próżne beły słowa;

Taka beła koniecznie wola Rugierowa,

Aby mu Bradamanta cugu[1335] ustąpiła,

A na miejscu na jego potkanie patrzyła.

64

Rugier się u starego potem dowiadował,

Jako się ten, co na przód wyjachał, mianował.

Starzec powie, że to jest Sansonet w czerwonej

Dołmonie[1336] zwierzchniej, białem kwieciem przedzielonej.

Nie mówiąc do siebie nic rycerze wspaniali,

Jeden z tej, drugi z tamtej strony zajeżdżali

I przeciw sobie drzewa ogromne złożyli

I na pełny bieg wodze koniom wypuścili.

65

Tem czasem z Pinabellem z zamku beli wyszli

Pieszy w niemałej liczbie i na plac z niem przyszli

Przestrzegać i pilnować, aby zbroje kładli

Ci rycerze, którzyby beli z koni spadli.

Przeciwko sobie mężni rycerze bieżeli

I w tokach swoich drzewa pochylone mieli,

Drzewa wielkie, ogromne, miąższe, mocne, nowe,

Młodociane i dobrze zaschłe, jesionowe,

66

Jakich kilka dziesiątków dał beł w przeszłem czesie

Wyciąć mężny Sansonet w niedalekiem lesie,

Które beły na słońcu potem wysuszone,

A na ten czas beły dwie za niem przyniesione;

Trzeba pewnie, żeby tarcz z dyamentu była

Albo z stali, żeby w się grotu nie puściła.

Jedno, gdy na plac wjachał, kazał przeciwnemu

Gońcowi dać, a drugie wziął sobie samemu.

67

Z temi, któreby beły podobno przebiły

Nakowalnie[1337], rycerze niezrównanej siły,

Zastawując się wzajem wielkiemi tarczami,

Uderzyli w się mężnie ostremi grotami.

Rugierowa, co była przez czary zrobiona,

Została nieprzebita i nieprzebodziona,

Ona to od Atlanta tarcz czarnoksiężnika,

Najwiętszego po wszytkiem świecie czarownika.

68

Jużeście to nie w jednej pieśni u mnie mieli,

Jużeście to wielekroć ode mnie słyszeli,

Że kiedy ją odkryto, wzrok odejmowała

I pamięć i wszytek zmysł nagle odbierała;

Ale ją Rugier zawsze pokrowcem nakrywał,

Odkrytej, krom potrzeby wielkiej, nie używał;

I tak twierdzą, że pewnie niepożyta była,

Kiedy w onem potkaniu grotu nie puściła.

69

Druga, która gorszego rzemieśnika miała,

Onego tak ciężkiego raza nie strzymała

I jako uderzona piorunem, do razu

Przepadła się i miejsce w tem dała żelazu;

Miejsce dała żelazu, które weszło w ciało

I mięso mu i żyły w ramieniu porwało.

Tak na on czas Sansonet, mocno uderzony,

Od Rugiera beł z konia na ziemię zwalony.

70

Pierwszy to tam ze czterech, którzy tam mieszkali

Na to, aby niezbożną umowę chowali,

Przez którego nie tylko łup nie beł zdobyty,

Ale w onej gonitwie z siodła beł wybity:

Tak ci, kto się weseli i trzęsie porożem[1338],

Płacze czasem i bywa częstokroć pod wozem.

A wtem znowu na wieży we dzwon uderzono

I aby wyjeżdżali drudzy, znak czyniono.

71

Skoro się ono pierwsze skończyło igrzysko,

Przystąpiwszy Pinabel Bradamanty blizko,

Pyta, kto to beł, co się tak dobrze postawił,

Że takiej hańby jego rycerza nabawił

I tak go mężnie wybił i wysadził z siodła.

Sprawiedliwość go boska właśnie tam przywiodła

Właśnie na temże koniu, którego na górze

U jaskiniej uwiódł beł Amonowej córze.

72

Właśnie się było dziewięć skończyło miesięcy,

Spełna dziewięć miesięcy, jako z nią jadęcy[1339],

Jako dobrze pomnicie, zepchnął ją z wysoka

Na dół, gdzie Merlinowa leżała zewłoka[1340],

Kiedy jej gałąź, co się powoli łamała

Pod nią, która z nią spadła, śmierci uchowała;

W ten czas wziął beł jej konia, mniemając, że ona

Na wieki być w jaskiniej miała pogrzebiona.

73

Tak Bradamanta konia swojego poznawa,

Którego miał pod sobą: koń grabię wydawa.

Ale gdy głos i mowę jego usłyszała,

I pilniej mu z blizka w twarz i w oczy wejźrzała,

»Ten to zdrajca — zawoła — ten to jest niecnota,

»Co mię okradł, co mię chciał pozbawić żywota!

»Grzech cię tu twój wprowadził teraz, abyś za tę

»Niecnotę wziął nagrodę i godną zapłatę«.

74

To mówiąc, do miecza się od boku porwała

I dobywszy go, chyżo za niem się udała;

Ale mu wprzód od zamku drogę zastąpiła

I żeby weń nie uciekł, dobrze opatrzyła.

Wszytkie dopiero stracił Pinabel nadzieje,

Jako lis, gdy mu jamę zajadą od knieje;

Ani się chce obejźrzeć, ale wylękniony

W pole wypada, widząc zamek zastąpiony.

75

Blednie, jak trup, a konia to kole, to siecze,

Widzi, że ma dać garło, jeśli nie uciecze.

Bradamanta go bije coraz w dojeżdżaniu,

Grabia wszytkę nadzieję kładzie w uciekaniu.

Ona tuż wszędzie za niem, z oczu go nie spuszcza:

Rozlega się po lesie, stgka wielka puszcza.

W zamku o tem nie wiedzą dotąd, bo się byli

Na Rugiera na on czas wszyscy zapatrzyli.

76

Dopiero trzej rycerze z zamku wyjeżdżali

I tam, kędy gonitwa była, przyjeżdżali,

Mając złą białągłowę przy sobie, co była

Ono prawo nieludzkie tam postanowiła.

Wszytkiem trzem, bo każdy z nich woli iść ochotny

Na pewną śmierć, aniżli żywot wieść sromotny,

Serca z żalu, a twarzy od wstydu pałają,

Że się wszyscy trzej razem z jednem potkać mają.

77

Okrutna nierządnica, która była wniosła

Onę ustawę, pierwej, niż potrzeba, doszła,

Przypominała jem ślub, który uczynili,

Aby się jej sromoty i krzywdy zemścili.

»Jeśli go — prawi — z konia zwalę jednem drzewem,

»Co mi po towarzystwie? — tak z surowem gniewem

»Gwidon Dziki mówi złej niewieście — a jeśli

»Nie tak będzie, utni mi potem szyję, chceszli«.

78

Toż Akwilant, toż mówi Gryfon, że gotowi

Pojedynkiem w bój wstąpić przeciw rycerzowi

I że umrzeć albo być poimani wolą,

Niżli się wszyscy razem z jednem bić pozwolą.

»Na co spory, na co ta próżna wasza mowa? —

»Nierządnica jem mówi tak Pinabellowa —

»Po tom was tu przywiodła, abyście się bili,

»A nie, abyście nowe umowy czynili.

79

»W ten czas jebyło czynić, kiedyście więźniami

»Beli, w ten czas się było bawić wymówkami,

»Już to wszytkopo czasie; cóż, czy nie pomnicie

»Swej przysięgi, czy zostać kłamcami wolicie?«

Rugier tem czasem woła: »Awo piękne szaty

»Mojej panny, awo koń, awo rząd bogaty,

»Awo i nowe siodło, awo zbroje macie:

»Czegóż więcej, jeśli to chcecie mieć, czekacie?«

80

Tu je Pinabellowa ciśnie białagłowa,

Tu obelżenia pełne Rugierowe słowa

Tak długo, aż się wszyscy, prawie przymuszeni,

Ruszyli razem, ale srodze zawstydzeni.

Naprzód wypadli bracia rodzeni, cne plemię

Margrabię, co burgundzką trzyma żyzną ziemię;

Gwidon, co miał cięższy koń i mniejszej rączości,

Bieżał po zad za niemi w małej dalekości.

81

Przeciwko niem biegł Rugier, zapalony gniewem,

Z temże, którem zbił z konia Sansoneta, drzewem,

Zakryty drogą tarczą, tarczą drogiej ceny,

Którą miał stary Atlant na górze Pyreny,

Onę, mówię, co jasność taką wydawała,

Że jej żadna źrzenica nigdy nie strzymała,

Której Rugier za pomoc ostatnią używał,

Kiedy w niebezpieczeństwie jakiem wielkiem bywał.

82

Acz mu blask onej tarczy tylko trzykroć służył,

Trzykroć go tylko i to w wielkiem gwałcie użył;

Pierwsze dwa razy, kiedy z rozkosznego kraju

! Do chwalebniejszego się wracał obyczaju;

Trzeci raz, kiedy między morskiemi wodami

Sroga ryba głodnemi groziła zębami,

Co już, już piękną dziewkę nagą pożreć miała,

Co mu to, wyzwolona, zaś tak źle oddała.

83

Trzy razy tylko beła od niego użyta

Przez wszytek czas, ale tak bywała nakryta,

Że ją mógł łatwie odkryć, kiedy beło trzeba,

Kiedy gwałt, kiedy wielka przypadła potrzeba.

Z tą i teraz, jakom rzekł, w srogi bój wstępował,

A takie serce, taką śmiałość pokazował,

Że onych trzech rycerzów, które przeciw sobie

Widział, tak, jako dziecek[1341], bał się w onej dobie.

84

Rugier właśnie Gryfona tak, jako wymierzył,

W róg tarczy wielkiem drzewem haniebnie uderzył;

On się chwieje tam i sam i głową nie włada

I z siodła na ostatek leci i wypada.

Gryfon go zaś w pośrzodek paiża[1342] ugodził;

Ale iż grot na poprzek nie prosto przychodził

I Rugier miał tarcz gładką, zbyt polerowaną,

Szedł ślózem[1343], porząc wierzchem stal uhartowaną,

85

I pokrowiec, który blask foremny[1344] zakrywał,

Na tarczy w kilku miejscach zdarł i porozrywał,

Blask foremny, na który wszyscy paść musieli,

Którzy tarcze odkrytej by najmniej zajźrzeli.

Akwilant, który bieżał zarówno z Gryfonem,

Rozdarł grotem ostatek pokrowca stalonem

I tarcz odkrył; zaczem wnet blaskiem padł na ziemi

I brat bity i Gwidon, co bieżał za niemi.

86

I tam i sam, gdzie kogo blask zastał, padają;

Bo nie tylko wzrok, ale zmysły odbierają

Promienie przeraźliwsze i jaśniejsze słońca.

Rugier, który nie widzi boju jeszcze końca,

Obraca koń i szable dobywa w obrocie

I rozczęty bój kończyć chce w zwykłej ochocie

I nie widzi nikogo zgoła przeciw sobie:

Wszyscy beli, jak martwi, padli przeciw sobie.

87

Rycerze, co na koniech beli przyjachali,

I pieszy, co się byli dziwować zebrali,

I białegłowy leżą po ziemi i konie

I tam i sam, ci na tej, ci na owej stronie.

Wprzód się Rugier dziwuje, potem się postrzega,

Że rozdarty pokrowiec wisi i dosięga

Strzemienia, on pokrowiec jedwabny, czerwony,

Pod którem niewytrwany blask beł utajony.

88

Obróci się na koniu i koń obracając,

Patrzy, swej towarzyszki oczyma szukając.

I jedzie na to miejsce, gdzie była została

W on czas, gdy się gonitwa pierwsza rozczynała.

Ale skoro obaczył, że i tam nie była,

Myśli sobie, że pewnie w drogę się puściła

Skazanego młodzieńca od śmierci obronić

I przybyć w czas, widząc, że długo będą gonić.

89

I między leżącemi, których przeraziła

Przykra jasność, tę, co go. tam przyprowadziła,

Ujźrzał i wziął ją przed się i zbyt zasromany,

Jachał stamtąd, sam w sobie wszytek pomieszany,

I w płaszcz jej, który miała, z pokrowca obraną,

Uwinął Atlantowę tarcz uczarowaną.

Zaczem przyszła do siebie i pierwszych dostała

Zmysłów, skoro na przykry blask patrzyć przestała.

90

Rugier jedzie żałosny po swojej wygranej,

Nie śmie od ziemie podnieść twarzy zasromanej,

Rozumie, że mu będzie zawsze wymiatane

Na oczy tak niegodnie zwycięstwo dostane.

Jako się mam poprawić — prawi — po tem błędzie

Każdy ganić, każdy mi tem urągać będzie,

Żem zwyciężył, tak będą mówić, nie siłami,

Nie męstwem jakiem, ale brzydkiemi czarami«.

91

Kiedy tak jachał, pełny żalu i frasunku,

Czego chciał, czego szukał, to nalazł z trafunku:

Nadjachał, jadąc potem, studnią zbyt głęboką,

Obsypaną kamieniem i twardą opoką,

Gdzie bydło napasione w południe chodziło

I upragnione w znoje letnie się poiło.

Rzekł Rugier: »Nie będziesz mię, o zła tarczy, lżyła,

»Nie będziesz mi już więcej sromoty czyniła!

92

»Niechaj to będzie hańba moja ostateczna,

»Którą mam mieć na świecie, o tarczy bezecna!«

To mówiąc, zsiadszy z konia, zrzucił ją z ramienia

I patrzał koło siebie dużego kamienia;

I nalazszy go, wziął go i z tarczą pospołu

Mocno związany wrzucił do wielkiego dołu

I rzekł: »Niechże tu z tobą, o tarczy zelżona,

»Wiecznie moja sromota będzie pogrzebiona!«

93

Studnia barzo głęboka i wód pełna była,

Kamień ciężki, tarcza coś mało mniej ważyła;

Oboje upuszczone, poszło na dół snadnie

I okryło się wodą i zostało na dnie.

Tak wspaniałego dzieła zamilczeć nie chciała

Wieść błędna[1345], świegotliwa i w trąbę zagrała

I puściła dźwięk o tem po wszytkiej Francyej

I po przyległych krajach i po Hiszpaniej.

94

Skoro się ona dziwna przygoda rozniosła

I od głosu do głosu na wszytek świat poszła,

Rycerze z dalekich stron i blizkich jachali,

Aby tarczej tak zacnej, tak drogiej szukali.

Ale nie mogli wiedzieć, gdzie kraj, gdzie ta była

Studnia, w której się sławna pawęza[1346] taiła;

Bo ona białagłowa, co na to patrzała,

Nigdy kraju i studniej objawić nie chciała.

95

Skoro Rugier odjachał, zamek zostawiwszy,

I bój bez wielkiej prace prędko odprawiwszy,

Kiedy oni rycerze czterej zawołani

Postawili się słabo i jako słomiani,

Wziąwszy tarcz, wziął i światło, które urażało

Wszystkie oczy i wszystkie zmysły odbierało;

Zaczem ci, co leżeli, blaskiem zarażeni

Powstawali tak, jako ze snu ocuceni.

96

Przez cały dzień ni o czem sobie nie mówili

Czterej rycerze, którzy z Rugierem gonili,

Jeno o onem dziwie, jako zaślepieni

Niewytrwanemi blaski, beli zwyciężeni,

A wtem nowina przyszła przed zachodem słońca,

Że już grabia Pinabel doszedł swego końca;

Już i w zamku rycerze tę wiadomość mieli,

Lecz od kogo był zabit, jeszcze nie wiedzieli.

97

Bradamanta się była w pogonią[1347] puściła

Za niem i w wąwozie go ciasnem dogoniła;

I sto mu ran, przez piersi, przez boki zadała

I wszytkę krew z martwego wytoczyła ciała.

A skoro on wielki smród, którem zarażony

Wszytek beł kraj tamteczny, przez nię był zniesiony,

Z koniem, którego jej beł uwiódł u jaskinie,

Wracała się do lasa, potem po równinie

98

Tam, gdzie była Rugiera zostawiła, chciała

Wrócić się, ale drogi naleźć nie umiała.

Po górach, po dolinach nakoło skręciła

I wszytkie okolice tam i sam zjeździła;

Ale szczęście nie chciało, aby naleźć miała

Drogę, skądby Rugiera swego dojechała. —

Z drugą pieśnią was czekam, jeśli się kochacie

W historyej i jeśli mię radzi słuchacie.

Koniec pieśni dwudziestej wtórej.

XXIII. Pieśń dwudziesta trzecia

Argument

Astolf leci pod nieby. Zerbin obwiniony

O śmierć Pinabellowę, bywa wybawiony

Od Orlanda. Rodomont na Frontynie jedzie,

Odjąwszy go Hipalce, co go indziej wiedzie.

Grabia Orland straszliwy pojedynek z hardem

Odprawuje tatarskiem królem, Mandrykardem;

Potem od swojej dziewki mając niewytrwane

Urazy, wpadł w szaleństwo nigdy niesłychane.

Allegorye

W tej dwudziestej trzeciej pieśni widziemy, jako napodlejszy człowiek siła złego nabroić może, ponieważ baba Gabryna tak wielkiego Tycerza, jaki beł Zerbin, mało o śmierć nie przyprawiła. W Rodomoncie, który wprzód mając za sromotę sobie wziąć konia białejgłowie, który mu się podobał i którego potrzebował, a potem go jej wziął gwałtem, ukazuje się, jako nietrudno o okazyą przywieść do skutku naszę wolą, byśmy tylko mieli z to siły. W Orlandzie potem, który dla swojej Angeliki stracił rozum i oszalał, ukazuje się rzeczą samą i doświadczeniem, jako jest moc wielka niezbednej miłości.

1. Skład pierwszy

Niech każdy, jako może, bliźniego ratuje,

Bo dobrze czynić rzadko kiedy się najduje

Bez nagrody; jeśli też chybi cię nagroda,

Przynamniej cię nie potka sromota i szkoda.

Ale który drugiemu źle czyni, to próżno,

Musi mu dług zapłacić lub prędko lub późno.

Dobrze mówi przypowieść, że się potykają

Ludzie z ludźmi, a góry w miejscu zostawają.

2

Patrzaj, co Pinabella dopiero potkało

Za jego złe uczynki i co mu się zstało;

Krótko mówiąc, karanie wziął za swe zasługi

I zapłacił, choć późno, razem wszytkie długi,

A Bóg, który przeciwko człowiekowi złemu

Pospolicie swą pomoc daje niewinnemu,

Bradamantę wybawił i zawsze każdego

Niewinnego wybawi i sprawiedliwego.

3

Tak wierzył zły Pinabel, że w jamę zepchniona

Bradamanta, miała być wiecznie pogrzebiona,

I nie myślił jej ujźrzeć wiecznie, nie rzkąc, za tę

Złość swoję przeciwko niej z rąk jej wziąć zapłatę.

To mu nic nie pomoże, to go nie ratuje,

Że pomiędzy tak wielą zamków się najduje,

Zamków swoich ojczystych, gdzie między górami

Świecił się Wysoki Brzeg pod Pontyerami.

4

Wysoki Brzeg na on czas i przyległe włości

I wielkie w okolicy trzymał majętności

Stary Andzelmus, ociec Pinabella, który

Miał nieprzyjaźń z dawnych lat z domem Jasnej Góry[1348].

Bradamanta, jakom rzekł, skoro dogoniła

Zdrajcę swego, pod górą w lesie go zabiła,

Który inszych pomocy do swojej obrony

Nie używał, krom wrzasku a prośby, strwożony.

5

Skoro tak fałszywego rycerza zabiła,

Co ją chciał pierwej zabić, na zad się puściła,

Gdzie się naleźć Rugiera swego spodziewała;

Ale się jej fortuna zła w tem sprzeciwiała,

Która ją wprowadziła na ścieszkę omylną,

Nie tę, której szukała z chęcią tak usilną.

Tak wjachała w ciemny las, gęsty i głęboki

Właśnie w ten czas, gdy na świat padną ciemne mroki.

6

A nie wiedząc, gdzie się tak późno podzieć miała,

Na tem miejscu, gdzie ją noc nalazła, została

Na trawie, gdzie beł gęstem liściem dąb nakryty,

Częścią śpiąc i czekając na rumiane świty,

Część na Marsa, Jowisza i na błędne bogi

Insze patrząc, jako swe odprawują drogi;

Ale lub czuje lub śpi, twardem snem zmorzona,

Wszytka jest w swem Rugierze myślą utopiona,

7

Ustawuje, wzdycha z serca i z samych wnętrzności,

Pełna smutku wielkiego i ciężkiej żałości,

Że w niej więcej, niż miłość, gniew mógł. »Tyś to sprawił,

»Zły gniewie, żeś mię mego miłego pozbawił:

»Bym wżdy beła — powiada — drogę pamiętała,

»Kiedym się za tem zdrajcą bezecnem udała,

»Żebym tam, skądem wyszła, na zad zaś trafiła!

»Próżno to, o czem beła i pamięć straciła«.

8

Takie słowa na on czas i takie tęsknicę

W sercu i w ustach beły u mężnej dziewice,

A wtem wzdychania wiatry a łzy, co spadały

Z oczu, na piękną twarz deszcz obfity puszczały.

Tem czasem po czekaniu długiem pożądany

Ukazał się na niebie piękny świt rumiany;

Ona też munsztuk w gębę włożyła koniowi

Tam, gdzie się pasł i wsiadszy, jachała ku dniowi.

9

Jeszcze beła niewiele stamtąd ujachała,

Gdy na koniec gęstego lasu przyjachała,

Gdzie był przedtem on wielki pałac postawiony,

W którem więźnie swe chował czarownik uczony.

Tu zastała Astolfa, który już był w skrzydła

Ubranemu koniowi w pysk włożył wędzidła

I stał myśląc, jako miał z Rabikanem sobie

Postąpić i komu go oddać w onej dobie.

10

Z trafunku od niej tam był na on czas zastany,

Kiedy beł sobie z głowy szyszak zdjął spiżany[1349],

Tak, że jeno co trochę z lasu wyjachała,

Tak zaraz stryjecznego swojego poznała;

I z daleka go jeszcze ludzko pozdrowiła,

A potem bliżej będąc, mile obłapiła

I twarz z hełmu odkryła i poznać się dała

I nadto mu imię swe własne mianowała.

11

Nie mógł nikogo naleźć Astolf — i tak wierzył —

Komuby się beł lepiej swojego powierzył

Rabikana i ktoby lepiej go pilnował

I do jego zwrócenia z drogi go dochował,

Jako dziewka z Dordony; i tak mu się zdało,

Że mu ją Bóg lub szczęście w on czas tam posłało,

I jeśli ją rad widział, jeśli ją miłował,

Zawsze, tem więcej teraz, gdy jej potrzebował.

12

A skoro obłapiania swoje powtórzyli

I braterskie[1350] się z sobą wzajem ucieszyli,

Ona jego, a on jej pilnie się pytali

I o swem powodzeniu sobie powiadali.

Książę angielskie mówi: »Mamli w drogę jachać

»Samem ptakom zwyczajną, czas mi już wyjachać«.

I odkrył jej swe wszytkie zamysły, a potem

Ukazał jej koń, który biegał prędkiem lotem.

13

Ona tego za żaden dziw sobie nie miała,

Kiedy go po powietrzu latając widziała[1351].

Znała go dobrze przedtem; na niem wywabiony

Do boju, wyjachał beł czarownik uczony

Przeciwko niej; więc i to dobrze pamiętała,

Kiedy głowę i szyję za niem wyciągała

Tego dnia, kiedy Rugier z jej wielkiem lękaniem

Aż pod same obłoki wzniesiony beł na niem.

14

Mówi książę angielskie, że jej kochanego

Rabikana swojego chce dać tak rączego,

Że kiedyby go w biegu wodzą nie hamował,

Strzały z łuku puszczone w zadby zostawował,

I zbroje i rynsztunek niepotrzebny, który

Chciał, żeby mu kazała wieźć do Jasnej Góry

I tak to opatrzyła, żeby go to cało,

Kiedy się na zadz drogi wróci, doczekało.

15

»Bo że — powiada — lotem iść nam, ile mogę,

»Jako nalepiej się chcę ulżyć w tę swą drogę;

»Okrom szable a trąby swej nic nie chcę nosić«.

Acz mu na samejtrąbie pewnie było dosyć.

Bradamanta kopią syna Galafrona[1352]

Przytem bierze, która tem była obdarzona

Przywilejem i która tak potężnie bodła,

Że każdego w gonitwie wypychała z siodła.

16

A kiedy się już Astolf w onę drogę puszczał

I osiadł lotne źwierzę, wódz mu nie wypuszczał

I z razu szedł od ziemie z lekka; ale potem

W okamgnieniu zginął jej z oczu prędkiem lotem.

Tak, kiedy okręt z portu na głębią wychodzi,

Bojąc się skał i piasków i miałkich powodzi,

Zrazu pomału idzie; ale kiedy z brzegiem

Port zostawi, wiatr mija niedościgłem biegiem.

17

Skoro Astolf odjachał, dziwnie frasobliwa

Bradamanta zostawa, w myśli swej wątpliwa,

I nie wie, jako onej sprawie ma poradzić

I zbroję z bratniem koniem, gdzie chciał, zaprowadzić.

Żądza ją wielka grzeje Rugiera swojego

Szukać, nie biorąc raczej przed się nic inszego;

Z którem, jeśliby go gdzie pierwej nie potkała,

Widzieć się w Walumbrozie pewnie spodziewała.

18

Gdy tak stała wątpliwa, ujźrzała z daleka

Idąc przeciwko sobie trafunkiem człowieka[1353],

Któremu zbroję bratnią kazała ułożyć

I na Rabikana ją powiązaną włożyć,

Potem za sobą koni dwu wieść w onej dobie,

Z których jeden nic, drugi zbroję miał na sobie;

Dwu miała: jeden dawny, drugi, co go była

Wzięła Pinabellowi, kiedy go zabiła.

19

Do Walumbrozy jachać stamtąd umyśliła,

Bo tam naleźć swojego Rugiera tuszyła;

Ale drogi tak, jako trzeba, nie wiedziała

I aby nie zbłądziła, bardzo się bojała[1354].

On też chłop, który z nią beł i za nią jej konie

Prowadził, nie beł wiadom barzo w tamtej stronie.

Atoli się nakoniec na szczęście puściła

Tam, gdzie że Walumbroza być miała, tuszyła.

20

Tam i sam patrzy pilnie kogo w onem boru,

Któryby jej ukazał drogę do klasztoru;

Ale niemasz nikogo. Z boru wyjachała

O dziewiątej i zamek z daleka ujźrzała,

Zamek jeden z daleka na pagórku, który

Zdał się jej być podobny zbyt do Jasnej Góry;

I tak beło, bo potem i sama poznała,

Ze beła Jasna Góra, gdzie matka mieszkała.

21

Skoro miejsce poznała, trapić się poczęła

Na sercu i żałość ją okrutna ujęła,

Bo jeśli ją poznają, już, jako ma wolą,

Odjachać jej, rzecz pewna, więcej nie pozwolą;

Jeśli też tam zostanie, tak ją palić będzie

Ogień srogiej miłości, że garła pozbędzie,

Jeśli swego Rugiera nie obaczy więcej

I co rzekł, w Walumbrozie nie ziści co pręcej.

22

A kiedy tak wątpliwa długą chwilę była,

Nakoniec Jasną Górę minąć umyśliła

I przeciw klasztorowi konia obracała

Bogatej Walumbrozy, gdzie drogę wiedziała.

Ale szczęście tak chciało, że onej godziny

Przedtem, niżli na górę wjachała z doliny,

Jednego z braciej swojej, Alarda[1355], potkała

I czasu przed niem gdzie się utaić nie miała.

23

Wracał się w zad do domu, skoro lud rozprawił

I piechotę i jezdę na leżach postawił,

Którą, jako mu cesarz świeżo beł napisał,

W okolicznych miasteczkach zebrał i popisał.

Pierwej się miedzy sobą wzajem pozdrowili

I braterskie witania nie raz powtórzyli;

Potem do Jasnej Góry pospołu jachali,

A to o tem, to owem oboje gadali.

24

Do Jasnej Góry z bratem pospołu wjachała,

Kędy jej utrapiona matka jej czekała,

Ustawicznie smętną twarz łzami polewając

I darmo jej po wszytkiej Francyej szukając.

Ale one witania, one obłapiania,

One z matką i bracią spólne całowania

Wszytkie za nic i wszytkie za fraszkę ważyła

Przeciwko tem, które z swem Rugierem czyniła.

25

A nie mogąc wyjachać sama z Jasnej Góry,

Myśliła do klasztoru posłać kogo, który

Miał odnieść Rugierowi, czemu, jako chciała,

Za niem do Walumbrozy stamtąd nie jachała,

I prosić go, jeśli go prosić beło trzeba,

Aby się, jako beło koniecznie potrzeba,

Okrzcił i prosił o nię, jako miał z nią zmowę,

Potem do skutku przywiódł małżeńską umowę.

26

Przez tegoż posła konia odesłać mu chciała,

Konia, w którem, że się on zbyt kochał, wiedziała;

A zaprawdę, beł godzien łaski i miłości

Rugierowej dla cnoty i swojej dzielności,

Bo takiego drugiego we wszytkiem pogaństwie

I we wszytkiem nie było prawie chrześcijaństwie,

Okrom Bryliadora, który beł Orlandów,

A Bajarda drugiego, który beł Rynaldów.

27

Onego dnia, gdy Rugier osiadł dziwne zwierzę,

Które miało z obu stron przyprawione pierze,

Zostawił beł swojego Frontyną — onemu

Koniowi imię było to Rugierowemu —

Wziąwszy go Bradamanta, do dom go posłała

I karmić go i z lekka przejeżdżać kazała,

Że w krótki czas, jako się w Jasnej Górze chował,

Tak, jako nigdy przedtem, zbyt się beł wychował[1356].

28

Robotnice i szwaczki wszytkie, które miała,

Zwołała i pospołu z niemi haftowała,

Mało co przestawając, a wszytka robota

Z białych, czarnych jedwabiów była i ze złota;

Z tej pokrowiec na siodło i dek[1357] urobiła

Dziwnie kosztowny, którem Fronty na nakryła.

Wtem córki Kalitrefy, mamki swej, przyzwała,

Której się swoich wszytkich tajemnic zwierzała.

29

Częstokroć z nią, trzymając dobrze o jej wierze,

Rozmawiać była zwykła o swojem Rugierze,

Jako jej beł na sercu wyraźnie wyryty,

Jako gładki, jako beł rycerz znamienity;

Tej zawoławszy rzecze: »Nad cię w pewną drogę

»Między wszytkiemi obrać lepszego nie mogę

»I wierniejszego posła, o Hipalko[1358] moja!

»W takiej cenie jest u mnie chęć i wiara twoja.

30

»Jedź!« — powiada, potem jej wszytkiego naucza,

Gdzie ma jachać i to jej i owo porucza;

A skoro jej zleciła wszytko dostatecznie,

O to bardzo prosiła, aby ją koniecznie

U niego wymówiła, że się nie stawiła

W Walumbrozie, ponieważ w tem jej przeszkodziła

Zła, przeciwna fortuna, która więcej nami

I naszemi rzeczami władnie, niż my sami.

31

Kiedy już na parepie[1359] Hipalka siedziała,

Aby wiodła Frontyna, wodze[1360] jej podała,

Dawszy jej tę naukę, jeśliby kto gwałtem

Chciał go jej wziąć, albo jej w drodze jakiem kształtem

Złość wyrządzić, aby się z niem w rzecz nie wdawała,

Tylko mu zaraz, czyj beł on koń, powiedziała,

Tusząc, że drżeć na imię Rugierowe mieli

Namężniejszy rycerze, gdyby je słyszeli.

32

Wiele jej potem inszych przypomniała rzeczy,

Które, mówiąc z Rugierem, miała mieć na pieczy;

Które skoro w pamięć swą Hipalka zebrała,

Nie chcąc się więcej bawić, w drogę się udała.

Przez pola, przez równiny, przez góry, przez lasy,

Już beła ujachała pięć mil w one czasy,

A dotąd ją ci wszyscy, co się z nią potkali,

Puszczali ani dokąd jachała, pytali.

33

Dopiero po południu, gdy zjeżdżała z góry

Na równiny, potkała Rodomonta, który

Sam jeden szedł piechotą, a wszytek beł zbrojny,

A przed nim śpiesznie bieżał karlik mały, strojny.

Skoro jej wejźrząt w oczy, brzydkie rozpoczynał

Bluźnierstwa i swe bogi łajał i przeklinał,

Że na on czas onego konia tak pięknego

Nie nalazł raczej w ręku rycerza jakiego.

34

Przysiągł to beł pohaniec i zaklął się srodze,

Pierwszy koń, który mu się miał trafić na drodze,

Wydrzeć; a to beł pierwszy, nad który piękniejszy

Nie mógł być i coby rząd mógł mieć kosztowniejszy;

Udał mu się, tylko że sromoty się boi,

Widząc, że białejgłowie brać go nie przystoi.

Mówi często, patrząc nań, z gniewem i z łajaniem:

»Niestetyż mnie, że pana jego niemasz na niem!«

35

Hipalka na to rzecze: »Szczęście twe tak chciało;

»By tu beł, prędkoć-by się konia odechciało:

»Nie tylko ty, ale nikt pewnie z jego panem

»Nie może być na świecie w męstwie porównanemu«.

On jej: »Któż to tak cudzą sławę depce?« powie.

Hipalka mu, że to koń Rugierów, odpowie.

Rodomont zaś: »Więc go chcę, kiedy Rugierowi

»Należy, tak sławnemu temu rycerzowi.

36

»A jeśli jest tak mężnem, jako twierdzisz o niem,

»I żaden mu nie zdoła, ja mu z jego koniem

»Nie zjadę i niechaj wie, że mu go nie stracę

»I owszem mu, jako chce, od niego zapłacę.

»Powiedz mu, żem Rodomont, jeśli pytać będzie

»O moje imię, i to, że mię najdzie wszędzie,

»Jeśli ze mną boju chce, krom żadnej trudności,

»I pozna mię, bom znaczny z mej własnej światłości.

37

»Gdzie przejdę, takie znaki po mnie zostawają,

»Że więtsze po piorunach nigdy nie zostają«.

Z takiem przepychem[1361] mówiąc przeciw Rugierowi,

Złote wodze[1362] na szyję włożył Frontynowi

I wsiadł nań i Hipalkę zostawił żałosną.

Tkniona oną sromotą i krzywdą nieznośną,

Łaje mu, jako może, nieboga nagorzej;

On nie słucha i w górę pojeżdża tem sporzej.

38

Jedzie tam, gdzie go karzeł wiedzie, aby z hardem

Mógł swoję Doralikę naleźć Mandrykardem.

Hipalka mu, z daleka jadąc za niem, łaje

I klnie go i złorzeczy, co jej głosu zstaje.

Co się tam dalej działo, Turpin opisuje,

Który w miejscu tem z drogi prostej występuje,

Potem się wraca znowu na gościniec bity

Do kraju, gdzie beł grabi a z Magance zabity.

39

Ledwie co Bradamanta stamtąd się puściła,

Co się szukać swojego Rugiera kwapiła,

Jako tam zła fortuna przyniosła Zerbina,

Z którem wszędzie pospołu jeździła Gabryna.

Jedzie dalej i ujźrzy, nie wie, czyje ciało,

Które martwe pod górą w dolinie leżało,

I jako ten, co zawsze pobożność miłował,

Nieszczęsnego przypadku onego żałował.

40

Leżał grabia Pinabel zabity na ziemi,

Lejąc krew tak obfito ranami wielkiemi,

Że się zdało, że w ciele tak wiele ran było,

Jakby się na jego śmierć sto mieczów złączyło.

Jachał dalej królewic szocki zawołany

Na szczęście śladem, co beł świeżo udeptany,

Aby się mógł dowiedzieć, przez kogo tam ono

Mężobójstwo tak srogie było popełniono.

41

Aby go tam czekała, powiedział Gabrynie,

Obiecując się wrócić pręcej, niż w godzinie.

Ona się zaraz blizko pod trupa pomknęła

I przypatrować się mu stąd i stąd poczęła,

Myśląc, jeśli się jej co u niego zda, żeby

Wzięła temu, co tego już nie miał potrzeby,

Jako ta, co miała grzech ten między inszemi,

Że zbyt łakoma beła, wadami swojemi.

42

By była miała sposób, że rzeczy kradzione

Mogły być jakiem kształtem u niej utajone,

Zdarłaby beła z niego i zbroję i szaty

Wszytkie, spodnie i zwierzchnie, nasuwień[1363] bogaty;

Dlatego, co skryć może tylko, odejmuje,

Ostatka, że nie bierze, haniebnie, żałuje.

Beł pas piękny na trupie; ten mu odebrała

I pod suknią oba jem boki przepasała.

43

Wrócił się prędko Zerbin, który darmo w tropy

Bieżąc za Bradamantą, patrzył bitej stopy,

Bo trafił ścieszkę, co się w kilka dróg dzieliła,

To na dół, to na górę, a ślady myliła.

Do tego już też późny wieczór następował,

Nie radby beł gdzie w polu pod niebem nocował,

I dla noclegu śpiesznie pojachał z doliny

W towarzystwie niezbożnej, przeklętej Gabryny.

44

Dwie mili ujachawszy, pyszno zbudowany

Zamek ujźrzą, Wysoki Brzeg z dawna nazwany;

Tam się zastanowili w nocy dla noclegu,

Co od ziemie do nieba już szła w pełnem biegu.

Ledwie co z koni zsiedli, srogie narzekanie

Usłyszą i wielki płacz i krzyk i wołanie.

Widzą potem, że wszędzie co żywo płakało,

Tak, jakoby co na tem wszytkiem należało.

45

Kiedy się o tem pytał, taką Zerbinowi

Sprawę dano, że świeżo grabi Andzelmowi

Staremu ktoś z nowiną dopiero przybieżał,

Że syn jego zabity niedaleko leżał.

On chcąc uść podejźrzenia, czyni tę postawę,

Że dopiero od nich wie teraz onę sprawę;

Lecz myśli, że to ten beł mepochybnie, który

Srodze zamordowany leżał podle góry.

46

Po małem czasie ciało beło przyniesione,

Na marach z wielką liczbą świec przyprowadzone

Tam, gdzie beł wrzask okrutny i ręku łamanie

I żałosne po wszytkich stronach narzekanie.

Wszyscy z oczu obfite dżdże na twarz spuszczali

I wołaniem i płaczem nieba przebijali;

Ale najupłakańsza twarz ojca nędznego

Była między wszytkiemi, Andzelma starego.

47

Kiedy się tak na pogrzeb wielki gotowano

I wielu nań z dalekich krajów zapraszano

Według dawnych porządków, które zachowały

Dawne wieki, które już tych czasów ustały,

Grabia stary, co płakał ustawnie na zeście

Syna swego, wytrąbić rozkazał po mieście,

Obiecując nagrodę i dar znamienity

Temu, przez kogoby beł srogi mord odkryty.

48

Poszła z głosu do głosu i z ucha do ucha

Od grabie obiecanej nagrody otucha,

Aż się także doniosła onej niezbożnice,

Co złością przechodziła tygry, medzwiędzice.

Lub to dawna nienawiść wielka w niej sprawuje,

Upadek Zerbinowi nieschronny gotuje,

Lubo, żeby się mogła chlubić sprawiedliwie,

Że sama w ludzkiem ciele bez ludzkości żywię.

49

Lubo się też łakomstwem i oną uniosła

Obietnicą nagrody, do Andzelma poszła

I po przemowie, która jakiekolwiek miała

Podobieństwo, że Zerbin zabił, powiedziała,

Syna jego, i pasa z pod suknie dobyła

I przed starem go grabią na stół położyła.

Poznał nieszczęsny ociec zabitego syna

Zwyczajny pas, który mu oddała Gabryna.

50

I z płaczem Bogu dzięki czynił, że objawił

Mężobójcę, i zaraz piechotę wyprawił,

Która szedszy do miasta, wszytko pobudziła

Pospólstwo i gospodę wkoło obstąpiła.

Tak Zerbin nieszczęśliwy, który spał, bezpieczny,

I tej krzywdy nie czekał, był na ostateczny

Upadek od bezbożnej niewiasty podany,

W prierwospy[1364] od Andzelma grabie poimany.

51

Onej nocy do ciemnej wieże beł wsadzony

I w łańcuchu i w pęcie aż na dno spuszczony.

Jeszcze beło nie weszło słońce, kiedy krzywy

Na zamku wyrok stanął i niesprawiedliwy,

Aby na temże miejscu, gdzie beł wykonany

Zły uczynek, Zerbin beł rano ćwiertowany;

Inszego też opytu[1365] o tem nie czynili:

Dosyć było, że tak pan i wszyscy wierzyli.

52

Nazajutrz, skoro światu pełne mokrej rosy

Ukazała jutrzenka swoje złote włosy,

Wszyscy wyszli, »Niech umrze! niech umrze!« wołając,

Za grzech cudzy niewinnie Zerbinowi łając.

Pospólstwo się do kupy z różnych stron schodziło,

Aby z miasta złoczyńcę w pole prowadziło,

Bez sprawy, bez porządku; Zerbin beł wsadzony

Na małego podjezdka i w pole wiedziony.

53

Ale Bóg, który często niewinnych ratuje

I tych, co mu dufają, w przygodzie pilnuje,

Już mu był tak potężne zgotował obrony,

Że onego dnia pewnie nie miał być stracony.

Trafił się tam cny Orland, który niewinnemu

Królewicowi przyniósł ratunek szockiemu;

Orland widzi moc ludzi, którzy się skupili

I smętnego rycerza na śmierć prowadzili.

54

Miał z sobą Izabellę piękną w onem czesie,

Którą z trafunku nalazł niedawno na lesie,

Córkę króla Galega[1366], od zbójców dostaną

I chwilę u nich w ciemnej jaskiniej chowaną

Potem, jako rozbity okręt zostawiła,

Kiedy go niepogoda morska utopiła,

Samę jednak Bóg dziwnie od śmierci uchował,

Którą barziej, niż duszę swą, Zerbin miłował.

55

Odtąd, jako od zbójców wyzwolona była,

W towarzystwie z Orlandem ustawnie jeździła;

A w on czas, kiedy on lud tak wielki widziała,

Co to było, Orlanda strwożona pytała.

On powiedział: »Ja nie wiem«. Potem ją zostawił

Na górze, a sam się wskok w równinę wyprawił

I ujźrzawszy Zerbina, z pierwszego wejźrzenia

Osądził, że beł rycerz godny poważenia.

56

Przystąpiwszy pyta go, dla której przyczyny

I gdzie go one gęste prowadziły gminy.

On od ziemie podniósszy pochyloną głowę

Tak, że mógł dobrze słyszeć Orlandowę mowę,

Wszytkę prawdę powiadał, jako się toczyła,

Tak dobrze, tak wyraźnie, że to jawna była

Orlandowi z jego słów, że nie beł nic krzywy

I niewinnie miał umrzeć rycerz nieszczęśliwy.

57

Ale skoro usłyszał, że go na noclegu

To potkało u grabie z Wysokiego Brzegu,

Tem beł tego pewniejszy, bo od nieprawego

Trudno się beło czego spodziewać inszego.

Do tego nieprzyjaciel beł jeden drugiemu,

A to dla nienawiści i kwoli dawnemu

I niepojednanemu zaciągowi[1367], który

Beł między krwią z Magance, a krwią z Jasnej Góry.

58

»Rozwiążcie go — zawoła surowemi fuki —

»Albo was pozabijam« — Orland na hajduki.

Jeden, co chciał być śmielszy miedzy niemi, rzecze:

»Niechaj wiem, kto to taki, co tak dobrze siecze?

»A źlećby to tak fukać, kiedyby z szczerego

»Ognia beł, a my z słomy lub wosku miękkiego«.

I biegł z dobytą bronią przeciw francuskiemu

Rycerzowi; on składa drzewo przeciw niemu.

59

Zbroja, którą beł odjął w nocy Zerbinowi

I którą na się włożył, żadnej profosowi[1368]

Obrony, żadnej w on czas nie dała pomocy

Przeciw onej tak wielkiej Orlandowej mocy.

Hełmuć wprawdzie nie przebił, bo był doświadczony,

Uderzył go w policzek grotem z prawej strony;

Ale tak beł ciężki raz, takie uderzenie,

Że zdechł zaraz i poszedł miedzy blade cienie.

60

W jednem biegu i drzewa nie wyjmując z toku,

Drugiemu, co za pierwszem stał na kilku kroku,

Przebił piersi na wylot. Wtem drzewo porzuca,

A wiernej Duryndanie ostatek porucza;

Temu głowę do czysta, jak trzeba, ucina,

A temu ją na poły dzieli i rozcina.

Wielom przeciął gardziele, tak że ich zostało

Sto zabitych; co żywo potem uciekało.

61

Już ich zabił trzecią część, a ostatek goni,

Siecze, kole, dziurawi; żaden się nie broni:

Wszyscy, aby wolniejszy i lżejszy zostali,

Hełmy, tarcze, puklerze, spisy[1369] porzucali.

Jedni w długą[1370], a drudzy poprzek uciekają,

Ci się w dołach, ci w lesie, ci po chróstach tają.

Tak się niemiłosiernie Orland w on dzień stawił,

Że, by mógł, jednegoby żywo nie zostawił.

62

Ośmdziesiąt ich — bo właśnie tak najdzie w Turpinie,

Kto czyta jego księgę — namniej ze sta ginie.

Nakoniec się obrócił po onem pogromie,

Gdzie serce Zerbinowi drżało niewidomie.

Jako mu beł rad Zerbin, by nie wiem jakiemi,

Ja tego nie wyrażę rymami mojemi;

Padłby beł przed niem krzyżem rycerz zawołany,

Ale i na koniu beł i beł skrępowany.

63

Rozwiązał go szlachetny grabia w onem czasie

I pomagał mu zbroję co prędzej wziąć na się,

Odjętą ceklarzowi[1371] dopiero starszemu,

W którą się beł ustroił ku swojemu złemu.

Tem czasem Izabella na dół się spuszczała,

Co beła sama jedna na górze została,

A teraz, skoro bitwy koniec obaczyła,

Spiesząc się, swe piękności z sobą przynosiła.

64

Skoro Zerbin obaczył z blizka twarz nadobną

Pięknej dziewki, rumianej jutrzence podobną,

Której już beł opłakał tak, jako zginionej,

Jako mu sprawę dano, w morzu utopionej,

Tak, jakoby mu lodu w piersi nakładziono,

Drży od wielkiego zimna; ale zimno ono

Prędko beło w gorący ogień odmienione,

Którem mu serce beło nagle rozpalone.

65

By się beł na Orlanda nie oglądał, pewnie

Nie wytrwałby beł zaraz nadobnej królewnie

I obłapiłby ją beł; ale się hamuje,

Bo rozumie, że także Orland ją miłuje.

Krótkie było wesele i jego radości;

Idzie z męki na mękę, z żałości w żałości,

Ciężej mu, że jest w cudzych ręku, bez pochyby,

Niż gdy słyszał, kiedy ją zjadły głodne ryby.

66

Na więtszy żal w ręku ją u tego zastawa,

Któremu on tak wiele powinien zostawa;

Wziąć mu ją nie przystało ani się godziło,

I kto wie, jakoby się to dzieło zdarzyło.

Mniema, żeby to beł grzech sprosny i szkarady[1372]

Dać sobie wziąć tę zdobycz bez boju bez zwady,

A on tak jest powinien grabi, że nic z drogi

Nie uczyni[1373], kiedy mu da szyję pod nogi.

67

Stamtąd dalej jachali cicho i w milczeniu

I stanęli przy jednem przejźrzystym strumieniu.

Zdjął sobie z głowy szyszak Orland utrudzony,

Toż i Zerbin uczynił, od niego proszony.

Skoro w twarz Izabella znajomą wejźrzała,

Z wielkiej radości zbladła i nagle zmartwiała;

Potem się zstaje, jak kwiat śliczny, umoczony

W niepogodę, od słońca z rosy osuszony.

68

Bez względu się żadnego do niego porwała

I u szyje mu wisząc, mocno go ściskała;

Słowa ani przemówi, tylko co na ono

Nagłe poznanie łzami twarz leje i łono.

Orland się ich wzajemnem żądzom przypatruje

Ani inszych dowodów więtszych potrzebuje,

Bo ognie ich miłości jawnie znać dawały,

Że to nie beł nikt inszy, jeno Zerbin śmiały.

69

Skoro się Izabella na słowo zdobyła,

Jeszcze z łez nie oschnąwszy, Orlanda chwaliła,

Jako się z nią obchodził, jako jej ratował

Od śmierci i jako się jej potem zachował.

Zerbin, co Izabellę piękną z swem żywotem

Na jednej szali trzymał, zdumiał się, a potem

Uklęknął na kolana i grabi dziękował,

Że mu dwa jednem razem żywoty darował.

70

Dłużejby się bawili beli dziękowaniem

I wzajemnem przyjaźni swej ofiarowaniem,

By beli nie słyszeli huku w onem czesie,

Który się jem ożywał głośno w blizkiem lesie.

Porwali się do koni i hełmy włożyli

Na głowy, które beli dopiero odkryli;

Ledwie siodeł dopadli, kiedy jadącego

Z lasu ujźrzeli z panną rycerza jednego.

71

Mandrykardem się własnem imieniem mianował,

Który Orlanda wszędzie szukał i szlakował,

Chcąc się zemścić koniecznie króla Manilanda

I Aldzierda, zabitych od grabie Orlanda.

Acz dobrze w tem gonieniu potem beł leniwszy,

Gdy piękną Doralikę otrzymał, pobiwszy

Ułomkiem jesionowem jej ludzi tak siła

Wszytkich zbrojnych: tak dzielność wielka jego była.

72

Mandrykard w one czasy ani myślił o tem,

Aby to miał być Orland; ale poznał potem

Że beł jeden z rycerzów błędnych, co wędrują

Po świecie i siły swej i szczęścia próbują.

Na Zerbina mniej patrzał poganin surowy,

Ale grabię obejźrzał od stopy do głowy,

Potem przypatrzywszy się każdemu znakowi,

»Tyś to, którego szukam!« rzecze Orlandowi.

73

»Już to dziesięć dni wyszło, jako cię szlakuję,

»Jako cię i tam i sam szukam i pilnuję,

»Pobudzony twą sławą, która się rozniosła

»O tobie i obozu pod Paryżem doszła,

»Że jeden tylko uszedł w niedawnej potrzebie

»Z tysiąca, którzy beli zabici od ciebie,

»Żeś na głowę lud wszytek z Norycyej pobił

»I ludzie z Tremeseny i cudaś porobił.

74

»Puściłem się za tobą zaraz onej doby,

»Abym się z tobą spatrzył[1374] i znał cię z osoby,

»l wiem, żeś to ty właśnie: znaki cię wydają

»Na zbroi, które wszytkie na cię się zgadzają.

»I choćbyś nie miał znaków, choćbyś się, przebrany,

»Utaić chciał między stem, abyś beł nieznany,

»Samaby mi cię postać surowa wydała

»I żeś ty jest, nie inszy, jawnie ukazała«.

75

»Znać po tej samej sprawie i po twojej mowie,

»Żeś jakiś rycerz wielki — Orland mu odpowie —

»Bo w ladajakiem sercu żądze tak wspaniałe

»Nie zwykły nigdy bywać i tak okazałe.

»Iż mię szukasz, chcąc ze mną przyść do znajomości,

»I z wierzchu mię i zewnątrz[1375] poznasz bez trudności

»I co jeno chcesz po mnie, na wszytkom gotowy:

»Ato, żebyś mię poznał, hełm zdejmuję z głowy.

76

»Skoro mię z twarzy poznasz, potrzeba drugiemu

»Zamysłowi też dosyć uczynić twojemu,

»Abyś się ze mną w boju spatrzył i skosztował[1376]

»I abyś rzeczą samą poznał i sprobował,

»Jeśli się z męstwem zgodzi ta moja postawa,

»Co dopiero ukaże Marsowa rozprawa«.

Powie na to poganin: »Co się tknie pierwszego,

»Nie potrzebuję więcej: pódźmy do drugiego.«

77

Stojąc od niego na trzy lub na cztery kroki,

Patrzy mu pilnie Orland na łęk i na boki;

U łęku nic nie wisi, buławy i toku

I koncerza nie widzi i miecza u boku.

Pyta, jeśli się trafi, kiedy z drzewem goni,

Że chybi, jakiej inszej zwykł używać broni.

Odpowie mu Mandrykard na ono pytanie:

»Siłam ich tak zwojował; nie twe to staranie.

78

»Uczyniłem przysięgę dawno Makonowi[1377],

»Póki szable nie wydrę gwałtem Orlandowi,

»Nie nosić inszej broni i dla tego za niem

»Wszędzie jeżdżę, abym ją w boju wygrał na niem;

»A przysięgęm uczynił w ten czas, kiedym swoję

»Głowę okrył tem hełmem i wziął na się zbroję

»Hektorowę; jego to zbroja z tą przyłbicą,

»Który, jako miał umrzeć, już tysiąc lat liczą.

79

»Szable mi do całego, którą ukradziono,

»Rynsztunku nie dostaje; tak jednak mówiono,

»Że ma być u Orlanda, dla tego tak śmiały,

»Dufając jej, dla tego tak bywa zuchwały.

»Ale jeśli mi się go trafi naleźć, tuszę,

»Że mu nie tylko szablę, ale wezmę duszę,

»I chcę się zaraz pomścić rodzica swojego,

»Agrykana, od niego srodze zabitego.

80

»Orland go zdradą zabił, nie mógł też inaczej,

»Którego ja — lecz o tem niechaj milczę raczej«.

Ale grabia nie milczał: »Łżesz i ty i każdy,

»Co to mówi, i tegom dowieść gotów zawżdy;

»Ato Orland przed tobą, co go szukasz, stoi.

»Zabiłem Agrykana tak, jako przystoi,

»Ato i szabla, którą, jeśli męstwem kupisz,

»Będzie twoja, jeśli mnie z niej gwałtem obłupisz.

81

»A choć jest własna moja, atoć jej nie bronię,

»Ale się pierwej w boju masz rozpierać o nię;

»Powieszę ją na drzewie: niech nie będzie moja,

»Dokąd się nie rozprawiem, ale ani twoja:

»Jeśli mię ty zabijesz, lubo też poimasz,

»Szablę sobie zarazem weźmiesz i otrzymasz«.

To mówiąc, Duryndmę odpasował sobie

I na małem ją drzewku wieszał w onej dobie.

82

Już się oba od siebie nie bez gróźb i fuku,

Oddalili jako na pół strzelenia z łuku,

Już oba przeciw sobie konie wypuszczają

I kolą je bojcami i wódz nie wściągają;

Już oba kopiami wielkiemi w się mierzą,

Na ostatek się w hełmy, w twarz prawie uderzą.

Drzewa onych tak ciężkich razów nie strzymały

I na tysiąc trzask poszły i w niebo leciały.

83

Musiały drzewa, groty musiały pomylić,

Bo się sami rycerze nie chcieli nachylić;

Znowu się wielcy gońcy do siebie wracają

Z ułomkami, co całe po gałki zostają.

Tak rycerze przywykli mieczom i żelazu,

Złamawszy wielkie drzewa do piewszego razu,

Jako chłopi, kiedy się lub o łąki wadzą

Lub o rolę, z kijami dalszy bój prowadzą.

84

Ale i te ułomki niedługo jem trwały

I do uderzenia się czwartego spadały;

A skoro się potłukły one małe części

Wielkich drzew, nie mieli nic krom palców a pięści.

Gdziekolwiek ręką dojdzie — tak ich jadowity

Gniew zagrzewa — drą blachy i rwą gęste nity;

Nie tak kleszcze rwą mocno, nie tak biją młoty,

Kiedy swe odprawują kowale roboty.

85

Nie wie, jako bój skończyć Sarracen gniewliwy

Z uczciwem swem, który beł tak barzo szkodliwy;

Głupie się tam czas traci, kiedy z każdej strony

Więcej cierpi, co bije, niżli uderzony.

Poszli z sobą w cieśniejszą[1378], wtem poganin ściskał

I mocno do swych piersi Orlanda przyciskał,

Wierząc, że mu uczyni, jako Anteowi

Herkules cny uczynił beł zapaśnikowi.

86

Bierze go w pas i to go wielkiemi siłami

Pchnie od siebie, to go zaś potargnie rękami

Do siebie i biedzi się i z niem się morduje

I co się z wodzą jego dzieje, nie pilnuje.

Orland się, jako może, na siedle opiera

I fortelów swych patrzy i sam się w się zbiera

I ściągnie rękę jego koniowi do grzywy

I zedrze uzdę z niego, końca boju chciwy.

87

Wszytką siłą poganin chce się o to kusić,

Aby go z konia zwalić, aby go udusić;

On się nie da nachylić i sam w się zebrany,

Konia jako najmocniej przyciska kolany.

Ale tak beł targaniec od pohańca tęgi,

Że się grabi u siodła zerwały popręgi;

Ledwie Orland postrzega, że już jest na ziemi,

I ściska jeszcze siodło kolany mocnemi.

88

Z takiem grzmotem spadł grabia, z siodłem obalony,

Jaki czyni zbrój pełny wór, z góry zrzucony.

Koń, który beł bez uzdy, bez munsztuka w gębie

I już nie czuł żadnego hamulca na zębie,

Porwie się wielkiem pędem, drogi nie pilnuje

Ani gdzie las, gdzie równia, gdzie dół, upatruje;

I strachem przerażony, oślep w onem czesie

Bieży i niewściągniony Mandrykarda niesie.

89

Doralika widząc już swego miłośnika

Daleko i bojąc się stracić przewodnika,

Ostrogi w bok swojemu koniowi włożyła

I za niem się skwapliwa przez pole puściła.

On gniewliwy na konia woła i pięściami

I karze go po bokach obiema nogami

I łaje mu, jakby miał rozum; lecz im więcej

Fuka nań i bije go, tem on bieży pręcej.

90

Koń, który beł lękliwy, mija proste drogi

I bieży w przek i sobie nie patrzyna nogi;

Już zbiegł z milę i jeszcze dalejbybeł bieżał,

Bybeł nad rów głęboki jeden nieprzybieżał,

Wktóry oba we wszytkiem biegugiowpadali,

Choć tam sobie kobierca beli nie posłali.

Atoli jako jego dobre szczęście chciało,

Mandrykardowi się tam nic złego nie zstało.

91

Musi stanąć, musi się koń w rowie zasadzić,

Ale go trudno bez wódz[1379], bez uzdy prowadzić.

Łaje, bluźni, przeklina Tatarzyn gniewliwy

I trzyma go rękami za włosy u grzywy;

Nie wie, co ma z nim czynić, a wtem Doralika:

»Uzdę mojego — rzecze — weź jednochodnika[1380],

»A włóż na swego konia, bo ten mój jest wolny

»I w uździe i bez uzdy namniej nie swowolny«.

92

Ale się pohańcowi ona rzecz nie zdała,

Aby jachać bez uzdy Doralika miała;

Atoli nań fortuna tak łaskawa będzie,

Że się prędko gdzie indziej na uzdę zdobędzie.

Z trafunku biegła pędem tamtędy Gabryna,

Która skoro zdradliwie wydała Zerbina,

Uciekała tak, jako wilczyca strwożona,

Od myśliwców z ogary i z charty goniona.

93

Oneż właśnie na sobie w on czas miała stroje,

Młode i nieprzystojne sobie i nieswoje,

Które beła niedawno Marfiza zewlokła

Pinabellowej paniej i w nię ją oblokła;

Tejże konia pod sobą miała, nad którego

Trudno było na świecie naleźć gdzie lepszego.

Prędko jakoś i nagle na pohańca wbiegła

Gabryna, że ani się, że tam stał, postrzegła.

94

Śmiała się Doralika i Mandrykard srodze,

Gdy w pięknem, w młodem stroju ujrzeli na drodze

Szpetną babę, co się już beła przestarzała

I twarz, jako koczkodan albo małpą, miała.

Poganin jej uzdę wziąć z jej konia zamyśla

Na swój koń i prędko się na tę rzecz namyśla;

Zdarszy z jej konia uzdę, zatnie go wodzami

I okrzyknie i pędzi zjętego strachami.

95

On ucieka, co jeno mocy ma, i niesie

Babę, co z strachu zdycha wielkiego, po lesie,

Po górach, po równinach, po wielkich padołach,

Po skałach, po kamieniu, po chróście, po dołach.

Ale mi nie tak wiele na babie należy:

Orlanda pewnie dla niej mój rym nie odbieży,

Który sobie powoli mocno powiązane

Zawlókł w siodło niedawno popręgi zerwane.

96

Wsiada znowu na konia i oczy obraca,

Patrząc, jeśli się na zad poganin nie wraca;

Ale iż go nie widzi i długiem czekaniem

Na miejscu nic nie sprawi, chce się puścić za niem.

Tako beł obyczajny, nie myśli odjechać,

Nic nie mówiąc, i nie chce dawnego zaniechać

Obyczaju i żegna bez długiej przemowy

Izabellę z Zerbinem łagodnemi słowy.

97

Żałował barzo Zerbin, barzo żałowała

Izabella odjazdu jego i płakała;

I on i ona się z niem jachać napierali,

Nie chciał Orland i prosił, aby tam zostali,

I tę wymówkę nalazł, że mu się nie godzi,

Co za nieprzyjacielem szukać go wychodzi,

Brać z sobą towarzysze, aby podejźrzany

W tem nie beł, że od niego chce być ratowany.

98

Prosił Orland, kiedy się już rozjeżdżać mieli,

Aby poganinowi to odpowiedzieli,

Jeśli ich pierwej potka — tak się on jem sprawi —

Że się jeszcze w tem kraju przez trzy dni zabawi,

A że z tamtego kraju prosto się obróci

Do obozu i nazad do wojska się wróci,

Do wojska lilij złotych[1381], a to, aby o niem

Wiedział wszędzie, gdzieby chciał znowu boju po niem.

99

I to i każde insze jego rozkazanie

Obiecali wykonać, które włoży na nie.

Tak się stamtąd rycerze oba w onej chwili,

Zerbin w tę, Orland w owę stronę, obrócili.

Grabia wziął Duryndanę pierwej, co wisiała

Na drzewie i zwyciężcy w nagrodę iść miała,

I przypasał ją na bok; potem koniem ruszył

Tam, kędy Mandrykarda naleźć sobie tuszył.

100

Ale iż beł pohańca zniósł koń z prostej drogi,

Zbywszy munsztuka, między ciernie, między głogi,

Dwa dni daremnie jeździł grabia tamtem krajem,

Nie mogąc się z niem potkać żadnem obyczajem

I dowiedzieć się o niem; a wtem na zielonej

Łące, zielem i kwieciem pięknem ozdobionej,

Ujźrzał zdrój kryształowy, z tej i z owej strony

Pięknem, rozlicznem drzewem wkoło otoczony.

101

Południe wiatrek mały czyniło nagiemu

Pasterzowi i bydłu już napasionemu,

Którem i Orland w on czas zwolna beł chłodzony,

Zbroją, hełmem i tarczą wielką obciążony.

Tu zsiadł dla odpoczynku w ciężkie letnie znoje,

Lecz miasto odpoczynku, wielkieś niepokoje

Nalazł w on dzień nieszczęsny, Orlandzie nieboże,

Tak wielkie, że ich pióro wypisać nie może.

102

Obracając się wkoło, widzi popisane

Na skórach różne drzewa i pokarbowane;

Skoro okiem przebieżał od sęka do sęka,

Poznał, że to boginiej jego własna ręka.

To miejsce było jedno z tych, kędy wieczorem

I z rana na przechadzki częstokroć z Medorem

Angelika z blizkiego domu więc chadzała,

Kiedy z niem u pasterza ludzkiego mieszkała.

103

Angelikę z Medorem pospołu związanych

Stem węzłów i na stu miejsc widzi napisanych;

Ile słów, raczej liter, tyle goździ było,

Któremi mu się serce żałosne dzieliło.

Wynajduje sposobów sto, żeby nie wierzył

Temu, czemu na wielki żal swój już uwierzył,

I przymusza się wierzyć, że to insza była

Angelika co w drzewie imię swe wyryła.

104

Potem mówi: »Wżdyć ja znam to pismo: czy mało

»Tego było, co mi się widzieć go dostało

»I czytać? Może też być, że może zmyśliła

»Tego Medora tylko i mnie tak okrzciła«.

Tem fałszywem mniemaniem myśli rozrywając,

Stał, sam na się fortelów i zdrad używając

W nadziei, na którą się w dowcipie zdobywał

I sam siebie umyślnie i chcąc oszukiwał.

105

Ale im więcej gasi ono podejirzenie,

Tem je barziej odżywia i puszcza w płomienie,

Nie inaczej, jako ptak nieostrożny, który

W sieć rozpiętą albo w lep trafi lipki pióry,

Im więcej macha, chcąc się ratować, skrzydłami,

Tem się więcej uwikle i mota wiciami.

Potem tam przydzie, gdzie się góra zakrzywiała

Nakształt łuku, skąd struga piękna wynikała.

106

Pierwsze weście zdobiły około krynice

To bluszcze krzywonogie, to błędne[1382] macice.

Tu więc w nagorętsze dni szczęśliwi chadzali

Miłośnicy i zwykłych wczasów zażywali;

Tu więcej, niż gdzie indziej, wnątrz i każda strona

Zwierzchnia pięknej jaskiniej miała ich imiona,

Częścią wapnem, a częścią krętą[1383] napisane,

Częścią końcem ostrego noża zrysowane.

107

Wnidzie tam, zjęty żalem i serdeczną męką,

I ujźrzy w pierwszem weściu Medorową ręką

Wiersze w rzędy złożone, a takie się zdały,

Jakoby się dopiero beły napisały,

O swych wielkich rozkoszach, których więc zażywał,

Kiedy tam z Angeliką dla chłodu chodzywał[1384];

Skład beł w swojem języku przyrodzonem złożył,

1wierzę, że beł piękny, jam go tak przełożył:

108

»Piękne drzewa! zielone mchy! przejźrzyste wody!

»I ty, piękna jaskini, ciemna z twemi chłody!

»Gdzie króla Galafrona córa zawołana,

»Angelika, od wielu próżno miłowana,

»Naga na moich ręku częstokroć leżała,

»Za ten wczas, którym tu miał, gdyśwa tu chadzała,

»Nie mam wam co ja, Medor ubogi, darować,

»Jeno was wiecznie chwalić, jeno wam dziękować

109

»I prosić wszytkich, którzy miłości skusili,

»Którzyby się tu kiedy z przygody trafili,

»Lub rycerz lub biała płeć, luboby się stawił

»Z blizka lubo z daleka, aby błogosławił

»Drzewa, zioła, jaskinią, chłody, wody żywe;

»Miejcie słońce i miesiąc i nieba życzliwe,

»Niechaj wam wszytkie nimfy tych krajów sprzyjają,

»Niech was trzody, niechaj was pasterze mijają!«

110

W arabskiem to języku w weściu u jaskinie,

Który grabia tak umiał, jako po łacinie,

Jak beło napisano, wszytko wyrozumiał,

Bo ten język tak dobrze, jak swój, grabia umiał.

I często przejeżdżając pogańskie narody,

Nieraz przez to uchodził nieszczęścia i szkody;

Ale niech się nie chlubi, że mu się przygodził

Na on czas, bo mu teraz aż nazbyt zaszkodził.

111

Raz, dwa, trzy i czterykroć czyta przykre rymy,

Przykre rymy i różne tworzy w głowie dymy,

Myśląc, aby tam beło to pismo nie było,

Ale próżno; pismo się namniej nie mieniło,

I coraz tak go gryzły żale niepojęte,

Mdłe serce zimną ręką czuł w sobie ujęte;

Na ostatek myśl i wzrok w popisane skały

Tak wlepił, że się i sam zdał być skamieniały.

112

Ledwie co żywy został: tak się był onemu

Wszytek dał w moc, nieszczęsny, żalowi wielkiemu —

Temu, który doświadczył, dać wiarę możecie,

Że nad tę niemasz więtszej żałości na świecie —

Broda mu na pierś spadła, czoło pochylone

Z pierwszej swojej śmiałości beło obnażone;

Nie mógł mieć w onej swojej tak ciężkiej żałości

Słów na skargi, a na płacz łez i wilgotności.

113

Nakoniec ciężka żałość wewnątrz w niem została,

Która nazbyt skwapliwie z niego wypaść miała,

Jako woda zostawa w naczyniu u szyje

Ciasnem, wewnątrz brzuchatem, gdy kto z niego pije;

Bo skoro je tylko dnem wywróci do góry,

Wilgotność, co chce gwałtem prędko wypaść z dziury,

W onej się ciasnej drodze trudni i zachodzi

Sama sobie i ledwie kroplami wychodzi.

114

Skoro kęs przyszedł k sobie, myśl jego troskliwa

Rozbiera, jako mogła ta rzecz być fałszywa;

Że ktoś chciał jego pannę osławić, tak tuszy,

Dawając mdłej pociechę jakąkolwiek duszy,

Albo mu to niechętny jemu ktoś z zazdrości

Wyrządził, aby umarł od wielkiej żałości;

Dziwuje się, nieznośną w sercu cierpiąc mękę:

Ktokolwiek beł, tak dobrze wyraził jej rękę.

115

Mając tej kęs nadzieje i słabej otuchy,

Zagrzewa w sobie trochę oziębione duchy

I wsiada utrapiony na Bryliadora,

Kiedy mroki spadały ciemnego wieczora.

Jedzie dalej i ujźrzy z dachów dymy gęste,

Kurzące się i słyszy psów szczekanie częste

I ryk krów, co się z paszy do domu wracały,

I jedzie do noclegu, smętny i zbolały.

116

Zsiadszy z Bryliadora, mówi parobkowi

Onego domu, aby obrok dał koniowi;

Ten mu zbroję zewłóczy, ten bót ciągnie z nogi,

Ten szyszak, ten mu złote chędoży ostrogi.

Prawie do domu trafił, kędy leżał ranny

Medor i taką łaskę miał potem u panny.

Łóżka chce, nie wieczerzy Orland utrapiony,

Żałością, nie potrawą inszą nakarmiony.

117

Im więcej odpoczynku szuka i pokoju,

Tem więtszy ma niepokój: widzi na podwoju,

Po ścianach i po oknach, gdzie obróci oczy,

Pisma przykre, przyczynę swej ciężkiej niemocy.

Chce pytać i zaś milczy i język hamuje

I wszelakie sposoby sam w sobie najduje,

Aby ona rzecz, co aż nazbyt jasna była,

Mgłą się, żeby mniej cierpiał, jaką zasłoniła.

118

Nie wskórywa, choć myśli oszukiwa swoje,

Choć nie pyta, bo ściany, okna i podwoje

Nie milczą; wtem coś złego przyniosło pasterza,

Który widząc tak barzo smętnego rycerza,

Aby go uweselił, aby go rozruchał,

Historyą, której więc niejeden rad słuchał,

Której grabia umyślnie i chcąc nie chciał badać,

Ni z tego ni z owego począł mu powiadać,

119

Jako na Angeliki prośbę dał nadobnej

Złożenie[1385] w jednej swojej komorze osobnej

Medorowi, który beł okrutnie raniony,

Jako potem beł prędko przez nię wyleczony

Z onej rany tak wielkiej, jako potem ona

Sama beła od srogiej miłości zraniona,

Jako ogniem tak barzo gorącem pałała,

Że miejsca samej sobie już nie najdowała;

120

Jako nie dbając, że się zacnie urodziła

I że namocnjejszego króla córką była

Z królów wschodnich, zagrzana miłością szaloną,

Chudemu się drabowi uczyniła żoną.

Tem skończył historyą, że wyszedł na progi

I zawoławszy, kazał przynieść klejnot drogi,

Który mu Angelika, nagradzając wczasy

W jego ubogiem domu, dała w one czasy.

121

Siekierą był on koniec pasterzowej mowy,

Która mu właśnie szyję odcięła od głowy,

Skoro się nad niem sroga miłość napastwiła

I tak się go ciężkiemi razami nabiła.

Chce w sobie żal utaić, ale nie pomoże,

Tak się sili, że gwałtem strzymać go nie może;

Przez wzdychanie z ust, przez łzy z oczu, choć go dusi

Wypuścić go, rad nierad, nieszczęśliwy musi.

122

A kiedy mógł popuścić wodze swej żałości,

Zostawszy jeden tylko sam na osobności,

Z oczu zaczerwieniąłych, wziąwszy twarz na rękę,

Puszcza na dół na piersi niewstrąconą rzekę.

Przewraca się a stęka, na miejscu nie może

Leżeć i w częste koła zwiedza wszytko łoże;

Ale je tak najduje twarde i kolące,

Jako kamienie, jako pokrzywy gorące.

123

Kiedy tak cierpiał one tęsknicę i cknienia[1386],

Przyszło mu jakoś na myśl, że okrom wątpienia

Na tem łóżku, na którem leżał, z swem sypiała

Gamratem[1387], gdy tam dziewka niewdzięczna mieszkała.

Tak mu zarazem brzydkie i zmierzłe zostaje

I tak się z niego prędko porywa i wstaje,

Jako prędko Jcosiarz, co na sen zawrze oczy,

Widząc węża na trawie podle siebie, skoczy.

124

W takiej ma nienawiści on dom, ono łoże

I pasterza samego, że wytrwać nie może

Dotąd, ażby wszedł księżyc, lub ażby ubrany

W światło Febus dzień przyniósł albo świt rumiany;

Oblecze się we zbroję i konia wywiedzie

I do lasa w gęstwinę co nawiętszą jedzie,

I jeśli kogo niemasz, w koło się obziera

I strasznym wyciem bramę żalowi otwiera.

125

I kiedy słońce świeci i kiedy się kryje

W oceanie, ustawnie woła, krzyczy, wyje;

Strzeże się i miast i wsi i na miejsca bieży

Nieludne i na ziemi i pod niebem leży

I sam się sobie często niezmiernie dziwuje,

Jako mu się tak wiele łez w oczu najduje,

Jako tak często wzdychać może i tak w onem

Z sobą samem rozmawia płaczu niewściągnionem:

126

»Nie są to już więcej łzy, które z podziwieniem

»Leję z oczu ustawnie tak żywem strumieniem.

»Tak wielkiemu żalowi łzy nie wydołały

»I ledwie w połowicy beł, gdy ciec przestały:

»Wilgotność to żywotnia, ogniem wypędzona,

»Drogą, która do oczu wiedzie, wypuszczona,

»Ucieka, której leją tak wielki dostatek,

»Że mi żałość i żywot weźmie na ostatek.

127

»Wzdychania, które w onych mękach znać dawają,

»Nie są pewnie wzdychania; nigdy nie bywają.

»Takie wzdychania, bo te na czasy próżnują:

»Mnie ustawicznie moje męki prześladują.

»Miłość to ten wiatr czyni, która mię ogniami

»Pali, które rozżarza, machając skrzydłami.

»Twój to cud, o miłości, że choć mię tak palisz

»I w ogniu zawsze trzymasz, nigdy mię nie spalisz.

128

»Nie jestem tem, czem się zdam z twarzy: już nieżywy,

»Już dawno jest pod ziemią Orland nieszczęśliwy;

»Jego go niewdzięcznica, która go zdradziła,

»Nie strzymawszy mu wiary, okrutnie zabiła.

»Jam jest tylko jego duch, ale rozdzielony

»Od niego, ustawicznie w tem piekle męczony

»Przy jego cieniu, który sam został na świecie,

»Przykład wam, co w miłości nadzieję kładziecie«.

129

Całą noc grabia błądził tam i sam po lesie,

Aż jednem razem zły go los jego przyniesie,

Kiedy się rozdniewało tam, gdzie beła jama,

W której przykre wydrożył Medor epigrama[1388].

Krzywda ta, która w skale wrysowana była,

Tak go boli i tak go srodze zapaliła,

Żeby się beł na żądzą inszą wtem nie zdobył

Krom gniewu a wściekłości, a wtem szable dobył,

130

Posiekł pisma, porąbał krzywdy pełne skały

Tak, że pod niebo małe kamienie leciały.

Nieszczęśliwa jaskinia, miejsca nieszczęśliwe,

Które miały na sobie napisy dotkliwe,

Już wiecznie nie użyczą trzodzie swoich cieniów

I pasterzom na ulgę słonecznych promieniów;

I źrzódło, że tak jasne beło, nie pomogło

I bezpieczne od gniewu jego być nie mogło.

131

Czego jeno mógł dostać, trawy, ziemie, kłody,

Gałęzie i kamienie ciskał w piękne wody

I zmącił je ode dna, że były nieczyste,

I plugawe, bywszy tak przedtem przeźrzoczyste.

Nakoniec spracowany, kiedy go już siły

Wszytkie, wielką zwątlone pracą, opuściły

I więcej się z wściekłością jego nie zgadzały,

Padł na ziemię i leżał w znak, zapamiętały.

132

Padł na ziemię, jakom rzekł, i w znak się wywróciły

Nie mówi nic, tylko wzrok ku niebu obrócił;

Tak nie jedząc i nie śpiąc, trzy dni i trzy nocy

Leżał, nie dając zmysłom zemdlonem pomocy.

I tak go ona żałość niezmierna trapiła,

Że go nawet rozumu wszytkiego zbawiła;

Czwartego dnia od wielkiej wściekłości porwany,

Rozdarł zbroję na sobie, z zmysłów już obrany.

133

Daleko wielka tarcza, dalej hełm i przedni,

Dalej jeszcze na ziemi blach[1389] leży pośledni[1390];

Porozciskał i zbroję i wszytko oręże[1391],

To w trawę, to na rolą, to między gałęzie.

Potem na sobie zdrapał wszytkie spodnie szaty

Inagie piersi i brzuch ukazał kosmaty

I wpadł w takie szaleństwo, że — ktoby to pisał,

Co czynił! — straszliwszego nikt nigdy nie słyszał.

134

W taką wściekłość, w szaleństwo tak niewymówione

Wpadł, że mu wszytkie zmysły zostały zaćmione;

Jeszcze dobrze, że szable nie wziął, bo co wiedzieć,

Czegoby beł nie zrobił; acz, mamli powiedzieć,

Co jest, nic mu nie beło po niej do cudownej

Jego mocy i siły jego niewymownej.

Ukazał to tam zaraz, gdy jednem trząśnieniem

Wyrwał z ziemie wysoką sosnę i z korzeniem.

135

Wyrwał i inszych kilka tak, jakoby krzaki

Jakie beły albo kopr albo anyż jaki;

Toż uczynił niezłomnem dębom i jesionom

I bukom i topolom i świerkom i klonom.

Jako ptasznik rwie zielsko, pokrzywy, konopie,

Kiedy pole uprząta na sieć przy wąkopie[1392]

Lub przy chróście, tak właśnie on czynił z wielkiemi

Drzewami, ogromnemi i wystarzałemi.

136

Wieśniacy porzuciwszy w polu swe roboty

I pasterze swe trzody, tam, gdzie wielkie grzmoty

I huk niewymówiony z daleka słyszeli,

Stąd i zowąd krokami wielkiemi bieżeli. —

Ale iżem przedłużył i barzo się boję,

Abym się nie uprzykrzył komu, niech tu stoję;

O tem jego szaleństwie ostatek zostawię

Na drugą pieśń, a teraz niechaj was nie bawię.

Koniec pieśni dwudziestej trzeciej.

XXIV. Pieśń dwudziesta czwarta

Argument

Zerbin Odorykowi złemu jego winę

Odpuszcza, za pokutę dawszy mu Gabrynę;

Potem chcąc bronić szable Orlanda mężnego,

Ginie, zabity ręką króla tatarskiego;

Izabella go płacze. Pojedynek zwodzą

Mandrykard i Rodomont, potem się rozchodzą,

Aby Agramantowi prędko pomoc dali,

Którego już w obozie naszy dobywali.

Allegorye

W tej dwudziestej czwartej pieśni w Zerbinie, który się z Mandryardem bije i nakoniec zabity zostawa, jako na wielu inszych miejscach w tej książce, chce autor ukazać ludziom chrześcijańskiem zły i niepobożny zwyczaj pozwolenia wolnego placu do pojedynku dlatego, aby się mogło przezeń poznać, kto ma sprawiedliwą, a kto niesprawiedliwą, gdyż to nie jest nic inszego, jeno upojnie przez tak zły śrzodek kusić Boga, który wielekroć z przyczyn od nas niepojętych dopuszcza na dobrych, że się jem źle dzieje i że niewinnie cierpią, choć się strzegą, wszelakiego niebezpieczeństwa, nie tak, jako owi czynią, którzy alba ze złości albo z hardości albo z próżnej chwały albo z jakiej złej inszej dyspozycyej dobrowolnie wdawają się w jawne niebezpieczeństwa pojedynków.

1. Skład pierwszy

Kto wpadnie w lep miłości, niech wyrwie co pręcej

Skrzydła i niech się strzeże, by w niem nie lgnął więcej;

Bo według mądrych ludzi — jakoż podobieństwo —

Miłość każda jest jawnie wyraźne szaleństwo;

I choć nie każdy z mózgu oszaleje taki,

Jako Orland, musi mieć szaleństwa znak jaki.

Aza to nie szaleństwo, kiedy dla drugiego

Ginę i w niwecz siebie obracam samego?

2

To szaleństwo jednoż jest, co wam rozum bierze,

Chocia ma różne skutki i nie w jednej mierze

Zawsze stoi, i jest tak, jak las wielki, kędy

Kto się trafi, pomylić i wpaść musi w błędy,

Ten z owę, ten z tę stronę z drogi ustępuje;

Tem zamknę, że kto sobie miłość tak smakuje,

Że się w niej i starzeje, nie rzekę, obucha,

Ale godzien przynamniej kluzy[1393] i łańcucha.

3

Ale mi rzecze który: »Czemu nas strofujesz

Z tego grzechu, a sam się inaczej sprawujesz?«

Tak powiadam, że i ja widzę swe błazeństwo,

Kiedy mię na jaki czas opuści szaleństwo,

I staram się i tuszę, że tej prędko zbędę

Choroby i na pierwszy rozum się zdobędę;

Ale ten wrzód tak prędko nie schodzi, bo ciało

Już się prawie do samych kości zepsowało.

4

Jużeście to słyszeli, jako nieszczęśliwy

Grabia zmysłów pozbywszy, wielkie czynił dziwy,

Jako zbroję i szaty, które miał na sobie

I szablę porozciskał różnie[1394] w onej dobie,

Jako jesiony, sośnie[1395], dęby powyrywał,

Jako na grzmot, który się daleko ożywał,

Dziwować się pasterze przybiegli strwożeni,

Od złej gwiazdy albo swych grzechów pociągnieni.

5

A widząc wielkie drzewa, z korzeńmi wyrwane,

I siły u szaleńca niewypowiedziane,

Uciekać chcą, jeno że nie wiedzą, gdzie, sami,

Jako się trafia zdjętem nagłemi strachami.

Ujźrzawszy je szaleniec, z miejsca się porywa

Wielkiem pędem i głowę jednemu urywa,

Tak, żeby drugi trudniej urwał niewątpliwie

Lub jabłko na jabłoni lub śliwę na śliwie.

6

I za nogę wziął trupa onego bez głowy

I miał go za buławę szaleniec surowy;

Drugiem dwiema wyprawił na oczy sen wieczny,

Z którego się nie ockną aż w dzień ostateczny.

Inszy wszyscy, co mieli na bieg prędsze nogi,

Uciekali tam i sam pędem w różne drogi.

Bieżałby beł za niemi jeszcze dalej śladem,

Jeno że się obrócił i udał się zadem.

7

Oracze mając przykład świeży przed oczami,

Zostawują swe pługi i radła z bronami,

Na kościoły, na domy śpiesznie uciekają,

Kiedy widzą, że drzewa mało pomagają,

I patrzają z wysoka, jako mocną pięścią,

Paznokciami, zębami częścią woły, częścią

Konie tłucze i kąsa i musi być przedniem

Zawodnikiem[1396] koń, który może uciec przed niem.

8

Widzieć było i słyszeć, jako do gromady

Bieżały wsi przyległe i bliższe osady;

Rozlega się wszędzie dźwięk rogów, trąb drzewianych[1397],

Ale najbarziej słyszeć głos dzwonów śpiżanych[1398].

Tysiącami jedni z gór na dół z koszturami,

Z siekierami, z kosami krzywemi, z rożnami,

Drudzy z dolin na górę biegli w onej chwili,

Aby na szalonego razem uderzyli.

9

Jako kiedy na słonem brzegu w niepogodę

Rusza Auster podległą niepokojom wodę,

Pierwsza zda się, że tylko igra i żartuje,

Druga się już, niż pierwsza, więtszą ukazuje,

Trzecia więtszą, niż druga, i dalej zasiąga,

I więcej się po piasku leje i rozciąga:

Tak się właśnie na on czas tłuszcza pomnażała,

Która z gór na Orlanda i z dolin bieżała.

10

Dwadzieścia ich zadławił, co naprzód przypadli

Bez sprawy, bez porządku i w ręce mu wpadli;

A to jem pokazało jawnie, że z daleka

Lepiej od szalonego stać było człowieka.

Nie mogli mu zaszkodzić nic a nic, bo ciało

Orlandowe mieczów się i ran nie bojało[1399]

Dla łaski, którą mu dał Stworzyciel z tej miary,

Aby lepiej mógł bronić Jego świętej wiary.

11

By beł mógł Orland umrzeć, chłopstwo, co nań biło,

Niewątpliwa, żeby go tam było zabiło;

Ale go wieczne nieba tak udarowały,

Że bez zbroje, bez broni, mógł być zawżdy śmiały.

Już też tłum ustępował i na zad uchodził,

Widząc, że mu żaden sztych, żaden raz nie szkodził;

On też, kiedy się wszyscy rozbiegli, powrócił

Od chłopstwa i do wsi się co bliższej obrócił.

12

We wsi niemasz nikogo: i wielcy i mali,

Ujęci wielkiem strachem, precz pouciekali.

Było tam dosyć potraw podłych i niedrogich,

Jako to u pasterzów i chłopków ubogich;

Tam żołędzia od chleba nie rozeznywając

I żołądek tak dawno wypróżniony mając,

W tem, co zastał surowe lub było warzone,

Utopił zaraz ręce i zęby zgłodzone.

13

Stamtąd błądząc po onem okolicznem kraju,

Gonił ludzie i zwierze różnego rodzaju;

Nieraz w biegu na lesie jelenia dotrzymał,

Nieraz lub sarnę lubo zająca poimał;

Nieraz się z niedźwiedziami i wieprzmi dzikiemi

Mocował i gołą je ręką kładł na ziemi

I ich mięsem i siercią brzuch osurowiały[1400]

Napełnił i żołądek posilił zgłodniały.

14

Tak po wszytkiej Francyej nie zahamowany

Biegał, aż na jeden most trafił, zbudowany

Przy jednej wielkiej wieży, która zbyt wysoka

Beła; pod mostem rzeka płynęła głęboka,

Rzeka, co oba brzegi miała z twardej skały

Przykre i niedostępne — ale na czas mały

Grabię Orlanda w jego szaleństwie zostawię,

A królewicem szockiem teraz się zabawię.

15

Zerbin, skoro go Orland samego zostawił,

Małą chwilę na onem miejscu się zabawił,

Potem konia obrócił w Orlandowę kolej

I jachał sobie za niem z lekka i powolej.

Jescze beł nie ujachał mile, gdy z daleka

Ujźrzał przywiązanego do konia człowieka,

Około którego szli jacyś niepoznani

Dwaj rycerze, a oba we zbroje ubrani.

16

Ale skoro beł bliżej, poznał go, poznała

I Izabella, która obok z niem jachała;

Odoryk to beł, co beł na koniu związany,

Owej ubogiej na straż, jako wilk, przydany.

Temu najwięcej Zerbin między swemi wierzył,

Temu się Izabelle swojej beł powierzył,

Tusząc i miarę biorąc z jego życzliwości

Dawnej, że i w tem doznać miał jego wierności.

17

Prawie w ten czas onę rzecz królewna swojemu

Powiadała, jako się toczyła, miłemu,

Jako na brzeg na bacie uniesiona była

Pierwej, niżli się pod nią galera rozbiła,

Jako od Odoryka nagabanie miała,

Jako się do jaskiniej rozbójcom dostała,

I jeszcze nie skończyła, gdy więźnia onego

Ujźrzeli, mocno w siedle pokrępowanego.

18

Dwaj, co go miedzy sobą śpiesznie prowadzili,

Poznali Izabellę zaraz w onej chwili;

Otem, który z nią jachał, to mniemanie mieli,

Że to Zerbin, nie inszy, zwłaszcza gdy widzieli

Jego zacnego rodu herby zawołane,

Na tarczy, którą nosił, pięknie zmalowane.

Lecz, gdy się jego twarzy z blizka przypatrzyli,

Poznali i widzieli, że się nie mylili.

19

Spadli z koni i obie ręce wyciągnęli,

Bieżąc przeciwko niemu; potem go poczęli

Witać obadwa nizko i przystojną mową,

Z kolanem pochylonem i odkrytą głową.

Patrzy Zerbin i widzi, że jeden Almoni,

Drugi zaś z Biskaliej beł Korebus, oni,

Co byli na okręcie od niego wysłani,

Zdrajcy Odorykowi na drogę przydani.

20

Almoni pierwszy tak rzekł: »Kiedy widzę z tobą

»Izabellę, że ato zeszliście się z sobą,

»Jako chciała fortuna i łaskawe nieba,

»Słów mi długich do ciebie w tej sprawie nie trzeba;

»Bo dla jakiej przyczyny w powrozie wiedziemy

»Odoryka, mniemamy i tak rozumiemy,

»Że ta, co krzywdę więtszą od niego odniosła,

»Jui ci to wszytko dawno do uszu doniosła.

21

»I to wiesz pewnie, jakom został oszukany,

»Kiedym chytrze od niego beł precz odesłany,

»Więc i to, jako zaś beł Korebus raniony,

»Kiedy się Izabelli rzucił do obrony,

»Gdy jej chciał gwałt uczynić; ale co się stało,

»Co się potem, jakom się w zad wrócił, przydało,

»Czego ona nie mogła widzieć ani wiedzieć,

»O tem ci tylko teraz krótko chcę powiedzieć.

22

»Skorom się w mieście zdobył na siodła, na konie,

»Wracałem się do morza na zad ku tej stronie,

»Kędym beł Izabellę strapioną zostawił

»I Odoryka, co mię dla niej. beł wyprawił;

»I przyszedłem do brzegu właśnie na to miejsce,

»Kędy beli zostali, i dalej się jeszcze

»Pomknę, ale nie widzę nic, okrom nowego

»Śladu, na mokrem piasku świeżo wybitego.

23

»Udałem się za niemi śpiesznie w one tropy

»Ku lasowi, gdzie beło trochę bitej stopy.

»Skorom wjachał do lasu, na głosem pobieżał,

»Którym słyszał, i trafię, gdzie Korebus leżał.

»Pytałem go, gdzie się wżdy królewna podziała,

»Gdzie Odoryk, od kogo rana go potkała?

»Potem wiedząc od niego wszytko dostatecznie,

»Puściłem się w las, chcąc ich gdzie naleźć koniecznie.

24

»Kręcę się to tam, to sam i gdzie widzę drogę,

»Patrzę śladu, ale go upatrzyć nie mogę.

»Potem się wrócę, gdziem beł Koreba zostawił,

»Co beł około siebie ziemię tak ukrwawił,

»Że gdzieby tam beł dłużej leżał i co pręcej

»Nie wziął jakiej pomocy, rzecz pewna, że więcej

»Trzeba mu beło księżej, aby go włożyli

»W ziemię, niżli doktorów, aby go leczyli.

25

»Zaniosłem go do miasta i tam u jednego

»Postawiłem go w domu jego znajomego.

»Mieszkał w mieście cyrulik jeden doświadczony,

»Przez którego beł potem prędko uleczony;

»Takżeśmy się na konie, na zbroje zdobyli

»I za Odorykiem się szukać go puścili,

»Co się na dworze króla biskalskiego chował,

»Alfonsa[1401], kędym potem bój z niem odprawował.

26

»Król, z któremem kilkakroć o tej sprawie mówił

»I tę wszytkę rzecz wiedział, placu nie odmówił;

»Gdzie sprawiedliwość Boża, która w tem nie mogła

»Pochybić, i fortuna moja mi pomogła,

»Że nieprzyjaciel w boju jawnie przekonany

»I kiedy mi się poddał, został poimany.

»Król, wiedząc jego wszytkie niecnoty, pozwolił,

»Abym go albo zabił albo go niewolił[1402].

27

»Nie chciałem go zabijać, ale jako baczysz,

»Prowadzę go w łańcuchu, a ty czyń, co raczysz,

»I osądź go, kiedy go weźmiesz z mojej ręki,

»Jeśli ma zaraz na śmierć, jeśli iść na męki.

»Słysząc, żeś do obozu francuskiego jachał,

»W tenem kraj, abych cię tu mógł naleźć, przyjachał;

»Teraz Bogu mojemu pokornie dziękuję,

»Że gdziem się mniej spodziewał, teraz cię najduję,

28

»Ale i niemniej za to, że masz swą kochaną

»Izabellę, nie wiem, gdzie i jako dostaną,

»Bom ja tuszył, żeś jej już nie miał widzieć wiecznie«.

Skoro Zerbin dosłuchał wszytkiego statecznie,

Nie odpowiada na to Almoniuszowi,

Tylko zbyt pilnie patrzy w twarz Odorykowi,

Nie z nienawiści jakiej, ale z żalu raczej,

Że mu Odoryk jego chęć oddał inaczej.

29

Skoro koniec uczynił Almoni swej mowie,

Chwilę milczał cny Zerbin, rozbierając w głowie

Jako go ten, którego sobie między wielem[1403]

Najszczerszem, najdufalszem[1404] obrał przyjacielem,

Śmiał tak okrutnie zdradzić; wtem ruszył języka

I przystąpiwszy bliżej, pytał Odoryka,

Jeśli to prawda beła, co mu w oczy zadał

Almoniusz i co nań wyraźnie powiadał.

30

On padszy krzyźem, na to: »Zawsze to najdziecie,

»Mój panie, że bez grzechu nikt nie jest na świecie

»I w ni w czem nie jest różny dobry ode złego,

»Jeno, że ten, kiedy jest od grzechu jakiego

»Albo od jakiej żądze, choć małej, kuszony,

»Nie broni się i w moc się daje, zwyciężony;

»A tamten zaś odpiera, póki mu sił zstawa,

»Acz, jeśli żądza wielka, i on się poddawa.

31

»Kiedybych beł od ciebie w jakiem zostawiony

»Mocnem zamku, coby beł dobrze opatrzony,

»A jabych go bez szturmu, bez gwałtu strachowi

»Próżnemu kwoli poddał nieprzyjacielowi,

»Mógłbyś mię mieć na zdrajcę; ale przyciśniony

»Wielką siłą, skusiwszy ostatniej obrony,

»Kiedybych to uczynił, według mego zdania

»Nie miałbych stąd sromoty ani urągania,

32

»Owszem chwałę u wszystkich; bo im jest możniejszy

»Nieprzyjaciel, tem ów jest wymówki godniejszy.

»Ja mniemam, żem nie winien tak wiele w tej mierze,

»Bo zamku, co beł mojej poruczony wierze,

»Broniłem dotąd, póki obron dostawało,

»Póki mi sił i póki rozumu zstawało;

»Ale kiedy tak wielki gwałt na mnie nastąpił,

»Co za dziw, żem nie strzymał i żem mu ustąpił?«

33

Taka Odorykowa w on czas beła mowa,

Przydał i insze rzeczy tej służące słowa,

Ukazując, że go zbyt ostre bojca[1405] bodły,

Które go, niechcącego, na on grzech podwiodły.

Jeśli co kiedy prośba usilna sprawiła,

Jeśli kiedy pokora skutek uczyniła,

Tu go mogła uczynić, bo wszytko najduje

Odoryk to, co serce błaga[1406], gniew hamuje.

34

Królewic stoi; w myślach swoich rozerwany,

Jeśli ma być od niego Odoryk skarany.

Kiedy patrzy na jego zdradę, bez wątpienia

Rozumie go być godnem śmierci i zginienia;

Kiedy zasię na dufność wzajemną wspomina,

Kiedy sobie z niem dawną przyjaźń pizypomina,

Nie chce mu się go tracić i wodą litości

Gasi gniewy zawzięte i zapalczywości.

35

Kiedy tak chwilę Zerbin rozmyślał wątpliwy,

Jeśli miał za uczynek on tak niecnotliwy

Odoryka wolnością i zdrowiem darować,

Czy go na dalsze męki żywego zachować,

Przybieżał poryżając[1407] koń, któremu z głowy

Dopiero mu zdjął uzdę Mandrykard surowy,

Niosąc babę na sobie, która przez swe zdrady

Królewica na koniec wydała szkarady.

36

On koń, widząc z daleka w polu drugie konie,

Wielkiem się pędem udał prosto ku tej stronie,

Mając babę na grzbiecie, co srodze wrzeszczała

I bez skutku żadnego ratunku nie miała.

Skoro ją Zerbin ujźrzał, bogom czynił dzięki,

Że mu bez wielkiej pracy podali do ręki

Onych dwu winowajców, którzy go zdradzili

I mało go o srogą śmierć nie przyprawili.

37

Zerbin babę zatrzymać i wściągnąć rozkazał

I jako z nią postąpić, sam w sobie rozważał,

Jako ma z nią postąpić; naprzód myśli sobie,

Że jej najlepiej urżnąć nos i uszy obie;

Potem zasię rozumie, że lepiej złośnicę

Na przykład wszytkim zdrajcom dać na szubienicę.

Różne męki i różne karania wymyśla,

Na ostatek się na te skłania i namyśla.

38

Rzecze tak do Koreba i do Almoniego:

»Atom się go obmyślił zachować żywego;

»Bo acz nie ze wszytkich miar godzien odpuszczenia,

»Lecz przecię nie zasłużył śmierci i zginienia.

»Niechaj żyje i niechaj będzie przy wolności,

»Kiedy to, jako mówi, uczynił z miłości,

»Bo próżno to: łatwie się błędy wymawiają,

»W które ludzie z gorącej miłości wpadają.

39

»Dobrze więtsze rozumy, niż u Odoryka,

»Czego nie u jednego pełno historyka,

»Miłość z miejsca ruszyła i ludzi tak siła

»Do gorszych i sprośniejszych grzechów przywodziła.

»Dlatego mu odpuszczam i niech rozwiązany

»Zaraz będzie, a ja zań niech będę karany,

»Którym olśnął[1408], tej mu się rzeczy powierzając,

»Że ogień łatwie słomę spali, nie patrzając«.

40

Potem na Odoryka wejźrzawszy, tak rzecze:

»A toć twój grzech odpuszczam, niebaczny człowiecze!

»Aleć taką naznaczam zań pokutę, aby

»Dwanaścieś mi miesięcy pilnował tej baby

»I miał ją w towarzystwie i we dnie i w nocy,

»Nie spuszczając jej z oka, i swojej pomocy

»Jej użyczał i żebyś o nię czynił w boju

»Z każdem takiem, coby jej nie chciał dać pokoju.

41

»Do tego chcę po tobie, abyś ten rok cały

»Na każdy dzień z nią jeździł — a wszak to czas mały —

»Po Francyej tam i sam, od miasta do miasta,

»Tam konia obracając, gdzie każe niewiasta«.

Takich do Odoryka słów królewic użył,

Który był więtsze, niż to karanie, zasłużył,

Co beło, rów mu jaki kazać wielki minąć,

Rów, który niepodobna rzecz beła ominąć.

42

Tak wiele beła baba sprosna pozwodziła

Rycerzów i białej płci tak wiele zdradziła,

Różnych ludzi, że kto z nią w towarzystwie będzie,

Rzecz pewna, zwad, hałasów, kłopotów nabędzie.

Tak oboje zostanie nieźle pokarane:

Ona za swoje grzechy, dawno podziałane,

On za to, że jej na się wziął niesprawiedliwie

Obronę; tak niedługo zginie niewątpliwie.

43

Tak na ten czas przezacny szocki rycerz tęgą

Odoryka uwiązał i ujął przysięgą,

Obiecując, gdzieby mu nie dotrzymał wiary,

Że wielkich mąk nie ujdzie i surowej kary

Do pierwszego potkania i niechaj się prosi,

Jako chce, szyję straci i nic nie uprosi.

To mówiąc, Almoniemu rzekł i Korebowi,

Aby zdjęli powrozy z rąk Odorykowi.

44

Stało się wszytko podług Zerbinowej woli,

Acz go rozwięzowali prawie poniewoli,

Żałując, że się na niem tak, jako myślili,

Onej tak wielkiej jego zdrady nie zemścili.

Tak jechał dalej stamtąd Odoryk żałosny

Z szpetną babą, mając żal na sercu nieznośny;

Co się jem potem stało, Turpin nie napisał,

Alem przecię o jednem historyku słyszał,

45

Którego nie mianuję, który dostatecznie

Pisze, że chcąc złej onej napaści koniecznie

Zbyć Odoryk, nie pomniąc na swoję przysięgę,

Włożył babie z konopi urobioną wstęgę

Na szyję i zadzierzgnął węzeł i w porębie

Tuż ją przy samej drodze zawiesił na dębie.

Toż Almoni i jemu — tenże opisuje —

W rok uczynił, jeno że miejsca nie mianuje.

46

Zerbin, co wszędzie śladu Orlanda pilnował

I nie radby go stracił, do swych wyprawował,

Do wojska, którzy się oń frasować musieli,

Ponieważ nic tak długo o niem nie wiedzieli.

Posłanemu od siebie Almoniuszowi

I który z niem pospołu jedzie, Korebowi,

Różne nauki, różne poruczenia dawa,

A z piękną Izabellą sam tylko zostawa.

47

Tak barzo Zerbin grabię Orlanda miłuje,

Nie mniej i Izabella, tak ich chęć ujmuje

Oboje dowiedzieć się, jeśli gdzie dojachał

Poganina, za którem szukać go wyjachał,

Onego, przez którego z konia beł ściągniony

I od niego na ziemi w polu zostawiony,

Że się, póki dzień trzeci nie minie, nie wróci

Do wojska i z tamtego kraju nie powróci.

48

Ten beł kres naznaczony od grabie onemu

Rycerzowi, co szable nie ma, pogańskiemu.

Niemasz żadnego miejsca, niemasz żadnej strony,

Którejby beł nie zwiedził Zerbin pomieniony,

Szukając i szlakując Orlanda, gdzie jachał,

Aż między drzewa gęste z trafunku przyjachał,

Drzewa, niewdzięcznej dziewki ręką popisane,

I nalazł je, z jaskinią srodze porąbane.

49

Jedzie dalej, gdzie się coś świeciło, w gęstwinę

I błyszczącą się zbroję poznawa grabinę;

Potem i szyszak nalazł, ale nie on dawny,

Który kiedyś na sobie nosił Almont sławny.

Słyszy potem, że koń rże gdzieś daleko w lesie

I na dźwięk się obróci i głowę podniesie:

I widzi po pięknej się łące pasącego

Bryljadora, na łęku munsztuk mającego.

50

Nalazł i Duryndanę, co w trawie leżała,

Daleko od szyszaka, a pochew nie miała,

I dołomę[1409], na drobne płatki podrapaną

I tam i sam po różnych miejscach rozmiotaną.

Izabella i Zerbin żałośnie patrzają,

Ale ani się, co to było, domyślają.

Wszytkich się przygód boi Zerbin utroskany,

Okrom tej, aby miał być z rozumu obrany.

51

Kiedyby tam beli krwie znak jaki widzieli,

Że go pewnie zabito, takby rozumieli;

A wtem ujźrzą, że właśnie przeciwko niem bieży

Pasterz jeden strwożony, który beł na wieży

Trochę przedtem i widział z wielkim podziwieniem,

Kiedy dęby z ziemie rwał pospołu z korzeniem,

Blachy cisnął i szaty na sobie podrapał,

Bydła, ludzie zabijał, których beł nałapał.

52

Ten wszytko wypowiedział cnemu Zerbinowi,

Co się nieszczęśliwemu stało Orlandowi.

Zerbin ledwie dowierza, chocia świeże szlaki,

Chocia tego przed sobą ma tak wielkie znaki.

Zsiada z konia skwapliwy, smutkiem napełniony

I okrutnem na sercu żalem przerażony,

I zbiera przedtem sławne i tak zawołane

Nieszczęśliwe ostatki, różnie[1410] rozmiotane.

53

Zsiadła i Izabella z konia i zbierała

Rozciskane oręże, a rzewno płakała;

A wtem ich nadjachała zbytnie utroskana

Piękna panna, na gładkiej twarzy upłakana.

Chcecie wiedzieć, kto to jest i o co się psuje

Ustawiczną żałością, o co się frasuje?

Fiordyliza to piękna, co wszędzie swojego,

Wyjachawszy z Paryża, szukała miłego.

54

Brandymart ją beł w mieście Karłowem zostawił

Ani jej żegnał, kiedy w drogę się wyprawił;

Gdzie go ośm albo dziewięć miesięcy czekała,

Ale, iż się nie wracał, za nim pojachała.

Od morza się jednego do morza puściła

Drugiego i Pyreny i Alpy zjeździła,

Szukając go po wszytkich miejscach, okrom w owem

Pałacu, który dobrze znacie, Atlantowem.

55

Kiedyby go w tem beła pałacu szukała,

Z Gradasemby go beła pospołu zastała,

Gdzie i Rugier i piękna beła Bradamanta

I Ferat jeszcze pierwej i cny pan z Anglanta.

Ale skoro go Astolf swą wniwecz obrócił

Drogą księgą, Brandymart zarazem się wrócił

Do Paryża; lecz tego jeszcze nie wiedziała

Fiordyliza, co beła za niem wyjachała.

56

Z trafunku tam, jakom rzekł, pierwej nadjachała

Zerbina z Izabellą i zbroję poznała

I konia, który się pasł po łące chodzący

Samopas, mając munsztuk na łęku wiszący.

Patrzy na pas nieszczęsny wielkiego rycerza,

A już też trochę przedtem także od pasterza

Dowiedziała się była o przypadku onem,

Że Orland zbył rozumu i został szalonem.

57

Zerbin blachy, z orężem inszem rozmiotane

I do jednej gromady pospołu zebrane,

Chcąc, aby od żadnego nie beło człowieka

Ruszane, luboby tam przyjachał z daleka

Lubo też beł tameczny, zawiesza na górze

Na sośnie i wydrążą na zielonej skórze:

»Orlandów to rynsztunek«. Tak się rym zamyka,

Jakoby rzekł: »Kto słaby, niechaj go nie tyka«.

58

Skoro koniec uczynił tak chwalebnej sprawie,

Wsiadał na koń -w żałobnej i smętnej postawie;

Wtem się trafił Mandrykard, który widząc one

Rynsztunki, na wysokiej sośni powieszone,

Pytał go, co to było. Zerbin, jako wiedział,

Wszytko Mandrykardowi szczerze wypowiedział.

Do sośniej[1411] się król hardy bliżej przystępuje

I ostrą Duryndanę z gałęzi zdejmuje.

59

Zerbin woła: »Nie bierz jej! nie bierz, poganinie!

»Bo cię kłopot i wielkie nieszczęście nie minie;

»Jeśliś tak dostał sławnej Hektorowej zbroje,

»Żeś ją ukradł, takie jest rozumienie moje«.

Wtem się chyżo do siebie obadwa porwali

I ostremi żelazy na się przycinali;

Już dźwięki z ciężkich razów dosięgały nieba,

A jeszcze w bój nie weszli słuszny, jako trzeba.

60

Zerbin się zda prędkością podobien ogniowi;

Umyka się tam i sam mocnemu królowi,

I srogiej Duryndany najwięcej pilnuje,

I gdzie spadnie, tam koniem rączo uskakuje;

Bo kiedyby na niego z tak potężnej ręki

Spadła raz Duryndana, musiałby przez dzięki[1412]

Iść w pola Elizejskie, tam, kędy mieszkają

Te dusze, które się tu w miłości kochają.

61

Jako więc śmiały złajnik[1413], gdy wieprza dzikiego

W polu, daleko stada, zastanie samego,

Obraca go z tej strony i z owej nakoło,

Ale on czeka, aż mu raz przydzie na czoło:

Tak cny Zerbin pilnuje i nie spuszcza oka,

Gdzie Duryndana spada z nizka lub z wysoka,

I chcąc mieć zdrowie całe i cześć, jednem razem

Bije i umyka się przed srogiem żelazem.

62

Z drugiej strony, kiedy się poganin zamierzy

I kiedy srogą szablą zatnie i uderzy,

Zda się, że jest podobny wichrowi wściekłemu,

W marcu w lesie siły swe rozciągającemu,

Kiedy wysokiem sośniom schyla głowy harde

Albo łamie gałęzi. Ale razy twarde

Tak są częste, że chocia pilnie się ich strzeże,

Jednego się nakoniec Zerbin nie ustrzeże.

63

Między mieczem a tarczą sroga szabla wpadła

I minąwszy miecz, potem przez tarczą przepadła.

Zbyt miąższy miał przedni blach, niemniej doskonały

Pancerz, którem okrywał żywot rycerz śmiały;

Ale pancerz i zbroja w on czas nie pomogła

I wytrzymać srogiemu żelazu nie mogła.

I blach przedni i pancerz tak, jako zajęła,

Aż do samego łęku przeszła i przecięła.

64

I by beł nie skąpy raz, jako by beł goły

I nagi, takby go beł przedzielił na poły.

Jeszcze dobrze, że w piersiach nie miał znacznej dziury,

Że broń tylko dosięgła trochę wierzchniej skóry;

Nie głęboka, ale tak długa rana była,

Żeby się beła dobrą piędzią nie zmierzyła:

Ciepła krew z piersi kropi wypolerowaną

Zbroję i cienką nicią puszcza krew rumianą.

65

Takem widział niedawno, kiedy białą ręką

Moja pani, co dotąd z moją wielką męką

Serce trapi, na białej jedwabnicy[1414] szyła

I srebro karmazynem subtelnem dzieliła.

Już niewiele Zerbina jego męstwo wzmaga,

Mało mu jego serce i siła pomaga,

Bo pewnie, że tatarski król miał nad niem siła;

I moc i zbroja jego doskonalsza była.

66

Ale się zdał być cięższy ten raz w pojedynku

Z widzenia, niżli w skutku, niż w samem uczynku,

Tak, że cna Izabella serce wylęknione

Czuje w sobie prawie w pół grotem przebodzione.

Zerbin pełen wielkiego gniewu i śmiałości

I chcąc się pomścić onej rany i lekkości[1415],

Z obu rącz wielką siłą tak, jako wymierzył,

W pół szyszaka dużego pohańca uderzył.

67

Nic się Zerbin na onem razie nie omylił,

Bo się poganin głową do łęku pochylił,

I by beł nie on szyszak, przez czary zrobiony,

Przedzieliłby mu beł łeb z tej i owej strony.

Ale mu prędko oddał poganin surowy:

»I ja tak — prawi — umiem« i ciął go w róg głowy,

W szyszak, zebrawszy w kupę wszytkę siłę swoję

I tusząc, że mu przetnie w poły pierś i zbroję.

68

Zerbin, który tam trzymał wszytkę myśl, gdzie oczy,

W prawą stronę mu chyżo na koniu uskoczy,

Ale nie tak, aby się ostremu żelazu

Mógł uchronić i zdrowy uść ciężkiego razu;

Bo tak mocno wściekła broń z góry uderzyła,

Że mu tarcz na dwie równe części rozdzieliła

I łokcia mu i uda lewego pod blachem

Znacznie dosięgła tylko za jednem zamachem.

69

Zerbin wszytkie swe siły zbiera do pomocy

I siecze Mandrykarda co z najwiętszej mocy;

Ale zbroja pogańska wszytko wytrzymała

I żadnej w sobie skazy i rysy nie miała.

A ów nie tylko, że go już tarczej pozbawił,

Ale mu w kilku miejscach zbroję podziurawił,

Szyszak potłukł i nadto przez dziewięć ran jeszcze

Zadał mu tam, gdzie beło najszkodliwsze miejsce.

70

Co dalej, to się słabsza siła pokazuje

W Zerbinie, a tak się zda, że tego nie czuje,

Bo serce zwykłą w sobie moc swoję chowało

I słabe i zemdlone ciało posilało.

Tem czasem Izabella z strachu krwie pozbywszy,

Do pięknej Doraliki bliżej przystąpiwszy,

Prosi jej, aby z placu Mandrykarda zwiodła

I aby pojedynek straszliwy rozwiodła.

71

Doralika na prośbę jej, pełna litości,

Nie widząc jeszcze żadnej zwycięstwa pewności,

Czyni rada to, o co prosi, i od boju

Przywodzi miłośnika swego do pokoju.

Zerbin także swe gniewy wściąga i hamuje

Kwoli swej Izabelli i bój zostawuje;

I jedzie w dalszą drogę stamtąd, zostawiwszy

Mandrykarda, o szablę boju nie skończywszy.

72

Fiordyliza ujźrzawszy, że szabla grabina

Słabą miała obronę w on czas od Zerbina,

Gryzie się sama w sobie i srodze boleje

I płacze i od gniewu dobrze nie szaleje;

Radaby Brandymarta swego z sobą miała

I gdzieby go nalazła i sprawę mu dała

O tem wszytkiem, tak tuszy, że się on pokusi,

Że Tatarzyn niedługo tej szable zbyć musi.

73

I tam i sam po różnych miejscach wszędzie szuka

Brandymarta swojego, ale się oszuka,

Bo daleko od niego jeździ Fiordyliza,

A on się już beł dawno wrócił do Paryża.

Jedzie dalej przez góry, przez pola, przez lasy,

Aż nad jednę przyjedzie rzekę w one czasy,

Gdzie Orlanda poznała, jako potem powiem,

Ale wprzód o Zerbinie niechaj wam dopowiem.

74

Trapi go barziej, niżli wszytkie insze męki,

Że Duryndana przyszła do pogańskiej ręki,

Choć ledwie może siedzieć na koniu, zemdlały

Po krwi, którą surowe rany wylewały.

Po małej chwili z niego żal i gniew ustąpił,

A ból mu tak gwałtowny, tak ciężki przystąpił,

Ból tak ciężki, tak srogi, żewidzi i czuje,

Że się już w niem mało co żywota najduje.

75

Nakoniec nie mógł dalej jachać i mdleć począł

I aby sobie wytchnął i trochę odpoczął,

Stanął przy jednem zdroju, niedaleko lasu.

Izabella, co widzi, że tylko z niewczasu

Samego musi umrzeć, żałosna, stroskana,

Nie wie, co rzec i co ma czynić upłakana;

O żadnem mieście stamtąd blizkiem nie wiedziała,

Żeby mu cyrulika jakiego dostała.

76

Wzdycha, stęka, łzami się nieboga rozpływa,

A nieba niepobożne i srogie nazywa.

»Czemum — prawi — niestetyż! nędzna nie zginęła

»W ten czas, kiedym przez wielki ocean płynęła?«

Zerbin, który mdłe oczy i blizkie skonania

W jej twarzy często trzyma, na jej narzekania,

Na jej skargi boleje barziej oną dobą,

Niż na to, że tak blizką widzi śmierć przed sobą.

77

»Bodajbyś mię tak — prawi — szczerze miłowała

»I po śmierci, kiedy już dusza wyńdzie z ciała,

»Jako niczego moje serce nie żałuje,

»Jeno, że cię bez wodza, samę zostawuję;

»Bo kiedyby tak chciały wyroki przedwieczne,

»Abym ten żywot skończył i dni ostateczne

»Gdzie na bezpiecznem miejscu, a nie w cudzej stronie,

»Dosyćbym miał, kiedybym umarł na twem łonie.

78

»Ale kiedy zła gwiazda tak chce, że cię muszę

»Zostawić, nie wiem, komu, przysięgam na duszę,

»Na te oczy i na te złote włosy twoje,

»Któremiś uwiązała dawno serce moje,

»Że choćbym się do piekła złem duchom do ręki

»Dostał, nad wszytkie insze, które tam są męki,

»Taby beła nacięższa, gdybym sobie wspomniał,

»Gdybym, żem cię sierotą zostawił, przypomniał«.

79

Nieszczęsna Izabella, blada, jako chusta,

Schyla głowę i do ust jego swoje usta

Przykłada, na żałosnej twarzy upłakana,

Słabiuchna, jako róża, niewcześnie urwana,

Róża, od chciwej ręki urwana na dworze,

Jeszcze w niesłuśznem wieku i w niesłusznej porze.

Odpowie mu: »Ja na to pozwolić nie mogę,

»Abyś beze mnie miał iść, miły mój, w tę drogę.

80

»Abych tu miała zostać, i myślić nie trzeba:

»Pójdę wszędzie za tobą, do piekła, do nieba!

»Niechaj obiedwie dusze jeden koniec mają,

»Niechaj z sobą na wieki pospołu mieszkają.

»Nie tak cię prędko ujźrzę, miły, umarłego,

»Jako i sama umrę od żalu wielkiego;

»Gdzie też żal będzie tak mdły, że mnie nie zabije,

»Ten mi twój miecz, wiedz pewnie, te piersi przebije?

81

»Mam nadzieję, że ciała nasze nieszczęśliwe

»Będą mieć lepsze szczęście martwe, niżli żywe;

»Trafi się kto podomno, że i mnie i ciebie,

»Litością przerażony, pospołu pogrzebie«.

To mówiąc, gdy już wszytka zginęła otucha

Jego zdrowia, ostatki żywotniego ducha,

Które zła niewidomie śmierć kradła, zbierała,

Póki się go szczęt jaki bawił koło ciała.

82

Wiele Zerbin, jeśli jej odpowie, uczyni;

Atoli odpowiedział: »O moja bogini!

»Przez tę miłość, którąś mi w on czas pokazała,

«Kiedyś dla mnie ojczyste brzegi zostawiała,

»Proszę i rozkazuję, jeśli to nie siła,

»Abyś dotąd, póki jest Boża wola, żyła,

»Żyła zdrowa, a na to zawsze pamiętała,

»Jakoś ze mnie szczerego przyjaciela miała.

83

»Może być, że Bóg, który nigdy nie opuści

»Swoich wiernych, nic złego na cię nie dopuści,

»Jako w ten czas uczynił, gdy cnego wyprawił

»Senatora rzymskiego[1416], aby cię wybawił

»Od rozbójców, jako cię z morskich nawałności

»Zdrowo uniósł, jako cię uchował lekkości[1417]

»Od zdrajcę Odoryka; przeto nie umieraj

»I przed czasem się śmierci, proszę, nie napieraj«.

84

Wierzę, że ta ostatnia Zerbinowa mowa

Nie beła zrozumiana od słowa do słowa.

Tak ustał, jako małe światło więc ustaje,

Kiedy mu wosku albo tłustości nie zstaje.

Kto może wypowiedzieć godnie narzekania

Młodej dziewki, kto wrzaski, kto ciężkie wzdychania,

Kiedy ujźrzała, jako lód jaki, zimnego,

Na ręku już bez dusze swojego miłego?

85

Opuszcza się i cięży na ciele i mdleje

I na martwą zewłokę[1418] łzy obfite leje

I tak wrzeszczy, że się głos daleko rozlega

Po polu i po lesie i nieba dosięga;

Sama się na się sroży, drapie paznokciami

Piękną twarz, tłucze piersi niewinne pięściami,

Rwie złoty włos i co jej głosu i tchu zstawa,

Napełniać pól Zerbinem swojem nie przestawa.

86

Od onego ciężkiego smutku i żałości

Do takiej przyszła dziewka strapiona wściekłości,

Żeby się beła pewnie ręką swą zabiła

I miecz swego Zerbina w piersiach utopiła,

By się jej nie beł trafił pustelnik z przygody,

Który tam często chadzał dla zdrojowej wody,

I by beł nie zawściągnął gwałtem śmiałej ręki,

Która się wydzierała na swą śmierć przez dzięki.

87

Mąż boży, który przy swej dobroci wrodzonej

Beł pełen pobożności, pewnie niezmyślonej,

I który beł dobremi przykłady wsławiony,

Jako beł kaznodzieja wielki i uczony,

Poważnemi z niej słowy wybija przeklętą

Jej żądzą, a radzi jej na cierpliwość świętą

I kładzie jej przed oczy zacne białegłowy,

Tak te, które miał stary, jako zakon nowy,

88

Ukazując, że żaden pociechy nie czuje

Doskonałej, kto Boga szczerze nie miłuje,

A że wszytkie człowiecze nadzieje na świecie

Próżne są i mijają tak, jako cień lecie.

I tak piękne i mądre słowa wynajdował,

Że w niej żądzą i upor na śmierć uhamował,

I przywiódł ją do tego, że mu ślubowała,

Że przyszły wiek na służbie Bożej strawić miała.

89

Nie może jej jednak ześć z pamięci i z myśli

Cny królewic, ciała tam zostawić nie myśli;

I lubo słońce świeci lubo padną mroki,

Chce mieć z sobą na każdy czas jego zewłoki.

A wtem sobie ciężaru onego pomogli —

Bo pustelnik był duży[1419] — i tak, jako mogli,

Martwe ciało na konia smętnego włożyli

I nie bawiąc się, w drogę dalszą się puścili.

90

Nie chce dziewki tak gładkiej, tak młodej pobożny

Pustelnik, który na grzech każdy beł ostrożny,

Żadną miarą prowadzić tam, gdzie swoję małą

Komórkę w gęstem lesie miał pod ostrą skałą,

Kędy beły mieszkania i jamy zwierzęce.

Mówiąc »Trudno nieść ogień z słomą w jednej ręce«

Nie spuszcza się na rozum i na swe baczenie,

Aby w tak niebezpieczne miał wniść doświadczenie.

91

Do Prowence ją myśli, do zamku jednego

Blizko od Marsyliej zawieść, u którego

Beł klasztor jeden, wielkiem kosztem zbudowany,

Panieński i wielkiemi bogactwy nadany.

W pierwszem miasteczku, które na drodze trafili,

Trunnę, w którą martwego rycerza włożyli,

Wczesną[1420] i zasmoloną, dobrze zrobić dali,

Potem tam, gdzie prowadził pustelnik, jachali.

92

Przez wiele dni część ziemie niemałą zwiedzili,

A zawsze ustronnemi drogami jeździli;

Bo, iż po wszytkich miejscach pełno beło wojny,

Obierali sobie kraj cichy i spokojny.

Ale nakoniec beli w drodze zawściągnieni

Od pewnego rycerza i nie uważeni;

Októrem potem powiem, skoro pierwej z hardem

Odprawię się, tatarskiem królem, Mandrykardem.

93

Jako się skoro zwada ona, która była

Miedzy niem, a rycerzem szockim, dokończyła,

Miedzy gęstemi drzewy odpoczywał w cieniu

Przy jednem kryształowem, wesołem strumieniu;

Ale pierwej zdjął siodło upracowanemu

Z grzbieta, a uzdę z gęby koniowi swojemu,

Aby się pasł na trawie; wtem w małą godzinę

Ujźrzał, że rycerz jakiś z gór wjeżdżał w równinę.

94

Skoro go Doralika na górze ujźrzała,

Choć jeszcze beł z daleka, zaraz go poznała;

Rzecze do Mandrykarda: »Widzisz tego, który

»Prosto naprzeciwko nam jedzie z onej góry?

»Rodomont to jest hardy, jeśli się nie mylę;

»Będziesz miał z niem, rzecz pewna, wnetże krotofilę:

»Jedzie się mścić nad tobą swej dawnej lekkości[1421],

»Żeś mu mię wziął; trzebać tu siły i śmiałości«.

95

Jako jastrząb, kiedy więc gołębia prędkiego

Albo ptaka z daleka obaczy inszego,

Wznosi głowę i pióra wszytkie wymuskiwa

Na sobie i piękniejszy i weselszy bywa:

Tak się w on czas wesoło król tatarski stawi,

Tusząc, że Rodomonta pewnie garła zbawi;

Konia bierze, w strzemionach nogę ma, a w ręku

Wodze[1422] trzyma i wsiada, ująwszy się łęku.

96

Skoro tak blizko beli, że fuki straszliwe

Mogli swe wzajem słyszeć i słowa dotkliwe,

Rodomont jął nań fukać i ręką i mową,

Mówiąc, że to zapłaci wnetże swoją głową,

Że tego śmiał rozdrażnić, co miał z to śmiałości[1423]

I z to siły, że się mógł zemścić swej lekkości

Nad swem nieprzyjacielem i co obelżenia

Ani lekkiego nie zwykł cierpieć uważenia.

97

Odpowie mu Mandrykard z postawą surową:

»Darmo mię chcesz ustraszyć tą twą groźną mową,

»Której tylko na małe dzieci używają

»I na niewiasty, które, co jest bój, nie znają,

»Nie na tego, który się barziej kocha w boju,

»Niż w odpoczynku i niż w nielubem pokoju.

»Jam gotów pieszo, konno, zbrojny i niezbrojny,

»Lub w polu lubo w szrankach, spatrzyć z tobą wojny«.

98

Ale ato już na się krzyczą i wołają

Z wielkiem gniewem i srogich mieczów dobywają,

Jako wiatr, który z razu ledwie że co dmucha,

A potem z gruntu dębów i jesionów rucha

I ciemny proch i piasek aż pod niebo niesie,

Potem drzewa wysokie wali w gęstem lesie,

Domy w polu obala i wichry szalone

I grad niesie i bije trzody rozprószone.

99

Dwu pogan, którem równych świat nie miał, zagrzane,

Śmiałe serca i siły niewypowiedziane,

Odprawują straszliwy czyn surowej wojny

I bój, tak zuchwałemu nasieniu przystojny.

Drży ziemia od wielkiego i srogiego dźwięku,

Kiedy szable spadają na się z mocnych ręku;

Skry ze zbrój, uderzonych ciężkiemi razami,

Aż do nieba gęstemi lecą tysiącami.

100

Srogi bój dwaj królowie mężni odprawują

Długi czas bez przestanku i tego pilnują,

Aby sobie wzajemnie zbroje zdziurawili

I do ciała śmiertelne sztychy wyprawili.

Jako się bić poczęli, żaden dotąd jeszcze

Kroku nie ustępuje i jakoby miejsce

Ono beło zbyt drogie, oba go pilnują

I z koła tak małego nic nie występują.

101

Na ostatek Tatarzyn zuchwały mężnemu

Ciężki raz dał królowi w łeb algijerskiemu

Z obu rącz tak, że mu się w oczach rozświeciło,

Jakby się tysiąc przed niem świeczek zapaliło.

Rodomont, jakoby już wszytkiej pozbył siły,

Bije głową grzbiet konia swego i pochyły

Strzemię gubi, w siedle się ledwie zatrzymuje

Przy bytności tej, którą tak barzo miłuje.

102

Ale jako łuk mocny i dobrze złożony

Z dobrej stali, od mocnej ręki wyciągniony,

Im się barziej wyciąga i im jest mocniejszy

Strzelec ten, który z niego strzela, tem lekcęjszy,

Mocniej się znowu wraca i bełt wystrzelony

Z więtszą potęgą pędzi, z cięciwy puszczony:

Tak właśnie afrykański rycerz prędko wstawa

I nieprzyjacielowi sowito oddawa.

103

Rodomont także w czoło haniebnie uderzył

Śmiałego Mandrykarda tak, jako wymierzył;

Ale go nie obraził, bo mu twarz nakrywał

Szyszak, który Hektora trojańskiego bywał.

Tak go jednak ogłuszył dobrze, że nie wiedział,

Jeśli dzień beł, jeśli noc; toli[1424] się osiedział

Przecię w siedle. Rodomont drugi raz uderzy

Na niego, a do głowy po staremu mierzy.

104

Koń Mandrykardów, który z góry spadającej

Szable się srodze boi, straszliwie świszczącej,

Pana swojego z wielkiem swojem złem ratuje:

Wspina się i chcąc uciec, przodek wystawuje,

A wtem go sroga szabla w pół głowy trafiła,

Która na jego pana wyprawiona była;

Nie miał Hektorowego hełmu, nieszczęśliwy,

Jako pan, i zostawa martwy i nieżywy.

105

Ale Mandrykard prędko powstawa na nogi

Po onem ogłuszeniu i kręci miecz srogi;

Zr ze się w sobie i gniew go pali jadowity

Wewnątrz o to, że mu beł dzielny koń zabity.

Afrykański go rycerz chce potrącić koniem;

Ale nie tak beł słaby, jako trzymać o niem:

Tak stał mocno na nogach jako kamień, bity

Od wałów, kiedy pod niem koń poległ zabity.

106

Rodomont, który koń czuł pod sobą zemdlony,

Na przedniem łęku z lekka ręką wyniesiony,

Wyjąwszy nogi z strzemion, siodło zostawuje

I z Mandrykardem w równy bój pieszo wstępuje.

Dopiero się straszliwa bitwa zaczynała,

A nienawiść i pycha obu zagrzewała;

Ale nadjachawszy ich z przygody skwapliwy

Posłaniec, miedzy niemi rozwiódł bój straszliwy.

107

Nadjachał ich jeden z tych, co beli wysłani

I po wszytkiej Francyej różnie[1425] rozesłani

Od pogaństwa, aby ci, co się rozjachali,

Do swoich się chorągwi co prędzej wracali,

Dając znać, że Agramant król beł porażony

I od cesarza Karla w obozie zamkniony;

I gdzieby prędkiej w rychle pomocy nie mieli,

Swoję klęskę i jawny upadek widzieli.

108

Poznawa je on poseł barziej po tych raziech,

Któremi na się siekli srodze po żelaziech,

Niż po herbach zwyczajnych i niżli po stroju,

Bo nikt inszy nie mógł zwieść tak srogiego boju;

Nie ma jednak z to serca[1426], nie ma z to śmiałości,

Aby wszedł między one gniewy i wściekłości,

Choć go do nich król posłał i choć powiadają,

Że posłowie karani nigdziej nie bywają.

109

Ale do Doraliki, co stała na stronie

Idzie i powiada jej, jako w złej obronie

Z trochą wojska Agramant, Stordylan, Marsyli

W obozie od chrześcijan oblężeni byli.

Powiedziawszy jej wszytko, prosi, aby poszła

I obiema rycerzom onę rzecz doniosła,

I nalega, aby ich jako pogodziła

I dać Agramantowi pomoc jem radziła.

110

Miedzy srogie rycerze z wielkiem sercem wchodzi

I onych pojedynek straszliwy rozwodzi,

Mówiąc tak do obudwu, nadobna królewna:

»Przez miłość, którejem jest po was obu pewna,

»Proszę, abyście szable do lepszej schowali

»Potrzeby i żebyście zaraz wyjeżdżali

»Do obozu naszego, który oblężony,

»Zguby albo pomocy czeka i obrony«.

111

Potem poseł powiedział, jako Sarraceni

Beli w niebezpieczeństwie wielkiem obleżeni,

Prosząc, aby na pomoc szli Agramantowi,

Od którego oddawa list Rodomontowi.

Nakoniec tem zawarli i tak uradzili,

Aby oba rycerze pokój uczynili

Między sobą aż do dnia, w który obegnany

Ich obóz od chrześcijan będzie ratowany.

112

Ale skoro z onego będą wyzwoleni

Obleżenia i z królem swojem Sarraceni,

Aby się do swych pierwszych niechęci wrócili

I aby rozpoczęty bój z sobą skończyli

Który gdy koniec weźmie, dopiero ukaże,

Komu przysądzić piękną Doralikę każe;

A ta, która przysięgę od nich odebrała,

Za obu, że ją strzymać mieli, ślubowała.

113

Była tam niecierpliwa na ten czas Niezgoda,

Którą barzo bolała ona ich ugoda;

Była także i Pycha i obiedwie chciały,

Aby ono jednanie jako rozerwały.

Lecz Miłość więcej mogła, która tamże była,

Której najwiętsza jest moc i najwiętszą siła;

Ta przyłożone strzały do cięciwy miała

I pozad i Niezgodę i Pychę trzymała.

114

Krótko mówiąc, chocia jej przeczyła Niezgoda,

Tak, jako Miłość chciała, stanęła ugoda.

Ale nie dostawało konia z nich jednemu,

Co beł w boju zabity; lecz dogodził temu

Bryliador, co się pasł na łące zielonej

I z trafunku tam przyszedł do potrzeby onej,

Prawie na czas — ale już proszę dozwolenia,

Abych mógł na mały czas odeść dla wytchnienia.

Koniec pieśni dwudziestej czwartej.

XXV. Pieśń dwudziesta piąta

Argument

Ratuje Ryciardyna[1427] Rugier zawołany,

Który beł na srogą śmierć ogniową skazany

O królewnę hiszpańską, piękną Fiordyspinę.

Aldygierej o braciej swej ma złą nowinę

I z niewesołą twarzą gości w dom przymuje;

Potem się w drogę z niemi spiesznie wyprawuje

Pomódz Malagizemu i Wiwianowi

I wydrzeć je srogiemu z rąk Bertolagowi.

Allegorye

W tej dwudziestej piątej pieśni Rugier, który nie oglądając się na żadne niebezpieczeństwo, jedzie wybawić od śmierci Ryciardyna, chocia go nigdy nie znał, ukazuje powinność prawdziwego rycerza, który swój własny żywot dla cudzego puszcza na odwagę. Ryciardyn na śmierć skazany, a potem ratowany, daje nam znać, że miłość zawsze wdaje ludzie w niebezpieczeństwo wielkie, chocia czasem z niego wychodzą, za jakiem szczęściem niespodziewanem.

1. Skład pierwszy

O jako wielkie młodzi w sobie spory czują,

Którzy i sławy pragną i razem miłują,

I nie wiedzieć, która się mocniejsza najduje:

Czy chęć do czci, czy miłość? Często ustępuje

Jedna drugiej. Zaprawdę, wielce poważali

Swą cześć oba rycerze, którzy zaniechali

Rozpoczętego boju dotąd, ażby byli

Z oblężenia swojego króla wyzwolili.

2

Ale tu miłość więtszą swą moc pokazała,

Bo, by była ich pani tak nie rozkazała,

Nie rozwiedliby beli onego potkania

I nie przyszliby beli nigdy do jednania

I darmoby był czekał Agramant pomocy

Od nich, od chrześcijańskiej obegnany mocy;

Tem zawieram, że miłość nie zawsze zaszkodzi

I czasem się na wiele dobrego przygodzi.

3

Obadwa ci poganie pospołu jachali

Ku Paryżowi, aby swoich ratowali;

I piękna Doralika, która jem kazała

On bój rozwieść, w tęż drogę z niemi pojachała

I karzeł mały, który tatarskiego w tropy

Króla gonił, pilnując wszędzie jego stopy

Tak długo, aż na niego przezeń nawiedziony

Beł Rodomont i na bój z niem naprowadzony.

4

Stamtąd na piękną łąkę z trafunku wjachali,

Na której przy strumieniu rycerzów zastali

Dwu zbrojnych, dwu niezbrojnych; z niemi panna była,

Która się po zielonej łące przechodziła.

Kto to beł? — Nie wzbraniam się wam o tem powiedzieć,

Ale mi o Rugierze wprzód trzeba powiedzieć,

Który onę sławną tarcz, przez czary zrobioną,

Wrzucił w głęboką studnią, w lesie nalezioną.

5

Jeszcze beł mile od tej studnie nie ujachał,

Kiedy go Agramantów posłaniec dojachał,

Z tych, co beli posłani po to, aby byli

Na pomoc mu rycerze jego zgromadzili.

Ten na on czas powiada cnemu Rugierowi,

Że zbyt ciężko już beło tak Agramantowi,

Że jeśli wczesnej prędko pomocy nie będzie,

Wojsko zgubi, żywota i sławy pozbędzie.

6

Różne myśli na on czas Rugiera mieszały,

Co mu się beły w głowę wszytkie wraz zebrały,

Nie wie, jaką odprawę posłowi onemu

Dać ma, bo nie miał miejsca i czasu po temu

Namyślić się; nakoniec przystojnemi słowy

Posła zbywszy, tam jachał, gdzie od białejgłowy

Był, jeśli to pomnicie, smętnej prowadzony

Na pomoc młodzieńcowi, co miał być spalony.

7

I tak jachał w swą drogę tam, gdzie go niewiasta

Wiodła i po południu przyjachał do miasta,

Które w śrzodku Francyej król trzymał spokojnie,

Marsyli, pod cesarzem zdobyte na wojnie.

Ani u mostu ani w bramie w onej chwili

Wolnego mu przejazdu namniej nie bronili,

Choć przy bramie i kolo przykopów niemało

Pospólstwa i żołnierstwa było się zebrało.

8

Iż znano białągłowę, co go prowadziła

I co mu w onej drodze przewodnikiem była,

Dla tego i Rugiera nie zahamowano,

Który z nią beł, ani go, skąd jachał, pytano.

Wjachał na plac i ujźrzał ogień zapalony

I lud około ognia wielki zgromadzony,

A we śrzodku młodzieniec stał, na śmierć skazany,

Blady na twarzy, mocno powrozy związany.

9

Rugier skoro mu wejźrzał w oczy umoczone

Łzami, które ku ziemi trzymał pochylone,

Ma go za Bradamantę swoję: tak nadobny

On młodzieniec we wszytkiem beł do niej podobny!

Potem im mu się dalej z blizka przypatruje,

Tem go jej podobniejszem twarzą być najduje;

Mówi sobie: »Abo to ona nieomylnie,

Albom ja nie jest Rugier!« a patrzy weń pilnie.

10

»Nic inszego; jeno że na to się puściła,

»Aby osądzonego na śmierć wyzwoliła,

»Potem jako się jej ta sprawa źle nadała,

»Poimana, jako to widzę, tu została.

»Ach, czemu się kwapiła, że mię mieć nie mogła

»Z sobą, żebyśwa beła sobie spół pomogła!

»Jednak Bogu mojemu mam za co dziękować,

»Żem w czas przybeł, tak, że jej będę mógł ratować«.

11

I nie rozmyślając się nic, szable dobywa,

Bo kopiej na on czas nie miał i rozrywa

Gęsty lud, rozpuściwszy konia, i rozczyna

Srogie dzieło: temu łeb, a temu ucina

Rękę razem z ramieniem i kręci nakoło

Ostrą szablą, tego tnie w gębę, tego w czoło.

Wszyscy, ujęci strachem, krzyczą i wołają,

Wszyscy jako nadalej z rynku uciekają.

12

Jako szpacy bezpieczni stadami latają

I powolej pokarmu po ziemi szukają,

Jeśli z góry krogulec rączy wpadnie na nie,

Albo jednego porwie z nich niespodziewanie,

Wszyscy idą w rozsypkę, każdy zostawuje

Towarzystwo i aby sam uciekł, pilnuje:

Tak tam właśnie pospólstwa one uciekały,

Kiedy między nie z szablą wpadł bohatyr śmiały.

13

Czterem albo sześciom z nich zdjął do czysta głowy,

Którzy nie uciekali, bohatyr surowy[1428];

Sześciom je porozdzielał aż do samej gęby,

Niezliczonem po piersi, po oczy, po zęby.

Prawda, że nie nakryli beli głów hełmami,

Ale ich przecię siła beło z misiurkami[1429];

Ale małoby beły i hełmy pomogły,

Boby pewnie tak wielkich strzymać sił nie mogły,

14

Taką miał moc cny Rugier, jaka być w człowieku

Najmocniejszem nie może dzisiejszego wieku,

Jakiej lwi i niedźwiedzie i jakiej zubrowie[1430]

I inszy co najsroższy nie mają źwierzowie;

Podobno ziemie drżenie z jegoby zrównało

Wielką mocą albo też wielkie jakie działo,

Do którego, skoro knot i ogień przyłoży,

Drży i niebo i ziemia, morze sobą trwoży.

15

Nigdy mniej nad jednego, a czasem padali

Dwa od jednego cięcia, owszem powiadali,

Że i czterech zabijał jednem tylko razem

Z tych, którzy przyodziani nie byli żelazem;

Bo takie ostrze jego szabla sroga miała,

Że natwardszą stal, jako mleko, rozcinała.

Faleryna ją beła w ogrodzie zrobiła[1431]

Organy[1432] na to, aby Orlanda zabiła.

16

Ale że ją zrobiła, prędko żałowała,

Gdy przez nię spustoszony swój ogród widziała;

A teraz, co mniemacie, jako wielkie rany

Czyniła, kiedy ją siekł mąż tak zawołany?

Jeśli kiedy beł Rugier śmiały, jeśli siła

Jego widziana kiedy i wielka moc była,

Tu ją miał, tu jej użył, tu ją pokazował,

Gdy Bradamanty, jako rozumiał, ratował.

17

Ale mu wszyscy takie czynili obrony,

Jakie zając psom czyni, w polu naleziony;

Siła beło tych, którzy pobici zostali,

Ale tych nie mógł zliczyć, co pouciekali.

Tem czasem białagłowa ręce rozwiązała

Młodzieńcowi i jako najlepiej umiała,

Oblokła go we zbroję, tarcz mu zawiesiła

Na ramieniu, bronią go dobrą opatrzyła.

18

On się mści, swoją wielką krzywdą urażony,

I tak lud pospolity siecze potrwożony,

Że u każdego dobre mniemanie o sobie

Zostawuje dzielnością swoją w onej dobie.

Już beło złote koła słońce utopiło

I w morze swoje wozy zachodnie wpędziło,

Kiedy Rugier zwyciężca i z młodzieńcem onem

Jachał z zamku, od śmierci przezeń wybawionem.

19

Który, skoro bezpieczny beł za zamkowemi

Murami i za bramą z Rugierem, pięknemi

Słowy, które w swej głowie w on czas wynajdował,

Rugierowi, wybawcy swojemu, dziękował,

Że nie znając go nigdy, takiem mu się stawił

I z sromotnej go śmierci ogniowej wybawił,

Prosząc, aby mu imię swe własne powiedział,

Aby, komu tak wiele beł powinien, wiedział.

20

Mówi Rugier do siebie: »Niebieską ozdobę,

»Twarz gładką i urodę i stan[1433] i osobę

»Widzę mej Bradamanty, ale słodkiej mowy

»Jej nie słyszę z pięknemi, uciesznemi słowy;

»I dziwuję się, że mi tak barzo dziękuje,

»Czego wierny miłośnik jej nie potrzebuje.

»Lecz jeśliż to jest ona, czemuż wżdy własnego

»Tak prędko zapomniała imienia mojego?«

21

I aby się dowiedział o tem pewnej sprawy,

Mówi mu: »Tak mi się zda, że cię znam z postawy,

»I myślę, gdziem cię widział, lecz sobie nie mogę

»Wspomnieć; ale mnie ty sam nawiedź na tę drogę

»I powiedz, jeśliś się gdzie widział kiedy ze mną

»I nie utajaj swego imienia przedemną,

»Abym przynamniej wiedział, komu się przydała

»Moja siła i kogo dzisia ratowała«.

22

»Być może, żeś mię widział — rzekł mu — ja nie pomnię,

»Gdzie i kędy, i pewnie, że sobie nie wspomnię,

»Bym myślił, nie wiem jako; prawda, że szukając

»Szczęścia, jeżdżę po świecie, sławy dostawając.

»Podobnoś to gdzie widział jednę siostrę moję,

»Co miecz nosi u boku, ubiera się w zbroję,

»Co mi tak jest podobna, jako powiadają,

»Że nas czasem i swoi nie rozeznawają.

23

»A bliźniętaśmy sobie. Nie dwaj, nie trzej byli,

»Nie pięć, nie sześć, którzy się w tem często mylili;

»Ale bracia i ociec, na ostatek matka

»Nie może nas rozeznać dobrze do ostatka.

»Prawda, że to czyniło tylko między nami

»Różnicę, że ja chodzę z długiemi włosami,

»Jako mężczyzny chodzą, a ona plecione

»Ma warkocze, około głowy obwinione.

24

»Ale kiedy jednego dnia beła raniona,

»O czymby beło siła mówić, postrzyżona

»Od pewnego kapłana do pół uszu była,

»Aby się jej tem pręcej rana zagoiła.

»Żadnego miedzy nami znaku już nie było

»I krom płci, krom imienia, nic nas nie różniło.

»Mnie Ryciardynem, one Bradamantą zową,

»Jam bratem a ona jest siostrą Rynaldową.

25

»I jeśli wam nie przykro, sprawę usłyszycie

»Zbyt foremną[1434], której się barzo zadziwicie,

»Która mi się stąd, żem jej podobny, trafiła

»I pociech wprzód a potem mąk mię nabawiła«.

Rugier, co historyej słodszej i wdzięczniejszej

Nie mógł słyszeć i uszom swojem przyjemniejszej

Nad tę, w której o jego miłej była mowa,

Chciał ją słyszeć, a on ją rozpoczął w te słowa:

26

»Trafiło się, że siostra w drogę się wybrała

»W tych dniach i kiedy przez las pewny przejeżdżała,

»Sarraceni ją w wielkiej gromadzie potkali

»I ranę jej, bo hełmu nie miała, zadali

»Prawie wśrzód głowy; którą jeśli zgoić chciała,

»Włosy ostrzydz i urżnąć warkocze musiała,

»Bo rana wielka i zbyt niebezpieczna była,

»I w drogę, zbywszy włosów, dalszą się puściła,

27

»Miedzy lasy do zdroju trafiła z przygody,

»Z którego wynikały przeźrzoczyste wody,

»Gdzie strudzona, zdjąwszy hełm z głowy, z konia zsiadła

»I na sen się na trawie zielonej układła —

»Nie wierzę, aby bajka mogła być piękniejsza,

»Jako ta historya moja teraźniejsza —

»A wtem się Fiordyspina[1435] Hiszpanka trafiła,

»Która po chróście prędkie zające goniła.

28

»Ta, kiedy siostrę moję zastała uśpioną,

»W żelazo okrom twarzy wszytkę obleczoną,

»Która, miasto kądziele, miecz u boku miała,

»Że to beł jakiś rycerz błędny, rozumiała.

»Twarzy się i postawie męskiej przypatruje,

»Nakoniec serce w sobie zapalone czuje:

»W towarzystwo ją z sobą na myśliwstwo wzywa,

»Potem się sama jedna z nią gęstwą okrywa.

29

»A skoro się na miejscu osobnem ujźrzała

»I że jej tam nikt zastać nie miał, rozumiała,

»I mową i postawą serce zniewolone

»Odkrywa jej i ostrem sztychem przebodzione;

»I z wzdychaniem i wzrokiem, srodze zapalonem,

»Daje jej znać o swojem utrapieniu onem,

»Raz zblednie, drugi raz się wstydem zafarbuje,

»Nakoniec ośmielona w usta ją całuje.

30

»Moja siostra, która się tego domyśliła,

»Że królewna hiszpańska na płci się myliła,

»Nie mogąc jej w tem pomódz, czego ona chciała,

»W wielkiem się labiryncie[1436] zgoła najdowała.

»»Lepiej, że tak omylne mniemanie o sobie

»»Wykorzenię — tak z sobą mówi w onej dobie —

»»Lepiej mi się, czemem jest, odkryć i ukazać,

»»Aniżli się nikczemnem mężczyzną pokazać«.

31

»A prawdę pewnie żywą i szczerą mówiła,

»Że to nikczemność wielka i wyraźna była,

»Nie człowiekowi, ale raczej spruchniałemu

»Drewnu raczej przystojna, gdyby ten, któremu

»Chciałaby być tak piękna kwoli białagłowa,

»Trzymał skrzydła spuszczone, jako leśna sowa.

»Lecz to lekarstwo beło późne i leniwe:

»Tak barzo miłość serce raniła troskliwe.

32

»A do boku dlatego szable przypasała,

»Aby przez nię na świecie sławy nabywała.

»Urodziwszy się w ciepłej Afryce, gdzie swemi

»W Ardzilli morze tłucze brzeg wały strasznemi,

»Z młodu zaraz kopią władnąć się uczyła,

»Z młodu tarcz siedmioskórą na ręce nosiła.

»Cóż potem: te wymówki nie beły przyjemne,

»Próżne wywody, słowa niewdzięczne, daremne.

33

»Nie przeto w pięknej twarzy kochać się przestawa

»I w pięknych obyczajach i wszystka się dawa

»W moc miłości i serce, które od niej poszło,

»Do kochanych się oczu zarazem przeniosło.

»Nie wie, przypatrując się jej męskiem ubiorom,

»Jako dogodzić żądzom i swojem przemorom[1437],

»Bo kiedy myśli, że jest dziewica, z żałości

»Umiera, od okrutnej zagrzana miłości.

34

»Ktoby beł onego dnia widział jej wzdychanie

»I słyszał płacz i żałość i jej narzekanie,

»I samby beł z nią płakał. »Sroższa — tak mówiła —

»»Męka nad moję jeszcze na świecie nie była:

»»W każdej inszej miłości swójbym skutek miała

»»I pożądnegobym[1438] się końca spodziewała;

»»Same tylko me żądze, czemu nie pomogą

»»Żadne dowcipy, końca swego mieć nie mogą.

35

»»Jeśliś mię, o miłości sroga, trapić chciała,

»»Kiedyś mi szczęśliwego żywota zajźrzała,

»»Mogłaś przestać na jakiej męce obyczajnej

»»I między miłośniki inszymi zwyczajnej:

»»I w ludziachem i w stadzie nigdy nie widziała,

»»By samica samicę kiedy miłowała;

»»Niewiasta o niewiastę drugą nie dba ani

»»Owca owce pożąda ani łaniej łani.

36

»»Ja sama tylko taka na morzu, na ziemi,

»»Na powietrzu, którą ty trapisz tak ciężkiemi

»»Mękami na to, aby mój błąd na czas wieczny

»»Beł w twojem panowaniu przykład ostateczny.

»»Niezbożna była żądza żony króla Nina[1439],

»»Która swego własnego miłowała syna,

»»Mirra[1440] ojca, a z Krety Pazyfae[1441] byka,

»»Jako nie u jednego najdzie historyka.

37

»»Biała płeć do mężczyzny żądze obracała

»»I każda pożądany skutek w niej uznała.

»»Pazyfae w drzewianą[1442] krowę, słyszę, wlazła

»»I na miłość swój sposób przecię wynalazła;

»»Ale mnie nie rozwiąże sam Dedalus[1443] węzła

»»Najwiętszem swem dowcipem, w któremem uwięzła,

»»Którem mię zawiązało samo przyrodzenie,

»»Mistrz zbyt pilny, nad wszelkie mocniejszy stworzenie«.

38

»Takiego narzekania, takich słów używa

»I płacze ustawicznie dziewka nieszczęśliwa;

»Piersi tłucze, twarz drapie, krzywdę niewinnemu

»Wielką czyni swojemu włosowi złotemu.

»Siostra, przypatrując się tak wielkiej żałości

»Nieszczęsnej dziewki, żądze i próżne chciwości

»Chce jej koniecznie wybić i wytrącić z głowy;

»Ale próżne jej słowa, próżne beły mowy.

39

»Ona, która pomocy, nie słów potrzebuje,

»Jeszcze barziej narzeka, ciężej się frasuje.

»Już się też do wieczora słońce nachylało

»Iw ocean się wielki ukryć gotowało,

»Wcześna godzina, w którą do dom się wracają

»Myśliwcy, co na lesie spać wolej nie mają,

»Kiedy królewna siostrę pilnie nalegała,

»Aby do przyległego miasta z nią jachała.

40

»Nie mogła jej odmówić i tak w onej dobie

»Na to miejsce pospołu przyjachały obie,

»Kędy mię niecnotliwi ludzie spalić chcieli,

»By beli w tem od ciebie przeszkody nie mieli.

»Fiordyspina mej siestrze wielkie pokazuje

»Swe chęci i wszytkiem ją swem czcić rozkazuje;

»Która się w białogłowskie szaty tam przebrała,

»J że beła dziewicą, wszytkiem ukazała.

41

»Widziała, że pożytku stąd nie odnosiła

»Żadnego, że po męsku ubrana chodziła,

»I nie chciała koniecznie, aby z onej miary

»Cierpieć miała przygany i jakie przywary,

»Aby ci, co nie dobrze o niej rozumieli,

»Stąd, że ją w męskich szaciech wielekroć widzieli,

»Teraz ją w białogłowskiem ujźrzawszy odzieniu,

»Już jej więcej nie mieli we złem podejźrzeniu.

42

»Na jednem lotu obie onej nocy spały,

»Ale różny sen, różny odpoczynek miaty:

»Jedna śpi, druga oczu nigdy nie zawiera

»I trapi się i płacze i schnie i umiera.

»Jeśli też onej ciężkiej, niespokojnej nocy

»Snu jej trochę krótkiego przypadnie na oczy,

»Śni się jej, te to sobie w niebie uprosiła,

»Że się w płeć Bradamanta lepszą obróciła.

43

»Jako chory, gorączką wielką upalony,

»Pragnie barzo i uśnie, w pragnieniu zemdlony;

»W onym śnie roierwanem, w onem niepokoju

»Wszytko mu się o wodzie śni i o napoju:

»Tak i onej na żądzą i na jej pragnienie

»Sen przynosi wesołe i lube widzenie.

»Ocyka się i ręką, ocknąwszy, wartuje[1444],

»Ale darmo; bo czego szuka, nie najduje.

44

»O jak gorąco swego Makona prosiła,

»O jako częste śluby bogom swem czyniła,

»Aby cudem widomem, jawnem to sprawrili,

»Żeby w lepszą płeć siostrę moję odmienili.

»Lecz fałszywi bogowie tego nie słuchali

»I podobno się z głupiej prośby naśmiewali;

»A wtem mroki i ona przykra noc minęła,

»I słoneczna się światłość odkrywać poczęła.

45

»Skoro dzień wszedł, obiedwie zostawują łoże.

»Fiordyspina ulżyć swych mąk w sobie nie może;

»Której o swem odjeździe siostra powiedziała,

»Bo więcej w labiryncie[1445] onem być nie chciała.

»Królewna jej na samem prawie rozjachaniu

»Hiszpańskiego dzianeta[1446] dała na żegnaniu

»Z drogiem rzędem i zwierzchni nasuwień[1447] przydała,

»Który sama z jedwabiów i z złota utkała.

46

»Chwilę ją Fiordyspina dobrą prowadziła,

»Potem płacząc do zamku swego się wróciła.

»Bradamanta tak śpiesznie stamtąd pojeżdżała,

»Że do Białej Góry w dzień onże przyjechała.

»Matka i my, jej bracia, skoro ją ujźrzemy,

»Niezmiernie się z przyjazdu siostry radujemy;

»Bośmy o niej nic a nic długo nie słyszeli

»I takeśmy, że miała zginąć, rozumieli.

47

»Skoro z głowy hełm zdjęła, poczniem się dziwować

»Krótkiem włosom, któremi głowę opasować

»Zwykła była nakoło przedtem, i onemu

»Strojowi jej nowemu i cudzoziemskiemu.

»Ona nam wszytkę sprawę z samego początku,

»Tak, jako się toczyła, odkrywa do szczątku:

»Jako ranę od pogan wielką w głowie miała

»I aby ją zgoiła, włosy zurzynała[1448];

48

»Jako, kiedy usnęła na łące u wody,

»Trafiła na nię piękna łowczyna[1449] z przygody,

»Jako się jej fałszywa postać podobała,

»Jako od swych daleko w gęstwę z nią wjachała;

»Więc jako, od okrutnej raniona miłości,

»Płakała na swe żądze i próżne chciwości,

»Jako z nią nocowała i to, co czyniła

»Przez wszytek czas, niżli się do domu wróciła.

49

»Znałem ja Fiordyspinę, nie z powieści czyjej,

»Alem ją w Syrakucy[1450] widział we Francyej[1451].

»I barzo mi się w on czas jej twarz i uroda

»I oczy podobały i gładka jagoda;

»Alem się nie śmiał w miłość tę wdać, bo szaleje

»Każdy, co się zaciąga w miłość bez nadzieje.

»Ale z onej powieści siestrzynej ożyły

»Dawne żądze i w sercu mi się odnowiły.

50

»Z tych nici tę osnowę, bo z inszych nie mogła,

»Miłość rozczęła i ta siła mi pomogła;

»Bo mi rady dodała i sposób mi pewny

»Ukazała, przez którym dostać miał królewny.

»Widziałem sam, że ta rzecz łatwie wyniść[1452] miała,

»Bo jednakość dwu twarzy, która oszukała

»Wiele inszych, tem snadniej mogła Fiordyspinę

»Oszukać przezpodobną do siebie rodzinę..

51

»Długom myślił, jeślim miał tej sprawy zaniechać,

»Na ostatek się zaraz namyślam wyjechać.

»Nikomu onej myśli swojej nie odkrywam,

»Niczyjej do tej sprawy rady nie zażywam;

»Idę w nocy tam, kędy beła świetna zbroja,

»Z której się rozebrała beła siostra moja,

»I na konia jej wsiadam i pełny nadzieje

»Jadę, ani chcę czekać, aż się rozednieje.

52

»W nocy z domu wyjeżdżam, miłość ze mną jedzie,

»I prosto mię do pięknej Fiordyspiny wiedzie.

»A takem w one czasy jachał kłósem sporem,

»Żem na miejsce przyjachał przed samem wieczorem.

»Szczęśliwym się poczytał ten, który nowiny

»O mnie naprzód do gładkiej zaniósł Fiordyspiny,

»Tusząc, że mu dać dobry upominek miała,

»Że się naprzód od niego o mnie dowiedziała.

53

»Żem ja beł Bradamantą, wszyscy rozumieli,

»Jakoś i ty rozumiał, i za tę mię mieli,

»Tem więcej, żem miał szaty i konia i zbroję,

»W której widzieli w przeszły dzień rodzoną moję.

»A wtem przyszła po małem czasie Fiordyspina,

»Skoro jej przyszła o mem przyjeździe nowina,

»Z twarzą dziwnie wesołą, zbytnie się radując

»I niewymówione mi łaski pokazując.

54

»Potem mi się u szyje uwiesza rękami

»I łączy wargi swoje z mojemi wargami.

»Co mniemasz, jeśli miłość, co mnie tam przywiodła,

»Srogiem sztychem serca mi w on czas nie przebodła?

»Potem do osobnego gmachu mię prowadzi,

»Kędy beło niewolno chodzić jej czeladzi,

»I mówi mi, abym hełm i zbroję składała

»I ostrogi odjęła i miecz odpasała.

55

»Potem jednę swą szatę przynieść rozkazała,

»Zbyt bogatą, w którą mię sama ubierała,

»I jakobym niewiasta beła, w czepek złoty,

»Zbiera mi włosy, w czepek swej własnej roboty.

»Ja też zmyślam i skąpo oczyma szafuję

»I żem dziewka, sposobem każdem ukazuję;

»Głos mię mógł tylko wydać, alem i ten zmyślił,

»Cienko mówiąc, a nikt się tego nie domyślił.

56

»Potem mię na przestroną salę prowadziła

»Kędy beła rycerzów i białych głów siła,

»Którzy się nam kłaniali zwyczajem dworowem

»Tak, jako się kłaniają księżnom i królowem.

»O jakom z wielu szydził, którzy z podziwieniem,

»Nie wiedząc, że pod onem niewieściem odzieniem

»Mężczyzna beł potężny, oczy wytrzeszczali

»I chciwe wzroki we mnie ustawnie trzymali!

57

»Skoro było chwilę w noc — a już się też była

»Dobrze przedtem wieczerza bogata skończyła

»I potem po wieczerzy stół beł poprzątniony,

»Przedniemi potrawami wszytek zastawiony —

»Nie czeka, abym prosił o to, Fiordyspina,

»Po com do niej przyjechał, ale co siestrzyna

»Twarz do mojej podobna podomno sprawiła,

»Ażebym z nią nocował, sama mię prosiła.

58

»A skoro się i panie i panny rozeszły

»I wszytkie pacholęta z pokoju odeszły,

»Kiedym się ja i ona także rozebrała

»I jużeśmy leżeli, a świeca gorzała,

»»Nie dziwuj się — jam tak rzekł napierwej królewnie —

»»Żem się prędko wróciła do ciebie, bo pewnie,

»»Jakeś sobie tuszyła, takeś rozumiała,

»»Żeś aż co wiedzieć kiedy widzieć mię nie miała.

59

»»Powiem pierwej, czemum się od ciebie śpieszyła,

»»Potem, czemum się prędko tak na zad wróciła.

»»Kiedybych była ognie twoje zgasić mogła,

»»Cna królewno, kiedyćby była co pomogła

»»Moja bytność i moje przy tobie mieszkanie,

»»Zawszebym z tobą beła na twe rozkazanie.

»»Ale widząc, żem ci dać żadnej nie umiała

»»Pomocy ani mogła, od ciebiem jechała.

60

»»Fortuna mię życzliwa z gościńca bitego

»»W drodze zaprowadziła do lasu gęstego,

»»Gdziem niedaleko wielki krzyk i wrzask słyszała

»»Jakby białej płci, która o pomoc wołała.

»»Bieżę tam i nad rzeką ujźrzę kryształową

»»Poimaną wędami ręką satyrową,

»»Nagą, nadobną dziewkę wśrzód miedzy wodami,

»»Który ją chciał zjeść i już kąsał ją zębami.

61

»»Przypadłam tam, abym jej była co pomogła,

»»I mieczem, bom inaczej pomódz jej nie mogła,

»»Onegom okrutnego rybitwa zabiła,

»»A ona z brzegu w wodę natychmiast skoczyła.

»»Potem mi się oz wała zaraz z onej wody,

»»Mówiąc: Nie będziesz — prawi — za to bez nagrody:

»»Jam jest nimfa, która się pod wodami kryje

»»I która tu w tej rzece przeźrzoczystej żyje.

62

»»Siła ja mogę, tak wiedz, i słowy i zioły

»»Przymuszam przyrodzenie, przymuszam żywioły.

»»Proś mię, o co żywnie chcesz, a ja, ile mogę,

»»Do wszytkiegoć, a ty się spuść na mię, pomogę.

»»Na mój rym[1453] tu na ziemię księżyc zchodzi z nieba,

»»Woda gore, a ogień marznie, jako trzeba;

»»Często na proste słowa, którem wymówiła,

»»Słońcem zastanowiła i ziemięm ruszyła.

63

»»Nie proszę jej na ono jej ofiarowanie

»»O skarby i o zamki i o panowanie,

»»Nie, abym niezwyczajnych sił jakich dostała,

»»Nie, abym w każdym boju zwyciężcą została:

»»Ale, aby albo cię jako pocieszyła,

»»Albo aby moję płeć w męską odmieniła;

»»Ani barziej o jedno, niż o drugie proszę,

»»Mając dosyć, że jedno ze dwojga odnoszę.

64

»»Ledwie com jej onę swą prośbę przełożyła,

»»Jako się wszytka znowu w wodzie ponurzyła

»»I po małej się chwili z niej zaś ukazała

»»I inszej odpowiedzi żadnej mi nie dała,

»»Jeno mię sczarowaną wodą pokropiła,

»»Co mi płeć, nie wiem, jako, zaraz odmieniła;

»»Czuję, widzę i ledwie wiarę temu dawam,

»»Ze z dziewice mężczyzną, dziwna rzecz, zostawam

65

»»I tybyś temu wiary, ja wierzę, nie dała,

»»Kiedybyś tego rzeczą samą nie doznała;

»»Toli[1454], jakom w pierwszej płci była twoją sługą,

»»Tak w tej być chcę, jeślić się na co z swą posługą

»»Przydać mogę, i odtąd wszytkie wole moje

»»Są gotowe na każde rozkazanie twoje.«

»Takem rzekł, ona też wtem ręką doświadczyła,

»Ze to, com ja powiadał, prawda szczera była.

66

»Jako się pospolicie człowiekowi dzieje,

»Co o tej rzeczy, której zbyt pragnie, nadzieje

»Wszytkie stracił, od żalu tak, jako śnieg, taje

»Od słońca, że jej niema, że jej niedostaje,

»Jeśli ją potem nagle z przygody najduje,

»Niepodobnie się z szczęścia onego raduje

»I ledwie sobie wierzy, od nagłej zastany

»Radości, w sobie samem wszytek pomieszany:

67

»Tak Fiordyspina, która ręką się dotknęła

»Samej prawdy i rzeczy, której tak pragnęła,

»Nie wierzy swojej ręce, nie wierzy i oku

»I zda jej się, że się jej marzy w ciemnem mroku,

»I rozumie wątpliwa, że podomno spała,

»I lepszej inszej próby w tem potrzebowała.

»»Jeśli to sen — powiada — i jeślim usnęła,

»»Życzę sobie, żebym się nigdy nie ocknęła«.

68

»W bębny nie bito, w trąby trębacze nie grali,

»Kiedyśmy bój miłości z sobą rozczynali;

»Początkiem pierwszem beły częste całowania

»Naszej wojny, naszego onego potkania.

»Inszych broni krom mieczów w szturmie używamy,

»Oszczepów, strzał i łuków i tarczy nie mamy;

»Bez drabinym wlazł na mur, chorągiew na wieży

»Wytknąłem: mój podemną nieprzyjaciel leży.

69

»Jeśli beło, noc przedtem, wielkie narzekanie

»Na onem łożu i płacz i ciężkie wzdychanie,

»Ta druga beła śmiechu pełna i radości,

»Wesela i rozkoszy, smaku i słodkości.

»Nie tak się wielą węzłów bluszcze i macice

»Do muru i do swojej przywięzują tycze[1455],

»Jakośmy byli w on czas gęstemi węzłami

»Spół ściśnieni: piersiami, rękami, nogami.

70

»Kilka miesięcy ta rzecz miedzy nami trwała,

»Że o niej żadna żywa dusza nie wiedziała;

»Nakoniec, nie wiem jako, beła postrzeżona

»I królowi srogiemu potem odniesiona.

»Ty, któryś mnie wybawił od tych, co już byli

»Wielki ogień, aby mię spalić, nałożyli,

»Możesz ostatek sprawy tej sam łatwie wiedzieć;

»Ale jakom żałosny, trudno wypowiedzieć«.

71

Tak w on czas Rugierowi tę sprawę odkrywał

I trudu nocnej drogi Ryciardyn ulżywał

Tą powieścią, wjeżdżając na górę wysoką,

Brzegami i doliną obeszłą[1456] głęboką;

A do niej ścieszka ciasna prześcia pozwalała

I przykrą drogę trudnem kluczem otwierała.

Na wierzchu beł Agrymont[1457], piękny zamek, który

W opiece miał Aldygier[1458] swojej z Białej Góry.

72

Beł to brat Malagiza i Wiwianiego,

Z nałożnice spłodzony, syn Bowa[1459] zacnego;

I kto go własnem synem Gerardowem[1460] zowie,

Myli się i nie trzeba wierzyć jego mowie.

Jakokolwiek, zawsze był hojny i wspaniały

Aldygierej i mądry i mężny i śmiały,

I wielką we dnie, w nocy straż na zamku trzymał.

Aby go wcale bratu swojemu dotrzymał.

73

Ten przyjął z wielką chęcią brata Ryciardyna

Stryjecznego, jako to rodzinę rodzina,

Bo jako rodzonego właśnie go miłował

I kwoli niemu barzo Rugiera szanował.

Ale nie wyszedł przecię tam przeciwko niemu,

Jako beł zwykł i jako czyniał więc każdemu,

Bo miał jednę nowinę, z której beł żałosny

I dla której frasunek i żal czuł nieznośny.

74

I miasto pozdrowienia rzekł do Ryciardyna:

»Niedobra mię, mój bracie, dziś doszła nowina:

»Przez pewnego posłańca jestem obwieszczony,

»Że zły i niecnotliwy Bertolag z Bajony[1461]

»O krew się naszę z srogą Lanfuzą[1462] targuje

»I za wielkie pieniądze u niej ją kupuje;

»Która mu bracią naszę na śmierć i na męki

»Malgiza[1463] z Wiwianem ma podać do ręki.

75

»Od dnia tego, w który je od Ferata miała,

»W więzieniu je i w wieży zbyt ciemnej chowała

»Dotąd, aż z Bertolagiem zawarła umowy,

»Jakoście zrozumieli dopiero z mej mowy.

»Temu je, jako słyszę, snać na umówioną

»Ma między jego pewnem zamkiem a Bajoną

»Godzinę jutro stawić, a sam snać kupować,

»Sam się ma o krew naszę zły człowiek targować.

76

»Wyprawiłem na dobrem koniu z tą nowiną

»Do Rynalda naszego przed małą godziną;

»Aleć droga daleka: choć śpiesznie pobieży

»Mój posłaniec, boję się, że na czas nie zbieży.

»Ludzi nie mam tak wiele, żebym wyniść w pole

»Mógł bezpiecznie i chocia są ochotne wole,

»Siły niemasz, bez której trudno co rozczynać,

»A wiem, jeśli ich kupi, że ich da pościnać«.

77

Wielką żałość przyniosła ta Ryciardynowi

Nowina, ale niemniej cnemu Rugierowi;

Który widząc, że bracia obadwa milczeli

I jakoby poradzić temu nie wiedzieli,

Rzecze z wielką śmiałością: »Nie myślcie wy o tem

»I nie psujcie sobie głów darmo tem kłopotem;

»Już wy to temu memu poruczcie mieczowi;

»Ja upewniam, że bracia waszy będą zdrowi.

78

»Nie proszę was o pomoc; już ja to sam sprawię,

»Ja to sam bez żadnego ratunku odprawię,

»Tylko mi wiadomego kogo z swej czeladzi

»Dajcie, który mię na to miejsce doprowadzi.

»Usłyszycie wnet trzaski, ujźrzycie i trupy

»Tych, co się będą o te targować okupy«.

Tak mówił, a nie mówił pewnie rzeczy nowych

Jednemu z nich, co beł sił świadom Rugierowych.

79

Drugi go słucha jako tego, co rozumie

Siła o sobie, a nic albo mało umie.

Ale Ryciardyn potem na stronie go sprawił,

Jaki beł mąż, jako go od śmierci wybawił,

Upewniając, że więcej, niżli obiecuje,

Uczyni. Aldygierej barzo go szanuje

I więcej go poważa i ma w uczciwości

Z jego męstwa i z jego tak wielkiej dzielności.

80

U stołu, u którego wylewał dostatek

Pełnem rogiem obfitość, czci go na ostatek.

Wszyscy się namyślili onych dwu rodzonych

Ratować, na niezbożne targi prowadzonych;

A wtem też nastąpiły mroki ciemnej nocy.

I słudzy i panowie zawierali oczy

Wszyscy okrom Rugiera, którego troskliwa

Myśl frasuje i sen mu pożądny rozrywa.

81

Obleżenie obozu, o którem go doszła

Onegoż dnia od króla Agramanta posła

Nowina, tkwi mu w głowie i widzi, że snadnie,

Gdzie go wczas nie ratuje, nowem złem podpadnie.

Widzi, że go nie minie sromotna przygana

Stąd, że z nieprzyjacioły jeździ swego pana;

Jeśli się jeszcze okrzci, dopieroż strachowi

Przypisować to będą albo niestatkowi!

82

W każdy inszy czas temu byłoby z tej miary

Wierzono, że to czynił dla prawdziwej wiary;

Ale że w ten czas, gdy król jego oblężony

Potrzebował pomocy jego i obrony,

U wszytkich niedobrego nie ujdzie mniemania,

Że to raczej z bojaźni czyni i lękania,

Nie dla wiary tej, którą tak teraz wychwala;

To serce Rugierowi dzieli i przekala.

83

I to go niemniej trapi, że bez dozwolenia

Swej królowej odjachał i bez jej wiedzenia.

To tą myślą, to ową nachyla troskliwy

Na różne strony serce i umysł wątpliwy;

Widzi, że go chybiło, czego on beł pewny,

Że ją miał naleźć w zamku hiszpańskiej królewny,

Do którego pospołu z sobą jachać mieli

Ratować Ryciardyna, jakoście słyszeli.

84

Potem wspomniał, że jej rzekł i obiecał jachać

Do Walumbrozy, gdzie się miał z nią pewnie zjachać;

Rozumie, że tam ona na to pojachała

I nie zastawszy go tam, zbyt się dziwowała.

Radby do niej napisać list lubo wyprawił

Posłańca, aby się jej wymówił i sprawił,

Czemu do Walumbrozy, jako rzekł, nie jachał

I czemu nie żegnając, od niej precz odjachał.

85

Długo, jako sobie miał w tem postąpić, myślił,

Na ostatek list do niej napisać umyślił;

A choć nie ma nikogo do tej doby jeszcze,

Któryby go bezpiecznie zaniósł na swe miejsce,

W drodze, jeśli się trafi, zamyśla jakiemu

Oddać go posłańcowi sam w ręce wiernemu.

Wtem wstaje i zawoła, aby zapalono,

Świece, pióro, kałamarz, papier przyniesiono.

86

Rzucili się natychmiast pilni pokojowi

I przynieśli to zaraz wszytko Rugierowi.

On, jako pospolicie zwykło bywać, w pierwsze

Pozdrowienia i służby swoje kładzie wiersze,

Potem nowiny, jako od niego pomocy

Król potrzebował przeciw chrześcijańskiej mocy,

I że zginie, jeśli mu wcześnie nie przybędzie,

Albo u nieprzyjaciół pewnie w ręku będzie.

87

Przydawa, jako mu się na pomoc gotował,

Kiedy tego jego król po niem potrzebował,

Prosząc, aby i ona na to pozwoliła,

A niesławy mu z onej miary nie życzyła;

Bo, mając być jej mężem, słusznie się wystrzegał,

Aby uszedł złej sławy, aby nie podlegał

Obmówiskom[1464], i jako w niej zmazy nie było,

Tak i onemu się jej pilnie strzedz godziło.

88

I jeśli przez wszytek czas dobremi sprawami

I przeważnemi sławy dostawał dziełami

I dostawszy jej, tego usilnie pilnował,

Aby jej nie oszpecił, aby ją zachował,

Tem więcej teraz miał mieć więtszą pieczą o niej,

Ponieważ już i ona należała do niej,

Która mu już małżonką zostać obiecała

I z niem być we dwu ciałach jedną duszą miała.

89

A jako ją w tem ustnie i przedtem i potem

Upewnił, tak i przez list chciał jej dać znać o tem,

Że skoro ten czas minie, przez który swojemu

Obowiązany wiarą beł panu zwierzchniemu,

Okrzei się i przystanie do prawdziwej wiary,

Do której się nachyla z dawna z każdej miary;

Potem ojca Amona, Rynalda i innych

Będzie prosił w małżeństwo o nię jej powinnych.

90

»Proszę — prawi — u ciebie pilnie pozwolenia

»Wybawić mego pana pierwej z obleżenia,

»Abym uszedł przy mówek i ludzkiej obmowy,

»Bo wiem, żeby zelżywe beły o mnie mowy:

»»Rugier, póki się jego królowi szczęściło,

»»Przestawał z niem, a teraz, gdy go odstąpiło

»»Szczęście i cesarz Karzeł mocniejszy zostawa,

»»Z jego nieprzyjacioły trzyma i przestawa«.

91

»Na dwadzieścia dni tylko, a jeśli to siła,

»Więc na piętnaście proszę, żebyś pozwoliła;

»Pewienem, że przez ten czas król mój oblężony

»I z obozem swem będzie przez mię wyzwolony.

»A wtem najdę przyczynę i sposób przystojny,

»Że mu czołem uderzę[1465] i zjadę z tej wojny.

»O to tylko dla mego proszę uczciwego,

»Ostatek niech twój będzie żywota mojego«.

92

W takie i w tem podobne słowa napisany

Beł list, który gotował Rugier zawołany;

Acz się on dobrze dłużej w tej rzeczy rozciągał

I pióra, aż beł arkusz pełny, nie zawściągał.

Potem list napisany, jako umiał, złożył

I zapieczętował go i w zanadrze włożył,

Tusząc, że jutro w drodze potka kogo, który

Zaniesie go tajemnie jej do Białej Góry,

93

Skoro list on swój zawarł, zawarł także oczy

I nalazł odpoczynek i pokój tej nocy,

Bo sen przyszedł i ciało rózgą wyciągnioną

Skropił mu, w niepamiętnej[1466] Lecie[1467] omoczoną.

I odpoczywał dotąd, aż się zaświeciły

Piękne zorze i kwieciem na wschodzie nakryły

I białem i czerwonem pola, góry, wody

I dzień biały ze złotej wychodził gospody.

94

A kiedy drobni ptacy śpiewać poczynali

I nowe światło głosy pięknemi witali,

Aldygierej, który sam chciał być Rugierowi

Przewodnikiem w tej drodze i Ryciardynowi

I inszem, co strzedz mieli, aby poimani

Bracia Bertalogowi nie beli oddani,

Napierwej beł na nogach; co gdy usłyszeli

Oni dwaj, z miękkich także wstawali pościeli.

95

A skoro ciała jasnem okryli żelazem,

Ze dwiema stryjecznemi wyjachali razem,

Rugier prosiwszy długo darmo, aby byli

Onę sprawę na niego samego puścili;

Ale oni z tej żądze wielkiej, którą mieli,

Ratować swojej braciej, iże rozumieli,

Żeby to beło jakieś wielkie niebaczenie,

Na tę prośbę twardziejszy[1468] beli, niż kamienie,

96

Przyjachali na miejsce za dnia, gdzie kupować

Więźniów miano i gdzie się targ miał odprawować.

Pole beło przestrone, wielkie i odkryte,

Ze wszytkich stron promieniem Febusowem bite;

Dęby, sosny i buki żadne w niem nie były,

Tylko się szczere piaski z daleka świeciły,

Tu i owdzie odziane chróstami nizkiemi,

Miejscami nietykane pługami ostremi.

97

Tu się oni rycerze trzej zastanowili

Na ścieszce tej równiny; potem obaczyli,

Że przeciwko niem jachał śpiesznie ktoś nieznany,

We zbroję ze złotemi strefami ubrany,

Co miał na tarczy za herb namalowanego

W polu zielonem ptaka wiecznie żyjącego[1469] —

Ale uczynię koniec, by wam zaś nie było,

Że was tak długo bawię tą pieśnią, niemiło.

Koniec pieśni dwudziestej piątej.

XXVI. Pieśń dwudziesta szósta

Argument

Malagizy figury z marmuru białego

Ukazuje na studniej źrzódła rozkosznego;

Gdzie Mandrykard przyszedszy, srogie wszczyna wojny

Z Rodomontem; tych zasię obu Rugier zbrojny

Wyzywa i krwawy bój stacza, odważony,

W dziele Marsowem z młodu dobrze wyćwiczony.

Doralikę unosi szkapa[1470] opętany;

Mandrykard ją z inszeni goni, rozgniewany.

Allegorye

W pieśni dwudziestej szóstej przez Wiwiana i Malagiza, których Sarracenka Lanfuza złemu Bertolagowi z Bajony przedać chciała, lecz od Rugiera i Marfizy w samem razie niebezpieczeństwa ratowani z upadkiem nieprzyjaciół wolni zostali, przypomina się nieskończona dobroć Boga miłosiernego, który nad mniemanie i rozum ludzki z ostatnich zwykł wyrywać niefortun zginionych. Przez osoby wielkie i chwały godne, co pierwej, niż się urodzili, na rytych od wieków mogli być poznani figurach, snadno uważysz, jako cnota nie jeno w niebie swoje ma mieszkanie, ale i w pamięci wszytkich ludzi ustawiczne na świecie: wspomnienie.

1. Skład pierwszy

Białą płeć przeszłe wieki tak wspaniałą miały:

Cnotę barziej, niż złoto drogie, miłowały;

Tych zaś późniejszych czasów rzadko się najdują,

Co zyskom ladajakiem marne nie hołdują.

Po trzy i po cztery kroć godne szanowania,

W dobrych postępkach swoje co tylko kochania

Ugruntowały; niechaj sławne będą wszędzie

I po śmierci i póki świat nizki trwać będzie.

2

Tak Bradamantę zacną nie mógł okazały

Skarb żaden ruszyć ani państwa, pełne chwały;

Cnoty wspaniałe, dzielność Rugiera mężnego

Upodobawszy, wzięła do kochania swego,

I słusznie, bo takowe dzieła jego były

Iż go światu wszystkiemu znacznem uczyniły.

Szanował on ją wzajem według pomyślenia

I rzeczy dla niej czynił, godne podziwienia.

3

Już się beł w drogę puścił z dwiema rycerzami

Rugier, jakom powiedział niedawno przed wami,

Aby bracią z więzienia wybawił ciężkiego

W które przez zdradę wpadli grabie bajońskiego,

Gdy ich zjechał bohatyr jakiś okazały,

A miał we środku samem swej tarcze znak mały,

Ptaka, jedyną rozkosz arabskiej krainy,

Co przez śmierć żywot bierze i rodzi się iny.

4

Ledwie ich zoczył, zaraz dał znać po postawie,

Że mu miłe igrzysko w Marsowej zabawie.

»Będzie podomno — rzecze — który z was tak śmiały

»I przy męstwie animusz ukaże wspaniały,

»Jeżeli dużem[1471] członkom są podobne siły,

»Co mi was na wejźrzeniu pierwszem zaleciły,

»Iż lub szablą lub drzewy spróbujem długiemi,

»Kto zostanie na koniu, kto będzie na ziemi«.

5

»Wygodziłbym ja — mówi Aldygier — wnet tobie,

»W jakiem jeno chcesz walki kosztować sposobie,

»Kiedyby zbytnia czasu ścisłość pozwoliła,

»Co nas w gwałtownej sprawie z domu wypędziła.

»Ledwie tych kilka z sobą słów przerzec możemy:

»Tak rączo i tak chyżo śpieszyć się musimy.

»Sześćset człowieka namniej czeka nas zbrojnego,

»Z któremi trzeba się nam bić dnia dzisiejszego.

6

»Miłość prawdziwa, miłość szczera rozkazuje,

»Która natwardsze serca miękczy i ujmuje,

»Byśmy własną z więzienia bracią wyzwolili

»I w obietnicach się jem swoich uiścili.

»Z tej przyczynyśmy zbroje wdziali na się twarde,

»Chcąc to sprawić, a w tamtych skrócić myśli harde«.

»Słuszną — odpowie drugi — wymówkę przymuję,

»A jednaką w was wszytkich dzielność upatruję.

7

»I dlategom miał wolą serc waszych spróbować,

»Chcąc doznać, kto z nas czterech męstwem ma przodkować;

»Ale, że tam ukazać macie wasze siły,

»Gdzie słuszność chce, aby się wszytkie obróciły,

»Przypuście mnie, proszę was, w lubą kompanią:

»Mam, jak wy, serce, męstwo, i me ręce biją;

»Doznacie, o doznacie bez wątpienia tego,

»Że towarzystwa godny jestem tak zacnego«.

8

Zda mi się, iż wy wszyscy, co dotąd nie wiecie,

Słyszeć imię rycerza nowego pragniecie,

Który się w towarzystwo wpraszał Rugierowi

Iz nim iść ku przyszłemu chciał zaraz bojowi.

Jestto mężna Marfiza, co raz tęgi dała

Szotowi i Gabryny pilnować kazała,

Gabryny, baby starej, do wszystkich chytrości

Sposobnej, pełnej niecnót, pełnej różnych złości.

9

Dwaj bracia z Jasnej Góry zaraz pozwolili,

Przyjaźni ucześniczką swych ją uczynili.

Rugier mniema, że to jest rycerz doświadczony,

Twarzy z hełmu nie mogąc widzieć z żadnej strony.

Wtem Aldygier ukaże towarzystwu swemu

Chorągiew naprzeciwko pagórku bliższemu;

Z nią wiatry po powietrzu łagodne igrały,

Lud do bitwy sprawiony, stał wkoło niemały.

10

Potem przypatrują się nowemu strojowi,

Co samemu zwyczajny tylko Murzynowi;

Poznali, że to właśni Sarracem byli,

Dwóch więźniów z twarzą smętną zacnych prowadzili,

Za których Maganzowie według słowa swego

Złota nagotowali najwyborniejszego.

Krzyknie Marfiza: »Czegóż dłużej czekać chcemy?

»Bankiet się nam otwiera, gdy już tych widziemy!«

11

»Wezwanych spełna niemasz — Rugier się ozowie

»I tak na onę mowę Marfizy odpowie —

»Przydzie czekać: wnet sławny, wnet taniec zaczniemy,

»Na którem krok skrwawiony wielom pomylemy«.

Ledwo wyrzekł, aliści obaczą na stronie

Drugą rotę; wiedziono przy niej muły, konie,

Złotem, srebrem i drogiem sprzętem naj uczone,

Co od grabie Murzyn brać miał za więźnie one.

12

Były szaty, obicia złotem przetykane,

Szable drogo oprawne, łuki malowane.

W śrzodku gminu dwaj bracia jadą poimani,

Do podjezdków podlejszych mocno przywiązani,

Nic więcej, jeno targu czekali skończenia,

Który ich miał wiecznego nabawić więzienia.

Sam Bertolag z ich starszem rozmawia niecnota,

Za ich wolność gromady nie żałuje złota.

13

Już tu ścierpieć nie mogli dalej Amonowi

Synowie, za swą bracią garło dać gotowi.

Tak ten, jak ów wnet w toki kopie włożyli

Iobadwa wraz zdrajcę niemi uderzyli.

Jeden w bok trafił, drugi niemniejszej beł szkody

Przyczyną, bo obiedwie przepędził jagody.

Padł Bertolag: bodaj tak koniec wszyscy mieli,

Co zyski sobie czynić z swoich szalbierstw chcielL

14

Rugier z Marfizą trąby inszej nie czekają,

Na onę kupę Maurów[1472], jak wściekli, wpadają.

Marfiza nie złamała wprzód swojego drzewa,

Aż trzech z koni zrzuciła, trzem wylała trzewa;

Rugierowej zaś godny sam wódz ich był ręki:

Leci martwy do ziemie, umiera przez dzięki[1473].

Taż drugiego, trzeciego posyła w te strony

Gdzie Pluto z Prozerpiną mieszka zasępiony.

15

Stąd wnet między obiema urósł błąd stronami:

Maganzowie mniemają, iż z Sarracenami

Zmówiwszy się ci czterej, tak ich pożyć chcieli;

Przeciwnem zaś sposobem oni rozumieli:

Grabiów zdrajcami głosem wielkiem nazywają,

Iż ich w ręce nieznanem żołnierzom wydają.

Czyn się Marsów zaczyna, świszczą żartkie strzały,

Drzewa trzeszczą, szable łby gęste zdejmowały.

16

Rugier, jak ptak, przepada w tę, to w owę rotę

I kończy należytą siłom swem robotę,

Raz dziesięciu obala, dwudziestu zaś potem.

Toż czyni i Marfiza, w swym szyszaku złotem

Nieznana: leci z siodeł zgraja wysadzona,

Których chętnie przymuje ziemia, krwią skropiona.

Tak ich bronią przyłbice, tak zbroje stalone,

Jak się broni pożarom drzewo wysuszone.

17

Chciejcie przypomnieć sobie, jeśliście widzieli

Albo przez czyje usta tę powieść słyszeli,

Co za zgiełki i jakie szemranie straszliwe

Zwykły więc pszczoły wszczynać, gdy swe garło chciwe

Głodna zołna[1474], aby ich pożarła, otwiera:

Drżą, lękają się wszystkie, siła ich umiera;

Tę połknie, tę zabije, bez liczby ich psuje

I nadzieję do życia wszytkiem odejmuje.

18

Tak z tem gminem Marfiza i Rugier zaczyna,

Głowy, ramiona, piersi szkaradnie rozcina.

Ryciardot[1475] z bratem w tamte strony się udali,

Gdzie Maganzowie w kupie z swoją rotą stali.

A iż beł, jako Rynald, serca wspaniałego

I obozy z młodych lat szczera rozkosz jego,

We dwójnasób przyczynia sił, męstwa, ochoty,

Płaci Magazeńczykom zdradę, złość, niecnoty.

19

Aldygier, sprawiedliwem gniewem poruszony,

Zdał się, jak w gęstej puszczej lew głodem zmorzony:

Przecina namocniejsze blachy bez trudności,

Spycha z koni rycerzów nawiętszej dużości[1476].

Ale któżby ochotny, ktoby nie był śmiały,

Ktoby nie był on Hektor i Ajaks zuchwały,

Mając w swej kompaniej Rugiera zacnego

Z Marfizą, męstwa wzorem jedynem dziwnego?

20

Serdeczna bohatyrka po stronach patrzała,

Kogo z więtszej dzielności przodkiem chwalić miała;

Dziwuje się, widząc ich siły niesłychane,

Ale ją Rugierowe, z żadnem niezrównane,

Do zdumienia przywodzą, bo on ciężkie razy

Zadaje, sam namniejszej nie czuje obrazy.

Zda się jej, iż na Marsa patrzy żelaznego,

Który na ziemię zstąpił z nieba aż piątego[1477].

21

Nieuleczone, gdzie się chynie[1478], czyni rany:

Jnż pułk Maurów, już drugi zdrajców pomięszany;

Szyszak się kartą być zda przeciw szabli jego,

Jeśli nią z blizka srogi dosięże którego,

Kruszy hełmy i przednie blachy w niwecz psuje,

Kogo tnie, śmierć mu w piekło drogę ukazuje;

Dzieli ciało od ciała, lecą w różne strony

Nogi po pas, brzuch od nóg z głową rozłączony.

22

Kogo zajmie, dusza go zarazem odbiega,

I koń się przy swem panu śmierci nie wybiega;

Głowę we mgnieniu oka z łopatek zdejmuje,

Rozcięte aż do krzyżów piersi ukazuje..

Jednem machnieniem piąci zarazem zabija,

Gdzie jeno z Balizardą ostrą się zawija.

Ostatka nie napiszę, bo nie uwierzycie

I snem raczej, niż prawdą, to męstwo okrzcicie.

23

Turpin, choć szczerze pisze, pozwala i tego,

By według podobania wierzył każdy swego;

Przedziwne tu wysławia męstwa Rugierowe,

Które wy zwalibyście raczej plotki nowe.

Jako pochodnia psować zwykła zimne lody,

Znowu je obracając prędko w mokre wody,

Tak przeciwko każdemu jest bojownikowi

Marfiza, co więc orzeł przeciwko wróblowi.

24

Rugier w niej oczy utkwił, pilno się dziwuje,

Ta zaś nad wszytkich w niem moc więtszą upatruje;

A jeśli go Marfiza Marsem rozumiała,

Nie mniejby mu się ona Belloną[1479] być zdała,

By beł wiedział, że pannę hełm z zbroją nakrywa,

Która wzrok i mniemanie jego oszukiwa;

I ponno urosłaby spórka[1480] między niemi,

Kto rozlał krwie, kto więcej ciał złożył na ziemi.

25

Atoli dosyć było czterem sił, śmiałości

Zbić dwie rocie i posłać w podziemne nizkości.

Leżą trupy na polach, ostatek ucieka:

Brat brata, powinnego powinny nie czeka.

Szczęśliwy, kto rączego jest pan zawodnika[1481]:

Gdzie mógł, jak mógł, uchodził sam bez przewodnika;

Ale kto pieszy został, wnet sprobował tego,

Co to jest być bez konia, co zaś mieć żartkiego.

26

Został łup, pole wolne zwycięzcy zacnemu;

Prostą Magazensowie drogą ku swojemu

Uciekają domowi, tędy zaś Maurowie,

A z panów pozostali wciąż gonią służkowie,

Zostawiwszy dwu więźniów, sprzęt co kosztowniejszy,

Których wyzwolić skoczył Ryciard ochotniejszy;

Chłopięta zaś tłomoki z drogiemi rzeczami

Od mułów i od koni odwięzują sami.

27

Prócz wielkich sztuk od srebra, prócz dziwnej roboty

Jest siła zapon[1482], łańcuch jest niejeden złoty,

Więc i szat białogłowskich, w kwiaty rysowanych,

Perłami, dyamentem wkoło haftowanych,

Nuż obicia z potrzebę nad podziw ślicznego,

Z jedwabiów i ze złota napół utkanego;

Wiele, wiele zdobyczy inszej w drogiej cenie,

Wino, chleb i potrawy dziwne na jedzenie.

28

Wnet na zdjęcie szyszaków wszyscy się zdumieli,

Widząc, jak wielką pomoc w bitwie z panny mieli,

Gdy warkoczem wspaniała bohatyrka złotem

Błysnęła, wdzięczną twarzą, białą szyją potem.

Czczą ją i ważą wszyscy, proszą, aby swego

Nie taiła imienia, wieczności godnego;

Ona ludzka i zacnem kompanom życzliwa,

Niewiędziane jem dotąd swe imię odkrywa.

29

Nie mogą się nasycić, patrząc na dziewicę,

Gdy okazała złoty włos, zdjąwszy przyłbicę;

Ta zaś w Rugiera tylko wzrok bystry wlepiła,

Z niem mówi, jego serce i śmiałość chwaliła.

Wtem słudzy do obiadu proszą gotowego,

Który na stole mieli u źrzódła jednego,

U źrzódła, gdzie słoneczny promień mirt wysoki

Zakrywał, jak więc ciemne Cyntyą obłoki.

30

Jedna ze czterech dziwnych ta fontana[1483] była,

Co ręka Merlinowa kiedyś urobiła,

Najprzedniejszem marmurem wkoło otoczona,

Jak świeże mleko, białem, ślicznie wygładzona;

Widziałbyś beł wyrznione boską ręką prawie

Od Merlina obrazy w swej własnej postawie;

Rzekłbyś, że tchną i żyją, by mówić umiały:

Tak cudowne w robocie swej skutecznej stały.

31

Tam z lasu jakaś straszna wychodzić się zdała

Bestya szpetna[1484], brzydka, wzrok okrutny miała,

Uszy ośle, łeb, zęby wilcze, od wielkiego

Wyschła głodu, a łapy cztery lwa srogiego;

Ostatek liszki chytrej własna postać była;

I zdało się, iż cały świat w okrąg schodziła:

Pyszne Hiszpany, własną ziemię i Francyą,

Afrykę, Amerykę, Azyą, Anglią,

32

Wszędzież lud zabijając bez wszelkiej litości

Podły gmin, średnie stany i wielkiej zacności;

A nabarziej psowała, nabarziej szkodziła

Królom, książętom, panom, gdzie ich zaskoczyła.

Dosiągła okrutnością swą dworu rzymskiego,

Zabiła z kardynałmi papieża samego,

Poszpeciła od Boga stolec poświęcony

Piotrów, zgorszenie brzydkie dawszy w tamte strony.

33

Żaden mur przed straszliwą bestyą nie może

Wytrzymać i forteca żadna nie pomoże;

Z gruntu miasta wywraca, nikt się nie obroni,

Gdzie jeno kolwiek przydzie sroga, gdzie się skłoni.

Śmie jeszcze honorowi uwłaczać boskiemu[1485],

Chcąc się za Boga udać gburowi[1486] prostemu,

Tem śmielej, tem bezpieczniej[1487], aby rozumiano,

Że jej od nieba klucze i od piekła dano.

34

Potem rycerz, bobkowem wieńcem ozdobiony,

Na tem marmurze z drugiej ukazał się strony;

Trzej inszy obok przy niem, na nich haftowane

I w kwiat złotej liliej[1488] szaty złotem tkane.

Przy nich lew[1489], co zarazem rozgniewany godził

Na wspomniany brzydki dziw, poważnie wychodził#

Jedni na czołach mieli imiona pisane,

Drudzy u kraju szaty wierzchniej wyszywane.

35

Pierwszy, co swą utopił broń w brzuchu bestyej[1490],

Franciszkiem się mianował, król i pan Francyej;

Maksymilian drugi, równy cnotom jego,

Rakuszanin, tuż podle Karła stał piątego.

Ten nienatkany[1491] gardziel[1492] przepędził źwierzowi,

Mężny, dość wspaniałemu czyniąc zamysłowi.

Z ręki Karła przeszyła strzała ustalona

Piersi: krew ziemię broczy, gwałtem wytoczona.

36

Na kudłatem lew grzbiecie miał to pismo swoje:

»Dziesiąty«[1493]; a za uszy dziw porwał boje

I tak trząsł, gryzł, mordował, tak długo obracał,

Aż kości zdruzgotane wszystkie w niem namacał.

Uweselił się zaraz świat i strachy wszytkie

Za fraszkę miał, porzucił pierwsze złości brzydkie.

Lud się schodził im dalej, tem więcej już śmiały

I patrzył na śmierć źwierza jeszcze zadumiały.

37

Tak Marfiza, jako trzej rycerze pragnęli,

Aby już dostateczniej zarazem wiedzieli,

Zrozumiawszy imiona, królów onych sprawy,

Co krwawe zdali się mieć z bestyą zabawy,

I czemu ją zabili i dlaczego ona

Świat zwodząc, potem ptastwu w pokarm zostawiona;

Patrzą na się, jeśliby który co z nich wiedział,

Aby tę historyą zupełnie powiedział.

38

Wnet Wiwiań wejźrzawszy na Malagizego,

Który słuchał, a słowa nie mówił żadnego:

»Tobie tę historyą powiedzieć potrzeba —

»Rzecze — boć to łaskawe wiedzieć dały nieba,

»Co zacz te są osoby, co jako sztychami,

»Tak żartkiemi pożyli bestyą strzałami«.

Ten odpowie: »Przyszłych to macie obraz rzeczy,

»Których autora niemasz; Bóg je ma w swej pieczy.

39

»Ci wszyscy, co imiona wydrożone mają

»W marmurze, w wiekuistej pamięci zostają

»I jeszcze ich świat nie miał: po sześćsetnem roku

»Z wysokiego spuszczani przybędą obłoku.

»Cień na tej studniej jakiś on prorok prawdziwy

»Spraw ich przyszłych ukazał i wizerunk żywy,

»Prorok Merlin, za króla co żył angielskiego

»Artura[1494], budowniczy źrzódła tak dziwnego.

40

»Ta bestya wynidzie z piekła onych czasów,

»Gdy granice stanowić będą pól i lasów,

»Gdy chciwa ludzka żądza pakta i pomiary

»Mieć zechce, cnocie, słowu nie dodając wiary.

»A chocia zrazu świata nie wzruszy wszytkiego

»I zostawi od jadów swych nieco wolnego,

»Ale potem różnych miejsc poturbuje siła

»I z bogatszemi będzie uboższych trudniła.

41

»Od zaczęcia do wieku na potem przyszłego

»Więcej coraz przybywać będzie dziwu tego:

»Straszny, okrutny, wielki i nieporównany

»Róść będzie, aż nakoniec zostanie skarany.

»Nigdy Piton[1495], o którem napisano siła,

»Ani Hydra[1496] tak sroga i okrutna była;

»Żadna bestya i śmierć nie wydoła temu,

»Coby szpetnością, złością rówień[1497] był naszemu.

42

»Srogie mordy uczyni, miejsca nie zostawi

»Wolnego, strachów różnych lud wszytek nabawi.

»Mało to, mało macie z wydrożenia tego:

»Więtsze grzechy popełni z uporu krnąbrnego.

»Świat będzie gwałtu wołał i prętkich ratunków,

»Na który głos, aby go zbawili frasunków,

»Wynidą ci, których to czytacie imiona,

»Jaśniejszy, niż Tytona zgrzybiałego żona.

43

»Coby się srożej zstawił dziwowi brzydkiemu,

»Królowi nie porówna żaden francuskiemu;

»I słusznie, iż on przejdzie drugich w tej dzielności

»Bo podobnego nie ma w cnotach i ludzkości.

»Siła po zad w królewskiej powadze zostawi,

»Wiele rozumem, męstwem swojem Frankom sprawi,

»Na ostatek, jak wszelka światłość ustępuje

»Słonecznej, tak on inszych dobrocią celuje.

44

»Ledwie pierwszego roku zdobić jego skronie

»Dopuszczą po obraniu królewskiej koronie,

»Alpes przejdzie i wszytko w okrąg popustoszy,

»Co potka, złamie, zwalczy, podłabi[1498], pokruszy;

»Tak słusznem i wspaniałem gniewem poruszony

»Sprawi, że będzie przeszły sławnie wstyd zniesiony,

»Ozdobę francuskiemu narodowi wróci,

»Z którem w nieprzyjaciołach zbytnią hardość skróci.

45

»Stamtąd się pomknie w pola kraju lombardzkiego

»Z kwiatem młodzi przedniejszej królestwa swojego

»I Szwajcary tak zetrze, tak pogromi snadnie,

»Iż trząść porożem[1499] na myśl nigdy jem nie padnie.

»Potem z kościołem bitwę i z Hiszpanem zwiedzie,

»Do wstydu Florentczyka wielkiego przywiedzie;

»Bo nad mniemanie wojsko tam zasię obróci,

»Gdzie niedobytą z gruntu fortecę wywróci[1500].

46

»Do wzięcia jej najlepiej będzie mu służyła

»Ta broń, która bestyej garła pozbawiła[1501],

»Broń twarda, ostra, mocna, godna uczciwości,

»Co światu lubych dała przyczynę radości[1502].

»Nie wytrzyma jej żaden miecz i głośne działa,

»Tył wnet każda chorągiew będzie podawała;

»Wszytko ona powali, przekopy trupami

»Wyrówna, przed nią miasta upadną z zamkami.

47

»Takiej Franciszek mężnej dojdzie wspaniałości,

»Jaką mieć ma monarcha nawiętszej możności;

»Sercem wielkiem wielkiemu zrówna cesarzowi,

»Roztropnemi dziełami zaś Annibalowi.

»Macedończyk go szczęściem nie przewyszszy swojem,

»Choć Indy, Persy, Greki krwawem stłoczył bojem;

»Szczodrobliwości dziwnej znaki poda takie,

»Iż mu nie wydołają przykłady wszelakie«.

48

To mówiąc Malagizy, wlał w wnich więtsze chęci,

Że prosili, by drugich z wiecznych niepamięci

Wyrwawszy, opowiedział przezwiski własnemi,

Co mają straszny bój wieść z dziwy piekielnemi.

Wnet Bernarda[1503] imieniem przeczytał pierwszego,

W proroctwach Merlinowych nasprawiedliwszego,

Bernarda, przez którego sławna Bibiena[1504]

Tak będzie, jak jest piękna z Florencyą Sena[1505].

49

Żaden tam nie poprzedzi, żaden serdecznego

Gismonda[1506], Ludowika[1507] i Jana[1508] mężnego.

Tu Gonzaga, ten drugi jest z Aragoniej,

To Salwiat, wszyscy trzej głównemi bestyej

Są nieprzyjaciołami; po nich następuje

Franciszek[1509], ojcowskich zaś kroków naśladuje

Federyk[1510], a powinnych i zięcia blizkiego

Ma w Ferrarzu, w Urbinie książęcia wielkiego.

50

Z tych jeden, Gwidobalda syn zacny dobrego[1511],

Nie chce rodzica wydać w wielkich cnotach jego;

Ottobon i Synibald z Fliszka[1512] tuż za niemi

Pędzą źwierza i razy mdlą coraz cięższemi.

Ludwik z Gazola[1513] puszcza tak miernie[1514] swe strzały,

Iż wszędzie w miąższej szyi zarazem zostały,

Strzały, które mu Febus z łukiem dał złoconem,

Gdy go Mars przepasował mieczem ustalonem.

51

Esteńscy Herkulowie dwaj[1515] z Hipolitami[1516]

Gonią dziw za Gonzagą równemi stopami;

Przy nich Medici[1517] bieży i Hipolit[1518] trzeci,

Już go zdadzą się dopaść i trzymać za szczeci.

Juljan[1519] nie myśli być od nich pośledniejszy,

Ani Ferant[1520] od brata swego mniej rzeźwiejszy;

Andrzej Dorya z Sforcą tak chwały jest chciwy:

Nie życzy, by go człowiek miał poprzedzić żywy.

52

Zawołanej krwie bracia dwaj widzieć się dają,

Awalowie[1521], co za herb twardą skałę mają[1522],

A ta przyciska głowę Tyfeusa[1523] złego

Z nogami, które z węża są jadowitego.

O, jako siła srogich ran dadzą źwierzowi,

O czem przyszły wiek powie późnemu wiekowi:

Franciszek[1524] z Peskaryej[1525] to niezwyciężony,

Drugi Alfonsa[1526] z Wastu[1527] imieniem okrzczony.

53

Ale gdzieżem Konsalwa[1528] podział z Hiszpaniej,

Ozdobę i jedyną światłość Iberyej[1529],

Którego Malagizy sprawy znamienite,

Potem szczodrobliwości wychwalał obfite?

Z Monferu[1530] beł kompanem Wilelma[1531] onego,

Co też wzięła tęgi raz bestya od niego.

To ta trocha przeciwko silnej liczbie była,

Których ona pobiła i których raniła.

54

Tak w uciesznem igrzysku miedzy rozmowami

Po obiedzie zszedł jem czas temi zabawami;

A południowe słońce zaś oszukiwali,

Gdy obiciem promienie jego odbijali.

Więc dla niebezpieczeństwa uczynił obrony

Wiwian, rozsadziwszy lud swój w różne strony.

Po chwili kompania ona obaczyła

Pannę, co właśnie do nich naprost się śpieszyła.

55

A beła to Hipalka, Fronty na dzielnego

Której hardy Rodomont wziął Rugierowego;

Goniła go, czasem łzy z prośbami mieszając,

Czasem szkaradne słowa z gniewu powtarzając.

Ale u niebacznego gdy nic nie sprawiła,

Rugiera w Agrymoncie szukać powróciła,

Dowiedziawszy się w drodze, nie wiem tam, od kogo,

Iż go u Ryciardyna zastanie młodego.

56

Więc i miejsce wiedziała, bo tam razów wiele

Była i nawiedzała swoje przyjaciele.

Naprost podle fontany żywej się puściła

I tam siedzących w kupie owej obaczyła.

Zdumieje się, a mądrze chcąc poselstwo sprawić,

Wolała się do czasu jeszcze z niem zabawić;

Poznawszy Bradamanty swojej rodzonego

Zmyśliła, iż Rugiera nie znała żadnego.

57

Do Ryciardyna mowy swoje obróciła,

Jakby właśnie posłana do samego była.

Ten zaś poznawszy pannę, przeciwko niej skoczy,

Pyta, czemu tak smutna, czemu mokre oczy

I źrzenice dlaczego zapłakane miała,

Czy ją w drodze przygoda zła jaka potkała.

Ta, kędy Rugier siedział, bliżej przystąpiła

I głosem, aby sprawę zrozumiał, mówiła:

58

»Twoja rodzona wieść mi konia rozkazała,

»Co mu Francya równia[1532] w dobroci nie miała,

»Którego ona waży, którego miłuje

»I Fontynem jakiemsi najczęściej mianuje.

»I jużem we trzydziestu ponno milech była

»Pod Marsylią, gdzie mi czekać naznaczyła;

»Tam ona nie chcąc namniej w domu się zabawić,

»Po kilku dniach i sama miała się też stawić.

59

»A takem swemu szczęściu powierzała wiele,

»Takem na nie kazała[1533] i hardzie i śmiele,

»Że mię, gdybym wymówki zażyła takowej,

»Iż to koń jest kochany siostry Rynaldowej,

»Nie miał nikt despektować i ważyć się tego,

»Aby gwałtem wydzierał to, co jej własnego.

»Atom na Sarracena trafiła niecnotę,

»Który takową przecię wnet zrobił robotę.

60

»Wczoram i dziś cały dzień za zdrajcą biegała,

»Abym prośbami twarde serce ubłagała;

»Potem mię do łajania upór duży jego

»Przywiódł, gdym zrozumiała grabię nieludzkiego.

»Nakoniec odeściem go blizko stąd musiała,

»Alem już zemdlonego z prącej, z ran widziała;

»Bo się z jakiemsi potkał mężem doświadczonem,

»Który, tuszę, zemścił się mych krzywd w miejscu onem«.

61

Wstał Rugier na takowe Hipaliki mowy

I temi Ryciardyna prosi pilno słowy:

»Za moje dzieła niech tę otrzymam nagrodę,

»Abym wetować jechał z tą panną jej szkody.

»Pozwól, iż sam pojadę, daj to prośbom mojem,

»Chceszli chętnego doznać przyszłem sprawom twojem.

»Radbym widział rycerza co najprędzej tego,

»Co rozbójniczą ręką konia wziął cudnego«.

62

Nieludzka chocia się rzecz zdała Ryciardowi

Dopuścić nowych trudów wdzięcznemu gościowi,

Ale iż go zapłatą zaklął swych dzielności,

Dał na wolą, takiej się dziwując śmiałości.

Wsiadł Rugier, kompanią pożegnawszy lubą,

Upewnia, iż się panna najdzie z swoją zgubą.

Ci zaś o jego męstwie sobie rozmawiali,

Które przypominając, aż się zdumiewali..

63

Hipalka gdy opodal od swych odjechała,

Już bezpieczniej[1534] wszystkę mu prawdę powiedziała,

Jako od tej umyślnie posłana do niego,

Która obraz w sercu swem ma cnót wielkich jego;

I namniej nie ujmując, z pilnością kończyła

Wszytko, jak Bradamanta zacna poruczyła;

A iż nie powiedziała u fontany tego,

Ryciard winien, co go tam miała obecnego.

64

Potem rzekła: »Ten, co wziął konia w drodze tobie,

»Ledajak, widzę, waży twoję przyjaźń sobie.

»»Powiedz — rzekł — gdy go ujźrzysz, Rugierowi swemu,

»»Że się despektem karmię tem na wzgardę jemu;

»»A jeśli konia mieć chce, niechajże wie o tem,

»»Iż z wielkiem dobijać się musi oń kłopotem.

»»Rodomontem mię zową, którego dzielności

»»Światu tak jawne, jako słoneczne jasności««.

65

Ledwie skry nie wypadły z oczu zapalonych

Rugierowi, gdy słuchał słów i wieści onych;

Gore gniewem i wszystek na twarzy płonieje

Stąd, że konia jedyne wojn[1535] wzięto nadzieje,

Stąd, że od przyjaciela dar beł kochanego,

Stąd, że na więtszy despekt stało się to jego;

Zna zmazę na uczciwem, jeśli do pomszczenia

Chyżego nie uczyni zaraz pośpieszenia.

66

Prowadzi go Hipalka, namniej się nie bawi,

Tusząc, iż wedle myśli pomstę wnet odprawi,

I tam gdzie się dzieliły ścieszki, przyjechała:

Ta w równinę, ta w góry różną drogę miała.

Widzi z daleka miejsce, kędy zuchwałego

Pohańca zostawiła i konia swojego.

Przykrszą[1536], ale zaś prostszą zaraz wziąć wolała,

Dalszą w bok porzuciwszy, choć równinę miała.

67

Tak chęć pomsty despektu Hipalkę rozpiera,

Iż złą ścieszkę dla więtszej prędkości obiera.

Już na garle zdrajcy sieść swemu obiecuje,

Już i Fronty na bierze, już wzgard swych wetuje.

Ale ten z Mandrykardem w pola się udawa,

Wciąż, jako z proce, leci ani omieszkawa;

Równinę gładką obrał i tak rączo idzie,

Że z Rugierem potkać się pewnie mu nie przydzie.

68

Już byli nienawiści oba swe złożyli

Dla króla Agramanta, któremu życzyli

Dać posiłki naprędsze. Więc jako tej zwady

Z Doraliki nadobnej poniechali rady,

Wiecie o tem; teraz zaś, u źrzódła onego

Co było po odeściu Rugiera śmiałego,

Słuchajcie, gdzie Aldygier z Ryciardem zostali,

Aby zacną Marfizę mile zabawiali.

69

Która porozumiawszy ich wolą, już była

Ubrać się po panieńsku chętnie pozwoliła.

Beł ubiór, co Lanfuzie miedzy swemi dary

Magazeńczyk z Bajony posłał grabia stary;

A choć to rzadko zbroję z siebie zdymowała,

Szable nigdy od boku nie odpasowała,

Najrozkoszniejszą w ten czas płeć i członki swoje

Na ich prośby okrywa w białogłowskie stroje.

70

Jak prędko jadąc z blizka Tatarzyn ją zoczył,

Co naprędzej dopaść jej z wielką chęcią skoczył,

Doralikę nagrodzić chcąc Rodomontowi

I tak spólnemu koniec uczynić gniewowi.

Nie wie, głupi, iż miłość gardzi frymarkami,

A szczera wszelakiemi brzydzi się targami;

Ani to jest podobna, aby nie żałować,

Gdy twoję wziąwszy, cudzą każeć kto miłować.

71

I tak, aby opatrzył Rodomonta swego,

A piękna Doralika była żoną jego,

Marfizę, iż mężnego godną być najduje

Bohatyra, gwałtem wziąć zaraz się gotuje.

Mniema, że jej dostanie, jako pierwszej, snadnie,

Mniema, że i król z Sarce sam na to przypadnie.

Bez wszelakiego tedy wyzwał omieszkania

Rycerzów, których widział przy niej, do potkania.

72

Malagizy, Wywian, co we zbrojach byli,

Jako dla bezpieczeństwa straż swych zawodzili,

Porwą się z miejsca oba, bo tak rozumieli,

Że z tamtemi obiema razem czynić mieli.

Ale Afrykan dał znać, iż chce być w pokoju,

Podobieństwa żadnego nie czyniąc do boju.

Zaczem już pojedynkiem przydzie z nich któremu

Przeciw Mandrykardowi stanąć też jednemu.

73

Wiwian zaraz męską uczynił ochotę,

Iż odprawić gotów beł takową robotę;

Najokrutniejszą wziąwszy kopią prostuje,

Niemniejsze, jak Mandrykard, serce ukazuje.

Mierzą i znaczą oba, gdzieby uderzenie

Z więtszem niebezpieczeństwem swe wzięło zemszczenie.

O hełm pogański drzewo Wiwian swe. skruszył:

Nie jeno go nie zrzucił, ale ani ruszył.

74

Sarracen, potężniejsza co jest jego siła,

Stłukł tarcz Wiwianowę, jakby z lodu była,

I z siodła go wyrzucił; ten na ziemię leci,

Zostaje między kwieciem w trawie bez pamięci.

Malagizy probować szczęścia chce lepszego

I zemścić się despektu, bolu, krzywdy jego.

Cóż potem: ledwie drzewo złożył, ledwo skoczył,

Zaraz się w kompaniej przy swem bracie zoczył.

75

Wsiadł beł przedtem na konia Aldygier surowy,

Ich stryjeczny, we zbroi, do bitwy gotowy.

Tych dwu na ziemi widząc, popuścił koniowi

I z drzewem leciał żartko ku Mandrykardowi.

Z szyszaka wypadł głośny dźwięk uderzonego,

Bo też trafił, jako chciał, króla tatarskiego;

Drzewo na czworo złamał, trzaski precz leciały:

A ten nienaruszony, a ten został cały.

76

Ale Mandrykard z boku uderzy lewego;

A iż od bohatyra raz był potężnego,

Żadnej tarcz, żadnej zbroja pomocy nie dała,

Raczej, jak skórka jaka, subtelna się zdała.

Srogi grot przeszedł ramię Aldygierejowi,

On ku bliższemu z konia spadł wnet pagórkowi.

Zbroja krwią opłynęła: tak się gwałtem leje,

Twarz zbladła, słabe zdrowia zostają nadzieje.

77

Z taką młody Ryciardyn biegł zapalczywością,

Bólem i srogą brata wzbudzony litością,

Aby ukazał, jak więc często ukazował,

Że się francuskiem słusznie książęciem mianował.

Czego na ten czas pewnie doznałby beł śmiały

Mandrykard ani z placu zjechałby mu cały:

Koń szwankował, niestetyż, nieszczęście tak chciało,

Co mu paść, jego srodze przycisnąć kazało.

78

A kiedy już nie widział rycerza żadnego

Tatarzyn, coby skusić z niem śmiał szczęścia swego,

Mniema, iż wiecznej godne chwały jego siły

Słusznie tak pięknej dziewki panem go czyniły.

»Kiedy niemasz — mówi jej — rycerza takiego,

»Coby za zdrowie twoje wsiadł na konia swego,

«Moja jesteś, o panno: prawa i wolności

»Żołnierskie same mi w moc dają twe wdzięczności«.

79

Podniowszy bohatyrka wzrok z twarzą wstydliwy:

»W jednem się mylisz — rzekła — w drugiemeś prawdziwy.

»Tak jest, jużbych ja twoją była prawem wojny —

»Widziałam twoje męstwo i coś czynił zbrojny —

»Gdyby którykolwiek z tych, coś ich zrzucił z koni,

»Mojem beł i swej dla mnie dobył na cię broni.

»Wiedz, żem wolna, i to wiedz, żem jest własna swoja:

»Mnie odemnie wziąć ręka niech spróbuje twoja!

80

»Szablą, tarczą, kopią umiem i ja robić,

»Zsadzać z koni rycerzów, męstwo siłą zdobić

»Nie nowina mi. — Drzewo i konia mojego

»Daj!« — gniewliwa na giermka krzyknęła swojego.

Suknię i białogłowski strój długi zdejmuje,

Ozdobę dużych członków, mężna, ukazuje,

Członków, co wyrażały Gradywa samego,

Prócz twarzy Kupidowej, wzroku niebieskiego.

81

Już zbrojna miecz do boku swój przypasowała,

Chyżej nad podziwienie na konia wsiadała,

Tam i sam obracając, ostrogami kole,

Zawściąga i w szerokie wypuszcza go pole.

A potem Mandrykarda wyzywa hardego,

Drzewo kładzie okrutne do toku dużego;

Tak Achillesowego męstwa próbowała

Pentesylea[1537], kiedy Trojej pomagała.

82

Po same gałki, jak śkło, drzewa się strzaskały,

Ostatki pod obłoki skrami poleciały;

Mocno Mandrykard w siedle, mocniej siedzi ona,

W zad nie była o jeden palec poruszona.

Patrzy Marfiza, jeśli pohaniec zuchwały,

Co siłą swą dopiero tak beł okazały,

W ściślejszem wojny skusić będzie chciał sposobie,

Aby skoczyła z mieczem k niemu w onej dobie.

83

Ten żywioły niezbożnik przeklina i nieba,

Widząc, iż w siedle siedzi panna, jako trzeba.

Ta zaś, co mu tarcz przeszyć mocą wielką chciała,

Iż cała, markotno jej i przykro łajała.

Oboje szabel chyżo od boków dostali

I ciężkie po swych zbrojach razy zadawali,

Po zbrojach, co ich ciała wkoło otoczyły,

Aby najostrsze[1538] bronie szkody nie czyniły.

84

Jeśli u tej blach mocny, i u tego duży[1539],

Żaden miecz, żadne drzewo przebić go nie służy;

Choćby dwa dni, złożywszy, oboje się bili,

Najmniejszej szkody pewnie by nie uczynili.

A syn też Ulienów[1540] w pośrzodek ich wpada,

Krzyczy na Mandrykarda, iż winę przepada;

Bo jeśli boju pragnie, on pierwszy do niego,

Co słuszne ma przyczyny mścić się żalu swego.

85

»Ale w pokoju dotąd, wszak wiesz, być musiemy,

»Aż królowi posiłki swemu uczyniemy,

»I inszej strzedz wszelakiej powinniśmy zwady:

»Te pakta, takie spólne czyniliśmy rady«.

To rzekszy, wnet Marfizę, skłoniwszy, przywita,

A poselstwo od króla Agramanta czyta;

Przypomina zarazem ustne posła mowy,

Nad ich wojskiem upadek jak już jest gotowy.

86

Potem prosi nie tylko, aby opuściła

Gniew słuszny, ale żeby siły z ich złączyła

I ku wielkiemu zaraz biegła obozowi,

Aby śpieszniejszy dał się ratunek królowi,

Gdzie sławę nieśmiertelną aż do nieba wzniesie,

Gdzie godne dzieł wspaniałych podarki odniesie;

Czego przez teraźniejszą spórkę[1541] mieć nie będzie,

Choć nieprzyjacielowi na garle usiędzie.

87

Wspaniała bohatyrka, co zawsze życzyła,

Aby z francuskiem próbę wojskiem uczyniła,

I to samo z daleka pędzi ją w te kraje,

Pragnie widzieć strój, męstwo, ludzkość, obyczaje

I jeśli z prawdą sława słusznie się zgadzała,

Co o męstwie francuskiem siła powiedała,

Więc słyszy, iż król zjęty strachy ostatniemi;

Zaczem jechać w tę drogę już pozwala z niemi.

88

Rugier tem czasem w góry bieży zapalczywy,

Jak prowadzi Hipalka, pomsty prędkiej chciwy;

A widząc, iż daremną drogę tędy czyni,

Gryzie się i nieszczęście zjadły swoje wini.

Poznał, iż równą ścieszką po onej fontanie

Udał się i pewnie tam rozbójcę zastanie.

Powraca, bieży za niem, napadł na ślad nowy,

Którem Rodomont jachał dopiero surowy.

89

Życzy, aby na Jasną Górę powróciła

Hipalka, skąd dzień jazdy jeden uczyniła.

Bo gdyby do fontany z nim na zad jachała,

Siła i barzo siła z drogiby już miała.

Potem rzekł: »Namniej nie wątp: konia mieć będziemy,

»Jeśli zdrajcę gdziekolwiek w miejscu zaskoczemy;

»O czem lubo to ja sam, lubo też kto iny,

»Niezadługoć pocieszne przyniesie nowiny«.

90

Dał jej i list, co pisał czasu niedawnego,

Tusząc, iż będzie skrycie Bradamancie jego

Oddany; nadto ustnie powiada jej siła,

Prosząc, aby go szczerze przed nią wymówiła.

Hipalka w swej pamięci wszystko, co rzekł, chowa

I tak lube poselstwo sprawić jest gotowa;

Żegna go i obraca rączo konia swego,

Żeby mogła być w domu wieczora przyszłego.

91

Rugier za Rodomontem bieży uznojony

Jego śladem i w tamte, gdzie powrócił strony;

Ledwie fontany postrzegł, alić i samego

Z Mandrykardem u źrzódła obaczył chłodnego.

Ci obadwa, jakom rzekł, obiecali sobie

Pokój ani się więcej wadzić w onej dobie,

Ażby Agramantowi pomoc uczynili

I od namiotów jego Karła odpędzili.

92

Zaraz poznał Fronty na zacny Rugier swego,

Jeszcze prędzej, co na nim siedział, pana jego;

Złoży drzewo straszliwe i krzyknie surowy,

Aby słysząc Afrykan, bić się beł gotowy.

Rodomont wiele, wiele w ten czas czynił z siebie,

Bo kwoli tej ani chciał mężnem być potrzebie,

I tak uskromił baczny sierdzistości[1542] swoje,

Iż beł, jak głuchy, krwawe chocia lubił boje.

93

Pierwszy to i ostatni beł ten dzień, którego

Nie wszedł, wyzwany, w szranki Marsa ogromnego.

Tak go uczciwa żądza piecze i zdejmuje,

Tak zapomnieć wspaniałych gniewów rozkazuje,

Że choćby miał po wolej Rugiera mężnego,

Jako lampart w pazurach zająca lichego,

Nie zabawiłby nad niem swych sił i dużości[1543],

Aż królowi oddawszy własne powinności.

94

Przydam jeszcze, iż wiedział, jako dla swojego

Rugier z niem pragnął bitwy Frontyna dzielnego;

Słyszał często, jako beł rycerz doświadczony

I co w krwawych zabawach czynił odważony;

Słyszał, jak jego sława w górę pod obłoki

Wybiwszy, napełniła i ten świat szeroki.

Teraz z niem nie chce wojny[1544], zbrania się potkania

I jedzie do obozu dla ratunku dania.

95

Tysiąc mil biegłby pewnie on czasu inszego

Zakupić okazyą igrzyska takiego;

Dziś, Achilles choćby go wyzywał serdeczny,

Zostałby, jako Rugier, od niego bezpieczny.

Okrutnych gniewów uśpił tak twardo płomienie,

Iż na żaden nie czułby wrzask i uderzenie;

Przyczyny, czemu nie chce bić się, Rugierowi

Powieda, prosząc, by z niem biegł ku obozowi.

96

Bo jeśli to uczyni, wielką przy ozdobie

Zjedna u króla swego wiarę, sławę sobie;

Którego kiedy wyjmą prędko z obleżenia,

Wolne pole, wolny plac najdą do czynienia.

Rugier mówi: »Przypadnę snadno do wszytkiego

»I z wami zaraz jadę do wojska naszego,

»Byśmy Trojanowego ratowali syna,

»Jeno wprzód chcę, abyś mi tu wrócił Frontyna.

97

»Sam przyznasz, żeś rzecz męża niegodną dobrego

»Uczynił, mdłej dziewczynie wziąwszy konia mego,

»Dziewczynie, która jakoż bronić ci go miała,

»Gdy cię niespodziewanie zbrojnego potkała?

»A jeśli chcesz, abyśmy bitwę odłożyli

»I przymierze do czasu tu postanowili,

»Daj konia, bo inaczej ja tu umrzeć wolę,

»A na zgodę namniejszą z tobą nie pozwolę«.

98

Gdy Rugier z Afrykanem wiedzie spór takowy,

Aby konia dał abo bić się był gotowy,

Ten zaś zwłócząc, wymówek tysiąc pokazuje,

Któremi bohatyrów gniew już, już ujmuje,

Z drugiej strony Tatarzyn przypadł rozgniewany,

Iż tarczą Rugierową zdobił malowany

Ptak, co inszem wspaniały poważnie króluje,

A Rugier go za swój herb światu ukazuje.

99

W polu błękitnem Rugier miał orła białego.

Trojanie zażywali przedtem herbu tego;

A iż wiódł od Hektora ród swój zawołany,

Nosił go jako swój znak przywilejowany.

O czem Mandrykard hardy nie wiedząc, wyzywa

Rugiera i wielkiem to despektem nazywa,

Aby kto inszy herbu miał zażywać tego,

Który on od Hektora ma namocniejszego.

100

Miał też Mandrykard ptaka, co Ganimedowi

Uczynił w porwaniu gwałt kwoli Jowiszowi,

A wziął go pod fortecą za wielkie nagrody

Cnoty, niebezpieczeństwa i na zdrowiu szkody.

Wiecie o tem z drugiemi już historyami[1545]

I jako prorokini z wielkiemi chęciami

Dała mu go przy dużej zbroi Hektorowej,

Co pracą boskiej ręki beła Wulkanowej.

101

Już po kilkakroć przedtem o to się wadzili,

Końca burdom dla przeszkód różnych nie czynili;

Kto ich rozwadzał, godził kto zapalczywości,

Podano to do waszej dawno wiadomości.

Atoli do zjechania nie przyszło spólnego,

Aż teraz, kiedy Rugier konia szukał swego;

U którego Mandrykard, jako ptaka zoczył,

Zgrzytając, z tak przykremi zaraz słowy skoczył:

102

»Widzę, że z herbem znak mój nosisz, uporczywy;

»A już to po kilkakroć, zgody spólnej chciwy,

»Dawałem ci przestrogę, ty zaś, jak szalony

»I na swoje nieszczęście marnie odważony,

»Swą porzesz[1546] anić serca uporu dużego[1547]

»Nie wypędziły groźby me do czasu tego.

»Więc mi przydzie ukazać, jako z lepszem twojem

»Uczyniłbyś, nie gardząc rozkazaniem mojem«.

103

Jak rozpalona głównia na małe dmuchnienie

Oczywiście gwałtowne uczyni płomienie,

Tak sprawiedliwem gniewem Rugier zapalony

Odpowie, fuki przykre usłyszawszy ony:

»Wierę, ty mniemasz, że ja z tem w krwawej potrzebie

»Czas jaki życząc strawić, będę się bał ciebie?

»Doznasz wnet, jako konia zdołam odjąć temu,

»A Hektora sławnego tarcz tobie samemu.

104

»Jużem ja szczęścia z tobą probował swojego

»I miałem cię po wolej czasu niedawnego;

»A żeś szable u boku w ten czas nie miał swojej,

»Strzymałem się i szyje nie uciąłem twojej.

»Teraz, żeś dał przyczynę słusznemu gniewowi,

»Zabiteś, twój ptak memu ustąpi orłowi,

»Bo to jedyny dawno znak domu mojego:

»Ty go przywłaszczasz darmo, a nic ci do niego«.

105

Na takową Tatarzyn mowę zajątrzony

Zaraz dobywa broni, którą beł szalony

Orland przedtem porzucił w lesie zagęścionem,

A on zdrady fortelem załapił ją nowem.

Rugier, co zawżdy zwykł być serca wspaniałego,

Iż Mandrykard do miecza ma się tylko swego,

Zsiadszy z konia, swe drzewo na drodze porzucił,

A do swej namocniejszej szable się też rzucił.

106

Rzucił się i we mgnieniu oka jej dobywa,

Szable swej, Balizardą którą on nazywa;

Ale Afrykan wespół z Marfizą się wdali,

Pojedynek tak straszny aby rozerwali.

On Tatarzyna, ta zaś Rugiera porwała

I obudwu o pokój uprzejmie żądała,

A Rodomont narzeka, iż postanowienie

Mandrykard dwakroć złamał i zawiódł sumnienie.

107

Wprzód, gdy zwadę z Marfizą niepotrzebną czynił,

Ustawę znieważywszy, aż nazbyt przewinił;

Teraz, o łaskę króla iż mało dba swego,

Dał znać, Rugiera darmo turbując śmiałego.

»A jeżeli warchołem — mówi — już chcesz zostać,

»Nasze spórki[1548] skończmywprzód, którem ja chcę sprostać,

»Spórki nad insze wszytkie, wiesz dobrze, słuszniejsze,

»Co je nam zatrzymały ustawy późniejsze.

108

»Takiemi przyrzekliśmy pokój i przymierze

»Przysięgami i taki zakład spólnej wierze

»Daliśmy, iż jak prędko odprawię się z tobą,

»Ja i Rugier o konia mamy czynić z sobą.

»Potem jeślić co zdrowia z tej potrzeby zbędzie,

»Bić się z niem o swoją tarcz praca twoja będzie.

»Ale się ja spodziewami pewienem tego,

»Że ode mnie weźmiesz dość, nie trzeba drugiego«.

109

»Czem mi grozisz, odniesiesz pewnie sam na sobie —

»Odpowie mu Mandrykard — wygodzę ją tobie:

»Od stopy aż do czoła zapocisz się, tuszę,

»Jak na cię doświadczonej swojej broni ruszę;

»Weźmiesz za swe, spróbujesz samą rzeczą tego,

»Jeśli silę i siebie znam dobrze samego.

»A jako w żywem źrzódle nie ubywa wody,

»Tak zdołam ostatniej wam być przyczyną szkody«.

110

Przykremi słowy gdy tak na się nacierali,

Gniewy, fuki łajania co raz odnawiali.

Sam Mandrykard ze dwiema bój chce wieść zarazem,

Świszczy, błyska, straszliwy, swem ostrem żelazem.

Rugier, co we zwyczaju nie miał krzywd połykać,

Nie myśli o pokoju, chce się wnet potykać.

Marfiza srogie rozwieść swary usiłuje:

Prosi ich, trzyma, woła — daremnie pracuje.

111

Tak więc chłop, kiedy rzeka wylała brzegami,

Inszej ścieszki szukając, nowemi drogami

Broni, najutrapieńszy, czem i jako może,

Choć nawałności mało gwałtownej pomoże;

Bo ta, jak wściekła, bieży, uparcie się gniewa,

Rwie, psuje, wali łąki i zboże zalewa;

On tu robi i dużo nieborak tamuje:

Ta z więtszą szkodą insze gościńce najduje.

112

Gdy tak Rugier, Mandrykard i Rodomont śmiały

Swarzą się i bój chcą zwieść już, już okazały,

Ten nad tego swe męstwo i swoje dużości

Wysławia, a wszytkiem trzem przybywa śmiałości,

Marfiza szuka takiej tem czasem pogody,

Aby ich pojednawszy, przywiodła do zgody.

Ale czas traci marnie, próżno się strofuje[1549]:

Nigdy serc nie porówna, w których gniew panuje.

113

Życzy Marfiza zacna pojednać ich gwałtem

I wszelakiem stara się sama o to kształtem;

Krzyczy: »Słuchajcie mojej porady, panowie:

»Idzie tu o uczciwe i o wasze zdrowie;

»Gdy królowi posiłki spólne uczyniemy,

»Do gniewów naszych znowu wrócić się możemy.

»Bo i ja z Mandrykardem chcę mieć swoje wojny

»I ujźrzę, weźmieli mię, jak rzekł, mocą zbrojny«.

114

»Pomoc Agramantowi byśmy dali swoję,

»Chęć i wolą obracam ja sam na to moję

»I nie przeczę — rzecze jej Rugier zawołany —

»Ale wprzód chcę, mój Frontyn aby był oddany:

»Albo mi konia zaraz niechaj wróci mego,

»Albo zdrowia w tem polu pozbędzie swojego.

»Na własnem koniu jechać chcę ku obozowi,

»Lub tu zostać, ratunku nie dając królowi«.

115

Odezwie się Rodomont: »Otrzymasz to snadnie:

»Przy śmiałości mam serce, co na to przypadnie.

»Ale też moja szczerość w tem się protestuje,

»Iż jeśli jaką szkodę król z wojskiem uczuje,

»Z twej przyczyny wszystko jest i z uporu twego,

»Bom ja gotów uczynić to, co słuszniejszego«.

Rugier słów i porady onej zaniedbywa,

Gniewem wzruszony srogiem, szable swej dobywa.

116

I rzuca się na króla z Algieru dużego[1550]

Kształtem wieprza, gdy gniewy wypuści, dzikiego;

Tarczą ciężką tak gęsty raz daje i srogi,

Iż mu z strzemion musiały obie wypaść nogi.

Woła Mandrykard głosem: »Przestań, uporczywy

»Rugierze, albo wojny jeśliś tak jest chciwy,

»Ze mną czyń!« Poczem zdrajca, to mówiąc, poskoczy

I tnie go w wierzch szyszaka co z najwiętszej mocy.

117

Aż na kark głowę schylił Rugier konia swego

I wznieść jej prędko nie mógł z uderzenia tego.

Rodomont z drugiej strony zaraz poprawuje,

Straszne w szyszaku jasnem znaki zostawuje;

Ale ten, że beł mocny, jak dyamentowy,

Nie zaszkodził mu wiele Rodomont surowy.

Rugier się zapomniawszy, z lewej ręki wodze[1551],

Z prawej wypuścił szablę i leży na drodze[1552].

118

Nosi go koń po polu, namniej sił nie czuje,

Na ziemi Balizardę ostrą zostawuje.

Marfiza, co tego dnia swe serce do niego

Skłoniła, pała gniewem, boju chce krwawego.

Żal jej, iż sama jedna w pokoju została,

Drugich, nie dobywając broni, rozwadzała.

Do Mandrykarda rączo na swem koniu skoczy

I dużo[1553] w łeb trafi go, właśnie między oczy.

119

Rodomont za Rugierem bieży zapalczywy

I już, już go dopadał Frontyn, co biegł chciwy.

Postrzegł Wiwian zaraz i Ryciardyn młody,

Iż niefortunny Rugier nie ujdzie przygody;

Rzucą się: Rodomonta ten porwie zjadłego,

Drugi swą broń podaje własną w ręce jego.

On też z lekka do siebie tem czasem przychodzi

I rozdrażniony, krwawe igrzysko zwieść godzi.

120

Ledwie przyszedł do siebie kęs Rugier zemdlony,

Poznawszy, iż mu szable dodał odważony

Wiwian, zdrady się mścić i krzywdy napiera,

A w śmiałość przyrodzoną swe serce ubiera.

Tak zwykł lew, gdy rogami byk najduższy[1554] swemi

Podniesionego ciśnie i na twardej ziemi

Zostawi; ten przed wstydem nie czuje boleści,

W gorliwej rozedrzeć go chce popędliwości.

121

Cięższe coraz powtarza po szyszaku razy;

Ale ten, co się żadnej nie obawia skazy

Od szable, zwłaszcza prostej, głowy pana swego

Broni, bo na początku Rugier boju tego,

Jakom powiedział, miecz swój upuścił kochany,

Któremu ani zbroja ani hecowany[1555]

Nie wytrzymałby paiż[1556] i sama przyłbica

Babilonu i wieże wysokiej dziedzica[1557].

122

Niezgoda rozumiejąc, że tam nic inszego

Prócz swarów być nie może i boju strasznego,

A przymierze z pokojem miejsc nie będą mieli

W zajątrzonych wnętrznościach, by najbarziej chcieli,

Mówi siestrze: »Już odyść możemy bezpiecznie:

»Miłość tu, śmiem upewniać, nie postoi wiecznie.

»Niech idą, my się jeszcze do bitwy wróciemy

»I komu beł życzliwszy Mars, szczerze powiemy«.

123

Tak przykre, tak straszliwe i ostatniej siły

Rugierowe na on czas uderzenia były,

Iż Rodomont łbem w siodło uderzy chudzina

I lecąc, twardą zbroją przycisnął Frontyna.

Po trzy, po cztery razy już spaść nakłoniony,

Ledwo się mógł pokrzepić, gwałtownie zemdlony;

Nakoniec miecza z ręku pozbyłby ostrego,

Ale bronią temlaki z sznura jedwabnego.

124

Tem czasem zaś Marfiza Mandrykarda swego

Obraca: pot się leje z twarzy, z czoła jego.

Wygadza on jej wzajem i niemniej dokucza,

Co to jest z mężem walczyć, białą płeć naucza.

U obojga tarcz, zbroja, szyszak doświadczony

Strzeże ran, broni głowy, piersi z każdej strony.

Tak w równem męstwie ponno dłużejby swe siły

Pokazowali, ale konie przeszkodziły.

125

Przykry Marfiza swojem obrót uczyniła

Na łące, co z niedawnych deszczów mokra była;

Ten się pośliznął i padł srodze w onej dobie

Ani ratunku mógł dać najmniejszego sobie.

Bo gdy się poprawował i ledwo podnosił,

Kilkoro uderzenia raz po raz odnosił

Od Bryljadora, którem z boku przeciwnego

Natarł gruby Mandrykard i serca dzikiego.

126

Rugier, kiedy. Marfizę ujrzał we złem razie,

Skoczył, Tatarzynowi chcąc być na przekazie.

Miał po wolej, bo jeszcze nie przyszedł do siebie

Rodomont, jako w łeb wziął od niego w potrzebie,

I tak uderzył w szyszak Mandrykarda srodze,

Iż wnet ogłuszonego zostawił na drodze;

Rozciąłby go beł pewnie w te czasy na dwoje,

By miał swą broń, a on tak dużej[1558] nie wdział zbroje.

127

Tak ze snu otrzeźwiawszy z Algieru król srogi

Przeciera wzrok, obraca źrzeńce[1559] koło drogi;

Ujźrzy Ryciarda i wnet przypomina sobie,

Iż dla niego o mały włos nie został w grobie,

Gdy miecza Rugierowi pożyczył własnego.

Dla pomsty z wielkiem gniewem poskoczył do niego

I skarałby beł pewnie; ale z nowej rady

Malagiza wnet one rozerwano zwady.

128

Tak on beł w czarnoksięskiej nauce wyćwiczony,

Iż mu żaden nie zrównał wieszczek nauczony;

A chocia ksiąg i pisma nie wziął z sobą swego,

Którem promienie słońca stanowi[1560] jasnego,

Przymuszaniem tylko swem, dziwnemi słowami

Ma moc i władzą wielką w piekle nad djabłami,

Kazał, by jeden w konia Doraliczynego

Wszedszy, do szaleństwa go pobudził jakiego.

129

W koń spokojny, na grzbiecie którego siedziała

Doralika i bitwy skończenia czekała,

Wszedł jeden duch niecnota z piekielnej ciemności

I rozmaj tych wnet się jął rozpościerać złości.

Bo co przedtem o żadnych narowach nie wiedział,

Prócz iż cichy wolno szedł, gdy kto na niem siedział,

Teraz strasznych uczynił kilkanaście skoków,

Wzdłuż na trzydzieści, a wszerz na szesnaście kroków.

130

Duże było porwanie; przecię z siodła swego

I z konia Doralika nie spadła durnego[1561].

Krzyczy, o zdrowiu żadnej nadzieje już nie ma,

Że ją z wysoka głupi szkapa zrzuci, mniema.

Ten bieży, od piekielnych furyj przymuszony,

Jakoby od samego djabła beł niesiony.

Już jej głosu nie słychać: nigdy, nigdy strzała,

Z cięciwy wypuszczona, prędzej nie leciała.

131

Cudem Rodomont takiem srodze przerażony,

Przestał bitwy i na głos, gdzie biegł koń szalony,

Ratować Doraliki pojechał zarazem;

Marfizie, Rugierowi już też swem żelazem

I Mandrykard nie szkodzi: puszcza się w też tropy,

Gdzie szkapa opętany ślad niósł lotnej stopy.

Pokoju i przymierza z sobą nie czynili:

Tak się rączo ci oba za nią obrócili.

132

Z ziemie Marfiza mokrej na ten czas wstawała,

Serdecznem żalem wszytka i gniewem pałała;

Myśli pomstę uczynić, ale ją omyli,

Bo Rodomont w dziesiątej ledwie nie jest mili.

Rugier, co taki koniec wojny spólnej widzi,

Gryzie się, ryczy, jak lew, sam się siebie wstydzi.

Niepodobna, by miały dogonić ich konie

Bryljadora z Frontynem: tak są w różnej stronie.

133

Rugier wojny poprzestać o konia swojego

Z Rodomontem nie myśli, aż dowiedzie swego;

Z Tatarzynem Marfiza nie chce się rozjechać

I bitwy, aż go lepiej spróbuje, poniechać.

Bo opuścić byłoby coś nieuczciwego:

Wzięli przyczynę wzgardy, despektu jawnego.

Na koniec taką sobie radę wespół dali,

Aby za winowajcy zarazem jechali.

134

A lub to aż w obozie, nie zjadą się z niemi,

Gdzie dla posiłku dania pobiegli z drugiemi,

Chcąc króla francuskiego złamać zbytnie siły,

Od którego ich wojska obleżone były,

Pozwalają udać się tam i bronić sławy,

Prawą drogę obrali i gościniec prawy.

Rugier wprzód jachać nie chce, ażby do swojego

Towarzystwa przemówił słów kilka miłego.

135

Wrócił się i na stronę wziąwszy Ryciardota,

Prosi, by mu nie ciężka była ta robota,

Rodzoną swoję żeby pozdrowił od niego;

On też w szczęściu, w nieszczęściu zawżdy chce być jego

I na każdą przygodę, przypadek wszelaki

Dozna, że mu życzliwy, dozna, że jednaki.

A to czynił tak mądrze Rugier nauczony,

Iż żaden podejźrzenia znak nie beł wniesiony.

136

A potem Wiwiana i Malagizego,

Aldygiereja przy nich pożegnał chorego

I tem się z posługami swemi ofiaruje,

Ochotnem na potrzeby ich być obiecuje.

Do obozu Marfiza tak się zaś śpieszyła,

Iż za chęci dziękować braciej zobaczyła[1562];

Ale oni śpieszno ją oba dogonili,

Swą ludzkość i powinny pokłon oświadczyli.

137

Toż Ryciardot uczynił; a Aldygier ranny

Leżał i nie mógł, choć chciał, mężnej żegnać panny.

Do Paryża wszyscy się naprost obrócili,

Tak ci, co Doralikę z jej koniem gonili,

Jako Rugier z Marfizą — ale przydzie potem

W drugiej pieśni powiedzieć dostateczniej o tem;

Atoli z wielką szkodą rycerstwa naszego

Ci czterej do obozu przybyli swojego.

Koniec pieśni dwudziestej szóstej.

XXVII. Pieśń dwudziesta siódma

Argument

Rodomont z Mandrykardem, gdy nie dogonili

Doraliki, prosto się do wojska puścili,

Gdzie z Marfizą przybywa Rugier doświadczony,

Karta gromią, on w Paryż uchodzi przestrony;

Potem dawne urazy przypomniawszy swoje,

W pojedynkach krwie ciepłej przykre leją zdroje.

Rodomont precz odjeżdża, serce mu żal kraje:

Gardzi niem i w pośmiech go Doralika daje.

Allegorye

W tej dwudziestej siódmej pieśni przez bohatyrów z wojska Agramantowego przedniejszych, którzy zostawszy zwyciężcami, w pokoju i w próżnowaniu do domowej obrócili się niezgody, widzieć się jawnie daje, jako wielcy królowie i hetmani po wielu wspaniałych imprezach zbytniem próżnowaniem opojeni, domowemi częstokroć upadali rozruchami.

1. Skład pierwszy

Nierozmyślne porady lepsze zawdy były

Białej płci, z któremi się mało co biedziły;

Łaskawe za jakiś dar dały jem to nieba,

Iż prędko ratować się mogą, kiedy trzeba.

U mężczyzny zaś rozum częściej płochy bywa,

Jeśli się nań z rozmysłem pilnem nie zdobywa;

I gdy co bez uwagi czynić chce zacnego,

Zbłądzi, a sprawa skutku nie weźmie dobrego.

2

Zdał się dobry postępek ten Malagizemu,

Przez który bratu pomódz myślił stryjecznemu;

Bo się, jakom powiedział wyszej, przeląkł srodze,

W niebezpieczeństwie nagłem widząc go i w trwodze,

Gdy rozkazał piekielnych djabłów co gorszemu

Rodomontowi zadać, także tatarskiemu

Królowi kłopot jaki, któremby do swego

Pociągnął ich zarazem obozu wielkiego.

3

Ale, by beł na to się rozmyślił statecznie —

Wszyscy uwierzyć temu możemy koniecznie —

Dałby on i ratunek słuszny bratu swemu

I wojsku nie szkodziłby tak srodze naszemu.

I mógł bezpiecznie zaraz rozkazać duchowi,

Aby albo na zachód albo ku wschodowi

Zaniówszy Doralikę, w tych kątach zostawił,

Gdzie prócz skazy[1563] Francyej woląby swą sprawił.

4

Już to nieopatrznością stało się tak jego

I wierę tu rozumu nie zażył ostrego;

Bo pewnie ci rycerze tamby ją gonili,

Paryż od przykrej klęski wolny ostawili.

Albo też złość, na ziemię z nieba wypędzona,

Krwią, ogniem, porażkami co bywa karmiona,

Sprawiła to, że Karzeł i lud wszytek jego,

Zbity, musiał ustąpić do miasta swojego.

5

Szkapa[1564], który djabła miał jeszcze w swojem boku,

W tak zapędzonem poniósł Doralikę skoku,

Iż go rzeka gwałtowna, las, przekop szeroki

Nie hamuje; wyniósł ją prawie pod obłoki.

A pierwej nie zawściągnął polotnego biegu,

Aż Sekwany głębokiej dopadł rączy brzegu,

Minął wojska francuskie, hetmana szockiego

I stanął przy namiocie króla granackiego.

6

Mandrykard z królem z Sarce długo ją gonili

Dnia onego, ale cóż, gdy nic nie sprawili.

Ledwie z daleka, ledwie tył sam upatrują,

Potem cień konia i jej sobie ukazują.

Nakoniec w mgnieniu oka kiedy ją zgubili,

Jako psi, co się źwierza szukać nauczyli,

Bieżą śladem i prędko przypadli w kraj iny,

Gdzie, iż u ojca była, doszli tej nowiny.

7

Strzeż się, Karle, bo pewnie szaleństwu wielkiemu

Nie zdołasz, które tobie i wojsku twojemu

Gotują; do tych czterech Gradasa srogiego

Z Sakrypantem na szkodę masz królestwa swego,

A szczęście, aby w samo serce cię dotknęło,

Zrzenicę wójsk, dwu wielkich rycerzów, ci wzięło,

Którzy rozumem, mocą najprzedniejszy byli:

Niemasz ich, jak ślepego, ciebie zostawili.

8

Orlanda i Rynalda wspominam mężnego.

Jeden z tych szalonem już został z tak mądrego,

Nie wie, co deszcz, co zimno, co śliczna pogoda:

Tak mu nieszczęsna zmysły zmieszała przygoda.

Nagi po górach, skałach i lesiech zgęścionych

Tuła się, wylewając pot z członków zemdlonych.

Drugi, mało co mędrszy, jechał precz od ciebie

Szukać dziewki, której dał w moc samego siebie.

9

Zdrajca sprawił to jeden czarnoksiężnik stary,

Oczem mówiłem przedtem, iż mu dodał wiary,

Jakoby Angelika z bratem zjechać miała.

Zaczem żałość serce mu zawsze przerażała,

Żałość, jakowa nigdy żadnego inszego

Nie trapiła rycerza najserdeczniejszego;

Potem, gdy do Paryża przyszedł zagniewany,

Kazano mu z Angliej przywieść lud zebrany.

10

Pod Paryżem gdy krwawą bitwę zaś odprawił

I Agramanta w swojem obozie zostawił

Zamknionego, starał się sposobem wszelakiem

O wiadomość, jeśliby w domu, w zamku jakiem

Albo też w monastyrze[1565] piękna Angelika

Nie została; ale gdy pewnego języka

Nie zasiągł, iż z Orlandem, tak mniemał, jachała

I szukać ich rzecz mu się najsłuszniejsza zdała.

11

Tuszy, że w swem Anglancie delicyj zażywa;

Chęć dlatego jechać tam wielka go porywa,

A kiedy ich nie zastał, po różnej krainie

Błąka się, łaje bratu i zdradnej dziewczynie.

Wszytkie, gdzie podobieństwo jest, nawiedza strony,

Rannego przecie serca nie leczy strapiony.

Powraca do Paryża, serdecznie styskuje,

Mniema, że ich gdziekolwiek w mieście poszlakuje.

12

Czasem dzień, czasem dwa dni w Paryżu się bawi,

Czeka, jeśli Orlanda szczęście jakie stawi;

Ale, iż go nie słychać, w drogę się udaje,

A tęsknica w niem przykra, jak przedtem, zostaje.

Po całem dniu, po całej smętny szuka nocy,

Żadnej nie zna w gorących zapałach pomocy;

Gdzie go słoneczny promień, gdzie miesięczny wiedzie,

Tysiąckroć jedną drogą wraca się i jedzie.

13

Stary zaś nieprzyjaciel, co słowy chytremi

Ewie radził jabłka rwać rękoma chciwemi,

Zazdrościwe na Karła podniósł oko swoje,

W krwawą porażkę lube obrócił pokoje,

Widząc, iż Rynald mężny nieblizko od niego,

Na zgubę wojska wściekły uparł się naszego,

Co namężniejsze zewsząd zgromadził pogany

Śmierć dawać, czynić naszem niezleczone rany.

14

Sakrypantowi, z zamku co sczarowanego

Z Gradasem wespół wyszedł czasu niedawnego,

Tak nieujęte podał do serca chciwości,

Iż zaraz pędem bieżą swych sił i dużości

Próbę czynić w bezpiecznych wojskach chrześcijańskich

I z obleżenia królów wyzwolić pogańskich;

Sam jem wodzem, sam dobrą drogę ukazuje,

Przez najprostsze powiaty przebyć usiłuje.

15

A drugiemu poruczył zaś towarzyszowi,

By z Rodomontem kazał biedź Mandrykardowi

Tym śladem, kędy trzeci królewnę prowadził,

Aż na miejsce, gdzie strachu pełną z konia zsadził.

Więc rączo wyprawuje zaraz i czwartego,

Aby z Marfizą przywiódł Rugiera dzielnego;

Ale ten, co ostatniej pary rządził wodze,

Opóźnił się i trochę pozostał na drodze.

16

Z Marfizą Rugier, para już sobie życzliwa,

Półgodziniem[1566] za niemi nierychlej przybywa.

Bo najchytrzejszy djabeł, chcąc chrześcijańskiemu

Duże razy przez nich dać wojsku Karłowemu,

Opatrzył, aby zamysł niecnotliwy jego

Nie wziął wstrętu poswarkiem o Rugierowego

Konia; bo pewnieby się zwada odnowiła,

Gdyby pospołu z niemi ta para przybyła.

17

Czterej pierwszy na miejscu takiem się zjechali,

Skąd namioty ściśnione swoich oglądali,

Chorągwie rozwinione, w które wiatry biją,

Te różnem po powietrzu kształtem sobie wiją.

Zatrzymują się w miejscu, aby uczynili

Spólną radę, nakoniec tak postanowili:

Męstwem przysługę swemu uczynić królowi,

Z obleżenia go wyrwać, dać się znać Karłowi.

18

Złączywszy się w gromadę, drogę tę obrali,

Gdzie przedniejszy panowie chrześcijańscy stali;

Głosem krzyczą okrutnem, szable dobywają,

Iż są Sarracenami, jawnie powiadają.

Dźwięk broni słychać straszny, a między namioty

Trwoga roście; ci sobie dodają ochoty,

Naprzód najpierwszej straży ręce zabawiają,

Jednych zbiwszy, tył podać drugich przymuszają.

19

Tumultem chrześcijańskie wojsko poruszone

W niespodziewanej trwodze na okrzyki one

Snują się bez porządku i owszem mieszają,

Szturm szwajcarski iż to jest do Franków, mniemają.

Więcże większa część wojska nie wie nic pewnego,

Gromadzą się do znaku każdy z nich swojego,

Kto na dźwięk kotłów, na głos kto trąb przeraźliwych;

Wiatr gwiazd sięga z wzdychania ludzi na pół żywych.

20

Karzeł, prócz iż szyszakiem nie nakrył swej głowy,

Już w twardej zbroi wsiadał na konia gotowy;

Przedniejszych bojowników samo prawie czoło

Zgromadziwszy się, wnet go okrążyli w koło.

Pyta, coby to za zgiełk, kto obóz spokojny

Śmiał trwożyć, kto przyczyną niespodzianej wojny.

Widzi u swego ludu w twarzach srogie rany,

Kęs[1567] dalej na gwałt[1568] trupów patrzy zagniewany.

21

A te w polu szerokiem wszędzie się walają,

Zaledwie we krwi świeżej szkapy nie pływają.

Zdumiewa się, rozcięcia widząc niesłychane,

Które od cyrulików żadnych ratowane

Być nie mogą, a pewnie i czarnoksiężnicy

Zażywaliby swych gusł dla nich po próżnicy;

Nogi po ud[1569] i ręce z ramiony leżały,

Głowy ziemię skrwawioną odcięte kąsały.

22

Od najpierwszych namiotów aż do ostatniego

Różną śmierć, różne męki widzi ludu swego;

Bo gdziekolwiek serdeczna bieży kompania

Namężniejszych rycerzów, cesarskich zabija.

On słusznem na swej twarzy gniewem zapalony,

Dziwując się, dla prędkiej wskok jedzie obrony.

Tak, gdy w cudzy dom bije z szkodą piorun srogi.

Zwykli szukać, kędy wpadł, i ścieszki i drogi.

23

Jeszcze byli nie przyszli do obleżonego

Obozu ci rycerze Agramantowego,

Alić z drugiej przyjechał strony Rugier śmiały

Z Marfizą, a wzniówszy wzrok oboje wspaniały,

Z pilnością zacna para to upatrowała,

Skądby najprędzej swojem ratunek dać miała;

Żal jem serca przenika, litują swojego

Króla, co już do wolej syt strachu wielkiego.

24

Jako w podkopach ziemnych prochy podsadzone,

Namniejszą ognia, nie chcąc, iskierką dotknione,

Grzmot czynią, żartki płomień tak rączo wychodzi,

Iż go śmiertelny dojrzeć wzrok ledwie ugodzi;

Wali się mur potężny sztukami wielkiemi,

Kruszy, psuje, cokolwiek namaca przy ziemi:

Tak Rugier i Marfiza razem przypadają,

Razem śmierci i rany śmiertelne zadają.

25

Wzdłuż, poprzek, jak się trafi, bohatyr surowy

Piersi szerokie począł rozwalać i głowy:

Lecą łokcie z rękami, lecą i łopatki,

Konie noszą swych panów przeciętych ostatki.

Widział kto, kiedy wicher w zaburzone czasy

Rzuca się z jadem wściekłem na wyniosłe lasy,

Gdzie przejdzie, z ozdób swoich zdarte zostawuje,

Żadna góra, stoletni dąb go nie hamuje.

26

Wiele tych, co gniewowi Rodomontowemu

Szczęściem uszli, wiele tych, co Gradasowemu,

Rozumieją, iż żartkość i zbyt rącze nogi

Już ich śmierci odjęły, już zbawiły trwogi;

Aliści na Rugiera po zad natrafiają,

Bezpieczni, nad nadzieję zdrowia pokładają.

Bo człowiek, co swych w Bogu ufności nie miewa,

Tam naprędzej żegna świat, gdzie się nie spodziewa.

27

I choć niebezpieczeństwa ujdzie on jednego,

Wpada w drugie, płaci grosz cła nieprzebytego;

Tak z dziećmi naj chytrzej sza liszka maluśkiemi

Przed zębami tuszy uść brytana ostremi,

Kiedy w ojczystem gaju pasterz niecierpliwy

I na zysk, którego się spodziewa stąd, chciwy

Ogniem, dymem ostrożnie straszy ją u dziury:

Ta wypadszy, pozbywa wnet zdrowia i skóry.

28

W sarraceńskie obozy już się przybliżali

Rugier z Marfizą, aby skuteczniejszą dali

Pomoc swem, a ci widząc to, bogom dziękują,

Oczy z wzdychaniem w niebo wysokie prostują.

Nie jedno strachu zbyli, ale wyzywają:

Taką już śmiałość wszyscy, takie serca mają;

Na ostatek bez zwłoki to postanawiają,

Że szczęściem iść, a naszych w szcząt wygładzić mają.

29

Surm, bębnów, trąb pogańskich głos się precz rozlega

I subtelne powietrze ku niebu przebiega;

Na chorągwie wiatr wolno dmucha rozwinione,

Sroży się obleżeniem dopiero ściśnione

Wojsko i już na naszych z okrzykiem wypada.

Z drugą stronę też Karłów lud na konie wsiada

Z Anglikami, z Niemcami, a we mgnieniu oka

Z ran śmiertelnych ludzka się wylewa gosoka.

30

Tak wielka moc z dużością niesłychane siły

Rodomonta i króla tatarskiego były,

Także Rugiera niemniej nad nich ochoczego,

Gradasa, z męstwa światu wszystkiemu sławnego,

Marfizy, co w bój wchodzi najstraszniejszy śmiele,

Cyrkasa, z którem mężnych nie porówna wiele,

Iż zaledwie uchodzi w Paryż murowany

Przed oczywistą śmiercią Karzeł z swemi pany.

31

Tych bohatyrów, jako Marfizy serdecznej

Śmiałość, i sławy godna i pamięci wiecznej,

Nie jeno się opisać, wymówić bezpiecznie

Nie może, ale myślą objąć jej statecznie

Przytrudniejszemby było; dosyć, iż dnia tego

I sam cesarz i wszystek zginąłby lud jego,

Ucieczką ratowani. Ferat najsławniejszy

Przybył też i w tej bitwie nie beł pośledniejszy.

32

Tonie ich, gdy most strzymać nie mógł, w rzece wiele;

Niejeden Ikarowe skrzydła przy swem ciele

Mieć życzy, aby lotem śmierci uniknęli,

Którą na oko i w przód i po zad widzieli.

Prócz Ugiera, markieza z Wiednia[1570][1571] budownego,

Znaczniejszy poimani wszyscy do jednego;

Oliwier ledwo uszedł z ręką obrażoną,

Ugier się także wrócił z głową rozwaloną.

33

I by beł, jako Rynald, jako Orland śmiały,

Brandymarte opuścił cesarza wspaniały,

Żywo pewnie nie wszedłby do Paryża swego

Z porazu[1572] i pogromu tak niefortunnego.

To, co mógł, czynił dosyć rycerz odważony,

Długo furyą oną nie beł przestraszony;

Potem ustąpił, widząc, iż Agramantowi

Szczęście życzy, co przedtem śmiało się Karłowi.

34

Wdów ubogich płacz rzewny, ciężkie narzekania

Osierociałych ojców, dziatek małych łkania

Przebiwszy w lot powietrza tego subtelności,

Przyszły, gdzie Michał siedzi w niebieskiej jasności,

I zaraz te nowiny smutne powiadają,

Iż wojska nasze krukom, psom w pokarm zostają,

A jako pola wszytkie trupem się okryły,

A łąki krwie niezmierną moc ludzkiej wypiły.

35

Anielska twarz Michała wstydem czerwienieje:

Nie tak zstało się, jak chciał, mylą go nadzieje,

Od zdrajczynej[1573] Niezgody chytrze oszukany;

Bo ta uczynić miała swar miedzy pogany,

Serca w tych ogniem spólnej paląc nienawiści,

W których wiedziała więtszą zazdrość i hardości.

Widzi, iż wszystko opak jędza uczyniła,

A przedwieczna inaczej Dobroć mu zleciła.

36

Więc jako sługa dobry, co nie z powinności,

Ale z cnoty wygadza panu i z miłości,

Widząc, iż niepamięci podał rozkazanie,

O którem najpilniejsze miał czynić staranie

I ważyć je, jak zdrowie, w drogę się gotuje,

A prędkością występek przeszły poprawuje;

Ani się pierwej Panu chce ukazać swemu,

Aż to sprawi, co przedtem poruczył beł jemu.

37

Do klasztora, gdzie widział furye niezbożne,

Skrzydła obrócił ślicznem malowaniem różne[1574];

Nalazł Niezgodę, która na krześle siedziała,

Nowe urzędy nowem bratom rozdawała,

Rada, o brewiarze że namniej nie dbają, .

W nienależące sobie sprawy się wtrącają.

Porwał ją dobry anioł za łeb, raz nogami

Tłucze piersi, drugi raz twarz brzydką pięściami.

38

Po grzbiecie, po ramionach ciężkie razy daje,

A głowy bić złej z piekła jędze nie przestaje.

Ta pokorniuchno prosi i obłapia nogi;

On po staremu błagać nie daje się srogi,

Ażby do afrykańskich obozów jechała,

A miedzy nie z swarami gniewy rozsiewała;

Nakoniec okrutniejszem grozi jej karaniem,

Jeśli ich nie uczyni swem własnem mieszkaniem.

39

Gdy tak ramiona, głowę i grzbiet z każdej strony

Niezgoda od anioła miała potłuczony,

Drży nędzna i czegoś się spodziewa gorszego,

Bieży prosto w przepaści piekła podziemnego

I tam dwujętne miechy[1575] porywa, któremi

Waśni chce wzniecać miedzy królmi pogańskiemi,

Aby w sercach ich znowu były odnowione,

Co zostały przed bitwą na czas umorzone.

40

Rodomonta, Rugiera, króla tatarskiego

Tak grzeje jędza brzydka, iż zaraz do swego

Agramanta, by się bić pozwolił, bieżeli

I wprzód słuszne przyczyny gniewów powiedzieli.

Więc też niebezpieczeństwa nie widzą żadnego

Od Karła: przy nich sława zwycięstwa wielkiego.

Wzajem wszyscy chcą podledz jego rozsądkowi,

Proszą, aby naznaczył plac pojedynkowi.

41

Marfiza też znać daje o przypadku swojem,

Równem się z Tatarzynem chce rozeprzeć bojem,

Który przedtem u źrzódła na polu poczęła

I zniewagę z despektem nad przystojność wzięła;

Jednej godziny nie chce czekać i borgować,

Tak przed wszystkiemi pragnie wprzód się z nim kosztować.

Pragnie i prosi króla, by jej zaraz z hardem

Pojedynek pozwolił czynić Mandrykardem.

42

Niemniej Rodomont duży[1576] chce pola pierwszego,

Najsłuszniejsze przyczyny iż ma do swojego

Nieprzyjaciela — mówi — które rozerwała

Bitwa, Agramantowi gdy się pomoc dała.

Rugier powiada, dłużej iż też trwać nie będzie,

Aż rozbójcy, co konia wziął, na garle siędzie,

Którego on dotychczas zatrzymał niesłusznie;

O tę krzywdę i bić się i umrzeć chce dusznie.

43

Tatarzyn te niezgody zawikłańsze czynił:

O znak w tarczy Rugiera i łajał i winił,

Żadnem sposobem nie chciał pozwolić mu tego,

Aby ptaka nosić miał tak, jak on, białego;

Głupstwem, zapalczywością rozegrzany, woła,

Iż w dziele Gradywowem wszytkiem trzem podoła,

I razem, jeśli pole stawić śmieją, woli

Bić się z niemi, jeżeli Agramant pozwoli.

44

Król prosząc, dobrodziejstwa przypomina swoje,

Nie życzy, aby krwawe wznawiać mieli boje;

Pokój chwali i woła, jak najbarziej może:

Ci nie słyszą, z prośbą nic rada nie pomoże.

Chce przynajmniej, aby to porządnie czynili,

A w rozmierzonem placu parami się bili;

Do czego najlepsze być losy upatruje,

Których, aby słuchali, srodze przykazuje.

45

Pierwsza para Rodomont z Mandrykardem była,

Na piśmie do szyszaka która się włożyła;

Tych z Tatarzynem Rugier dobry naśladuje,

W trzeciej z Rugierem królik z Sarce następuje.

Marfizę z Mandrykardem po nich zapisano,

Niestatecznej bogini na rozsądek dano.

Każe król brać, aliści wyciągną pierwszego

Rodomonta, a przy niem Tatarzyna złego.

46

Wnet z Mandrykardem Rugier beł zaś po tych wtóry,

A Rodomont z Rugierem w trzeciej parze, który

Gniewa się, iż mu miejsca los nie dał pierwszego;

Marfizie z Mandrykardem szczęście ostatniego

Czekać placu kazało, lecz ta marszczy czoło

Ani chce dla tej patrzeć przyczyny wesoło.

Niemniej Rugier, bo pierwszej pary wiedział siły,

Boi się, by się spólną śmiercią nie skończyły.

47

Od Paryża na milę jedno miejsce było

Rozkoszne, wszystkim dziwne uciechy czyniło,

Przekopem niewysokiem wkoło obegnąne,

Igrzyskom ponno jakiem umyślnie oddane.

Zameczek beł tam kiedyś, pięknie wywiedziony,

Teraz ogniem, żelazem do szczętu zniesiony;

Drugi przy drodze widać, a podobny temu,

Gdy z miasta ku przedmieściu idzie kto wielkiemu[1577].

48

Tam beł plac dla tej sprawy zaraz wymierzony,

Z drzewa krótkiego słusznem kwadratem złożony;

Dwie bramie, dosyć wielkie, miał przeciwko sobie,

Kształtem i urobione w jednakiej ozdobie.

Dzień, co się zdał do bitwy sposobny królowi

I który on rozkazał obwołać ludowi,

Już przyszedł; przed namioty widzieć się też dają

Rycerze, a namniejszych wymówek nie znają.

49

W namiecie, co rozbity beł ku zachodowi,

Sakrypant łupież smoczą wdział Rodomontowi,

Który olbrzyma członków dużością przemaga,

A tej prącej naśmielszej Ferat mu pomaga.

W tem zaś, co na wschód słońca bokiem właśnie stoi,

Mandrykarda król Gradas w twardą zbroję stroi

Z Falzyronem pospołu i tarcz serdecznego

Hektora kładzie zaraz na ramieniu jego.

50

Król afrycki na krześle pięknem i wysokiem

Siedział, wspaniałem patrząc po swych wojskach okiem;

Z niem Hiszpan i Stordylan, przedniejszy panowie,

Których czczą, ważą wszyscy pogańscy wodzowie.

Szczęśliwy, kto pagórku dość może jakiego

Albo drzewa, żeby mógł wszytko widzieć z niego;

Tak wielki lud tak wielką ciżbę widząc wszędzie,

Łamią porządek ci, co stoją w pierwszem rzędzie.

51

Z królową kastylijską księżny i królowe

Siedziały, na surowy bój patrzyć gotowe;

Inszej białej płci dosyć tak z Aragoniej,

Jako z Granaty żyznej, więc i z Sywiliej.

Stordyłanowa córa w pojśrzodku siedziała,

A dwie szaty na pjzęchwał dziwnie drogie miała;

Niedoskonale jedna czerwonawa była,

Zielona druga, a maść jakby swą traciła.

52

W krótkiem ubierze stała Marfiza wspaniała,

Jak zwykła do potrzeby bohatyrka śmiała;

W termoodońskich polach[1578] tak się ubierała

Hipolita[1579], gdy wojsko dziewcze szykowała.

Już z rozkazania przyszli Agramantowego

Iraldowie[1580] stanowić prawa wolej jego,

Których nie godziło się przestąpić nikomu

I słowem i uczynkiem, ażby byli w domu.

53

Gęsty gmin, co beł wielką chęcią uwiedziony

Na pojedynku widzieć bohatyry ony,

Długo na nich czekając, srodze tęsknią sobie.

Wtem nowy rozruch jakiś słyszą w onej dobie,

Który z namiotu wyszedł króla tatarskiego;

Ale przyczynę iż dał do poswarku tego

Król serykański duży, uwierzcie bezpiecznie,

Gdy mu Duryndanę wziąć chciał jego koniecznie.

54

Już beł na Mandrykarda zbroję włożył hardy

Gradas i miecz przypasać chciał do boku twardy,

Miecz, co go Orland w lesie zarzucił szalony,

Kiedy różne obchodził bez rozumu strony:

Ujrzał pismo na samem u głowice kraju

Z herbem, który miał nosić Almont we zwyczaju;

A tę broń zacny Orland u źrzódła jednego

Wziął, Almonta zabiwszy w Asprmoncie dużego.

55

Gdy poznał Duryndanę Gradas doświadczoną[1581],

Która tak sławną była i tak ulubioną

Pana z Anglantu bronią, dla której przeszłemi

Czasy wyprawiwszy się z wojski przebrańszemi,

Kastylijskie królestwo podbił i zhołdował,

A Francyej według swej wolej rozkazował,

Zdziwił się, ale nie mógł domyślić się tego,

Jak się Mandrykardowi dostała od niego.

56

Pyta, jeżeli mocą lub przyjacielskiemi

Otrzymał ją od niego sposoby dobremi.

Ten powiada, iż krwawy dla miecza ostrego

Bój miał i gwałtem go wziął od grabie mężnego,

Który szaleństwo zmyślał w rozmajtem sposobie,

Tusząc, iż tak pokrywszy strach, uczciwiej sobie

Może radzić, strach, co go w ten czas trapił srodze,

Kiedy mu Duryndanę musiał dać na drodze.

57

Tak o zdrowie bóbr z chciwem myśliwcem targuje,

Na ostatek własnem je strojem okupuje.

»Wymyślaj ty przyczyny, jakie możesz, sobie —

»Gradas rzecze — ja pewnie miecza nie dam tobie.

»Słów próżnych słuchać nie chcę, znam twoje wykręty

»I rad ujźrzę, jeśli mi z ręku będzie wzięty.

»Tak wielem na to ważył ludzi, srebra, złota,

»A teraz czemu mój być nie ma bez kłopota?

58

»Starajże się o szablę z inszej sobie strony

»Na inszy pojedynek dla zdrowia obrony,

»Bo ja tej nie ustąpię, ani pragnę tego

»Wiedzieć, jeślić jej dostał od grabie głupiego.

»Swoje, gdziem zdybał, biorę: i to są słuszności,

»Kiedy każdy przy swojej zostawa własności.

»Przestańże na tem, chceszli: ja nie dysputuję,

»Raczej tą bronią słów tych poprawić ślubuję.

59

»I słuszniej, że ją męstwem sobie nagotujesz,

»Niżli się z Rodomontem dużem pokosztujesz;

»Bo i zwyczaj tak dawny służy żołnierzowi:

»Wprzód broń kupić, potem iść śmiele ku bojowi«.

Odpowieda Tatarzyn, wzniówszy harde czoło:

»Żaden głos uszu moich nigdy tak wesoło

»Nie uderzył: pódź, rzeczą spróbujem tej mowy;

»Gdy Rodomont pozwoli, jużem ja gotowy.

60

»Dokaż tego, abym się, wprzód obran, bił z tobą,

»Potem król z Sarce i ja będziem czynić z sobą.

»Nie wątp, wygodzę pewnie żądaniu twojemu,

»Ciebie zabiwszy zaraz, dam się znać drugiemu«.

Krzyknie Rugier: »Ja nie chcę, abyś sprawiedliwe

»Losy rwał; próżno gniewy wszczynasz uporczywe:

»Albo Rodomont w pole niech z tobą wprzód idzie,

»Albo mnie uderzyć się zaraz o cię przydzie.

61

»Bo jeśli Gradasowe słuszne są i twoje

»Słowa, iż przed bitwą ma dostać rycerz zbroje,

»Nie powinieneś orła zażywać białego,

»Aż mię zwyciężysz, aż mię męstwem odrzesz z niego.

»Alem ja nie jest sprzeczny: co szczęście kazało

»Słucham i komu pierwszy plac do bitwy dało,

»Ustąpię; wiesz, iż wtóre nasze jest potkanie,

»Jeślić po pierwszej bitwie siły co zostanie.

62

»Jeżeli też rozwiązać porządek przystojny

»Zaraz chcesz, nad umowę biorąc się do wojny,

»Wiedz, że i ja nie strzymam, rwać go pewnie będę,

»Aż ci tarcz wydrę, aż ci na garle usiędę«.

Odpowie mu Mandrykard, przykro rozgniewany:

»Choćbyś ty i on Mars beł, w dyament ubrany,

»Nie zabronicie miecza nosić mi dobrego

»Przy inszej jasnej zbroi Hektora wielkiego«.

63

Tak rzekł, gorącą wewnątrz kolerą ruszony,

A potem Gradasowi pięścią wymierzony

Zadał ciężki policzek, iż z prawice jego

Wypadł miecz najkochańszy Orlanda zacnego.

Ten, co się nie spodziewał i nie wierzył temu,

By tak głupio miał się dać uwieść drugi swemu

Gniewowi, stał na razie i miecza pozbywa,

Który Mandrykard zaraz z ochotą porywa.

64

Srogiej zapalczywości jadem Gradas błyska,

Twarz mu gore, z czerwonych źrzenic ogień ciska;

Wstyd go, padła nań zmaza despektu jawnego

Między kupą rycerstwa najwyborniejszego.

Pragnie pomsty, w zad jednem krokiem ustępuje,

A dużą ręką szablę swą ostrą wymuje.

Mandrykard tak jest śmiały, tak serca wielkiego:

Wyzywa i Rugiera z niem oraz mężnego.

65

»Pódźcie — woła — chcecieli, obadwa zarazem,

»I Rodomont niech wam da pomoc jednem razem

»Afryka z Hiszpanią, z inszemi narody:

»Nigdy się was nie zlęknę i nigdy do zgody

»Nie przydę«. Kręci srogi mieczem ustalonem,

Ten świszczy, po powietrzu idąc przerzedzonem;

Paiż[1582] na ramię kładzie, a gniew zapalczywy

Śle z bystrych na Rugiera oczu płomień żywy.

66

Którego Gradas prosi, aby to staranie

Nań włożył i pierwsze mu pozwolił potkanie.

»Uleczę ja — mówi mu — wnet szaleństwo tego,

»Co to chce tryumfować dziś z świata wszytkiego«.

Rugier nie myśli o tem, wstyd go mocny kole,

Krzywdę i pierwsze swoje być powieda pole.

Spórka[1583] między obiema trwa w dziwnem sposobie,

Tak ten, jak ów wprzód w placu stanąć życzy sobię.

67

Hamuje ich co żywo, wszyscy się zbiegali,

Aby w nich niepożądne[1584] gniewy uśmierzali;

Ale cóż, nie sprawiwszy, nadarmo pracują,

Niebezpieczeństwo cudzem zdrowiem swe kupują.

Nie przywiódłby ich ponno wszystek świat do zgody;

Sam zacny syn Trojanów bojąc się stąd szkody,

Przybiegł z królem hiszpańskiem, powagę którego

Znać po winne i wojsko słuchało jednego.

68

Pyta król, nienawiści co jest za przyczyna

Tak nagłych, przy kiem więtszą najduje się wina;

Sposoby rozmajtemi potem usiłuje

I dziwne pojednać ich środki wynajduje.

Prosi, aby przynajmniej na ten dzień dobrego

Miecza Tatarzynowi Gradas dał swojego,

Póki końca nie weźmie bój w placu surowy,

Gdzie Rodomont do bitwy czekał już gotowy.

69

Gdy Agramant koło tej sprawy pilno chodzi,

Z tem, z owem rozmawiając, pojednać ich godzi,

Inszy krzyk usłyszeli z namiotu drugiego,

Gdzie Rodomonta Cyrkas ubierał dużego.

Bo ten, jakom powiedział przedtem, z swej ludzkości

Zbroję na Rodomonta kładł dziwnej twardości,

Zbroję, co Nemrotowa własna kiedyś była,

Teraz z Sarce królowi w potrzebach służyła.

70

Przyszli oba, gdzie koń stał bogato ubrany,

Wędzidła złote gryząc, gęste ciskał piany,

Koń Frontyn, co nadeń nic Rugier kochańszego

Nie miał i z Rodomontem bić się chciał o niego.

Sakrypant, który prącej podjął się takowej,

Zbrojnego do zabawy prowadzić Marsowej,

Pojrzał zaraz, warownie jeśli[1585] ukowany

I jeśli inszem dobrze rynsztunkiem odziany.

71

Gdy mu się tak król z Cyrkas pilno przypatruje,

Znaki, grzeczność, urodę kształtną ogląduje,

Bez chyby poznał prędko Frontalata[1586] swego,

Co kiedyś w wielkiem bywał kochaniu u niego

I po którem zbyt tęsknił, gryzł się i frasował,

Tysiąc poswarków, tysiąc bitew odprawował

Ani chciał więcej wsiadać na konia inszego,

Ale piechotą chodził aż do czasu tego.

72

Od Brunella na ten czas wzięty beł niecnoty

Przed Albraką, gdy ukradł Angelice złoty

Pierścień, potem kochaną szablę Orlandowi,

Balizardę, kiedy biegł czatą[1587] ku wschodowi,

Więc Marfizie miecz i róg, złotem oprawiony;

Wszystko to bieglec[1588] Brunel, w chytrościach ćwiczony,

Do Afryki przyszedszy, oddał Rugierowi,

Który przezwisko insze odmienił koniowi.

73

A kiedy go bez wszelkiej poznał wątpliwości

Król cyrkaski, zażywać nie chce cierpliwości.

»Wiedz — mówi — iż to mój koń, z dawna ulubiony,

»Co mi beł u Albraki chytrze ukradziony;

»Więcej świadków dam na to, niż włosów na głowie.

»Ale na cóż to dobra, co po próżnej mowie?

»Bo jeśli tego przyznać kto nie chce, zarazem

»Stwierdzę tych słów, dobywszy od boku, żelazem.

74

»Ato dla kompaniej i spólnej miłości,

»Co gorąca urosła w tej czasu krótkości,

»Na dzisiejszy dzień konia pożyczam ci tego,

»Bo nie zdołasz na inszem czynić tak strasznego

»Pojedynku; cnotliwem tylko słowem swojem

»Przyrzecz mi, że on już jest mojem, a nie twojem.

»Inaczej przywłaszczyć go byś miał, nie wierz temu:

»Prędzej w tem polu kupisz śmierć sobie samemu«.

75

Rodomont, co nad niego nigdy pyszniejszego

Nie było ani mistrza w bitwach bieglejszego,

Mocą do tego, siłą, sercem przedniej szemu

Zawsze bohatyrowi zrównał on każdemu,

Odpowie: »Sakrypancie! harde twoje mowy

»Przyniosłyby drugiemu upadek gotowy;

»I nie tak barzo pewnie sobieby zaszkodził,

»Kiedyby bez języka niemy się urodził.

76

»Ale jakoś powiedział, niedawno zawzięte

»Przyjacielstwo tak gniewy me rządzi ujęte,

»Iż wzgląd słuszny muszę mieć na cię, choć głupiego,

»I upomnieć, abyś się boju nierównego

»Strzegł pilno, aż wprzód ujrzysz bitwę dokończoną,

»Mnie z Tatarzynem w polu przez los naznaczoną.

»Obejmie cię strach, tuszę, i »Weź konia!« rzeczesz,

»A potem lub się skryjesz lub z placu ucieczesz«.

77

»Ludzkość ci pokazować głupstwo, widzę, wielkie —

»Rzekł Cyrkaszczyk — więc kiedy chęci moje wszelkie

»Nie mogłyć wzruszyć serca bynamniej grubego,

»Szczerzeć mówię, chciej konia zaniechać mojego.

»Bo ja dotąd, nie wątp nic, bronić ci go będę,

»Póki tej szable ostrej z ręku nie pozbędę.

»A nakoniec, gdyby to chybiło, zębami

»Kąsałbym się i drapał z tobą paznokciami«.

78

Od stów przykrych, gróźb, swarów, które gniewy rodzą,

Zaraz do bitwy, zaraz haniebnej przychodzą.

Nigdy najsuższe słomy takich nie wydają

Ogniów, zapalczywości jakie w nich wzniecają.

Ten od głowy do stopy żelazem odziany,

Ów prócz zbroje przecię w bój wchodzi niespodziany.

Lecz krzywda tak go uczy, słusznej pomsty chciwa,

Iż, jak szermierz nalepszy, bronią się okrywa.

79

Rodomontowe męstwo, potęga i siła,

Choć inszych niemal wszystkich w wojsku przechodziła,

Więtsza nie jest, niżeli ostrożność drugiego

Z chyżością, co ran broni ciała niezbrojnego.

Nie czyniła obrotów prętszych młyńska skała,

Kiedy ziarno dla starcia w mąkę przyciskała,

Jako w ten czas Sakrypant raz ręką, raz nogą;

Widzi, iż sztuki ledwie gwałtowi pomogą.

80

Szabel swych z Serpentynem Ferat dobywają

Iśmiele w pośrzodek ich zarazem wpadają;

Król Grandoni, Izoler śpieszą się za niemi

Z wojska sarraceńskiego z ludźmi przedniejszemi.

Huk, zgiełk głośny z namiotu wypędził każdego,

Który przeszedł okopy obozu wielkiego.

Mandrykard też i Rugier zaraz przybywają,

Aby ich pogodzili, pilno się starają.

81

Nowiny przyniesiono wnet Agramantowi,

Iż Rodomont o konia przeciw Cyrkasowi

Krwawy bój wszczął i z niem się, jak trzeba, próbuje.

Ten słysząc, niezgód takich serdecznie żałuje,

Potem westchnąwszy ciężko, rzecze Marsylemu:

»Tych baczeniu, o królu, poruczam twojemu:

»Miej, proszę, oko, aby do zgody się mieli,

»A dawnych, możeli być, gniewów zapomnieli«.

82

Kiedy Rodomont króla postrzegł idącego,

Cofnął się i w zad krokiem ustąpił od niego;

Z takiem go i Cyrkaszczyk przyjął szanowaniem.

Ten pyta, kto przyczyny pierwszem zgrzeszył daniem;

Z oczu powaga pańska i z słów się znać daje,

Twarz[1589] królewską wspaniałe zdobią obyczaje.

A kiedy się już od nich dowiedział wszytkiego,

Chce jednać, lecz pożytku nie czyni żadnego.

83

U Rodomonta dłużej aby beł koń jego,

Sakrypant nie pozwala i słowa żadnego

Nie da rzec, na ostatek sposoby inszemi

Pożyczyć go nie myśli, ażby pokornemi

Słowy Rodomont prosił. Ale ten zuchwały

»Ani niebo — mówi mu — ani ten świat cały

»Nie dokaże, abym się o to kłaniał tobie,

»Czego męstwem i szablą mogę dostać sobie«.

84

Król pyta Sakrypanta, coby miał do tego

Konia, kędy go stracił i czasu którego.

Ten powieda, a z żalu ledwie łez nie leje,

Na męskiej twarzy wszytek wstydem czerwienieje:

»Nigdy, królu, złodzieja, nigdy sztuczniejszego

»Nie widziałem, jako ten, co konia wziął mego.

»Zamyśliłem się, a on cztery kije włożył[1590]

»Pod siodło: tak go ukradł, tak mię zdrajca pożył«.

85

Przyszła też i Marfiza na ten krzyk z drugiemi,

Gdy na Brunella Cyrkas skarżył przed wszytkiemi.

Słucha, na pięknej twarzy wnet się zasępiła,

Wspomniawszy, iż też swą broń dnia tego straciła.

Patrzy na koń, co ledwie nogami rączemi

Nie porówna w zawodzie z ptaki lekcejszemi.

Sakrypanta, którego przedtem nie widziała,

Poznawszy, zaraz ludzka chętnie przywitała.

86

Drudzy zaś, wkoło wielki co plac otoczyli

I chytrości świadomi Brunellowych byli,

Obróciwszy wzrok prosty i twarzy do niego,

Mruganiem dawali znać, iż to sprawka jego.

Marfiza podejrzenie nań ma, wszytkich pyta

I chciwemi uszyma nowe skargi chwyta

Tak długo, aż się pewnej rzeczy dowiedziała,

Iż to beł Brunel, przezeń co broni stradała,

87

Bruneli, co go Agramant dla dziwnych chytrości

Z tyngitańskich umyślnie wziął do siebie włości,

Godniejszy, aby stryczek gardziel niecnotliwy

Ścisnął mu, ciało krukom dał w pokarm brzydliwy.

Zastarzały Marfiza uraz[1591] przypomniała,

Zaczem uczynić pomstę zaraz obiecała;

Skarać chce zdrady, figle i fortele jego:

Tkwią troski, co ją gryzły dla miecza wziętego.

88

Wnet od giermka kochaną przyłbicę porwała,

Bo żelaznego blachu nigdy nie składała

Od tego dnia, jako mu kształtne członki swoje

Przyzwyczaiła; ledwie z dziesięć dni bez zbroje

Widziano ją: tak żywot rycerski ważyła,

Tak wszytkie w nim rozkoszy swoje położyła.

Wziąwszy szyszak, biegła tam, gdzie miedzy pierwszemi

Beł Brunel, na bój patrząc oczyma bystremi.

89

W chytre piersi zarazem dużo go trafiła,

Zaś potem tak od ziemie prędko podnosiła,

Jako rozbójca orzeł pazury krzywemi

Matkę bierze zdumiałą z kurczęty drobnemi,

I niesie rączo franta tam, gdzie król z drugiemi

Miedzy bohatyrami gniew koił srogiemi.

Brunel niebezpieczeństwo widząc, ręce wznosi,

Płaczem twarz zlewa hojnem, o ratunek prosi.

90

Tak krzyczał, wołał Brunel, gwałtem utrapiony,

Aż głos rycerzów onych już beł zagłuszony,

Co poswgrkami wszytko pole napełniali,

Kiedy do bitwy swoje umysły skłaniali;

Raz pomocy, drugi raz żąda odpuszczenia.

Wszytko wojsko zbiega się na jego wrzeszczenia;

Ta go trzyma, a potem przed królem stanęła

I mówić, najweselszą twarz wzniózszy, poczęła:

91

»Ja chcę widzieć, o królu, zaraz łotra tego,

»By też przez ręce moje, tu obieszonego,

»Bo w ten dzień, kiedy ukradł złodziej konia temu,

»Mój też własny przypadał miecz sobie samemu;

»A jeżeli tu kto jest, coby słowom mojem

»Nie wierzył, niechaj stanie, niech się z męstwem swojem

»Popisuje przed tobą; bo ja chcę ukazać,

»Iż o krzywdę swą zkoni mogę mężów zrażać.

92

»Ale, aby płochości mej nie przyczytano

»Ani za rozsiewaczkęniezgód rozumiano,

»Bo wiem, iż wielką pracą, godząc ich, masz z temi,

»Co rycerzami w wojsku twem są przedniejszemi,

»Trzy dni mu sfolgowawszy, żywotem daruję.

»Ty w tem czasie wyzwól go; boć pewnie ślubuję,

»Iż jeśli sam nie zjedziesz lub nie poślesz swego,

»Tysiąc ptaków nakarmię trupem zdrajcę tego.

93

»Trzy mile stąd nowy mam kasztel, abyś wiedział,

»Mały gaj wkoło niego; tam on będzie siedział.

»Tam z niem jadę, a z sobą nie biorę nikogo

»Prócz dziewczyny niewielkiej a sługi jednego.

»Jeśli kto śmie gonić mię, niechajże spróbuje,

»Byle duży[1592], bo pracą nielekką poczuje«.

To rzekszy, rączem konie żartko obracała

W swą drogę ani czekać odpowiedzi chciała.

94

Brunel siedzi na karku końskiem, smutne głosy

Powtarza, ta go trzyma za zjeżone włosy;

Łzami kropi zanadrze, wołając częstemi

Imiony na pomoc tych, co wiódł przyjaźń z niemi.

Król, kiedy takie w rzeczach widział zamieszanie,

Biedzi się, rozwikłać to ma pilne staranie;

Ale mu to niemiło, zbytnie się frasuje,

Iż takową zniewagę od Marfizy czuje.

95

Nie dlatego, aby się w niem kochał, bo wszytkie

Sprawy Agramantowi były jego brzydkie

I często po zgubieniu pierścienia onego

Życzył widzieć na buku gdzie zawieszonego;

Ale postępek taki Marfizin bezpieczny[1593]

Gryziego i wzbudza w niem żal z gniewem serdeczny;

Twarz wstydem pała, chce ją gonić swą osobą,

Aby pomstę uczynić kazał z niej przed sobą.

96

Sobryn, co na ten czas beł obecny u niego,

Odradza, uśmierzając sierdzistości jego.

»Nie zyńdzie się — powieda — stanowi twojemu,

»Byś tak wiele pozwolić miał gniewowi swemu.

»Co za sława i chwała, gdy z małej przyczyny

»Przez szablę będziesz jednej dobywał dziewczyny?

»Więtsza zmaza, choć pewnie, iż wygrasz, nadzieje

»Potuszą, a życzliwy Mars ci się rozśmieje.

97

»Mała uczciwość, wierz mi, a niebezpieczeństwo

»Stąd wielkie; raczej życzę, abyś swowoleństwo

»Brunellowe pokarał: niech jego niecnoty

»Ustaną, niech ma swojej zapłatę roboty.

»I choćbyś go wyzwolić mógł z więzienia tego

»Przez najpodlejsze środki, cóż sprawisz dobrego?

»Bo czemuż, gdyś jest na tem, nam sprawiedliwości

»Nie masz czynić i karać z występkami złości?

98

»Pośli raczej, tak radzę ja, z swoich którego

»Do Marfizy, aby cię obrała sędziego,

»Z obietnicą, iż stryczek dasz złoczyńcy temu

»Na szyję, powołaniu dosyć czyniąc swemu.

»Zostanie ona, tuszę, ukontentowana

»Ani przyjaźń mem zdaniem będzie rozerwana.

»Rzecz to równa, bo słuszność i sama chce tego

»Obiesić, szubienice wysokiej godnego«.

99

Baczny król rozsądnego usłuchał Sobryna;

Widzi, iż z Bruncllowych przebiegów przyczyna.

Już wojska za nią nie śle i sam nie pojedzie,

Terminu dnia trzeciego raczej czekać będzie;

Sobrynową skłoniony pozwala mądrością,

Aby posłał prosić jej, choć ci to z ciężkością,

Bo znieść rycerstwa gniewy chce zajątrzonego

I obmówiska[1594] zatrzeć obozu swojego.

100

Niezgoda rozruch widząc, z radości się śmieje,

O pokoju z przymierzem już niema nadzieje;

To tu, tu ówdzie biega po placu szerokiem,

Miejsca w sercu nie może uczynić głębokiem

Dobrej myśli. Pycha, z nią jędze nieszczęśliwe

W piersiach pogańskich ognie niecąc gniewów żywe,

Tak straszny wrzask w królestwo wyszsze posyłają,

Iż o swem Michałowi znać zwycięstwie dają.

101

Zadrżał Paryż, rzeki się od gruntu wzburzyły

Na krzyk piekielny, co go iarwy uczyniły.

Dźwięk głosów aż do łasa przeszedł Ardeńskiego

I źwierzów z legowiska wypędził własnego;

W Alpes i na Gebeńskiej górze[1595] się rozlega,

Echo Blaje[1596], Ruanu[1597] i Arie dosięga;

Ren, Rodan i z Garonną Sonna[1598] usłyszała,

A mać dziecko do piersi każda przyciskała.

102

Pięć bohatyrów, co już słusznie umyślili,

Aby przez szable krzywdy wprzód swoje skończyli,

Tak barzo powikłanych spór nagły zostawił,

Iż z trudnością Apollo samby ich wybawił.

Agramant węzeł sztuczny, nie chcąc, rozwięzuje,

Pierwszej pary gniew godzić raczej usiłuje,

Która dla pięknej córy króla granackiego

W placu ostremi mieczmi chce dowodzić swego.

103

Wszytkie obrócił mądry król starania swoje,

Aby uśmierzył straszne miedzy niemi boje;

Raz do tego, drugi raz idzie do owego,

Wraca się po wielekroć bez skutku żadnego.

Widzi jednako głuchych, nie słuchają rady,

Tak ten, jak ów, do krwawej ma się zaraz zwady.

Nie chcą pół godziny być bez kochania swego;

Stąd zdrój żywy wyniknął gniewu ich dużego[1599].

104

Na ostatek swoje jem zdanie ukazuje,

Przez które razem obu wnet ukontentuje;

Prosi ich, rozsądkowi aby się poddali

Nadobnej dziewki swojej, a słowo strzymali

Tem sposobem, iż będzie ten mężem jej wiecznie,

Którego ona przyzna, a prawdę koniecznie

Ma powiedzieć. Wnet na to oba pozwalają:

Tak jednaką w miłości jej nadzieję mają.

105

Król z Sarce, co oddawał szczere jej posługi

Wprzód dobrze, niż Mandrykard, przez czas dosyć długi,

Wzajem ona zawsze mu chęć pokazowała,

Póki uczciwość zacnej panny pozwalała,

Rozumie, iż ten śrzodek będzie z lepszem jego

I uczyni go już, już, jak chciał, szczęśliwego.

A nie tylko on temu sam wierzy tak snadnie,

Ale afrycki wszystek lud, którem on władnie.

106

Wiedzieli o tem wszyscy, jako trudów wiele

Podjął, kwoli niej w szrankach czyniąc często śmiele;

Więc i w różnych potrzebach różne on ochoty

Pokazował, chcąc ją mieć swej zapłatą cnoty.

I gdyby na to przypadł Mandrykard, mniemali

Iż go postanowieniem tem już oszukali;

Ale ten, co często z nią swe uciechy miewał,

Z próżnych sądów prostego gminu się naśmiewał.

107

A gdy królowi stwierdzić swój ślub pozwolili,

Prosto do Doraliki pięknej powrócili;

Ta twarz wdzięczną i oczy wstydliwe schyliła,

Potem swem Tatarzyna mężem naznaczyła.

Na głos niespodziewany po sobie spojrzeli

Wszyscy i długo słowa przemówić nie śmieli.

Na pół zmartwiał Rodomont, słysząc to zdumiały,

Łzy mu ciepłe z zaćmionych oczu wyleciały.

108

Jak zaś gniew wygnał z serca żal i wstyd ciężkiego,

Wstyd, co twarz zarumienił najsmutniejszą jego,

Fałszywy dekret zowie i niekontent z niego,

Do miecza siągnął, który miał u boku swego,

Mówiąc: »W oczach zarazem ten waszych osądzi,

»Kto z nas ma sprawiedliwszą, kto w słuszności błądzi;

»Ja na zdaniu niewiasty lekkiej nie przestanę,

»Co często puszcza złą rzecz za dobrą w zamianę«.

109

Nie wycierpiał Mandrykard przykrej onej mowy,

Rzekł: »Jakoć się podoba, wszakem ja gotowy;

»A co mówisz, to mieszkasz[1600]«. Zatem jużby byli

Nienawiści pokryte znowu odnowili;

Ale Agramant pojrzał krzywo na zjadłego

Rodomonta i zaraz zamknął gębę jego.

Mandrykard też widząc to, już ciższym zostaje,

Puszcza gniew, hamować się towarzystwu daje.

110

Dwojakiem wstydem królik z Sarce zapalony

Twarz ku ziemi i swój wzrok trzymał pochylony;

Niefortunę cicho klnie, z wojska ustępuje,

Królowi i dziewczynie płochej nie dziękuje:

Nie chce, aby tam dłużej noga jego stała,

Gdzie w oczach zacnych mężów wzgarda go potkała.

Jedzie, a z ludu swego dwu tylko sług bierze,

Których staraniu zdrowie swe zleca i wierze.

111

Tak żalu nie mogąc znieść, byk odchodzi srogi,

Gdy ostre utopiwszy w niem kilkakroć rogi,

Wyrzuca go od stada spółmiłośnik jego;

Ten wstydem zjęty, lasu szuka pochmurnego

I tam położywszy bok na piasku skrwawiony,

Gniew z rykami pospołu puszcza w różne strony;

Nie cieszą go z pastwiskiem najchłodniejsze źrzódła:

Wskróś wstyd, ból, srom, miłość haniebnie go zbodła.

112

Postrzegł Rugier, kiedy wsiadł na Frontyna jego,

Co igrzysko miał w placu mieć krwawe dla niego;

Bieży za niem, ale wnet przypomina sobie,

Iż z Mandrykardem bić się winien w onej dobie.

Tak został, chcąc ukazać wprzód Tatarzynowi,

Że krzywdy czynić nie da białemu orłowi;

Pragnie w szranki uprzedzić króla z Serykany,

Co przez bój chciał kradzionej dostać Duryndany.

113

Gryzie się jednak srodze, iże w oczach jego

Konia wzięto, a bronić on nie może tego.

Milczy, sposobniejszemu puszcza to czasowi,

Teraz ku przyszłemu się gotuje bojowi.

Ale Sakrypant, inszej co nie ma przeszkody,

Żadną miarą upuścić tej nie chce pogody:

Udał się prosto po niem i stóp naśladuje,

Które między inszemi świeższe upatruje.

114

I jużby go beł pewnie tam dopadł zarazem,

Ale przypadek dziwny trafnem beł przekazem,

Przypadek, do wieczora co gwałtem samego

Zatrzymał go i stracić ślad przymusił jego.

W Sekwanie piękna dziewka już była tonęła,

Gdyby była ratunku od niego nie wzięła;

Ale ten skoczył z konia, a potem do wody

I ledwie żywą wyrwał z ostatniej przygody.

115

Potem kiedy na konia chciał znowu wsieść swego,

Nie postrzegł, jako z ręku wnet się wyrwał jego

I ucieka wciąż pędem; ten wołając goni,

W ciasnych miejscach przebiega i ucieczki broni.

Nakoniec poimał go, lecz śladu dawnego

Już nie najdzie, choć. do dnia szukałby sądnego,

A raczej we dwuset mil prostą drogą będzie,

Niż krążąc Rodomonta najdzie i dojedzie.

116

Kiedy go nalazł, jako wespół się zjechali,

Jak z złem Sakrypantowem swego dokazali,

Bo konia utraciwszy, beł poiman potem,

Zamilczę teraz, niżej będę pisał o tem.

Wprzód mi trzeba powiedzieć serdeczne żałości,

Gniewy i zapalczywe mowy, zelżywości

Rodomonta, któremi króla i dziewczynę

Szczypał, obojgu dając swych niefortun winę.

117

Subtelne wiatry ciepłem wzdychaniem zagrzewał,

Gdy częstokroć poganin wzgardzony omdlewał;

Smutne wznawiając skargi, Echo głos niecały

Rozsyłała z padołu między bliższe skały.

»O lekkich niewiast — mówił — zdradziecki narodzie!

»Jakoś się mienić prędko zwykł ku naszej szkodzie!

»Tak to wiarę i służby lekko ważysz sobie!

»Nieszczęśliwy, mizerny ten, kto ufa tobie.

118

»Ani długi czas wiernych posług moich ani

»Szczera miłość, piersi me co i teraz rani

»I którejeś tysiącem znaków probowała,

»W powinnościach ci serca swych nie zatrzymała.

»Nie dla tegom ja pewnie od ciebie wygnany,

»Niegodniejszy abym beł, niż kto, rozumiany

»Łaski twej; lecz nieszczęścia ta mego przyczyna,

»Że niestateczna, płocha, odmienna dziewczyna.

119

»Wierzę, iż cię dla tego natura stworzyła,

»Przeklęta płci niewieścia, byś szalbierska była,

»A mężczyzna w uciechach nie prowadził swego

»Żywota, dał mu cię Bóg na złe więtsze jego.

»Tak on jadowitemu rodzić się wężowi

»Kazał, aby swem żądłem szkodził człowiekowi;

»A na co wilk z niedźwiedziem, bący i szerszenie,

»Kąkol w zbożu, na to nam złe twoje nasienie.

120

»Czemu Bóg nie pozwolił człowiekowi tego,

»Aby bez ciebie wszego mógł zażyć lubego?

»Tak gruszka, śliwa, jabłko swe owoce dają,

»Choć ludzkie tylko ręce róść im pomagają.

»A kiedy upatrować pilniej rzecz będziemy,

»I samo przyrodzenie we wszytkiem najdziemy

»Niedoskonałe, bo się natura mianuje

»Imieniem białogłowskiem, co w statku szwankuje.

121

»Jeśli harde dlatego wznosisz, pyszna, czoło,

»Że mężczyznami świat ten, jako wielki, wkoło

»Napełniasz: i różą też najwonniejszą rodzi

»Ciernie, a przecię kole, przecię wszytkim szkodzi.

»O marne i uporne, wszelakiej miłości

»Próżne, kłamliwe, chytre, złe, pełne zazdrości

»Bez porady i wiary, w fałsz, w zdradę ubrane,

»Na ten świat dla zarazy mężczyznom zesłane!«

122

Gdy tak łajał Rodomont i skargi rozwodził,

A od obozu co raz tem dalej odchodził,

Zdało mu się, jakoby doszedł uszu jego

Głos mowy zrozumianej z gaju co bliższego,

Iż niesłusznie zwaśniony, szkaradnemi słowy

Na uczciwem wspaniałe szczypał białegłowy;

Bo jeśli jedna lub dwie złość swą pokazują,

Tysiąc zaś na to miejsce dobrych się najdują.

123

Dał miejsce rozumowi Sarracen strapiony

I tak sam z sobą mówił, prawdą przyciśniony:

»Próżno to, choć te, w których aż do czasu tego

»Kochałem się, nic w sobie nie miały szczerego,

»Nie już drugie zarazem zdrajczyne[1601] być mają;

»Nieszczęścia raczej moje te męki mi dają.

»Siła była takowych, jest i będzie siła,

»Co ich cnota z dobrocią w niebo wprowadziła.

124

»Wżdyć jeszcze kiedykolwiek i ja doznam tego,

»Nim umrę, nim się włosu doczekam siwego,

»Że natrafię na taką, coby chęci moje

»Ważyła i wzajem mi oświadczyła swoje,

»Przysięgi dotrzymawszy; tak mi się nagrodzi

»Moja szczerość, co przykry dziś żal we mnie rodzi,

»A ja po, takiej próbie wszystkiemi siłami

»Chwalić ją i językiem będę i pismami«.

125

To mówił, ale wodzów[1602] nie ujął gniewowi,

Który przeciwko dziewce swej miał i królowi.

Tak tę ustawicznie klął, jako i owego,

Obojgu z dusze życząc nieszczęścia wszystkiego.

Radby widział królestwo jego wyniszczone,

Domy wszystkiej Afryki tak popustoszone,

Iż kamień na kamieniu nie zostałby cały,

A poddanych powietrza aby w grób posłały,

126

Albo żeby go z państwa wygnali własnego,

Przymusiwszy żywota jąć się żebraczego,

A on w nieszczęściach takich i w ciężkiem frasunku

Na stolicę go wsadził i dodał ratunku,

Szczerej swej wiary korzyść tę przeciwko niemu

Ukazując, iż służy, chocia niewdzięcznemu,

I jako przyjaciela nie zmienią wiernego

Najgwałtowniejsze razy szczęścia przeciwnego.

127

Tak pałając chciwością pomsty ku królowi,

Żadnego odpoczynku nie dał Frontynowi;

We dnie i w nocy bieży, od żalu umiera,

Sen łzami obciążonych powiek nie zawiera,

Aż na gościniec inszy przypadł dnia trzeciego

U Sonny, co do morza wiedzie głębokiego;

Którem do swej Afryki jechać się gotuje,

A wzgarda, jako przedtem, zrze go i morduje.

128

Tak ów, jako i tamten, oba brzegi miały

Statków siła, co przejazd dość wczesny[1603] dawały,

Któremi na potrzebę wojska pogańskiego

Żywności do obozu wieziono wielkiego.

Bo gdy się Sarraceni pod Paryż ściągali,

Wszystkie rzeki, jeziora w moc swą zaraz brali,

I te, co ku hiszpańskiem granicom się mają,

I co po prawej ręce pola zalewają.

129

Z bark zaś żywność na muły i wozy kładziono,

A lądem dróg świadomszem prowadzić kazano.

Pełno wszędy po polach bydła rogatego,

Tak za pieniądze, jako czatą[1604] dostanego;

Kupców rozmajtych dość targi odprawują,

Swój poprzedawszy towar, u drugich kupują.

Tem czasem wieczór nadszedł późny i każdego

Do stanowiska odyść przymusza własnego.

130

Król z Algieru, kiedy się noc dobrze skłoniła,

Czarne i ślepe wszędy powietrze czyniła,

Od chłopa beł proszony z tamtej wsi jednego,

Aby został i chęcią nie pogardzał jego.

On konie słudze dawszy, do stołu się śpieszy,

Pokarmem głodny nieco i winem się cieszy,

Winem, które do smaku tak mu przypadało,

Iż jako żywo lepsze nigdy się nie zdało.

131

Z dobrą wolą i z twarzą, pełną życzliwości,

Rjżne Rodomontowi czynił uczciwości

Gospodarz, bo uroda i stan okazały

Wydawał go, iż jakiś bohatyr beł śmiały.

Ale ten, jakby w piersiach nie miał serca swego,

Zapomniał i ludzkości i siebie samego;

Wszystkie myśli posyła wciąż ku obozowi

Do swej panny, jako głuch, siedzi, nic nie mówi.

132

Tak wiele on gospodarz sobie swą ludzkością

Sprawił u pogan, iż go wszystką majętnością

Darowawszy, namniejszej krzywdy nie czynili,

Praw i swobód zażywać dawnych pozwolili.

Oddawał on to wzajem czestował[1605] każdego;

I wtenczas, aby gościa ucieszył smutnego,

Kilku wezwał powinnych, ale ci nie śmieli

Nic rzec, utopionego gdy w myślach widzieli.

133

Frasobliwą twarz na dół i wzrok miał skłoniony,

W ziemię ustawnie patrząc królik zasmucony;

Huku nie usłyszałby ponno nawiętszego,

Zmysły ledwie nie wszystkie odbiegły od niego.

Potem, gdy długo siedział tak uspokojony,

Ciężko westchnąwszy, jakby ze snu ocucony,

Pokrzepił się, wzniósł oczy, łzami nakropione,

Na swego gospodarza i na goście one,

134

A przerwawszy milczenie, gospodarza swego

I gości spytał wszystkich, co byli u niego,

Jeśliby żony swoje i jak dawno mieli,

A ci, iż są żonaci zaraz powiedzieli.

Pyta zaś, co też o ich ku sobie szczerości

Rozumieją, jeśli im prawdziwej miłości

Dotrzymawszy, przysięgę swych ślubów spełniły,

Nakoniec, jeśli dobre i cnotliwe były.

135

Wnet oprócz gospodarza wszyscy powiedają,

Iż uczciwe i dobre, piękne żony mają;

Bo ten, trząsnąwszy głową, tak rzecze po chwili:

»Przysiągłbych, iż każdy z was w mniemaniu się myli,

»A który to twierdzić chce, ja mu powiem śmiele,

»Iż głupi i rozumu w głowie ma niewiele.

»Tuszę: i ten gość zacny mem słowom pomoże,

»Bo czarnego za białe ukazać nie może.

136

»Ale co po tych słowach próżnych? Dobrze wiecie,

»Jako jedyny feniks rodzi się na świecie,

»Tak to jest najpewniejsza, iż między wszystkiemi

»Jednej, co jest mężowi wierna, nie najdziemy.

»A choć kto dobrze trzyma o cnocie swej żony,

»Już tu jest od własnego rozumu zwiedziony;

»Bo jakoż to podobna, by sam szczęścia tego

»Dość miał, co nie potkało z nas jeszcze żadnego?

137

»W tem błędzie byłem i ja od czasu dawnego,

»O tej płci rozumiałem wiele sam dobrego;

»Lecz mądrość z Wenecyej szlachcica sprawiła,

»Którego w dom fortuna mój przyprowadziła,

»Iż mię prawdy nauczył przykłady jawnemi

»I jedno kazał z ludźmi rozumieć mędrszemi.

»Jan Waleryusz[1606] na krzcie imiona wziął dane,

»Które nigdy nie będą u mnie zapomniane.

138

»Zdrady, sztuki, chytrości, przebiegi, fortele,

»Co niemi oszukało swych mężów żon wiele,

»Wszystkie wiedział, jak trzeba, więc świeższe do tego

»I drugie, co się działy wieku dawniejszego,

»Tak czytał historye, iż snadno wszystkiemi

»Dowiódł, że się nie najdzie żadna miedzy niemi

»Cnotliwa, a jeśliby która się trafiła,

»Tem się działo, iż mądrze swych niecnót taiła.

139

»Ale miedzy inszemi, com słyszał od niego

»Jednę pamiętam powieść z początku samego,

»Bo się tak w mojej głowie dobrze wydrożyła,

»Iż głębszych nigdy liter ręka nie czyniła

»W marmurze, który wiecznej dać pamięci mają,

»Gdy dzieła bohatyrów wielkich poświęcają.

»Tę ja, byleście tylko sami chcieli wiedzieć,

»Na złość żonom zaraz złem mogę opowiedzieć«.

140

Odpowie mu Rodomont: »A cóż wdzięczniejszego

»Uczynić możesz, jako, kiedy żalu mego

»Ulżysz powieścią lubej historyej jakiej,

»Co będzie zrozumieniem mem woli jednakiej?

»Ale żebym cię lepiej mógł słuchać, bliższego

»Patrz miejsca, lub ja pójdę do ciebie samego«. —

Dalej co będzie, w inszej pieśni usłyszycie,

Jeżeli z Rodomontem słuchać pozwolicie.

Koniec pieśni dwudziestej siódmej.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

XXVIII. Pieśń dwudziesta ósma

Argument

Siadszy przed Rodomontem, szkaradnemi słowy

Lży gospodarz bez braku[1607] wszystkie białe głowy.

On potem do królestwa gdy odjeżdżał swego,

U kościółka na drodze pozostał jednego;

Ale mu, jako przedtem srogie, dawał rany

W pół struchlałego serca gniew z wzgardą zmieszany.

Wtem ujrzał Izabellę, którą gwałtem bierze,

Mnicha gromi, co jego oddała się wierze.

Allegorye

W tej dwudziestej ósmej pieśni przez Rodomonta, który po niewymówionej przeciwko białej płci nienawiści, jako prędko ujrzał Izabellę, znowu się w niej serdecznie zakochał, ukazuje się wielka moc, którą Bóg i nieba w każdą nadobniusieńką twarz wlały wspaniałych i pięknych na świecie białych głów, iż słuszniejsza rzecz jest miłować ich i szanować, jako przyrodzenie kazało, niż nad słuszność wszelką mieć w nienawiści i pomsty z nich pragnąć.

Skład pierwszy

Biała płci i wy, co jej dobrego życzycie,

Nic na tem, choć powieści tej nie uwierzycie,

Którą na więtsze hańby, niesławę i wzgardy

Chce powiedzieć gospodarz nieludzki i twardy.

A też tak podły język nie może waszemu

Próżną wstydu naganą szkodzić uczciwemu;

Bo cóż za dziw, iż cnoty ważyć nie umieją

Prości gburowie, rzeczy co nie rozumieją?

2

Opuśćcie jednak tę pieśń: snadno zrozumiecie,

Bez niej wszytko, co wiedzieć i słyszeć pragniecie.

Turpin ją wpisał mądry, więc też ja dla niego,

Lecz wam nie na złość ani z uporu żadnego.

Bo język mój i pióro zawsze na tem było,

Aby te, co was zdobią, przymioty chwaliło.

Czyniłem to i jeszcze czynić dotąd będę,

Póki tchu ostatniego i ducha nie zbędę.

3

Trzy lepiej albo cztery iż przestąpi karty,

Ktokolwiek na czytanie tej pieśni uparty,

Lub jej tak niechaj wierzy, jako zmyślonemu

Bajaniu, co niem dziecka[1608] tuli, niewieściemu.

Ale pódźmy do rzeczy. Gdy gospodarzowi

Czyniąc kwoli, słuchać go już byli gotowi,

On w pojśrzodku usiadszy, słowy zaraz temi

Historyą zaczynał powiedać przed niemi:

4

»Król Astolf[1609] w Lombardyej rozkazował młody,

»Kwiatem pierwszych lat śliczne okrywał jagody,

»Naj ozdobni ej szy miedzy rówienniki swemi,

»Których weselsze wieki czynią wdzięczniejszemi;

»Żaden miedzy ludzkiemi w tych czasiech narody

»Nie zrównał mu i kształtnej nie doszedł urody;

»Nigdy nie robił Zeuksys obrazu takiego

»Z Apellesem[1610], coby beł twarzy rówień jego.

5

»Nie chlubił on się z państwa tak barzo swojego,

»Z powagi, z dostojeństwa, z bogactwa zbytniego

»Ani stąd, iż miał książąt pod swą władzą wiele

»I mógł się królem więtszem nad innych kłaść śmiele;

»Z samej tylko piękności i wzrostu ładnego

»Miał z podziwieniem chwałę od świata wszytkiego,

»Wszyscy się zdumiewali, wszyscy, go chwalili,

»Wszyscy w oczach niebieskich źrzenice topili.

6

»Ten na dworze miał swojem miedzy zacniejszemi

»Fausta, którego ważył wielce przed inszemi;

»Z niem często odprawował ucieszne zabawy,

»Przezeń królestwa swego. wielkie robił sprawy.

»Nakoniec w posiedzeniu, gdy Faust gładkość jego

»Raz chwalił, król też wiedzieć szczerze chciał od niego,

»Jeśli widział osobę kiedy podobniejszą,

»Kształtniejszych członków równość i twarz nadobniejszą.

7

»Rzecze Faust: »Wedle tego, co uważam w tobie,

»»Rzadki, o królu, pewnie zrównać może tobie;

»»Ale ja znam Jokonda[1611], młodzieńca jednego,

»»Coć podobny i wzrostem swem doszedł twojego..

»»Brata chwalę, przyznam się, a nie bez przyczyny:

»»Prócz ciebie nie najdzie się gładszy nadeń iny.

»»Albo jeśli chcesz wierzyć, powiem ci bezpiecznie:

»»Jak ty wszytkich, tak ciebie on przeszedł skutecznie«.

8

»Zdziwił się, słowa o tem król rzec więcej nie da,

»Tusząc, niepodobieństwo iż jakieś powieda;

»Potem, wielką chciwością prędko uwiedziony,

»Życzy, aby nawiedził Jokond kraje ony.

»Dają ręce na zakład, koniec ten którego,

»Iż Faust stawić ma brata co prędzej swojego,

»Choć różne zrazu dawał wymówki królowi,

»Wiedząc, iż Rzym opuścić trudno Jokondowi.

9

»Jako żywo na jednę piądź z miasta wielkiego

»Nie mógł nikt nigdy wywieść brata Faustowego;

»Z tych dóbr kontent, Fortuna co mu użyczyła,

»Żył spokojnie, żadna go troska nie dręczyła.

»Sprzętu, który po ojcu został dość obfity,

»Ani przysparzał ani tracił, nieużyty.

»Tyczyn[1612] tak on rozumiał od Rzymu daleki,

»Jak te, co dzielą Indów z Ameryką, rzeki.

10

»Ale nawiętsza trudność w tem mu się być zdała:

»Wątpi, by przypaść na to żona jego miała;

»Tak niewymowną wzajem miłością gorzeli,

»Iż jedno we dwu cielech z duszą serce mieli.

»Chcąc jednak być posłusznem panu, co prośbami,

»Potem wolą zniewolił jego podarkami,

»Milczy, a przecię w drogę prędko się gotuje,

»Jako brata nachylić, z myślą się mocuje.

11

»Jedzie i po kilku dniach do Rzymu przybywa,

»Gdzie próśb dziwnych i sztucznych sposobów zażywa;

»Na ostatek poruszył tak brata swojego,

»Iż do króla pozwolił jechać lombardzkiego.

»Co więtszą, upór żony jego słowy swemi

»Odmienił: mówi jedno i jedno tchnie z niemi;

»Przekładał dobrodziejstwa, które małżonkowi

»Jej gotowe, jeśli w tem wygodzi królowi.

12

»Czas drodze znaczy Jokond, już sługi przyjmuje,

»Konie, o najcudniejszych gdzie wiedział, kupuje;

»Szaty mu drogie robią, by dziwną zdobiły

»Gładkość, co jej z swych darów nieba użyczyły.

»Dzień i noc żona, ciężar słodki, z szyje jego

»Wisi, chcąc duszę wylać na łonie u niego.

»»Takli mię to odjeżdżasz — mówi — mężu drogi,

»»A piersi nie przenikać śmierci postrzał srogi?

13

»»Ja, ilekroć pomyślę o tem, tyle razy

»»Umieram i z lewego boku nie bez skazy

»»Wykorzeniasz mi serce: raczej ręce twoje

»»Raz mię zabiwszy, w nizkie niech poślą pokoje!

»»Przestań, ma duszo złota« — na słowa zaś ony

»Jokond rzekł, w serce z żalu stem grotów trafiony —

»»Dwuch miesięcy tam dłużej nie zmieszkam bez ciebie,

»»Choćby mi z państwem dawał król samego siebie«.

14

»To ona usłyszawszy, kęs weselsza była,

»Bo tak długiem terminem przecię się dręczyła.

»»Wielki dziw — mówi — będzie, za rzecz miej prawdziwą,

»»Jeśli mię tu zastaniesz, gdy się wrócisz, żywą«.

»Ostatek słów wzdychaniem gorącem przerywa,

»Nie je, nie śpi, nie pije, twarz w hojnych łzach pływa.

»Serce się w piersiach pada z bólu Jokondowi,

»Żałuje, iż wiarę dał bratu i królowi.

15

»Potem z łańcuszkiem złotem z swej szyje zdejmuje

»Krzyżyk bogaty i wnet mężowi daruje.

»A beł relikwiami wewnątrz napełniony

»Od pielgrzyma, co wszytkie kołem zwiedził strony

»Palestyńskie; ociec jej przyjął w dom chorego,

»Gdy na zad z Jeruzalem wracał się świętego,

»Ten umierając, na znak miłości swojemu

»Dał go gospodarzowi z ochotą ludzkiemu.

16

»Tak drogi i tak piękną podarek robotą

»Przyjął wdzięcznie i włożył na szyję z ochotą.

»Ona prosi, aby ją tyle razy wszędzie

»Chciał wspominać, jako nań często patrzyć będzie.

»»Nie dla pamięci — rzekł jej — biorę go od ciebie,

»»Bo rychlej zapomniałbych sam samego siebie,

»»Niż tej miłości, którą takeś mię pożyła,

»»Iż w grobie i po śmierci chcę, byś ze mną była«.

17

»Tej nocy, co już blizki wyjazd poprzedzała,

»Ledwie na wdzięcznych jego ręku nie skonała;

»Mdleje, trupowi równa, jako martwa, leży,

»Strumień płaczu rzewnego wciąż po piersiach bieży.

»On godzinę przed świtem wstawszy z łoża swego,

»I do sług i do brata poszedł rodzonego;

»I pożegnawszy żonę, w drogę się puszczają,

»Którą wpółżywą dziewki w pościel odnaszają.

18

»Ci zaś jadąc, żartami trudów ulżywali;

»A gdy ledwo dwie mili spełna ujachali,

»Wspomniał Jokond, krzyżyka że nie wziął swojego,

»Który włożył pod głowy[1613] wieczora przeszłego.

»»Niestetyż — mówi cicho — jakom nieszczęśliwy!

»»Gdzie dar kochanej żony, gdzie jest, przez Bóg żywy

»»Jakie wymówki najdę? Będzie rozumiała,

»»Iż szczera miłość u mnie lekką wagę miała!«

19

»Nabiedziwszy się z myślą, wnet się rezolwował

»Wrócić, aby go sam wziął, jako go sam schował;

»Bo zdało mu się przecię coś niebezpiecznego

»Słać tam, gdzie żona spała, sługę nowotnego.

»Zatrzyma się i rzecze tak bratu swojemu:

»»Ku gościńcowi[1614] miej się prosto Bakańskiemu[1615],

»»Bo ja na zad do Rzymu stąd powrócić muszę,

»»Lecz nowu dogonić cię prócz zabawy tuszę.

20

»»Dziwnie gwałtownej, wiedz to, wygadzam potrzebie,

»»Ale nie wątp bynajmniej: stawię się do ciebie«.

»To rzekszy, rączo koniem do Rzymu obraca,

»Cwałem, co w szkapie siły, pilnej drogi skraca.

»Z sług nie bierze żadnego, a gdy świt różany

»Dawał znać, że już za niem dzień idzie rumiany,

»Wjechał w dom, udaje się do pokoju swego,

»Gdzie krzyżyka przede dniem zapomniał złotego.

21

»Dybie do łóżka cicho, jakby kroki mierzył,

»I ujrzy to, czemuby sam nigdy nie wierzył:

»Żona, snu zażywając bezpiecznie twardego,

»Trzymała z sług podlejszych na rękach jednego.

»Poznał cudzołożnika Jokond zadumiały,

»Zmartwiawszy, nie czuje się, jako skamieniały.

»Widzi, iż pięknie wiary szczerej dotrzymała,

»Choć stokroć, gdy wyjeżdżał w drogę, umierała.

22

»Jeśli się gryzł i jeśli z widzenia onego

»Beł kontent, niech rozumu każdy pyta swego.

»Bo, żebyście na żonach swych tej nie widzieli

»Próby, wierzyć podomno będziecie woleli.

»Co miał rzec, co miał czynić Jokond nieszczęśliwy?

»Ująwszy się za swą broń, pomsty prędkiej chciwy,

»Chciał zdrajców oraz przebić; lecz nie pozwalała

»Zbytnia ku żenie miłość i ręce wiązała.

23

»Jeśli go niewolnikiem swem nie uczyniła,

»Patrzcie, że nie jeno się mścić nie dopuściła

»Jawnej krzywdy, ale tak sercem włada jego,

»Iż ścierpiał w oczach swoich zdrajcy łoża swego.

»Stał długo, nie budząc ich, a potem westchnąwszy

»I krzyżyk z pod poduszki, gdzie go schował, wziąwszy,

»Na zad z pokoju idzie cicho przemierzłego;

»Wsiadł na koń i dogonił w drodze brata swego.

24

»Piękność ona, anielskiej co podobna była,

»Widzą wszyscy, jak się w niem do szczętu zmieniła.

»W pół serca iż mu dosiągł frasunek okrutny,

»Oczy, łez pełne, i sam wydaje wzrok smutny.

»Żaden nie śmie sekretu pytać nieszczęsnego,

»Wszyscy jednak snadno się domyślają tego,

»Iż miłość tych przyczyną melankolij była,

»Co tak prędko szpetną twarz z pięknej uczyniła.

25

»Oczu z niego nie spuści brat: tak się dziwuje,

»Mniema, iż mu dla tego żal przykry dojmuje,

»Że jednej tylko w domu swej odjechał żony;

»Ten przeciwnem sposobem jest zaś utrapiony,

»Bo samowtórą[1616] zdybał. Więc go rozmajtemi

»Cieszy słowy, on czoło marszcząc, z nadętemi

»W ziemię patrzy wargami, lekarstwa żadnego

»Nie chce brać od tych, rany bo nie widzą jego.

26

»Jedzie z niem, oraz o żal pytać nie przestaje,

»I coby miał umniejszać, bolu mu przydaje;

»Od którego zaledwie już ten nie umiera,

»Gdy drugi przykrem plastrem rany mu otwiera,

»Przypominając żonę, co niefortunnego

»Jest kłopota jedyną przyczyną onego.

»Nie je, nie pije we dnie, sen utracił w nocy

»I siły przyrodzone nie mają swej mocy.

27

»Oczy się w najeżonem łbie skryły głęboko,

»Nos, rozwlokły po wyschłem obliczu szeroko,

»Nie tylko równać mu się gładkością królowi,

»Ale najszpetniejszemu zabrania[1617] gburowi[1618].

»Przykra do tego febra tak w skok nastąpiła,

»Iż w Arnie[1619] zostać wszytkich zaraz przymusiła[1620];

»A jeśli jeszcze co w niem było nieszpetnego,

»Ginie, jak z kwiatu różej, dawno urwanego.

28

»Prawda to, iż Jokonda żal z serca Faustowi,

»Ale jakoby się miał wymówić królowi,

»Barziej myśli; kłamcą być, zwłaszcza u takiego

»Pana, któremu gładkość równał brata swego,

»Szkaradna to rzecz, widzi, więc w dobrej pamięci

»I obietnice swoje i jego ma chęci.

»Atoli, aby dalej ku Tyczynu jechał,

»Chociaż schorzały, dziwnych środków nie zaniechał.

29

»Nie chce jednak, żeby go widział tak brzydkiego

»Król nagle, by nie baczył, iż żartował z niego.

»Ale przez list oznajmił, iż u wszytkich dziwy

»Będą wielkie, jeśli z nim brat przyjedzie żywy;

»Bo i niewczas podróżny i powietrza złego

»Odmiana do kresu go pędzą ostatniego;

»Gorączka tak go trapi z febrami zimnemi,

»Iż nie jest ten, jakiego udawał przed niemi.

30

»Rad beł król, o przyjeździe usłyszawszy jego,

»Bo i wielce poważał przyjaciela swego

»I nic barziej nie pragnął pod ten czas na świecie,

»Jeno widzieć schwaloną gładkość, jako wiecie.

»Ani on o tem myślił ani się frasował,

»Lub pośledni[1621] w gładkości lub będzie przodkował;

»Wie dobrze, iż nie nazbyt źle dziać się z niem będzie,

»Choć niżej w porównaniu urodą z niem siędzie.

31

»Gdy przyjechał, złożenie[1622] w pałacu mu daje,

»Cieszy go i nawiedza, częścią z niem przestaje;

»Dostatki wielkie w piciu i w jedzeniu noszą,

»Czczą, szanują, aby beł dobrej myśli, proszą.

»Ten truchleje: rozkoszna wdzięczność z członków spadła,

»Trupowi podobniejszy, twarz rumiana zbladła;

»Żadne gry z gonitwami, słodkie luteń strony

»Nie cieszą go, jak prędko wspomni złość swej żony.

32

»Naprzeciwko złożenia jego sala była

»Stara, lecz insze gmachy wszytkie przewyszszyła.

»Tam on sam dla ulżenia bolu serdecznego

»Często chodził, kompana nie biorąc żadnego.

»Tam się troskami karmił, łzy pił, dręczył srodze,

»Tam rozpuszczał nieszczęsnem wolne myślom wodze;

»Tam naostatek nalazł — ktoby się spodziewał? —

»Lekarstwo srogiem ranom, dla których omdlewał.

33

»W kącie samem, gdzie ciemność, jako noc, się zdała,

»Żadnego bowiem tamta część okna nie miała,

»Postrzegł balka[1623], od muru kęs odwalonego,

»Przez który dawał promień blask słońca jasnego.

»Przystąpiwszy się, widzi rzecz zaraz cudowną

»I do wierzenia mało samemu podobną;

»Chocia w oczach ta sprawa toczyła się jego,

»Tuszył przecię, iż coś wzrok omamiło jego.

34

»Tą skałubiną[1624] wszystkie królowej pokoje

»Widać było, te zwłaszcza, w których drogie swoje

»I skarby i klejnoty przedniejsze chowała

»I do nich żadna panna wniść nigdy nie śmiała

»Prócz świadomszej tajemnic. Tam, gdy rzucił okiem,

»Ujrzał karła, dybiącem co wszedł cicho krokiem;

»Który wziąwszy się w pasy dość ścisło z królową,

»Pod się ją chyżo rzucił jakąś fodzą[1625] nową.

35

»Jokond mniema, widząc to, iż go sny bawiły:

»Tak rozerwane wtenczas jego zmysły były.

»Wytrzeszcza oczy: »Co to — mówi — prze Bóg żywy!

»»Spięż ja, czyli na jawie widzę takie dziwy?«

»Potem ledwie samemu uwierzywszy sobie,

»Na pojedynek, w trefnem co się wszczął sposobie,

»Patrząc, rzekł: »Takżeś i ty brzydką uwiedziona

»»Miłością, choć to króla przedniejszego żona?

36

»»Toć ja muszę swej za złe nie mieć, iż zgrzeszyła,

»»Bo przynamniej z raźnem się chłopcem pocieszyła,

»»I snadno ją wymówić to przede mną może,

»»Że z zbytniej chęci spólne znieważyła łoże.

»»Więc ta płeć ułomna jest od początku świata,

»»Gdy bystrej zwłaszcza krwi wrzeć młode każą lata.

»»Mniejsza to, choć z podlejszych sług wzięła jednego:

»»Ato ta ucześnikiem ma dziw[1626] łoża swego!«

37

»Wstawszy nazajutrz, nie chce uchybić godziny;

»Będzieli jakie bitwy wczorajszej przyczyny

»Dawać nierówna para, aby widział, życzy.

»Patrzy, czeka, kwadransy z minutami liczy:

»Wnet panią, gdy przed karłem wprzód weszła, obaczy,

»Potem zdrajcę, co do niej znowu zmierzać raczy.

»Radzi sobie, ale ta przykro utyskuje,

»Iż on ją nie tak, jako ona go, miłuje.

38

»Dziwnie, słysząc te skargi, Jokond się zdumieje;

»Żal mu króla, co tak się niedobrze z niem dzieje,

»Barziej, kiedy czwartego dnia zaś ujrzał potem,

»Iż po karła onego z żalem i z kłopotem

»Trzykroć pannę królowa cicho posyłała,

»Ta zaś, iż do niej nie chciał przyść, odpowiedziała,

»Dla szeląga, który on utracił jednego,

»Gdy się grą z towarzystwem bawił dnia onego.

39

»Na tak cudowny widok Jokond rozwesela

»Oczy, zwykłej czołu twarz śliczności udziela;

»Ociera łzy, już lepszej pełen jest nadzieje,

»Płacz w radość mieni, sercem i usty się śmieje.

»Wraca się do pokoju swego, odmieniony,

»Tłuściejszy, z cerą lepszą, jak urumieniony.

»Z królem brat, słudzy inszy, co w niem upatrują

»Taką odmianę prędką, znowu się dziwują.

40

»A jeżeli król z serca życzył sobie tego,

»Aby wiedzieć mógł zaraz przyczynę nagłego

»Wesela, niemniej Jokond pragnie wszelakiemi

»Sposoby powiedzieć mu, jako go sztucznemi

»Oszukiwano po te czasy fortelami.

»Lecz chce, aby mu swemi wprzód stwierdził ślubami

»Słowa o tem nie mówić nigdy namniejszego,

»Nie gniewać się, póki duch będzie w ciele jego.

41

»Przysięga król zarazem na to, iż wszytkiemu

»Dosyć uczyni, choć co opak Jokond jemu

»Powie na osobliwą szkodę państwa jego,

»Na zniewagę korony albo uczciwego,

»Ani się mścić zarazem ani potem będzie

»W cudzem państwie i swojem, w inszych krajach wszędzie;

»Nakoniec podobieństwa nie poda żadnego,

»Przez które winowajca domyśli się czego.

42

»Dopiero mu powiada Jokond temi słowy,

»Jak już dla zdrad żony swej umrzeć beł gotowy,

»Straciwszy i dobrą myśl[1627] i pociechy swoje,

»A z oczu tylko pędząc obfite łez zdroje.

»Gdy niewidomie psował frasunek go tęgi

»Dla zdrajczynej i ślubu łamce[1628] i przysięgi,

»Co ulubiwszy z chłopców podlejszych jednego,

»Była mu kwoli w oczach nieszczęśliwych jego.

43

»Ato przecię tak ważne w wyszszem zamku było

»Lekarstwo, iż żal wczora wszystek uśmierzyło;

»Bo choć to na uczciwem szwank nieladajaki

»Odniósł, ale iż on sam nie beł jeden taki,

»Rad wielce. Tak z niem mówiąc, do dziury go wiedzie,

»Przez którą, jak na cudzej klaczy kształtnie jedzie,

»Jak kole ostrogami, jako nią kieruje

»Brzydkie karlisko, wnet mu palcem ukazuje.

44

»Tak szkaradny postępek widząc król swej żony,

»Strętwiał, twarz się zmarszczyła, oczy, jak szalony,

»Wywraca, prosto ścianą chce tam skoczyć oną.

»Lecz Jokond obietnicę, przysięgą stwierdzoną,

»Przypomina; tak zamilkł, gniew przykry połyka,

»Choć w pół serca uczynek bezecny go tyka;

»Z źrzenic skry szczere lecą, twarz pała ogniami,

»Gryzie wargi, włosy rwie i zgrzyta zębami.

45

»Potem rzekł: »Co mam czynić? Powiedz, bracie drogi.

»»Dla ciebie skarany być występek tak srogi

»»Nie może; bo co do mnie, jako stoję żywy,

»»Już bych ja, już gniew pomstą napasł sprawiedliwy«.

»»Opuśćmy — rzecze Jokond — oba zdradne żony,

»»A udajmy się wespół różne widzieć strony,

»»Abyśmy taki figiel cudzem oddawali,

»»Jaki naszem służkowie marni wyrządzali.

46

»»Obaśmy młodzi, oba rozkoszną pięknością

»»Tak uczczeni, iż trzeci naleźć się z trudnością

»»Będzie mógł dla jakiego porównania z nami.

»»Już tak, milcząc, puśćmy się rychło w drogę sami:

»»Snadno białych głów wszędzie dostaniemy takich,

»»Co z naszą wolą myśli będą też jednakich.

»»Jest gładkość, są pieniądze: wprzód się nie wróciemy,

»»Aż z tysiąca żon cudzych korzyść odniesiemy.

47

»»Wiesz dobrze, jako i czas i pielgrzymowanie

»»Dawniejsze troski z naszych serc i frasowanie

»»Niszczą, starą zaś miłość i serce zranione

»»Goją zabawy, z białą płcią indziej wznowione«.

»Król to słysząc, puścić się w drogę dnia onego

»Zaraz chce: tak mu rada podoba się jego.

»Wychodzą, giermków tylko dwu sobie obrawszy,

»Spólną miłość i spólną przyjaźń obiecawszy.

48

»Odmieniając się w szaty, już przeszli Francyą,

»Włoską ziemię, Niderland z wesołą Anglią,

»A takie do białej płci szczęście wszędzie mieli,

»Iż wnet jem pozwolono wszytkiego, co chcieli.

»Jeśli oni podarki kosztowne dawali,

»Tysiąckroć upominki na zad droższe brali;

»Siła proszą pań, by jem chęć swą oświadczały,

»Lecz więcej tych, co się zaś w ich miłość wpraszały.

49

»W tej prowincyej miesiąc, a w tej dwa mieszkają,

»Nie ruszając się, aż gdy próbę pewną mają

»Osobliwej czystości białych głów i wiary;

»Cóż potem, jeden wszystkich widzą zwyczaj stary:

»Jaka w ich domiech, taka i tu się najduje

»Cnota; żaden z nich lepszej nigdy nie szlakuje.

»A potem w jednej tylko już się kochać chcieli

»Dla niebezpieczeństwa, co wielkie stąd widzieli.

50

»Jednę nalazszy, chować spólną uradzili,

»Byle gdzie obyczajną, piękną utrafili,

»Coby zarówno wolej obu wygadzała,

»Zwłaszcza iż zazdrość w sercach ich postać nie miała.

»»Bo czemuż — mówi mu król — dwaj w jednej nie mamy

»»Kochać się? Białogłowski wszak obyczaj znamy;

»»Sam wiesz, iż takiej na świat natura nie dała,

»»Któraby na mężczyźnie jednem przestać miała.

51

»»Tak będziem bez wszelkiego mogli mieć silenia

»»Przyrodzone, gdy jeno zechcem, pocieszenia.

»»Spórki[1629] żadne nie będą trwały między nami:

»»Jeśliby co przypadło, wnet pogodziem sami.

»»Więc każda snadno na to, tuszę ja, pozwoli,

»»Bo któraż za jednego dwu w łóżku nie woli?

»»I wierniejsza podomno mężom będzie dwiema,

»»Wiarą, cnotą popisać chcąc się przed obiema«.

52

»Słysząc mowę Rzymianin króla swego taką,

»Na zdanie i na wolą z niem przypadł jednaką.

»Chodzą po różnych miejscach, zwykłe odprawują

»Igrzyska, na ostatek, co chcieli, najdują.

»Bo gdy się w Walencyej[1630] czas jakiś bawili,

»Gospodarską trafunkiem dziewczynę zoczyli;

»Smagłej urody, kształtna i nadobna była,

»O rzecz domową z gośćmi staranie czyniła.

53

»Pierwszych czasów rozkoszne lata i wiek młody

»Nad śnieg bielsze zawsze jej rumienił jagody.

»Ociec, co niedorosłych synów miał niemało

»I któremu ubóstwo zbytnio dokuczało,

»Nie dał się długo prosić, kiedy nalegali

»O córkę i pieniędzy coś siła dawali;

»Dał ją jem, pozwoliwszy, by ją z sobą wzięli

»I do swego królestwa, jeśli będą chcieli.

54

»Biorą pannę i pociech z nią obfite zdroje:

»Raz ten, drugi raz zaś ów ma rozkoszy swoje;

»Tak więc wzajemne miechy jednako dmuchają,

»Gdy w kominach kowalskich płomień z węgla dają.

»Stamtąd Hiszpanią prześć wszytkę umyślili,

»Potem pragną, Afrykę aby nawiedzili.

»Jadą już z Walencyej, wieczora pierwszego

»W Zatcie[1631] u gospodarza stanęli jednego.

55

»I zaraz według swoich dawniejszych zwyczajów

»Idą kościoły, gmachy widzieć onych krajów;

»Bo tak, gdzie jeno, kolwiek w cudzej ziemi byli,

»Chcąc doskonalszą biegłość w rzeczach mieć, czynili.

»Dziewczyna zaś z drugiemi została służkami

»Dla słania, a ci koni by dojrzeli sami;

»Jedni na przyście pańskie wieczerzą gotują,

»Ci poruczonych sobie spraw inszych pilnują.

56

»Beł młodzieńczyk w gospodzie, co czasu przeszłego

»Służył, u gospodarza w Walencie onego;

»Z dzieciństwa w tej panience kochał się i ona

»Miłością była k niemu z pierwszych lat wzruszona.

»Postrzegł ją, jako prędko z niemi przyjechała —

»Czegóż miłość nie widzi, choć ślepą została? —

»Lecz z podejrzeniem zgiełku bojąc się jakiego,

»Przywitanie odłożył do czasu pewnego.

57

»Aż gdy goście odeszli, wnet się dowiaduje,

»Co to są za panowie, gdzie z niemi wędruje.

»Powiada mu Fiametta[1632] — gdy ją krzcić kazali,

»Takowe jej rodzice imię własne dali —

»Wszytkę sprawę. »Niestetyż, jako me nadzieje —

»Mówi Grek[1633], tak zaś służkę zwano — wiatr rozwieje!

»»Gdym się spodziewał z tobą żyć, kochanko moja,

»»U samego mię śmierci zostawiasz podwoja[1634]!

58

»»Już dotąd ciepły z oczu mych strumień popłynie,

»»Póki ciało w proch, a duch w wiatr się nie rozwinie.

»»Takżeś to już jest cudza, takli mię odbiegasz,

»»Tak serce chcąc rozedrzeć me, gwałtem go sięgasz!

»»Jam umyślił, pieniędzy dostawszy z trudnością,

»»Twojem być, wiecznie twoją chlubić się miłością,

»»I na zad wróciwszy się do ojca twojego,

»»Prosić, aby mi szczęścia nie zazdrościł tego«.

59

»Ściskała ramionami uboga dziewczyna,

»Klnie się srodze, przysięga, iż nie z niej przyczyna,

»Lecz omieszkanie jakieś i niedbalstwo jego

»Trosk takowych z żałością nabawia samego.

»»Dopuść przynamniej — ten zaś mówi jej chudzina —

»»Kiedym tak nieszczęśliwy, gdy jest przy mnie wina,

»»Abym wylał na rękach twych ducha nędznego,

»»Nim ucześnikiem będzie wzrok odjazdu twego«.

60

»Gdy płacz gorzki i łkanie ciężkie upatruje,

»Fiametta poruszone serce w sobie czuje.

»»Wierz — mówi — jeślim z serca przedtem cię lubiła,

»»Iż wszytko i terazbym, co chcesz, uczyniła;

»»Ale czasu i miejsca nie widzę po temu:

»»Każdy z nich pilnować mię każe oku swemu«.

»On na to: »Jestli jaka miłości skra w tobie

»»Dawnej, każ mi posłużyć przyszłej nocy sobie«.

61

»»A to jako być może? Czyś zbył — rzekła — swego

»»Rozumu? Ja na rękach tego lub owego

»»We śrzodku każdej nocy sypiam między niemi,

»»Bawiąc ich rozmowami do świtu lubemi«.

»»Mniejsza to — odpowie Grek — nauczę ja ciebie,

»»Jak będziesz miała spólnej wygodzie potrzebie;

»»Tylko pozwól, a dzisia użałuj się mego

»»Nieszczęścia, do pokoju wpuściwszy mię swego«.

62

»Myśli trochę, słysząc to, potem mu kazała

»Przyść w ten czas, gdy w jnerwospy dusza każda spała;

»Jako drzwi otworzywszy miał postąpić sobie,

»Którędy przyść do łóżka, uczy w onej dobie.

»Grek czuły według nauki mistrzyni kochanej

»Godziny, jak posnęli wszyscy, pożądanej

»Dopatrzy, idzie cicho, drzwi otwiera małe,

»Dybie pomału, kroki włócząc ociężałe.

63

»Stopy szeroko kładzie, a zadnią się wspiera,

»Nos ściska, gębę dłonią dla tchnienia zawiera;

»Tak więc ostrożnie chodzić w pociemku pragniemy,

»Gdy gozdzia[1635] lub śkła zdeptać ostrego nie chcemy.

»Rękę przed sobą niesie, ślepej drogi maca,

»Chód, jako zawieszony, do łóżka obraca.

»Nalazł je, a przyjaciół dwu postrzegszy, nogi

»W zad cicho cofnął: strach go zrazu przejął srogi.

64

»Zaś przystąpił i miedzy Fiametcine obie

»Kolana wemknąwszy się w cudownem sposobie,

»Twarz z twarzą i swe ręce zrównał z jej rękami,

»Oczy, czoło i wargi całuje wargami;

»I tak trzyma się na niej aż do dnia samego:

»Jedzie mocno, bydlęcia dopadszy dobrego,

»Nie posztą[1636], bo odmieniać nie chce zawodnika[1637],

»Woli kłusem całą noc biedz bez przewodnika.

65

»Słyszał król, słyszał Jokond tenten[1638] biegu tego,

»Bo łóżko z niemi wespół z ruchania częstego

»Chwiało się; ale jednej obaj myśli byli,

»Przeszkadzać sobie spólnej jazdy nie życzyli.

»Grek potem, gdy swą drogę wesoło odprawił,

»Poszedł, a w pośrzodku ich Fiamettę zostawił;

»Która wstawszy, do panów chłopiąt zawołała,

»Widząc, słońcu jutrzenka iż ustępowała.

66

»Król zasię rzecze, wstając, Jokondowi swemu:

»»Leż ty, bracie, a spoczni utrudzeniu twemu,

»»Bo tej nocy tak wielką odprawiłeś drogę,

»»Iż się ja wydziwować tej prącej nie mogę«.

»Wnet Jokond rozśmiawszy się, tak odpowie jemu:

»»Raczej ty, królu, zdrowiu sfolguj, radzę, twemu;

»»Po tak ciężkiej robocie, chcę, byś go szanował:

»»Dosyć, iżeś całą noc na klaczy polował«.

67

»»Bez wątpienia — rzekł zaś król — uwierz mi żadnego,

»»Zemknąłbych beł zraz charta ze smyczy mojego;

»»Aleś ją sam tak dobrze osiadł przeszłej nocy,

»»Żeby cię beł nie zraził mąż najwiętszej mocy«.

»»Twój sługa — znowu Jokond — jestem — rzekł do niego —

»»Uczyń to, gdy jeno chcesz bez żartu takiego.

»»Znam ja moję powinność: rad ustąpię tobie,

»»Gdy tego szczwania częściej będziesz życzył sobie«.

68

»Kiedy temi żartami na się nacierali,

»A po nich do ostrzejszych słów przystępowali,

»Rozumiejąc, iż jeden śmieje się z drugiego,

»Gdy w nocy nie chciał konia ustąpić spólnego,

»Zawołali Fiametty, co pobliżu[1639] była,

»A twarz bladą z przestrachu bojaźń jej czyniła,

»Aby sama przed niemi szczerze powiedziała,

»Z kiem tak wiele mil, wespół leżąc, ujechała.

69

»Z krzywa patrząc, z Jokondem dowiedzieć się tego

»Chce król, kto przy nich wczasu zażywał lubego;

»Sami do odpowiedzi uszu nadstawują,

»Kto skłamał, kto się zaparł, wiedzieć usiłują.

»A ta do nóg królewskich nizko się rzuciła,

»Grzech wyznawa; aby go odpuścił, prosiła;

»Wątpi o zdrowiu, widzi, iż zdradę poznano,

»Co się jej, jako żywo, wziąć nie spodziewano.

70

»»Odpuść mi — mówi — panie i ty, proszę, drugi,

»»Żem na uprzejme wspomnieć musiała posługi

»»I na gorącą miłość chłopięcia jednego,

»»Która się już nie mogła zmieścić w sercu jego«.

»Potem szczerze rzecz samę zaraz powiedała

»Przed niemi, jako mu przyść do siebie kazała,

»Tusząc, że się żaden z nich nie domyśli tego,

»Raczej rozumieć będzie jeden na drugiego.

71

»Jokond z królem po sobie pojrzawszy, zdumieli,

»Dziwują się, bo jeszcze nigdy nie słyszeli,

»Aby kiedy inszy dwa byli oszukani

»Tak sztucznie i niewieścich zdrad w sieć uwikłani.

»A gęby otworzywszy, śmiechu serdecznego

»Zażywają, łóżka się ułapiwszy swego,

»Na które się pospołu oba porzucili,

»Trzymają się za piersi, oczy zamrużyli.

72

»Zaledwie już od śmiechów oddychają onych,

»Które jem wyciskają łzy z oczu zamknionych;

»Mówią: »Jako pilnować żon swoich będziemy,

»»Jeśli dwaj tej, z nią leżąc, ustrzedz nie możemy

»»Chociaby oczu miał mąż, jak włosów, na głowie,

»»Nie ustrzeże jej nigdy, wierz, królu, mej mowie.

»»Ato ta miedzy nami dość ścisło sypiała,

»»Przecię obu, sam widzisz, chytrze oszukała.

73

»»Tysiąceśmy białych głów pięknych probowali,

»»Miedzy temi i jednej jeszcze nie doznali,

»»Aby odmówić miała i gardzić prośbami;

»»Toż i drugie uczynią i postąpią z nami.

»»Jednaka ich jest wola, chęć i skłonność wszędzie,

»»Ale ostatnią próbą niech nam i ta będzie.

»»Słusznie tedy, iż do żon swoich się wróciemy,

»»Gdy cnotliwszych wyszukać nad nie nie możemy«.

74

»Tak rzekł Jokond, a potem Fiametcie kazali

»Po jej kochanka, bo chcą, aby go poznali.

»Ta go przyprowadziwszy, stawiła przed niemi,

»Ci zaś wziąwszy oboje, w domu przed wszytkiemi

»Posag, dostatki dają i ślub jem brać każą,

»A sami się do domu powrócić odważą.

»Wsiedli na konie, jadą wprost ku zachodowi

»Ani się chcą przeciwić swych żon występkowi«.

75

Tu gospodarz, po więtszej już zemdlony części,

Przestał i swojej koniec uczynił powieści.

Słuchał pilno Sarracen, słowa namniejszego

Nie mówiąc do skończenia prawie ostatniego;

Potem rzekł: »Ja się pierwszy nie dziwuję temu

»I wierzę, że przeciwko narodowi złemu

»Chytrych niewiast mężczyzna lekarstwa żadnego

»Nie najdzie, choćby szukał aż do dnia sądnego«.

76

Co słuchali pospołu, jeden miedzy niemi

Beł mędrszy i obciążon laty dojrzałemi;

Ten nie mogąc trwać, aby dłużej białe głowy

Miały być tak przykremi znieważane słowy,

Do gospodarza twarz swą obrócił onego

I rzecze: »Dosyćeśmy cierpieli twojego

»Fałszu, który namniejszej nie ma prawdy w sobie

»Nabajałeś się, bracie: czas już milczeć tobie.

77

»I temu ja nie wierzę, coć tę historyą

»Powiedział, nienawiścią rzecz swą zdobisz czyją.

»Choćby ewangelista dobrze beł ten isty:

»Już tu hojnie jad wylał na nich oczywisty

»I złem raczej mniemaniem mówił uwiedziony

»I z rozsądka zdrowego beł snać obnażony.

»Słyszałbyś beł, przysięgę ja tobie, od niego

»Insze słowa, gdyby gniew nie wrzał w sercu jego

78

»I kiedyby beł prawdę chciał powiedzieć tobie,

»Szersze pole chwalić ich i smakować sobie

»Z materyą mógł on mieć tysiąckroć prawdziwszą.

»Bo cóż za dziw, choć kiedy jednę mniej cnotliwszą

»Miedzy dobremi widział? Miałże już zarazem

»Lżyć, potępiać i mieszać dobrych z złemi razem?

»Wiedz, iż twój Waleryusz nie mówiłby tego,

»By się radził rozumu, a nie gniewu swego.

79

»I ty sam powiedz, jakoćjnił jest ten wiek stary,

»Z swemi gości, jeśliście dotrzymali wiary

»Żonom waszem, gdy różna czasem się trafiła

»Okazya, do cudzych co was prowadziła.

»Wiem, iżeście nie jeno dość często prosili

»Nadobnych, ale jeszcze i z chęcią płacili.

»Bo takiej nie mogliście, coby się kłaniała

»Wam sama, naleźć nigdy, choć złą sławę miała.

80

»Więc niepodobna to jest, aby miedzy wami

»Beł ten, coby poigrać z cudzemi żonami

»Nie chciał, nadzieję tylko wziąwszy przed się taką,

»Iż z swem zamysłem — wolą najdzie ich jednaką.

»Cóż, kiedyby was samych wprzód jeszcze wzywano,

»Albo podarki jakie umyślnie dawano!

»Wyskoczyłby i z skóry od radości drugi,

»Chcąc się zachować, chcąc swe oddać w skok posługi.

81

»Tych zdrad, których po żonach doznali mężowie,

»Jeśli każdy z nich szczerą o tem prawdę powie,

»Sami byli przyczyną w domu własnem, tego

»Nie biorąc, co chcieli mieć u sąsiada swego.

»Miłuj, bracie, aby cię wzajem miłowano,

»I bierz tą miarą z chęcią, jakąć dawać chciano.

»Na ten uraz[1640] lekarstwo prędkobyście mieli,

»Gdyby na zdaniu mojem wszyscy przestać chcieli.

82

»Niechby to prawo było, aby każda żona

»Dała garło, w tem grzechu brzydkiem naleziona,

»Jeżeli nie dowiedzie na męża swojego,

»Ze on też wszeteczeństwa winien beł takiego.

»Bo inaczej zażby beł sędzia tak surowy,

»Coby słusznie wyzwolić nie beł jej gotowy?

»Bóg sam rzekł, iż wyrządzać drugiem nie masz tego,

»Coć nie miło, obraża co ciebie samego.

83

»Sama tylko miłość w nich przyczytać się może,

»Co do osławy trochę u ludzi pomoże;

»Lecz na to miejsce my zaś jako wiele złego

»Czyniemy, porównania w tej mierze żadnego

»Mieć nie możem: hultajstwa, złodziejskie roboty,

»Zdrady, gry i pijaństwa, rozmajte niecnoty,

»Mężobójstwa tyrańskie, wydzierstwo z lichwami

»Są mężczyzn sprawki naszych, przyznacie to sami«.

84

A potem chciał przykłady dowodzić słusznemi,

Iż to prawda, dopiero co mówił przed niemi,

I jak darmo białą płeć na sławie szkalują

Ci, co jem uczciwego swą gębą ujmują.

Ale Sarracen, słuchać co nie myślił prawdy,

Bo przysiągł w nienawiści mieć ten naród zawdy,

Zgrzytnął, z krzywa pojrzawszy; ten też umilkł zatem,

Nie chcąc z Rodomontem w gniew zachodzić zębatem.

85

Który po onej spólnej obudwu powieści

Siadł jeść za stół, a potem, gdy gęste ciemności

Świat zaślepiły, w łóżko dla spania się kładzie.

Lecz żal gryzie go przecię, myśl wszytka o zdradzie:

Klnie swą dziewkę, a lub to zamknąć usiłuje

Powieki, świeża krzywda sen mu odejmuje;

Potem widząc Febusa promienie świeżego,

Wstał i morzem chce jechać do królestwa swego.

86

Więc i konia, na wzgardę co go Rugierowi

Wziął z sobą, żal mu było, jako rycerzowi

Dobremu, trudzić dalej, bo po dwa dni całe

Bez odpoczynku prace dawał mu niemałe

Ani go opatrował, troską obciążany,

Jako beł w gospodarskiej stajniej postawiony:

Na barkę go wziąć kazał, iść za życzliwemi

Wiatry spodziewa się być prędzej w swojej ziemi.

87

Sam wsieść bez omieszkania za niem się gotuje;

Jeszcze na brzegu stoi, a już rozkazuje

Odepchnąć się: zarazem wszytkie chęci jego

Zbyć z oczu co najprędzej kraju przemierzłego.

Wsiadł, barka zaś na Sonnie leci, jako strzała,

Bo i ludzi i rzeczy mało w sobie miała;

A wzgarda po staremu serce mu przejmuje,

Na wodzie i na koniu, wszędzie go najduje.

88

Ciężkie myśli mjeszkanie czynią w sercu jego,

Radę precz wypędziwszy, rozum, siłę z niego.

Nie widzi odpoczynku, nie widzi wytchnienia;

Domowy nieprzyjaciel, srożąc się, ulżenia

Namniejszego i we dnie i w nocy nie daje,

Z którem w piersiach straszliwa wojna co raz wstaje.

Biedzi się, żadnego mieć nie może ratunku

W niespodziewanych wzgardach, w nieznośnem frasunku.

89

Cały on dzień i całą noc wespół żeglował,

A lub to nienawistne brzegi zostawował,

Krzywda przecię głęboka we wnętrznościach tkwiała

I z królem Doraliki zapomnieć nie dała.

Jednaka męka z bólem jednakiem mu szkodzi,

Choć się umknął na morze, choć jedzie na łodzi;

Ani on gasi wodą ognia nieszczęsnego

Ani mieni trosk miejsca odmianą tamtego.

90

Jako kiedy gorączka zemdliła chorego,

Szukać zwykł rozmajtych miejsc dla wczasu lepszeg

Raz na ten bok kładzie się, na drugi zaś potem,

Aby sfolgował z przykrem tęsknicy kłopotem;

Próżno pracuje nędznik, daremnie się sili,

Bo ta o zwykłej ledwie opuszcza go chwili:

Tak pohaniec nie może nigdy naleźć swemu

Pomocy, co go trapi ustawicznie, złemu.

91

Na ostatek zbrzydziwszy sobie statki ony,

Chce, by go żeglarz na brzeg wysadził przestrony.

Mija Lion z Wienną[1641] i Walencą zatem,

Bieży w Awinionie[1642] po moście bogatem.

Bo te wszytkie powiaty, jako długie stały,

Co ich u Celtyberu[1643] rzeki oblewały,

Oddają posłuszeństwo z Afryki królowi

Odtąd, jako ich minąć kazał obozowi.

92

Nad jeziorem po prawej stronie drogą jedzie,

A zbóż i win obfitość widzi wielką wszędzie;

Potem do wioski jednej przybył zmordowany,

Z której lud, żołnierzowi na korzyść wydany,

Rozbiegł się i uczynił puste domy swoje,

Gdy swawola i przykre dokuczały boje.

Stąd wały srogie huczą po morzu głębokiem,

Stąd kłosy w polu pływać zdadzą się szerokiem.

93

Tam się zastanowiwszy przy kościółku małem,

Który stał na pagórku blizko okazałem,

Beł i wewnątrz od pogan szpetnie spustoszony

I od księżej z bojainie dawno opuszczony,

Na mieszkanie do czasu obiera go sobie,

Dając znać, iż go smutek żywo kładzie w grobie.

Ażeby go wieść żadna nie doszła z wielkiego

Obozu, państwa nie chce dojechać swojego.

94

Odmienia przedsięwzięcie, Algierem się brzydzi,

Wczesne[1644] męczyć się smutkiem miejsce ono widzi.

Sług z wozami, co było, i konia dzielnego

Wprowadził do kościółka zarazem onego.

Od Monpoliera to miejsce blizko było,

Z pięknem kilka mil zamkiem w stronę graniczyło;

Wioska w bok nad wesołą rzeką pusta stała,

Wielki śrzodkiem gościniec jadącem dawała.

95

W tem miejscu gdy dzień mieszkał Sarracen strudzony,

W myślach przykrych, jako zwykł, wszytek pogrążony,

Przez łąkę, zielonemi trawami okrytą,

Ujrzał dróżkę, mało co wozami ubitą;

A po tej nadobniuchna panienka jechała,

W towarzystwie jakiegoś z sobą mnicha miała.

Za niemi koń dosuży[1645], na grzbiecie którego

Skrzynia, odziana dekiem[1646] z sukniska czarnego.

96

Kto to jechał i coby pod przykryciem mieli,

W pierwszej[1647] pieśni jużeście poniekąd słyszeli;

Najniefortunniejsza to Izabella była,

Co Zerbina swojego ciało grześć myśliła.

Staruszek ją nabożny przez ten kraj prowadzi,

Aby świat opuściwszy, mniszką była, radzi.

I tak mógł wiele sprawić słowami świętemi,

Iż chce z rozkoszami świat opuścić marnemi.

97

A choć tak smutnej twarzy i wejrzenia była,

Iżby snadno serc dzikich bestyj poruszyła,

Jedno za drugiem gdy śle z wnętrza głębokiego

Westchnienie, co wiatr grzeje powietrze wolnego,

Źrzeńce[1648], jako dwie źrzódła, z których ustawiczny

Strumień bieży, wzrok dwu gwiazd jaśniejszych ćmiąc śliczny,

Przecię miłość w swej władzej wszytkie członki miała

I razy nieuchronne z każdego ciskała.

98

Zajrzawszy jej pohaniec, zaraz myśli one

Precz rzuca, co w swem sercu miał postanowione,

W białej głowie, choćby też napiękniejsza była,

Nie kochać[1649], póki w ciele dusza będzie żyła;

Ale mu Izabella godną się być zdała,

Aby w niej wtóra miłość jego przemieszkała.

Tak gasi pierwszy zapał, z przysięgą się mija,

Obietnic zapomina, klin klinem wybija.

99

Wychodzi przeciwko niej, najłagodniejszemi

Myśląc się przypodobać wprzód słowy swojemi;

Pyta o urodzenie, jakiegoby była

Stanu, więc co za troska piękność poszpeciła.

Ta odpowieda, jako światu odmiennemu

Służbę wypowiedziawszy, już Bogu swojemu

Oddała się. Sarracen, co z nabożeństw szydzi,

Wiary nie zna, a niebo bajką mu się widzi,

100

Mówi jej, iż to zamysł lekki i zmyślony;

»Bo jako łakomego, co w skarb zgromadzony

»Swe serce wlał, przemierzłe skępstwo jest każdemu,

»Którem najmniejszych pociech sobie i drugiemu

»Nie czyni, tak i swoję rozkoszną urodę

»Chcesz skryć w klasztory światu wszytkiemu na szkodęt

»Niech się niedźwiedź, smok i lew zamyka z wężami,

»A ty, o wdzięczna dziewko moja, mieszkaj z nami!«

101

Mnich, co uszu przykładał na tę powieść jego,

Bojąc się, przedsięwzięcia aby tak świętego

Nie zraził królik żalem panny napełnionej,

Duchownem chce pokarmem zabiedz mowie onej;

Słów używa poważnych, rozkosz świecką gani,

Szczęśliwych zowie, na stan co mniski wybrani;

Rodomont, potrawami iż wzgardził takiemi,

Na zakonnika pojrzał oczyma wściekłemi.

102

I rzecz jego fukaniem gniewliwem przerywa,

Do swej u boku broni zaraz się porywa,

A potem wolne puszcza wodze swej wściekłości,

Milczeć każe i z konia bez wszelkiej litości

Zrzuca go — dalej zasię co się z niemi działo,

W inszej pieśni o wszytkiem będzie się pisało;

Żałować mnichowego przypadku będziecie,

O którem niezadługo wiadomość weźmiecie.

Koniec pieśni dwudziestej ósmej.

XXIX. Pieśń dwudziesta dziewiąta

Argument

Wstydliwa Izabella, aby zatrzymała

Panieństwo, Rodomonta nędznie oszukała,

Namówiwszy bez wielkiej prace pijanego,

Iż jej od ciała głowę szablą ściął pięknego.

Ten zaś most zbudowawszy, z końców go zawiera,

Przechodzących rycerzów z szat i zbrój odziera;

Potem z grabią, co dziwne wszędy zostawuje

Swego szaleństwa znaki, w pasy się mocuje.

Allegorye

W tej dwudziestej dziewiątej pieśni przez dziwnie rzadki sposób, którego napiękniejsza użyła Izabella na obronę czystości swojej, woląc raczej garło dać, aniżeli ją stracić, jawnie tę serdeczność, tę wspaniałość i wielką cnotę, o której w tych całych księgach autor traktuje, zacnych można widzieć białych głów; przeciwnem sposobem w Rodomoncie, który chcąc być do śmierci nieobrażonem, a nie mając wolej nadobnej Izabelli przysięgi spełnić, dał się głupio oszukać, ukazuje się, jako niepowściągliwe zamysły i głupie chciwości nie mogą nigdy prawdziwego światła subtelnej poznać mądrości.

1. Skład pierwszy

Tak jest niepewny zamysł człowieka każdego,

Że nigdy statku w sobie nie miał namniejszego.

Płochość jakaś często się w sercach naszych rodzi,

W tej zwłaszcza sprawie, która z miłości pochodzi.

Nieuczciwemi z Sarce król niedawno słowy,

Rozgniewany, lżył przykro wszytkie białe głowy,

Zapał wnętrzny tak gasząc łzami, które leje

Z oczu swych, iż go wzniecić już nie ma nadzieje.

2

Nic to, o szlachetna płci: pomogę ja tobie

I ukażę, iż głupio w tem postąpił sobie,

Piórem, mową, rozumem dokazawszy tego,

Że występku żałować będzie musiał swego

I weźmie to w swą gębę sposobem nietajnem,

Co gniewem uwiedziony rzekł nieobyczajnem,

A raczej wolałby beł w swojej nie mieć gębie

Języka, niż dać przykład kaźni takiej z siebie.

3

Bo mówił bezrozumnie, jak jeden szalony,

Co statku nie zna, w swoich myślach rozdwojony;

Gniewem dopiero pałał przeciwko wszytkiemu

Narodowi bez braków żadnych niewieściemu:

Teraz na jednej dziewki wesołe pojrzenie

Jad morzy, swe odmienia wnet postanowienie;

Królewny zapomina, już jej nie żałuje,

Na jej miejsce tej zyskać miłość usiłuje.

4

Tak go rozpala gładkość nowa i zagrzewa,

Iż żadnych odpoczynków w swem sercu nie miewa;

Przeszkodzić zamysłowi chce zaraz świętemu,

Broni, aby oddać się miała Bogu swemu.

Pustelnik, co w nieszczęściu podał jej swą rękę

I srodze utrapioną pod swą wziął opiekę,

Zastawia się potężnie, powiada przyczyny,

Iż nie ujdzie, kto śluby łamie Bogu, winy.

5

Świętych słów i poważnej pustelnika mowy

Nie mógł już dalej słuchać pohaniec surowy;

Widzi, iż darmo, aby przestał, zakazuje,

Bo mnich śmiały w swych naukach dalej postępuje.

Widzi, jak przedsięwzięciu jego jawnie szkodzi,

Przymierza nie chce, swego upornie dowodzi.

Ręce podniósł, kolerą wściekłą rozpalony,

I oraz wyrwał z brody siwej włosy ony.

6

Potem go niesłychana furya ruszyła

I katem krwie niewinnej chciwem uczyniła:

Porwał mnicha za nogi, którem cztery razy

Obrócił nie bez znacznej na zdrowiu obrazy

I ku morzu rzucił niem, że ja już sam mało

Wiedzieć mogę, co z ciałem nieszczęsnem się zstało.

Różni różnie o strasznej śmierci powiadali:

Ci, iż członki rozbite o skałę zbierali,

7

Drudzy zaś, po powietrzu iż lecąc wysokiem,

Utopiony beł w morzu nakoniec głębokiem,

Które trzy mile stamtąd brzegi oblewało,

Skąd go szaleństwo króla z Algieru wysłało;

Trzeci, iż święty jakiś, którego on sobie

Ważył wielce, w nieznanem wyrwał go sposobie.

O tem niech według wolej każdej wierzy swojej,

Bo on więcej nie będzie wspomnian w pieśni mojej.

8

Rodomont, gdy sposobem takiem mnicha zbywa,

Łagodnych słów i mowy pochlebnej zażywa;

Twarz srogą uspokaja, oczy, co ciskały

Skry gniewów, wesoły wzrok zaraz podawały.

Tysiąc sposobów, które miedzy miłościami

Zwyczajne, z gorącemi posyła prośbami;

Mówi do Izabelli: »Żywot, serce moje

»Ty jesteś, bo ja tobie już darował swoje«.

9

I z okrutnika zaraz łaskawy się zstaje,

Zapalczywości znaku żadnego nie daje.

Tak swe utopił żądze w niebieskiej gładkości,

Iż w ocemgnieniu zwykłych zabywa srogości;

Obyczajniejszem już jest, gasi jad przeklęty,

Prosi, za sługę od niej aby beł przyjęty,

I z miejsca odyść na piądź nie myśli tamtego,

Aż co sprawi, aż miłość skutek weźmie jego.

10

Tuszy, iż ją zwyciężyć może łagodnemi,

Jak nalżej postępując, prośbami swojemi.

Izabella, co jeszcze zadumiała stała,

Jako straszny przypadek staruszka widziała,

Tem barziej trwoży sobą, jak szczurek ubogi,

Gdy w ostre ułapił go pazury kot srogi;

Patrzy po stronach i wśrzód ogniaby skoczyła,

Byle czystości świętej jako obroniła.

11

Już, już po więtszej części zwątpiła o sobie,

Pragnie własną ręką śmierć sama zadać sobie

Wprzód, niż srogi Rodomont swe brzydkie chciwości

Nasyciwszy, więtszej ją nabawi żałości.

Najmniejsza się jej dobra nie trzyma otucha,

Rycerzowi, co swego na jej łonie ducha,

Zabity, wytchnął, krzywdy nie chce czynić takiej,

By z królem z Sarce wolej miała być jednakiej.

12

Widzi nieszczęsna dziewka, iż zamysły jego

Na tem wszytkie, choć mocą aby dopiął swego.

Coraz do niej poganin srogi się przymyka,

Ta zaś pomału na zad swych kroków umyka;

Nakoniec w nagłem razie lekarstwo najduje,

Którem u Rodomonta czystość okupuje,

Godna, aby jej cnota wspominana była,

Póki swem luna będzie promieniem świeciła.

13

Rzecze Sarracenowi, co po prośbach onych

Już swych zaraz zażyć chciał sił nieokróconych,

Zapomniawszy ludzkości, którą pokazował,

Gdy się anielskiej zrazu twarzy przypatrował:

»Pozwól mi kilka, proszę, słów przerzec do siebie,

»Chceszli, iż dziwnej sztuki wnet nauczę ciebie,

»Sztuki, która tę gładkość tysiąckroć przechodzi,

»Coć tak miła, co serce twe w okowach wodzi.

14

»Dla rozkoszy znikomej nie trać tego, radzę,

»Czem cię z najprzedniejszemi zarówno posadzę

»Bohatyrami, wieku co byli dawnego

»I których męstwo kresu nie pozna żadnego.

»Wytrwaj trochę, wszak takich możesz naleźć wiele,

»Z któremi rozkosz i swe będziesz miał wesele;

»Ale podarek, com go ja nagotowała,

»Wątpię, by taki drugi insza tobie dała.

15

»Znam jedno ziele[1650] dobrze i oczyma temi

»Widziałam, jako roście na najtłustszej ziemi,

»Które do cyprysowych ogniów przystawione,

»Z rutą i z bluszczem długo pospołu warzone,

»Wyda sok drogi z siebie, sok nieprzepłacony,

»Lecz ten najczystszą ręką ma być wygnieciony;

»Tem kiedy kto swą trzykroć skórę nasmaruje,

»Od szable i od ognia szkody nie poczuje.

16

»To jednak wiedzieć trzeba, iż takie mazanie

»Ciał naszych jeden miesiąc w swej mocy zostanie,

»Po którem nikt najtwardszą nie będzie raniony

»Bronią ani najsroższem ogniem upalony.

»Po czasie zaś moc traci i trzeba nowego,

»Kto pragnie nad stal ciała do wojny twardszego.

»Ja to zrobię i probę dziś widzieć będziecie,

»Przez którą snadno wszystek świat posieść możecie.

17

»Za tę pracą podarku nie proszę inszego,

»Tylko przysięgi, którą bronić uczciwego

»Powinni mi będziecie i czystości mojej,

»Aż szczęśliwej roboty dam wam koniec swojej«.

To mówiąc, Rodomonta do tego przywodzi,

Iż nie tak na uczciwe jej, jak przedtem, godzi;

Ważniejsze śluby czyni, niżli sama chciała,

Byle go niepożytem przez miecz udziałała.

18

Szczerze wiary dotrzymać z klątwą obiecuje,

Mocy nad złoto droższych soków się dziwuje,

Na ostatek i słowa wyrzec plugawego

Nie chce, póki niem ciała nie namaże swego.

Do końca jednak strzymać nie myśli przysięgi:

Tak mu płomień miłości serce zagrzał tęgi,

Więc nie zna, co wstyd z wiarą, co jest Bóg z świętemi,

Bo machlarstwem[1651] miał przodek zdrajca przed wszystkiemi.

19

Które chytry pokrywa, prosi Izabelle,

By sobie poczynała bezpiecznie i śmiele,

A wódkę co napręcej dziwną gotowała,

Któraby z Achillesem, z Cygnem go zrównała.

Ta po padołach, skałach, przykrych górach chodzi,

W lasach ciemnych, gdzie gęsty list wdzięczny chłód rodzi.

Rwie zioła, jakie ziemia obfita wypuszcza;

Rodomont wszędy z nią jest, oka z niej nie spuszcza.

20

Potem, kiedy już miejsca rozmajte schodzili,

Ziółmi wonnemi kilka koszów napełnili,

Te z korzeniem pospołu, te zaś rwąc bez niego,

Opóźniwszy się, idą do mieszkania swego.

Nadobna Izabella, wzór i przykład cnoty,

Do obiecanej w skok się sposabia roboty;

Warzy je przez całą noc, naczynia gotuje

Dla wódek, a Rodomont wszędy jej pilnuje.

21

Słudzy, co ich niewiele z niem na ten czas było,

Aby się ono czucie[1652] nocne nie sprzykrzyło,

To grą, to winem samych siebie zabawiają,

Mądrość i pracą pięknej dziewki wychwalają.

Pomaga jem Rodomont, dwoistem zagrzany

Ogniem, tak długo, aż dwie beczki, spracowany

Pragnieniem i niespaniem, wypił wespół z niemi,

Usiadszy wedle swego zwyczaju na ziemi.

22

Barzo niewiele pijał z przyrodzenia wina

Król z Sarce, a ta własna jest tego przyczyna,

Iż zakon sarraceński srodze zakazuje

I na takich karanie ciężkie wynajduje;

Ale w ten czas, jak prędko skosztował dobrego,

Zda mu się, że to napój boski, i swojego

Narodu klnie ustawy, nie dba nic, flaszami

Nosić każe, a z nich zaś pić wszytkiem czarami.

23

Izabella tem czasem od ognia niemały

Garniec umyka, w którem zioła dowierały,

Mówiąc: »Aby się szczera prawda pokazała,

»O którejem wam wczora wszystkiem powiedała,

»Czyń probę, zacny królu: doznasz, jako moje

»Umiejętności wielkie mają ceny swoje;

»Czyń probę, chceszli zaraz, choć na mojem ciele:

»Jam nadstawić gotowa szyje własnej śmiele.

24

»Ja chcę, abyś na mnie wprzód moc lekarstwa tego

»Zrozumiał, póki siebie nie natrzesz samego;

»Bobyś mógł mniemać, iż to trucizny są jakie,

»Do wyścia ducha drogi co dają dwojakie.

»Atoż namażę głowę, piersi, szyję sobie,

»Którą uciąć pozwalam, będzieszli mógł, tobie.

»Ujrzysz wnet, iż i ta moc twoja przyrodzona

»I szabla nic nie sprawi, chocia wyostrzona«.

25

To rzekszy, z ochotą się sama namazuje,

Potem Sarracenowi szyje nadstawuje;

Ten poznania sekretu chciwością wzruszony

I winem, którego pić nie był zwyczajony,

Najtwardszej broni swojej od boku dobywa

Tem prędzej, im go barziej chęć proby porywa.

Tak głowę od pięknego odcina wnet ciała,

W której gorąca miłość przedtem gniazdo miała.

26

Czterykroć, nim do ziemi blizkiej doleciała,

Strętwiałemi już usty Zerbina wołała,

Zerbina, dla którego zdrowie rada daje,

Aby prędko z nim osieść górne mogła kraje.

O najszczęśliwsza dziewko, jako cię będziemy

Chwalić, gdy taką szczerość wiary twej widziemy!

Ty czystość więcej ważysz, niżli żywot, sobie,

Niż wiek kwitnący: w złotem schowaćby cię grobie!

27

Idź w pokoju, o duchu, idź, błogosławiony,

Abyś w dziedzictwo wieczne wziął rozkoszy ony.

Jeśli kiedy co będą mogły rymy moje,

Sławić wiarę i cnoty będą zawsze twoje;

Tysiąc i drugi tysiąc lat ich nie wyniszczy,

Będą je opisywać poetowie wszyscy.

Idź, o kochany duchu, do nieba jasnego,

A zostaw przykład inszem ślubu prawdziwego.

28

Na tak cudowną sprawę Bóg sam oczy swoje

Obrócił na dół prosto w te nasze pokoje

I mówi: »Więtszą sławę ty już będziesz miała,

»Niż ta, co z Rzymu króle czystością wygnała[1653].

»Miedzy temi, o śliczna duszo, ja chcę ciebie

»Posadzić, co przedniejszy mają stołek w niebie,

»I przysięgą to stwierdzę dziś nieodmienioną,

»Że na wieki już będziesz moją ulubioną.

29

»A któraby się twojem imieniem krzcić dała[1654],

»Każda rozum nad insze więtszy będzie miała;

»Piękność, ludzkość, roztropność przedniejszą dam takiej,

»Ucześniczką mądrości zostanie wszelakiej,

»Aby lepszą ci wszyscy materyą mieli,

»Co pismem swem to imię chwalić będą chcieli.

»Poda Helikon[1655] z Pindem[1656] i sam Parnas[1657] dawny

»Do wiecznej wiadomości postępek tak sławny«.

30

Tak Bóg rzekł i rozpędza chmury na znak tego,

Nawałności uśmierza morza burzliwego.

Szczęśliwa dusza trzecie niebo[1658] przeniknęła[1659]

I na łono się swego Zerbina wsunęła.

Rodomont, takiem w serce nieszczęściem ruszony,

Gniewa się, ale barziej, iż jest omamiony;

Omija go pijaństwo, klnie swe porywczości,

Co tak nagłej przyczynę dały wnet żałości.

31

Więc aby błagał ducha błogosławionego,

Co świat opuścić musiał dla szaleństwa jego,

Chce, pamiątka przynamniej aby jaka była,

Któraby mu nieszczęsnych ciężarów ulżyła.

Umyślił tedy zaraz on kościółek mały

Na grób dać panieńskiemu ciału okazały,

Aby tam odpoczynek już swój wieczny miało,

Gdzie sił zbywszy, umarłe bez głowy leżało.

32

Ze wszytkiej tedy on sam zbiera okolicy

Rzemieśnika i wnet go sześć tysięcy liczy;

Ten z bojaźni, drugi iść pozwala z miłości.

Z skał wielkich odzierają górne wysokości,

Z których dość okazałą machinę[1660] buduje,

W pośrzodku dwu zabitych ciała zostawuje;

A tak wielka do wierzchu z fundamentów była,

Iż łokci dziewięćdziesiąt dobrych wystarczyła.

33

Na kształt budynku w Rzymie[1661] chciał mieć ten pysznego,

W którem swój u strumienia schował Tybrowego

Popiół cesarz Adryan; więc przy niem wysoką

Wieżą robi nad rzeką z wyjźrzeniem głęboką,

Przez którą na dwa łokcia wązki most postawił,

Most, co strachu przedniejszych rycerzów nabawił;

Rzeka szeroka pędem straszliwem bieżała,

Ustawicznie wysokie brzegi podrywała.

34

Żadnem sposobem jeznych dwaj się nie minęło

Po moście: tak go wązkie umyślnie ścisnęło

Budowanie; więc nie miał poręcza[1662] żadnego

Na obie strony: i koń i człowiek spaść z niego

Mógł snadno, bo tak chce mieć Sarracen surowy,

Aby każdy, tam jadąc, umrzeć był gotowy,

Mężczyzna lub biała płeć, poganin lub krzcony,

A z nich łup na cmyntarzu miał być zawieszony.

35

W dziesięć dni albo co mniej zamysł każdy jego,

Co się tknie mostu, przyszedł do skończenia swego;

Ale grób nie beł jeszcze cale wystawiony

Z wieżą, co miała widok dać na wszystkie strony.

Tak przecię wywiedziona wzgórę z gruntu była,

Iż z niej straż namniejszą rzecz snadno upatrzyła

I w skok głośnem trąbieniem prętko znać dawali,

O tych, co się do mostu jadąc przybliżali.

36

Rodomont zaś, głos rogu gdy usłyszał tego,

Zbrojny wychodził rączo do gościa onego;

To na tem, to na owem kraju zastępuje,

Skąd rycerzów pobliższych przyjazd upatruje,

Aby w pośrzodku mostu potkał ich ciasnego

Dla starcia i zepchnienia do brodu bystrego.

Bo jak namniej koń ścieszki uchybił kopyty,

Spadał w rzekę, gdzie wirem nurt szedł nieprzebyty.

37

Z mężobójstwa, które on popełnił pijany,

Rozumie, iż go dekret oczyści, wydany

Na gościa, aby każdy, co tu będzie mijał,

W rzece ginął i z strachem wody z niej upijał,

Z strachem, którego i sam ucześnikiem bywa,

Z niebezpieczeństwem zdrowia kiedy przez nię pływa;

Bo tak wierzył, iż to zmyć woda z czasem miała,

Co po pijanu prędka ręka udziałała.

38

W małem czasie wiele ich wpadło w sidła jego.

Niektórych jawna droga gościńca wielkiego

Do Włoch, do Hiszpaniej sama wprowadziła,

Bo prościejsza tam żadna już insza nie była,

A drugich sława droższa nad kochane zdrowie:

Gdy słyszeli, iż się tak pohaniec surowie

Obchodził, pragną się mścić; lecz pobici sami,

Zdrowia tam zostawują i zbroje z szatami.

39

Z tych zaś, co ich zwyciężał, jeśli wiary jego

Beł który, zbroję tylko zdjąć dosyć ma z niego;

Którą zawiesić wedle drugich rozkazował,

A imiona na wierzchu własne wypisował.

Ale chrześcijanin tam trafiłli się który,

Lub zabity lub w rzekę zepchniony beł z góry.

Trafunkiem w tamte kraje przyszedł też szalony

Orland pierwej, niż z wieżą grób on beł skończony.

40

Gościniec wielki grabię wiódł bezrozumnego

Prosto do budowania Rodomontowego,

Który około pracej onej zabawiony,

Do najprętszej roboty rzemieśniki ony

Sam przymuszał, a ciało duże otoczyła

Zbroja wszytka, prócz iż twarz sama wolna była.

Pojrzy pohaniec: alić człowieka nagiego

Zoczył, co bieży prosto do mostu wązkiego.

41

A też już, jak szaleństwo zbytnie jego chciało,

Przeskoczywszy płot z drzewa, biegł po moście śmiało.

Rodomont, jadowicie zaraz rozgniewany,

U grobu, co jeszcze beł niedomurowany,

Stojąc, grozi, woła nań i łaje z daleka.

Nie chce, by dobyć broni miała jego ręka

Na tak podłego gbura, krzyczy tylko srodze:

»Stój, chłopie, jeśli nie chcesz zabit być na drodze!

42

»Dla bohatyrów samych ten most zbudowany,

»Nie dla ciebie, coś lub to głupi lub pijany«.

U Orlanda iż w głowie co inszego było,

Wciąż bieży, o tem strachu ani mu się śniło.

Tu wściekłem zapalony wnet pohaniec jadem,

Porwie się, chce go zwykłem, jako drugich, śladem

W rzekę wrzucić, nie wiedząc, iż najdzie równego,

Co siłom, męstwu, mocy da odpowiedź jego.

43

W ten czas właśnie dziewka się śliczna przybliżała

Do mostu i już, już go przebyć wolą miała;

Ubiór kształtny kształtniejsze członki przyodziewał,

Z najwdzięczniejszego oka każdy się spodziewał

Dobroci i cnót wielkich; twarz tak biała była,

Iż różom z liliami znaczny wstyd czyniła:

Fiordylizi to smutna, jako wszyscy wiecie,

Co szuka Brandymarta swojego po świecie.

44

Ta, gdy wodzą[1663] bieg koński na most prostowała,

Z Rodomontem grabine potkanie ujrzała;

Bo ten i zrzucić zaraz i widzieć pod mostem

Chciał Orlanda, w pasy go wziąwszy trybem prostem.

A iż się przedtem często w Paryżu widali

I na różnych bankietach pospołu bywali,

Zarazem go na pierwsze wejźrzenie poznawa

I zdumiała, iż wszytek nagi jest, zostawa.

45

Zastanawia się tedy i patrzy z pilnością

Końca spórki[1664] wzajemnej dwu, co swą dużością[1665]

Wszytkich inszych przechodzą; widzi, jako swemi

Nogami i rękami pracują mocnemi.

Tam i sam obraca się i dokoła biega

Poganin; wściekłość z jadem, gniew mu serca sięga,

Mówi: »Niepodobna tu, aby moje siły

»W rzece tego szaleńca wnet nie utopiły«.

46

Raz tą drugi raz ową chwyta go za boki

Ręką i grabie objął niemi grzbiet szeroki;

Kolana swe pod jego podkłada golenie:

Chce to wziąć sztuką, czego ostatnie silenie

Mieć nie może; tak niedźwiedź, kiedy z barci spada,

Rozjadszy się, to szarpie, to naprzód dopada,

Bieży z rykiem do drzewa, które go zrzuciło,

Gryzie, zęby w niem topi, jakby winne było.

47

Orland, co pozbeł cale rozumu swojego,

Samych tylko zażywa sił swych na moc jego,

Sił, co je żaden albo rzadki zrównał kiedy

U pogan, u chrześcijan, w inszych krajach wszędy.

Ścisnąwszy Rodomonta, z mostu wysokiego

Do brodu z niem pospołu spada głębokiego;

Idą na dół obadwa, okryły ich wały,

Woda wzgórę wybucha, brzegi zahuczały.

48

Pierwszy Orland ukazał głowę na wierzch wody,

Namniejszej na swem zdrowiu nie wziąwszy tam szkody

A iż żadnemi nie beł obciążon sukniami,

Sporo rzekę przesięgał, płynąc, ramionami.

Prosto się ku brzegowi ma i nań wychodzi,

Nie zna, czy mu to chwałę, czy zelżywość rodzi,

Idzie wciąż; poganin zaś, co beł uzbrojony,

Nierychło się ukazał z wody, zanurzony.

49

Tem czasem Fiordylizi przez most bieży nowy,

Gdy ma czas, gdy Rodomont nie broni surowy.

Patrzy ze wszytkich kątów na grób nieskończony,

Jeśliby Brandymarta swego zawieszony

Lub jaki znak lub świetną widzieć mogła zbroję;

Ale tam darmo i wzrok i myśl bawi swoję:

On gdzie indziej, a ta też prosto w drogę jedzie,

Ja zaś powiem, co dalej z grabią się dziać będzie.

50

Głupstwo wielkieby było, gdybym głupstwa jego

Wypisował z początku aż do ostatniego;

Bo któżby je mógł zliczyć? O tych usłyszycie,

Co się jem z użaleniem dziwować musicie;

Powiem niektóre, powiem, choć to mniej podobne,

Bo do tej historyej zdadzą się sposobne.

Nie zamilczę, co czynił miedzy wysokiemi

Górami nad Tolozą Pirenejeńskiemi.

51

Już beł niemało krajów grabia utrapiony

Przeszedł, szaleństwa swego mocą przyciśniony,

Miedzy góry nakoniec wpadł zemdlony one,

Co z Francyą Tarakon[1666] czynią rozdzielone.

Zawsze jednak twarz tam niósł i czoło wspaniałe,

Gdzie słońce, znikając nam, zachodzi zbrudniałe.

Tak idąc, wpadł na dróżkę, co z obu stron miała

Przepaść, a dwom z trudnością mijanie dawała.

52

Ledwie się na niej ujźrzał, alić dwaj chłopkowie

Idą, tych poprzedzają, drwa niosąc, osłowie.

Pojrzawszy na Orlanda, jako szedł, nagiego

I na zarosłą brodę, głowę, piersi jego,

Domyślili się snadno, iż rozumu mało

We łbie; zaczem nań krzyknąć obiema się zdało,

Aby lub to w zad poszedł lub ustąpił z drogi,

Jeśli nie chce wpaść w przepaść, w on wąwóz tak srogi.

53

Orland nie odpowiada na ono wołanie,

Tylko ognistem wzrokiem błyszcząc, w miejscu stanie,

A potem, żaden temu ponno nie uwierzy,

Jak z niewymowną mocą w pierś osła uderzy

I ciśnie go do góry; ten jak ptaszę jakie

Zda się, gdy skrzydła na bok rozciągnie dwojakie;

Potem na milę jednę od miejsca onego

Padł na wierzchu pagórka trochę wyniosłego.

54

To sprawiwszy, do onych chłopków krok prostuje,

Z których jednego szczęście, nie rozum sprawuje.

Bo gdy chciał uciec, wpadł w głąb na łokci trzydzieści

W onę dolinę, w one straszliwe nizkości;

Ale wpół kresu o krzak wielki i rozwity

Oparł się, został na niem i nie beł zabity.

Twarz mu tylko i ręce ciernie podrapały,

Sam zaś na inszych członkach zdrowy beł i cały.

55

A drugi się uwiesił u drzewa jednego,

Co z góry i z kamienia wyrosło twardego,

Mniemając, iż nigdy tam nie natrze szalony,

Ujrzawszy przykro w przepaść kamień pochylony.

Ale ten, co nie chciał nic, jeno zdrowia jego,

Gdy już miał wyszszej skoczyć do miejsca inszego,

Oderwał go, a potem, okrutny i srogi,

Na dwie części rozerwał, ująwszy za nogi.

56

Tak więc porywa jastrząb pazury ostremi

Lichą kawkę, aby się nasycił ciepłemi

Wnętrznościami ubogiej, lub krogulec chciwy,

Gdy na przepiórki biednej dybie obrok żywy.

Trzykroć szczęśliwsze było spadnienie drugiego,

Bo i szyje nie złamał i uszedł strasznego

Zamordowania, jako Turpinowi o tem

Sam powiedał, Turpin zaś napisał to potem.

57

Te i rozmajte insze czynił okrutności,

Przechodząc Pirenejskich gór w skok wysokości;

Na ostatek udał się wprost ku południowi

Przeciwko hiszpańskiemu ciepłemu krajowi,

Głębokiego obchodzi morza krzywe brzegi

Nad Tarrakoną[1667], które wstrąca jego biegi.

Tak szaleństwem i srogą furyą wzruszony,

Za wczesny[1668] odpoczynek obrał piaski ony.

58

Któremi się dla słońca okrył gorącego,

Leży na niem i pod niem w mrok i dnia białego;

Wtem królewna z Kataju trafunkiem go zjedzie,

A Medora małżonka podle siebie wiedzie.

Wespół do swoich królestw imo[1669] one góry

Przez Hiszpanią pojazd[1670] chcieli czynić spory.

Mniej, niż na jeden łokieć, już od niego była,

Nie wiedząc, kupa piasku iż grabię przykryła.

59

Ktoby beł Orland, dawno, dawno zapomniała.

Więc furya nieszczęsna tak go udziałała

Odmiennym, podobieństwa iż niema żadnego

Do wnuka, jako przedtem bywał, Karłowego;

Od słońca jest szkaradnie wszystek opalony,

Jak murzyn, który osiadł etyopskie strony,

Albo jako Maurowie, co podle mieszkają

Nilu, a twarzy nakształt uczernionych mają.

60

Oczy mu się pod czoło zmarszczone pokryły,

Twarz wyschła, członki insze szczerą kością były;

Włosy wzgórę wzjeżone, jak kołtonowate,

Broda brzydka, poplwana, policzki kosmate.

Ledwie go Angelika nadobna zoczyła,

W zad prętko, przeląkszy się, koniem obróciła.

Wrzeszcząc ucieka, a jej głosy żałośliwe

Powtarza i śle Echo w przepaści straszliwe.

61

Na głos krzyku podniesie głupi Orland głowy

I rączo skoczy za nią, dopaść jej gotowy.

Najwdzięczniejsza twarz mu się prędko spodobała,

Ochoty do gonienia żądza przydawała.

Ani on myśli o tem ani on pamięta,

Jeśli to Angelika, co była tak wzięta.

Bieży pędem w jej tropy: tak pies bojaźliwe

Goni sarneczki, aby głody napasł chciwe.

62

Jako prędko Orlanda Medor młody zoczył,

Iż goni Angelikę, z ostrą bronią skoczył

I dopadszy, gniewliwy, tnie z tyłu nagiego;

Lecz się broń ciała nie chce jąć sczarowanego,

Raczej w drobniuchne sztuczki tak się pokruszyła,

Jakoby z gliny szczerej, nie z żelaza, była.

Ten zaś obróciwszy się, w łeb konia ugodził

Tą mocą, którą inszych na świecie przechodził.

63

I druzgoce, jako śkło, pięścią kości jego,

Szkapa padszy, pozbywa żywota słodkiego.

Potem, lubo to szczęście Medorowe było

Lub szaleństwo, które wzrok grabin zaślepiło,

Opuszcza go i żadnej nie czyni srogości

Nad tem, co wielkich jego przyczyną żałości,

Ale zarazem za tą w zad się chyżo puści,

Co ucieka, goni ją, oka z niej nie spuści.

64

Angelika ze wszytkiej mocy ostrogami

Konia bodzie swojego i tłucze nogami,

Nahajką mu dojmuje; ten, jak strzała, leci,

Panią niosąc na sobie piękną bez pamięci;

Bo rozumie, że już jest w dużych[1671] rękach jego,

Co ją goni, a potem moc pierścienia swego

Przypomniawszy, w gębie go językiem ścisnęła

I jako zadmuchniona świeca, w skok zniknęła.

65

W tem razie, jako konia pozbyła swojego,

Ja sam nie umiem szczerze powiedzieć wam tego;

Bądź to pierścień zdymując z palca, sama zsiadła,

Bądź trwogą zjęta wielką, uciekając spadła:

Atoli w mgnieniu oka widzi się na onem

Piasku, a koń ucieka pędem niewściągnionem.

Stoi w miejscu, pierścienia mocą dziwną swego

Niewidziana, a ona widzi zaś każdego.

66

Bo, by była o kroki dwa na niem siedziała,

Bez chyby zabitaby od grabie została,

Który się już przybliżał ku niej, obie pięści

Podniózszy, ale go wtem fortuna nie szczęści.

Ta zaś pieszo zostawszy, myśli w onem czasie

Jaką konia inszego sztuką ukraść zasię;

Bo uchwycić pierwszego już nie ma nadzieje,

Co bystro lecąc, piasek kopytami sieje.

67

Nie wątpię jednak, radzić ona umie sobie,

Pełna chytrości, figlów w tysiącznym sposobie;

Raczej do grabie znowu wróćmy się głupiego,

Co wściekłem ogniem pała z gniewu okrutnego.

Widzi, iż w żywe oczy zginęła nadobna

Angelika ani jej naleźć rzecz podobna;

Udaje się za koniem i już go dopada,

Trzyma za wodze[1672], jednem skokiem w siodło wsiada.

68

Takiej jest, dostawszy go, szaleniec radości,

Jakby pannę poimał najwiętszej piękności;

Grzywę głaszcze, przekłada, wodzy[1673] poprawuje,

Śmieje się z serca, wczesne[1674] siedzenie smakuje;

A potem mu wypuszcza i wiele mil jedzie

Dniem, nocą ustawicznie, ani z niego zsiędzie

Ani siodła zdymuje ani mu popuszcza

Popręgów ani owsa z sianem jeść dopuszcza.

69

Chciał rów przeskoczyć wielki, ale koń zmorzony

Nie doniósł w tak szerokiem miejscu drugiej strony:

Wpada weń biedna szkapa i łopatki obie

Wybiwszy, żadnej nie da pomocy już sobie.

Ten ciągnie raz za grzywę, drugi raz za wodze[1675],

Chodzi w koło: koń tylko jęczy, stęka srodze.

Potem go na ramiona, duży[1676], włożył swoje

I stamtąd na strzelenie łuku poniósł troje.

70

A poczuwszy, iż ciężar przykry do żywego

Dojął mu, znowu kładzie na ziemię nędznego

I ciągnie go za sobą; ten się ledwie wlecze,

Z obrażonego ciała krew z kilku miejsc ciecze.

Woła Orland »Cu! dalej!« ale próżno woła:

Głodny, zbity, szerokiem krokom nie wydoła.

Nakoniec zdjąwszy uzdę, u prawej mu nogi

Wiąże, mniemając, iż tak przysporzy swej drogi.

71

Jako mogąc, szedł za niem zrazu szkapa[1677] chory;

Ale iż jego beł bieg po złej drodze spory,

Nie wydołał prędkości takiej; potłuczony,

Między kamieńmi zwłaszcza, których pola ony

Pełne są, padł i zaraz nabiedniejszy zdycha,

A głupi go, aby wstał, nogami popycha.

Lecz widząc, iż iść nie chce, rozgniewany srodze,

Po kamienistej wlecze za sobą go drodze.

72

Wlecze szalony Orland, choć dawno zdechłego,

Do kraju obracając bieg swój zachodniego;

A kiedy w przemorzonem żołądku głód czuje,

Gwałtem bierze, zabija, wsi gęste plundruje,

Owoce, mięso, chleby, co zastanie w domu,

Zjada, nie przepuszczając, okrutny, nikomu;

Ten w jego rękach skonał, ten okaleczony

Wyrwawszy się, ucieka przed niem w las zgęściony.

73

I by się była jego pani nie schroniła,

Po tem świecie więcejby pewnie nie chodziła.

Bo co za sprawa z głupiem? Zawsze on rozumie,

Iż szkodząc, dobrze czyni; więc zaż taki umie

Rozeznać, coby białe albo czarne było?

Przeklęty pierścień, co mu skryć się ją godziło,

Bo inaczej wziąłby on pomstę beł surową

I napasł oczy swoje śmiercią jej gotową.

74

A nie tylko tej samej życzę ja zdrajczynej

Dać karę zasłużoną, ale każdej inej;

Niech w Orlandowe ręce te wszytkie wpadają,

Co szczerość niewdzięcznością, szalbierki, oddają[1678]. —

Ale odpoczyniemy tu, bo świeże strony

Nawiązane dadzą głos barziej ulubiony;

Więc i temu, co słucha, milej ponno[1679] będzie,

Gdy kęs wytchnie, gdy z pracej kęs w pokoju siędzie.

Koniec pieśni dwudziestej dziewiątej.

XXX. Pieśń trzydziesta

Argument

Szaleństwa swego Orland zostawuje znaki

Straszliwe, gdzie krainę, gdzie dom mija jaki.

Pojedynku Mandrykard dusznie chce zuchwały,

Na którem go zabija Rugier mężnie śmiały;

A nań zaś Bradamanta narzeka troskliwa,

Iż wiarę łamie, iż ją w ślubie oszukiwa.

Do Montalbanu[1680] Rynald serdeczny przychodzi,

Cesarza z niebezpieczeństw z bracią wyrwać godzi.

Allegorye

W tej trzydziestej pieśni przez niewymowne siebie samego i mocy swojej Mandrykarda przed Doraliką wychwalanie widzisz jawnie, jako wiele razy w rzeczach wojennych ci, którzy o sobie i o siłach swoich więcej trzymają, niż potrzeba, mniej czynić zwykli, gdy z sercem język się nie zgadza, i jako żaden nic pewnego nie ma sobie na świecie obiecować.

1. Skład pierwszy

Kiedy więc bierze górę moc z zapalczywością,

A odeprzeć jej rozum nie może z mądrością,

Ślepa porywczość już tam wolne mając wodze,

Ręką, językiem snadno przyjaciela srodze

Obrazi; a choć tego po czasie żałuje,

Słabo pierwszego grzechu troską poprawuje.

Tak ja darmo się ponno[1681] trapię nieszczęśliwy,

Że mię na owę powieść gniew ruszył skwapliwy.

2

Aleć się i choremu często dość przydaje:

Po długiej cierpliwości klnie, ucięża, łaje

Ból przykry, któremu się stateczność wszelaka

Nie opiera i wola z niebieską jednaka;

Ustają siły, wściekłość wnętrzności zemdlone

Rani, język śle mowy, gniewu napełnione.

Obacza się on potem, gdy bole uciekły,

Lecz słów wrócić nie może, które się raz rzekły.

3

Nic to: spodziewam się ja, iż te nienawiści

Porzucisz, o biała płci, z wrodzonej ludzkości

I będziesz mię chciała mieć za wymówionego,

Patrząc na dwój żal, z serca co idzie smutnego;

Bo raczej tę tyrankę winowaćbyś miała,

Co zdrowie wziąwszy, tak mię chorem udziałała,

Iż muszę mówić przykre, bólem zjęty, słowa,

Z jakich próżna rozumu uciechę ma głowa.

4

Takem odszedł od siebie, jak Orland szalony,

Dlatego snadniej grzech mój ma być odpuszczony,

Orland, co wszystkie góry obszedł już wysokie,

Skały, puszcze, padoły i pola szerokie,

Psując obfite państwo króla afryckiego

I ścierwem zabijając lud szkapy[1682] zdechłego,

Który aż u jeziora porzucił jednego,

Kędy do morza wpada rzeka głębokiego.

5

I zarazem się rzuca w wodę prosto onę,

Płynie żartko, przebywa wnet na drugą stronę,

A pasterza, opodal widząc jadącego,

Który konia napoić chciał w rzece swojego,

Bieży przeciwko niemu; lecz się ten nie boi,

Iż i jeden i nagi, w miejscu onem stoi.

Rzecze głupi: »Choćby co nie mogło wystarczyć,

»Przydam ci, a na konia chcę z tobą frymarczyć.

6

»Pokażęć go, jeśli chcesz, tu na drugim brzegu,

»Jeno, że już z wielkiego leży zdechły biegu.

»Ty go możesz ożywić i uleczyć sobie,

»Ja za cnotę i defekt inszy ręczę tobie;

»Ba, co mówię, ty przydać jeszcze masz do niego:

»Tak jest dobry; zsiądź rychło, zsiądź, proszę, z swojego«.

Pasterz śmiejąc się na swem koniu przecię siedzi,

Potem jechał od niego w bród bez odpowiedzi.

7

Krzyczy Orland: »Nie słyszysz? Ja chcę konia twego!«

A potem z gniewu żartko pomknie się do niego.

Chłop, jak poganiał szkapę kijem sękowatem,

Uderzy wzdłuż Orlanda. Ale głupi zatem

Najstraszliwszą zjęty jest wnet zapalczywością,

Co przeszła wszystkie miary zuchwałą skromnością,

Wnet pasterza onego, jak z blizka umierzył,

Pogruchotawszy kości z krwią, z mózgiem, uderzył.

8

Wpada na konia zaraz i przez różne drogi

Lata, biega; już, już ten ledwie tchnie ubogi.

Jeżeli nie zabije, przecię co każdemu

Wyrządzi, jeść nie daje nigdy szkapie swemu.

Już ustał, wlecze kroki niespore, zemdlony,

Przecię Orland nie myśli pieszo iść szalony;

Gdzie potka, mieni konia: pierwszy mu smakuje

Frymark, a ktoby przeczył, kaleczy, morduje.

9

Do Malegi[1683] nakoniec przybywszy, straszliwe

Znaki jadu zostawił, ludzie nieszczęśliwe

Tak zabijając srodze, iż niejednem razem

Napełni się, co ogniem, kijem i żelazem

Zniósł głupi niebezpieczny; siła lat wynidzie,

Nim Malega z mieszkańcy do swej kluby przydzie

Tak wiele wsi i domów z rąk jego zgorzało,

Iż prowincyej żyznej mało co zostało.

10

Stamtąd ku jednej pędem puścił się krainie,

Zyzery[1684], u Zybelty[1685] co leży w ciaśninie

Albo u Zybeltery, bo ją przezywaią

Dwoistemi imiony ci, co tam jeżdżają.

Ujrzał szalony barkę, co się odpychała

Od brzegu, a dość ludzi w sobie przednich miała,

Którzy w rane zaranie, gdy wiatr wieje mały,

Na drugą stronę chcieli słone przebyć wały.

11

Namocniejszem zawołał głosem: »Postój, bracie!

»Weź mię: chcę ja też jechać, a o swej zapłacie

»Nie miej troski: oddam ją«. Ale głosy jego

Próżne wiatr w stronę morza pędzi szerokiego.

Barka leci po wodzie, jak najchyższa strzała,

Gdy ją z cięciwy ręka kozacka wysłała;

Ten nie rozmyślając się, choć koń ledwie dycha,

Tłucze go i złamanem kijem w wodę spycha.

12

Opierając się długo, na ostatek ony

Opuszcza szkapa[1686] brzegi, biciem przymuszony;

Topi kolana naprzód, brzuch potem z uszami,

A Orland go między nie okrywa pięściami.

Płynie biedny i nie chcąc, brzegi zostawuje —

Częstemu się pryskaniu woda ustępuje —

I albo musi na dno morza iść głębokie,

Albo na brzeg przez wody wypłynąć szerokie.

13

Już ani statków ani ziemi z żadnej strony

Nie widzi, siedząc Orland na koniu szalony.

Daleko są i w stronę kędyś się pokryły,

W oczach niebo a wody mokre tylko były.

Przecię on pędzi szkapę[1687] dalej zemdlonego:

Kraje chce widzieć dusznie państwa afryckiego.

A gdy już wodą dobrze brzuch miał napełniony,

Z żywotem bieg od grabie skończył naznaczony.

14

Szedł na dno, gdzie i pana wciągnąłby beł swego,

Ale ten do pływania zaraz ochotnego

Nogi i obie ręce szeroko rozciąga,

Wały przejmuje, brzegów dalekich dosiąga.

Więc wiatr łagodniusieńki powiewał, a morze

W najspokojniejszej stało czasu tego porze;

Bo, by namniejsza była wstała niepogoda,

Połknęłaby nędznika grabię pewnie woda.

15

Ale szczęście, co błaznów z głupiemi pilnuje,

Zmordowanego na brzeg piaszczysty wymuje,

Tak daleko od murów, gdzie Setta leżała,

Jak dwakroć z łuku niesie wypuszczona strzała.

Tam spoczynąwszy trochę, znowu dnia drugiego

Ku wschodowi obracał lot biegu swojego,

Aż na ostatek przypadł, gdzie po brzegach onych

Wojsko szło chrześcijańskie z mężów doświadczonych.

16

Niech idzie; materyą wszak jeszcze najdziemy,

Iż o zabawach jego powiadać będziemy.

Angeliki co się tknie, od czasu onego,

Kiedy się z rąk wymknęła grabie szalonego,

Zaraz okręt najduje, dobrze sporządzony,

Na którem jako prędko w swe przybyła strony

I jako Medorowi państw sceptr wolny dała,

Życzę, by lutnia potem uczeńsza śpiewała.

17

Ja przed się wziąć tem czasem muszę co inszego:

O sprawach krótko powiem króla tatarskiego,

Który Rodomontowi pomyliwszy szyki,

I z obyczajów wdzięcznych swojej Doraliki

I z cudownej cieszył się poniekąd[1688] gładkości,

Która w Europie wielkiej nie miała równości,

Zwłaszcza, jak Izabella w niebo się udała,

A do swych Angelika królestw odjechała.

18

A choć wielką dziewki swej chlubił się miłością,

Przecię jej z całą zażyć nie może wdzięcznością:

Spórki[1689] ma przed wrotami, więc zniewagi bolą,

Które go na uczciwem i na sławie kolą.

Pierwszą Rugier konać z niem ma wolą wspaniały:

Nie chce, aby tarcz jego zdobił orzeł biały.

Po niem zaś najsławniejszy królik z Serykany,

Co się swej upomina mocno Duryndany.

19

Sam Agramant z Marsylem haniebnie styskują,

Proszą i środki dziwne ugody najdują.

Lecz się ci w przedsięwzięciach swych dużo oparli,

Chcą, aby o swe krzywdy przed wojskiem pomarli.

Ani mogą obadwa wymódz tego, żeby

Tatarzynowi szable chciał dać do potrzeby

Gradas albo pozwolił Rugier ptaka swego,

Aż się skończy bój, wszczęty dla miecza dobrego.

20

Nie chce Rugier, aby tarcz, orłem naznaczona,

Od inszego do bitwy miała być niesiona;

Ani Gradas pozwala, aby mieczem jego

Skusił Tatarzyn boju z Rugierem krwawego.

Widząc Agramant upór w nich tak zatwardziały,

Którego znieść przedniejszych rady nie zdołały,

»Niech przynamniej — rzekł — samo szczęście pokazuje,

»Komu życzliwsze, kogo z was barziej miłuje.

21

»Ja jeślim za chęci me godzien też jest tego,

»Abyście pozwolili cokolwiek mi swego,

»Jeden, proszę, tę za dwóch niech bitwę odprawi,

»Którego los naznaczy i w placu postawi.

»Bo choć różne urazy, ale z jednem macie,

»Przez jednego obadwa potrzebę wygracie;

»Któremu jeśli też zaś Tatarzyn usiędzie

»Na garle, już przegrana i drugiego będzie.

22

»Mała różnica męstwa miedzy dwiema wami:

»Otóż trzeba, abyście obrać chcieli sami,

»Kto z was do pojedynku będzie miał iść tego,

»Szablą nieprzyjaciela pokonać spólnego.

»Szczęścia się radzić zdaniem mem w tej mierze trzeba:

»Niech tak będzie, przedwieczne co rozkażą nieba.

»Bo nie może żaden z was już być winowany,

»Choć przegra, gdy Bóg sędzią w tej sprawie obrany«.

23

Zamilkli na te słowa zrazu, potem zasię

Z ochotą kondycyą tę przyjęli na się;

Dopuszczają imiona swe w szyszak zawarty

Włożyć, a czyjej z niego wprzód dobędą karty,

Ten i za się i zaraz czynić za drugiego

W szrankach będzie i o swe i o krzywdy jego.

To miedzy sobą kiedy już postanowili,

Wstydem zjęci i gniewem, w miejscu się kręcili.

24

A potem przywoławszy dzieciny[1690] małego,

Po kartkę do szyszaka każą mu onego

Rękę ściągnąć; ten zaraz pierwszą gdy wymuje,

Rugiera na niej imię wszytkiem ukazuje.

Trudno wymówić, jako Rugier się radował,

Pierwszem do pojedynku iż się już najdował.

Ale zaś serykański królik z drugiej strony

Klnie fortunę, iż znacznie od niej ukrzywdzony.

25

Wszystkie swe chęci, wszystkie obracał starania

Gradas, by Rugierowi pomógł do wygrania;

Sztuki szermierskie sam mu szczerze pokazuje,

Co do bitwy potrzebne onej, upatruje:

Kiedy się tarczą okryć albo złożyć bronią,

Jako cięcia i razów prawdziwych się chronią,

W który czas szczęścia zażyć, kiedy mu umykać,

Jako się ustępować i znowu przymykać.

26

To sprawiwszy, ostatek dnia trawią onego

W kompaniej uciesznej siedzenia spólnego,

Gdzie wojenników różnych sobie wspominali,

Co wielkie pojedynki kiedyś wygrawali.

A gmin zaś pospolity wszystkiemi siłami

Miejsca starają się mieć tuż przed poręczami;

Siła tych, co je sobie zaraz zastępują

I w onem polu, nie chcąc stracić go, nocują.

27

Prosty lud tak wielką jest ujęty chciwością,

Iż jak najprędzej widzieć chcą, kto z nich dużością[1691],

Kto sercem, siłą, męstwem plac pierwszy otrzyma,

Ogień chęci gorących żądze w nich rozdyma.

Ale Sobryn z Marsylem, co stąd upatrują

Zgubę wojska niemałą, barzo się frasują;

Obadwa przymawiają wraz Agramantowi,

Iż pozwolił, iż miejsce dał pojedynkowi.

28

Ukazują stąd wielkie szkody w ludzie jego,

Bądź to Rugier wygrawszy, Tatarzyna złego

Pożyje, bądź wysokie nieba naznaczyły,

Iż on upadnie w szrankach przez tatarskie siły.

Bo do wzięcia, jak myślą, państwa francuskiego

Więtszą jem ci dwa pomoc z męstwa dadzą swego,

Niżli dziesięć tysięcy tych, co w polu stoją,

A namarniejszych cieniów własnych się swych boją.

29

Poznał król mądry zaraz, iż prawdę mówili,

Życzy, aby od niego i szli i prosili

Pojedynkarzów twardych, żeby spórki[1692] one

Opuściwszy, trzymali za niepozwolone;

Bo choć jemu cofnąć słów już się nie godziło,

Lecz jak dużo będzie zaś to wszytkiem szkodziło,

Niech uważą; dlatego chce, by zaniechali

Lub do bitwy skończenia przynamniej czekali.

30

Pięć miesięcy to sprawi, niech tylko cierpliwi

Przez ten czas trwają, zwady nie będąc tak chciwi,

Aż Karła wypędziwszy z państwa bogatego,

Sceptr z ręku a koronę wezmą z głowy jego.

Ale ci zwiesiwszy łby, nie odpowiadają,

Króla i posłów jego rady nie słuchają;

Zda się jem, iż ktoby z nich wprzód pozwolił na to,

Wstyd, hańbę od wszystkiego wojska weźmie za to.

31

Miedzy inszemi córa króla granackiego

Wszystek czas trawi, prosząc małżonka swojego;

Trzyma biedna za nogi, wzdycha, lamentuje,

Najwdzięczniejszy wzrok łzami gorącemi psuje.

»Pozwól, o zacny królu, hetmanowi swemu,

»Daj to i wojsku — mówi — ocz prosi, wszytkiemu!

»Czy tak zawsze dla ciebie utrapiona będę,

»Czy tak nigdy frasunków z bojaźnią nie zbędę!

32

»Niestetyż, kiedyż pokój najdę, nędzna, taki,

»Co radość, coby mi dał odpoczynek jaki,

»Jeśli cię ustawiczna do porywczej zwady

»Chciwość wiedzie, jeśli tak co raz karmisz jady

»Wściekłemi głodne gniewy, a ja, nieszczęśliwa,

»Myśląc o tem, zaledwie już zostawam żywa?

»Cóż mi pomaga, proszę, choć zapalczywości

»Zgasiłeś przeciw inszem dla mojej miłości?

33

»Darmo, widzę, nad inszych przekładałam siebie,

»Najzacniejszego króla mężem mając ciebie,

»Co dla mojej rozkosznej wielekroć urody

»Śmierć, prace, pojedynki wzgardzał i przygody,

»Jeśli teraz dla ważnej mało co przyczyny

»Odemnie gwałtem ponno porwie cię kto iny,

»Jeśli teraz dla twojej jakiejsi srogości

»Wiecznej ja pewnie będę używać żałości!

34

»Ale prawdali szczera, iż takiej miłości

»Niemasz w nikiem, jaka twe przenika wnętrzności,

»Przez tę, proszę, pokaż mi dziś w tem chęci swoje,

»Abyś tak natarczywy nie beł na te boje.

»Bo cóż to za obraza, chocia orzeł biały

»Twój jest, a mieć go też chce także Rugier śmiały?

»Pozwól, niech cię gorące wzruszą prośby moje,

»Co pędzą z oczu ledwo nie krwawe łez zdroje.

35

»Więc choć przez pojedynek tak przykry i srogi

»Sam otrzymasz ten klejnot herbu swego drogi,

»Mały zysk za odwagi niewypowiedziane,

»Co własnem będą zdrowiem zapieczętowane.

»Bo jeśli tył ukaże szczęście zdradne tobie —

»Jakoż, abyś go trzymał za łeb, nie tusz sobie —

»Sprawisz mi taką żałość, na której wspomnienie

»Już w piersiach czuję ciężkie serca rozpadnienie.

36

»I choćeśty sam sobie tak podło kochany,

»Że więcej ważysz w tarczej swój znak malowany,

»Dla mnie przynamniej, dla mnie ochraniaj się, proszę,

»Wszak wiesz, iż własne w twojem sercu zdrowie noszę.

»Uczyń to: czy cię łkanie już ciężkie nie ruszy

»I chcesz w jednej zagubić dwie nieszczesne duszy?

»Niechże ja wprzód garło dam, abym nie patrzała,

»Jeślić sroga śmierć żywot będzie wydzierała«.

37

Tak prosi Doralika i słowy takiemi

Miękczy serce, gniewami objęte srogiemi;

Łzy, jako strumień żartki, z oczu wynikają,

Ciężkie wzdychania wkoło wiatry zagrzewają.

Prosi cały dzień smutna, nie da mu spać w nocy,

Aby zwlókł bitwę, aby nie ufał tak mocy.

Ten tuli jej lamenty, płacz z oczu ociera,

Choć sam od żalu już, już ledwie nie umiera.

38

Potem rzekł: »Najkochańsza żono moja, czemu

»Unosić się dopuszczasz żalowi przykremu?

»A z tak małej przyczyny, bo, by wojska wszytkie

»Francuskie z afryckiemi i murzyńskie brzydkie

»Swe chorągwie na moję szkodę rozwinęły,

»Prędzejby okrutną śmierć, niż zwycięstwo wzięły.

»Znać, że mię lekce ważysz, znać, że nie miłujesz,

»Gdy taką o me zdrowie bojaźń pokazujesz.

39

»Wspomni sobie, jakom ja silny pułk przełomił

»Z wojska twojego mężów, gdym przedniejszych gromił

»Bez szable, bez koncerza, jedną sztuką kija;

»A przecię niejednemu z twoich spadła szyja,

»Strącona oraz z głową, na ziemi została

»I piasek krwawy, zęby ścinając, kąsała.

»Przyzna Gradas, choć go wstyd, że beł więźniem mojem:

»Będzie i Rugier, z męstwem choć wylata swojem.

40

»Przyzna Gradas, chociaby nie chciał, bo wie o tem

»Izoler, któryć wszytkę powie prawdę o tem;

»Więc i Sakrypant przy niem z Cyrkas zawołany,

»Gryfon sławny, jego brat, Akwilant nazwany,

»I inszych sto i więcej, co do zamku mego

»Z Gradasem wespół wzięci byli dnia jednego.

»Tychem ja zaś z wrodzonej zarazem ludzkości

»Wypuścił i zażywać pozwolił wolności.

41

»I jeszcze się dotychczas oni zdumiewają,

»Gdy wielką moc i męstwo moje wspominają,

»Więtszą, niż wszystkie pułki Maurów nagich miały

»I rot francuskich, które wkoło naszych stały.

»A teraz młodzik Rugier miałby mi być srogi,

»Co w potrzebach nieraz brał swe na pomoc nogi,

»Zwłaszcza gdy szabla wisi u boku mojego,

»Upominek niekiedy Hektora zacnego?

42

»Ale czemużeś przedtem znaków mej dużości[1693]

»Nie widziała, nim twojej dostałem miłości?

»Bez chyby tak się być moc moja dziwna zdała,

»Iżby śmierć Rugierowę i w ten czas widziała.

»Otrzyż te łzy dla Boga, żono moja wdzięczna,

»Nie wnoś nieszczęścia jemi, bądź o mię bezpieczna,

»A wiedz pewnie, iż bić się każe mi uczciwe,

»Nie orzeł malowany, nie gniewy, krwie chciwe«.

43

Tak rzekł i już powolej ognie w niem znikają

Ostrych zapalczywości i jady ustają;

Bo najsmutniejsza dziewka nie tylko surowe

Serce, lecz słupy wzrusza płaczem marmurowe

Płaczem, który po twarzy dziwnie pięknej leci

I oczy najweselsze ćmiąc, policzki szpeci.

Już skłonniejszem do zgody, już jest nie od tego

Jednać się, jeśli wola będzie króla jego.

44

I uczyniłby to beł, ale Rugier śmiały

Jak się prędko jutrzenki złotej ukazały

Najaśniejsze promienie, z łoża swego wstaje,

Zbroję wdziewa i jawnie zarazem znać daje,

Iż samem jest uczynkiem pokazać gotowy,

Że orzeł biały jego, nie próżnemi słowy.

Nie chce odkładać dalej, czeka uzbrojony

Na placu i trąbi w róg, złotem oprawiony.

45

Zarazem, jako pyszny król dźwięk rogu tego

Usłyszał, mówi, iż to wyzywają jego;

Gore gniewem, z pościeli rączo się porywa,

Krzyczy zbroje, chęć bitwy serce grzeje żywa.

I tak straszną twarz zaraz, srogi, ukazuje,

Iż sama Doralika już nie przystępuje

Ku niemu ani słowa rzec śmie namniejszego

O zgodzie i aby chciał przymierza pierwszego[1694].

46

Nie czeka giermków, sam się ubiera, ochoczy,

I płomień z oczu srogi ledwie nie wyskoczy.

Potem wsiada na konia co najdzielniejszego,

Na konia, co przedtem beł Orlanda mężnego,

I bieży jak najprędzej na plac naznaczony,

Aby przez szablę skończył o herb spórki[1695] ony.

Tamże zarazem i król z swem dworem przychodzi,

Szczęścia znowu probuje, porównać ich godzi.

47

Próżno, bo ci na głowy hełmy biorą swoje

Najświetniejsze i drzewa w tok kładą oboje;

Trąba brzmi, twarzy z strachu patrzącem blednieją,

Umilkli wszyscy, słowa przemówić nie śmieją.

I z tej i z owej strony, zwarwszy ostrogami,

Mężnych koni probują, siedząc na nich sami.

Potem z tak wielkiem pędem skoczyli do siebie,

Iż się ziemia trząść zdała, pioruny bić w niebie.

48

Stąd i zowąd widziałbyś tam orła białego,

Co przez powietrze nosi Jowisza samego,

Jaki więc w Tesaliej najmężniejszy lata,

A białością starzyznę w swych piórach przeplata.

Jako ten i jako ów mąż jest doświadczony,

Ukazuje pomniejszy maszt, w toku niesiony,

Lecz więcej, z uderzenia gdy w się nasroższego

Są niewzruszeni, jak dąb od wichru wściekłego.

49

Trzaski aż pod obłoki wysokie leciały —

Turpinowe mi pisma szczerze powiadały —

A znać trzy albo cztery nazad zapalone

Spadły, bo sfery ogniów przeszły wywyszszone.

Potem bohatyrowie szabel dobywają

Naostrszych[1696], jak piorunów, gdy z błyskiem spadają,

I na napierwszem starciu oba jednem razem

W twarz się ugodzą twardem, gniewliwi, żelazem.

50

W twarz się zaraz ugodzą na pierwszem potkaniu;

Ale to w najpilniejszem zaś mają staraniu,

Aby koni, na których siedzą, nie ranili,

Bo ci przyczyną wojny namniejszą nie byli.

Od dawniejszych rycerzów zwyczaj taki wzięli,

Nie spólnie umówiony przed tą bitwą mieli,

Którzy za jakiś to wstyd mieli naganiony,

Gdy beł koń od którego w potrzebie raniony.

51

Tak ciężkie po szyszakach jasnych razy dają,

Iż ledwie, choć dwoisty blach w nich, wydołają;

Nie gęściej z czarnej chmury grad pada zuchwały,

Kiedy z liściem[1697], z gałęziem[1698] owoc niedojrzały

Tłucze; już on nadzieje żniwa odejmuje,

Najsmutniejszem oraczom strach serca przejmuje.

Wiecie, jak z Balizardą siecze Duryndana,

A cóż, gdy w rękach dużych[1699] jest mocnego pana!

52

Lecz jeszcze uderzenia żaden z nich srogiego

Nie wziął: ma pilne oko jeden na drugiego.

Potem pierwszy Mandrykard raz tak ciężki daje

Rugierowi, bez dusze iż jakby zostaje.

Bierze Rugier raz ciężki, niewypowiedziany,

Co paiż[1700], blachą trzykroć hartowną odziany,

Rozwaliwszy, zbroję wskróś potężną przebiega

I ciała najduższego po wierzchu dosięga.

53

Przykry raz, z którego szły skry aż pod obłoki,

To sprawił, iż zimny mróz patrzących za boki

Ująwszy, pożałować Rugiera dobrego

Przymuszał, gdy mniemali już być zabitego.

Bo kiedyby fortuna tak mu chętna była,

Jak ci, co ich tam miłość jego zgromadziła,

Dawno on Mandrykarda pożyłby hardego,

Uciąwszy bez rozlania krwie swej szyję jego.

54

Anioł bez chyby, anioł z nieba wysokiego

Ratował bohatyra w ten czas serdecznego,

Który straszliwszy potem, niż kiedy, na świecie,

Najmocniejsze powtarza raz po raz swe cięcie,

Spuszcza swą Balizardę, gniewem zapalony,

Na szyszak Mandrykardów mocny, doświadczony,

I znowu ją podnosi wzgórę w ocemgnieniu

Po onem niesłychanem, dużem[1701] uderzeniu.

55

By była szabla nie w sam kraj hełmu trafiła,

Bez chyby z głowąby go na pół rozdzieliła.

Przecię i tak Mandrykard z uderzenia tego

Puszcza z rąk wodze[1702], a mgłą zaćmił się wzrok jego.

I już trzykroć, jak wolno biegał koń puszczony —

Mało na ziemię nie spadł z niego, pochylony —

Koń Bryljador, co jeszcze dotychczas żałuje,

Iż inszego na grzbiecie swojem jeźca czuje.

56

Nie srożej wąż zdeptany troistem migoce

Żądłem albo lew ranny paszczeką[1703] skrzypoce[1704],

Jako Tatarzyn zjadły, gdy po wziętem razie

Otrzeźwiawszy, krew własną ujrzał na żelazie.

A im barziej z furyą gniewu mu przybywa,

Tem na więtszą i siłę i moc się zdobywa.

Zwarł konia ostrogami i szablą dobytą

W głowę chce ciąć Rugiera, szyszakiem nakrytą.

57

Chce ciąć zaraz w sam hełmu środek, jako mierzył.

Zląkł się król, gdy to ujrzał, bo tuszył i wierzył,

Iż najduższy raz głowę przepędzi z piersiami.

Lecz bystremi Rugier to postrzega oczami

I wprzód, nim spada z góry Duryndana jego,

Żartko nań sztychem miecza uderzył ostrego,

A uczyniwszy i tarcz i zbroję dziurawą,

Wraził mu dziwnie prędko broń pod pachę prawą.

58

I znowu Balizardę rączo podejmuje,

A za tą krew strumieniem z rany wyskakuje,

Która moc Mandrykarda zwątliwszy dużego,

Sprawiła, iż śmiertelny nie beł on raz jego,

Chocia jem Rugierowi wzrok i słuch tak myli,

Że ten, zapomniawszy się, kark na siodło chyli;

I by beł hełmu nie miał nad podziw twardszego,

Ostatni pewnie on dzień bełby życia jego.

59

Poprawuje się Rugier i na koniu swojem

Skoczywszy, Tatarzyna uderzeniem trojem

W bok prawy, do wściekłości przywodząc, przemaga.

Mało najwyborniejsza stal z miedzią pomaga,

Sztuki przedniego blachu lecą, gdzie zawadzi,

Tarcz, siedmioraką łuszczką spięta, nic nie wadzi,

Bo tak skutecznie jest broń sczarowana jego,

Iż zbroja liściem[1705] się zda Hektora mężnego.

60

Tak wiele kruszy zbroje, jak szabla zajęła:

Krew z boku tatarskiego potokiem lunęła,

Który niebo przeklina z jadu ostatniego,

Burzy się na kształt morza nieuśmierzonego;

Potem rzuca na ziemię paiż[1706], naznaczoną

Orłem, aby tak mocą robiąc zgromadzoną,

Straszniejszy beł i męstwem zjednoczonem sobie

Pomagał, Duryndanę wziąwszy w ręce obie.

61

Krzyknie Rugier: »Już teraz jawnie pokazujesz,

»Iż się niegodnem herbu tak zacnego czujesz,

»Cisnąwszy go od siebie, chocia mało cięży:

»Sam bądź świadkiem, iż tobie więcej nie należy!«

To mówiąc, z jaką z góry przypada srogością

Duryndana, postrzegłszy, z zwyczajną chyżością

Gdy konia w bok wodzami kieruje swojego,

Unika i nie bierze cięcia śmiertelnego.

62

Lecz przecię nie tak cale spełznąć mógł razowi[1707],

Aby się nie nawinął na koniec mieczowi,

Który z przodu szyszaka przepadł rozciętego

Do siodła, we dwa rzędy blachą okutego,

A potem w namocniejszych nakolankach nity

I trzykroć jedwabiami rwąc ubiór przeszyty,

W samo kolano ranę niebezpieczną daje,

Z której nierychło z łóżka dobry Rugier wstaje.

63

Już dwiema strumieniami krwią zbroja spływała

U obu, a rozeznać jeszcze nie umiała

Żywa dusza, kto wygrał, kto lepszy beł w onem

Pojedynku, o orła białego wznieconem.

Aż namężniejszy Rugier z szablą doświadczoną

Bitwę, co do tych jeszcze czas była zwątpioną,

Pokazuje, iż wygrał, gdy tam broń obraca,

Gdzie tarcz nie zasłoniła, i w bok go namaca.

64

Na dłoń z boku przez zbroję szabla wylatuje

I drogę, kędy serce mieszka, wnet najduje;

Ten srogiem uderzeniem w miejsce złe trafiony,

Jeno co z Bryljadora nie spadnie zemdlony.

Zapomina, przegrawszy, i herbu swojego

I miecza, co się kochał w niem, Gradasowego;

Barziej go trapi, żywot iż traci jedyny

W szczętych uparcie zwadach z tak lekkiej przyczyny.

65

Bez pomsty jednak nędznik znacznej nie umiera;

Bo w ten właśnie czas, gdy mu bok Rugier otwiera,

Chyżo mieczem świsnąwszy, twarz dzielić chce jego,

Którą widać z szyszaka, przedtem rozciętego.

Ale gniew nie tak waży siły umniejszonej,

Więc pierwszą moc swą szablą broni wyniesionej

Zraża Rugier, nie widząc, iż ten z drugiej strony

Już ją spuszcza na szyszak jego ustalony.

66

Trafia weń ostatni raz jak najcięższem razem,

Gdzie kolco[1708] dosyć miąższem skręcone żelazem,

I skofią[1709] odcina z stali najprzedniejszej.

Nie może Duryndanie hełm najpotężniejszy

Wytrzymać, pozwala jej, a ta na dwa palce

W głąb łeb przesiekszy, czyni z kości w niem kawalce

Leci z konia i zdrowia małe ma nadzieje

Rugier, a krew z haniebnej rany rzeką leje.

67

Pierwszy Rugier na ziemię z konia spadł swojego,

Później mu towarzystwa dopomógł onego

Tatarzyn; zaczem wszyscy snadno rozumieli,

Iż Mandrykarda witać za zwyciężcę mieli.

Z któremi Doralika jest tego mniemania;

Łzy utarszy, przystąpić już chce do witania,

Dziękując Bogu, ręce ku niebu podnosi,

Że taki koniec bitwa straszliwa odnosi.

68

Ale gdy się jawnemi znaki pokazuje,

Kto tchnie żywy, a kto zaś bez dusze nie czuje,

Różne ochoty w różnych wnet sercach powstają:

Ci żal w radość, ci śmiechy w płacze obracają.

Sam król bieży na on plac z pany przedniejszemi

Do Rugiera, co mały czas leżąc na ziemi,

Z trudnością się podnosić począł, i wielkiego

Obłapiwszy rycerza, rany wiąże jego.

69

Co żywo się weseli i życzy onego

Zwycięstwa, z pojedynku które tak strasznego

Odniósł; wrzaski wysokich obłoków siągają,

Dobrą myśl[1710], co jest w sercu, usty oświadczają.

Sam Gradas, choć go chwali, chocia mu winszuje,

Choć w powierzchownej twarzy radość pokazuje,

Zazdrością się poniekąd męczy, iż los srogi

Zabronił mu i nie dał tej do sławy drogi.

70

Co powiem o weselu, co i o radości,

Którą Agramant z wielkiej ku niemu miłości

Pokazuje? A nie dziw, bo gdy afryckiego

Króla potomstwo zeszło, on na miejscu jego

Rugiera tak szanował, iż chorągwi swoich

Bez niego wnieść nie kazał do państw, Karle, twoich

I sam z żyznej Afryki ruszyć nie chciał stopy,

Ażby się Rugier wybrał i szedł z niem w też tropy.

71

Ale nie tylko z niem się towarzystwo jego

Z wygranej bitwy cieszy, lecz wszystka do tego

Biała płeć, co z Afryki, z Hiszpaniej były,

Zaraz życzliwość swoję ku niemu skłoniły;

I sama Doralika, choć łzami zlewała

Martwe małżonka ciało, teżby oświadczała

Chęć swoję, ale wstydu najmocniejsze wodze[1711]

Zatrzymawają nędzną i hamują srodze.

72

Bo taka ludzkość jego z obyczajmi była,

Tak z męskiej twarzy wdzięczność powabna świeciła,

Więc przymioty rozkoszne, kształt stanu[1712] ładnego,

Iż do podziwowania porywał każdego.

Zaczem i ona snadno z tej niestateczności,

Co przedtem słyszeliście o niej, do miłości

Jego nachylała się, chcąc, by znowu miała,

Komuby serca i swych tajemnic zwierzała.

73

Prawda to, iż póki beł jej Mandrykard żywy,

Płomień miłości gasić miała gdzie teskliwy;

Lecz teraz co ma czynić, gdy leży zabity

I miecz wziął mu na wieki czerstwość jadowity?

Starać się o takiego męża jej przychodzi,

Co się kochać w niej będzie i co jej wygodzi.

Tem czasem cyrulicy wszyscy powiadają,

Iż Rugiera uzdrowić niezadługo mają.

74

Którego w swoje bierze Agramant namioty,

We dnie i w nocy cieszy, dodaje ochoty;

Sam barwierzów, by go w skok leczyli, pilnuje,

Mandrykardowę nad niem zbroję rozkazuje

Zawiesić i tarcz, orłem białem naznaczoną,

Którą on krwią uczynił tatarską skropioną,

Więc i inszy rynsztunek oprócz Duryndany,

Bo tę z chęcią królowi daje z Serykany.

75

Wszystkę przy namocniejszej korzyść bierze zbroi

I konia, co niezmiernej dla cnót sumy stoi[1713],

Konia, którego Orland, w las wszedszy zgęściony,

Porzucił, gdy z rozumu już beł obnażony.

Lecz tego Rugier zaraz królowi daruje,

Bo, iż miał być w kochaniu wielkiem, upatruje.

Ale tu koniec o tem; zaś szczere miłości

Bradamanty napiszę i dziewcze żałości.

76

Serdeczny zapał teraz powiedzieć chcę, który

Żarł dziewkę, gdy Hipalka czas czekała spory,

Żarł tak długo, aż ona wraca się i wieści

Powiada, jak Rodomont lekce płacz niewieści

Poważywszy, wydarł jej na drodze Frontyna,

Chcąc tem uparcie zelżyć Gallacyej syna,

Więc jako go z jej bracią przy źrzódle najduje,

I miejsce, gdzie jej konia wzięto, ukazuje.

77

I jako z niem pospołu dzień cały jechała,

Chcąc, aby Sarracena zbójcę ukazała,

Co się ważył dziewczynie mdłej konia dzielnego

Wziąć gwałtem, gdy go wiodła umyślnie do niego;

Jako się zaś minęli, goniąc go na drodze,

Jak się o to frasował i gryzł Rugier srodze

I co mu za przyczyna pośpieszyć nie dała

Do Montalby z nią wespół, szczerze powiadała.

78

Odnosi i sekretne słowa, jej zlecone,

Daje drugie na piśmie, karcie powierzone.

Bradamanta list bierze rękami smutnemi

I oczyma nań patrzy, łzami zalanemi;

Czyta, a im zatłumić barziej usiłuje

Pożar w sercu, tem więtszy coraz się zajmuje.

Pała gniewem, małą ma nadzieję miłości,

Pełna bojaźni, pełna różnych wątpliwości.

79

Bo przez ten czas Rugiera czekała samego,

Nie listu, który musi wziąć na miejscu jego;

Twarzą nażałościwszą nieba wyjaśnione

Smutna dziewka zarazem czyni zachmurzone.

List do serca przyciska i po tysiąc razy

Całuje, na Rugiera choć ma swe urazy,

A iż go ogniem tesknic wnętrznych nie spaliła,

Łzy bronią, które z oczu obficie cedziła.

80

Po sześć, siedmkroć kartę przewraca i czyta

I o kochanku swojem ustawicznie pyta;

Rozkazuje Hipalce, aby powiedała

Poselstwo znowu, które w swem zleceniu miała.

Wzdycha ciężko i żalu uspokoić swego

Nie chce, póki Rugiera nie ujrzy samego.

Hipalka serce smutki pociechami bawi,

Przysięga, w krótkiem czasie iż się do niej stawi.

81

W piętnaście dni nawięcej miał Rugier nawiedzić

Do Montalby lub jeszcze i ten czas uprzedzić;

Tak upewnił i tak chciał, aby powiedała,

Gdy się do Bradamanty Hipalka wracała.

Ale tej przygody tkwią w oczach nieszczęśliwe,

Wie, iż na każdem miejscu strzały nieleniwe

Na ludzki naród zwykły wysyłać i onych

Naczęściej zażywają w wojnach ukrwawionych.

82

»Niestetyż — mówi — tak to upór głupi w tobie:

»Tych czcisz, którzy krew twą lać za cześć kładą sobie;

»Tem zaś boleści dajesz śmiertelnej przyczyny,

»Co w ich oczach wdzięczniejszy nie jest nad cię iny.

»Kogobyś miał miłować, Rugierze kochany,

»Temu przykre zadajesz swą niełaską rany;

»A na jawną nieprzyjaźń kto zarobił tobie,

»Szanujesz go, służysz mu, czcisz, poważasz sobie.

83

»Wiesz bez chyby, wiesz dobrze, bo i same skały

»Na tak okrutny patrząc uczynek, wzdychały,

»Iż Trojan zabił ojca umyślnie twojego,

»Trojan, co dla potomka ważysz zdrowie jego.

»Takaż to pomsta być ma, którą ty krwi swojej

»Koniecznie masz uczynić z powinności twojej!

»Taka mojej zapłata serdecznej miłości,

»Iż wytchnąć ducha muszę, nędzna, z biednych kości?«

84

Tak mówiąc Bradamanta, jak do obecnego

Rugiera, kropi łzami twarz płaczu gorzkiego.

Hipalka żal uśmierza, tesknice rozwodzi,

Stokroć w jednej godzinie cieszyć ją przychodzi;

Z klątwami rozmajtemi przysięga jej śmiało,

Iż wiarę z obietnicą strzyma Rugier cało,

Tylko ona ma czekać dnia pomienionego

Cierpliwie, z serca bojaźń wypędziwszy swego.

85

Nadzieja, która w piersiach miłością zranionych

Mieszkać zwykła, źrzenice dwie oczu zaćmionych

Rozwesela poniekąd i troski hamuje

W Bradamancie, Hipalka gdy jej ukazuje,

Iż niesłusznie Rugiera przed czasem takiemi

Lży słowy, wiatr skargami stanowiąc próżnemi.

»Nie dotrzyma-li wiary po terminie swojej,

»Już on niełaski w ten czas będzie godzien twojej«.

86

Tak mówi sługa wierna, a nie myśli o tem,

Iż Rugier, przerażony niemniejszem kłopotem,

Przysięgę złamać musi i przerwać ustawy,

Kiedy tak niefortuna, los chce niełaskawy.

Na łóżku w ciemnem miejscu, tesknic pełen, leży,

Gdzie sam nędznik nie może, tam myśl prędka bieży:

Miedzy śmiercią i zdrowiem na poły wątpliwy,

Swej Bradamanty stawia w oczach obraz żywy.

87

Ta zaś, miłością zjęta, gdy darmo czekała

Dni kilka, które dosyć pilno rachowała,

Gryzie się, inszej znowu iż niema nowiny,

Różne w myślach niepewnych roją się przyczyny.

Bo choć to od Hipalki i od rodzonego

Słyszy często o wiernej Rugiera swojego

Miłości przeciw sobie, przecię ją trapiła

Jedna rzecz, co się w głowę świeżo jej wlepiła.

88

Marfizy męstwo, ludzkość i śliczną urodę

Swoje nieszczęście, swoję rozumie być szkodę.

Bo iż z Rugierem wespół do króla jechała,

Aby obleżonego w trwogach ratowała,

Chwali z tem przedsięwzięciem zamysły wspaniałe,

Ale jej źle coś wróży serce ociężałe:

Boi się godnej siebie cnotą kompaniej,

Tusząc, iż do żałości da przyczynę czyjej.

89

»Jeśli jest tak nadobna, jako powiadają —

»Myśli sobie — ci, co ją i jej gładkość znają,

»Nie będzie dziw, że Rugier wesoły i młody

»Zakocha[1714], więźniem kształtnej zostawszy urody.

»Ale zaż mej zapomnieć niewdzięcznik miłości,

»Zaż takiej nabawić mię będzie chciał żałości?«

Tak myśląc ustawicznie, bladła i wzdychała,

Dnia, którego się stawić obiecał, czekała.

90

Czeka najutrapieńsza dziewka i trwa w błędzie,

Aż tem czasem na Jasną Rynald Górę wjedzie,

Rynald, co wszystkę bracią przechodzi dzielnością,

Nie pierworodztwa, nie lat dojrzałych zacnością,

Rynald, co męstwa swego sławnemi dziełami

Świeci, jak złote w pół dnia słońce promieniami.

Już dziewięć bił, do zamku gdy wjechał swojego,

A z czeladzi chłopczyka miał tylko jednego.

91

Jego przyjazdu własna ta przyczyna była:

Wieść rącza nowiny mu przykre oznajmiła,

Gdy z Brawy[1715] do Paryża powracał wielkiego,

Na ślad chcąc Angeliki paść i brata swego,

Z Malagizem Wiwian iż w łykach zostali,

Które jem Maganzowie chytrze zgotowali;

On, aby ich co prędzej z więzienia wybawił,

Na Jasną Górę przeto biegł i swem się stawił.

92

Matkę, żonę i dzieci obłapia, całuje,

Od których inakszych się wieści dowiaduje,

Jak z Rugierem Marfiza, jednaką dzielnością

Sławna para, pobili zdrajców i wolnością

Dwu braci, puściwszy ich z oków, darowali

I w dalszy czas do posług chęć ofiarowali.

Dziwuje się, widząc ją, Rynald tej ludzkości,

Serce mu ogniem pała nowotnej miłości.

93

I z rodziną ma różne uciechy kochaną;

Tak więc, gdy przez długi czas ujrzy opłakaną

Matkę najświegotliwsze jaskółczę, a ona,

Miłością przyrodzoną dziwnie zniewolona,

Pokarmy w pyszczku niesie, któremi zgłodniałe

I odżywia i cieszy oraz ptaszę małe.

Ale iż one dwa dni zdadzą się mu rokiem,

Znowu chce jak najrętszem stamtąd wybiedz krokiem.

94

Ryciardota, Alarda bierze, Ryciardyna

W drogę i kęs starszego z niemi Gwyciardyna[1716];

Malagiz też, Wiwian tak ochoczy byli:

W domu jeszcze swe zbroje na grzbiety włożyli.

Umyślnie Bradamanta przy matce została:

Tkwi jej w głowie czas, co go teskliwa czekała,

Braciej się wymówiwszy, iż dla zdrowia złego

Nie może towarzystwa dopomódz lubego.

95

I prawdę ona mówi, bo tak chora była,

Iż ledwie wątłą głowę we mdłościach trzeźwiła;

Ale miłość przyczyną zdrowia jest słabego,

Nie febry, nie gorączka, nie co przeciwnego.

Potem wyjeżdża Rynald z Montalba swojego

Z kwiatem młodzi przedniejszych, domostwa zacnego. —

Jako przybeł pod Paryż i jako zarazem

Daje pomoc Karłowi, powiem drugiem razem.

Koniec pieśni trzydziestej.

XXXI. Pieśń trzydziesta pierwsza

Argument

W surowem pojedynku Rynald się probuje

Z Gwidonem, po którem go za brata przymuje;

A potem puściwszy się wciąż ku Paryżowi,

Rozgromił wojska z bracią swą Agramantowi.

Orlanda Brandymarte szukając głupiego,

Bój z Rodomontem zwodzi w pół mostu wązkiego.

Rynald o konia wyzwał króla z Serykany

I z niem plac bitwie znaczy u jednej fontany.

Allegorye

W tej trzydziestej pierwszej pieśni przez piękną Fiordylizę, która wiedząc, jako serdecznie mąż jej Brandymart miłował Orlanda, namawia go na drogę; przez Brandymarta zaś, który zaraz jedzie i tak wiele niebezpieczeństw, aby go nalazł, podymuje, daje się przykład doskonałej przyjaźni. Przez Rynalda, co tak ludzko usprawiedliwia się Gradasowi i nie dopuszcza żadnemu z swoich czynić mu despektu namniejszego, chcąc sam dla Bajarda znowu z niem pojedynek czynić, ukazuje się, jako wielkie osoby raczej się na uczciwe, aniżeli pożytek, oglądać mają; bo nie dla czego inszego zową się wspaniałemi i zacnemi, jeno, aby wszystkie poważne sprawy ich na oku wszystkiego świata przez ich żywot cały były.

1. Skład pierwszy

Nad serce, gdy miłością ujęte prawdziwą,

Szczere oświadcza chęci z przyjaźnią życzliwą,

Co lepszego i co jest błogosławieńszego?

Inszy stan nie porówna z rozkoszami jego,

Kiedyby jędza, co ją złość ludzka wywiodła

Z przepaści, serc i myśli wspaniałych nie bodła,

Jędza brzydka, szkaradna, pełna opacznego

Mniemania, co ustawy rwie związku świętego.

2

Bo choć to gorzką żółcią zapały serdeczne

Zowiemy, choć słodkości są ich mniej bezpieczne,

Wszystko człowiek znieść może, statkiem umocniony,

Aż w doskonałość samę będzie zaprawiony.

Cierpieć, trwać, służyć, czekać — takie ukazuje

Nagrody zrazu miłość, gdy swoich probuje:

Smaczniejsza woda zda się słońcem ugrzanemu

I pokój wdzięczniejszy jest wojną strudzonemu.

3

A iż nasze nie widzą oczy czasem tego,

W czem serce kochać[1717] każe i co własne jego,

Nie już to jest śmiertelna: milej więc witamy

Przyjaciela, w tesknicach kiedy nań czekamy.

Ani to nam ostatniej rodzić może szkody,

Choć dawno służym, gdy jest nadzieja nagrody,

Nadzieja, co najwiętsze utrapienie słodzi

I myśl z trosk ustawicznych rozmajcie wywodzi.

4

Gniew, wzdychania, łzy, odmów próżnych groźne słowa,

Gdy je stateczność męska wytrzymać gotowa,

Przydzie ten dzień, przykrości iż straciwszy swoje,

Odmienią się w najsłodsze lubych zabaw zdroje.

Ale jeśli zaraza piekielna swojemi

Napuszy serca nasze jady śmiertelnemi,

Już podejrzana miłość prawdziwa zostaje,

Skąd nienawiść do pomsty tysiąc przyczyn daje.

5

To jest najsroższa rana w sercu rozpalonem,

Której ani olejkiem kosztownie sprawionem

Ani plastrami zleczyć będziesz mógł drogiemi,

Babiem szeptaniem, gusły czarnoksiężniczemi;

Nie pomoże naukami Zoroaster swemi,

Co z piekłem kołowroty władnie niebieskiemi,

Rana najokrutniejsza, której ból tak dusi,

Iż zdesperowawszy, dać garło człowiek musi,

6

Nieuleczona rana, co nasze wnętrzności

Wskróś przeniknąwszy, przykrej nabawia żałości,

Niemniej przez pewne, jako wątpliwe, mniemania

Do ostatniego wiedzie jednako skonania;

Rana ciężka, co rozum ćmi nasz i mądrości,

W gniew ostry odmieniając najsłodsze miłości:

Przeklęte podejrzenie! tyś wszystkie nadzieje

Zgasiło w Bradamancie, skąd w niej jad gniew grzeje.

7

Nie dlatego, iż owe nowiny słyszała,

Które brat i Hipalka świeżo powiedała;

Ale skąd inąd wieści wziąwszy mniej prawdziwe,

Zarazem ognie gniewów nieci w sercu żywe,

Pała chciwością pomsty, daremnem kłopotem

Zjęta dziewka, o czem zaś usłyszycie potem.

Teraz napiszę, co się z Rynaldem dziać będzie,

Który pod Paryż z bracią jak najśpieszniej jedzie.

8

Potkał, ledwie godzina do wieczora była,

Rycerza, którego tarcz czarna zasłoniła;

Więc i w czarną dołomę[1718] zwierzchnią beł ubrany,

A poprzek ją kraj zdobił, biało przeszywany.

Ten zaraz Ryciardyna ujrzawszy pierwszego,

Wyzywa do potkania z kopią srogiego;

Z takiego się igrzyska nie wymawia drugi

I drzewo swe gotuje do jego usługi.

9

Skoczą żartko do siebie, słowa najmniejszego

Nie mówiąc więcej; Rynald zaś z boku prawego

Zastanawia się w miejscu i patrza na one

Potkania, z czyją będą fortuną skończone.

»Zaraz, zaraz na ziemi rozciągnę ja tego —

Ryciard myśli — jeśli moc i siebie samego

»Znam dobrze«. Ale szczęście zamysłom zuchwałem

I skutek odpowiada opak słowom śmiałem.

10

Bo go w podbródek drzewem, jak w pół twarzy mierzył,

Tak potężnie bohatyr postronny uderzył,

Iż dalej na kopij dwie od konia własnego

Zostawuje na ziemi twardej leżącego.

Alardyn zelżywości tej mścić się gotuje,

Lecz zaraz w kompaniej z bratem się najduje:

Ogłuszony spadł, siodło wypróżniwszy swoje,

Raz najtęższy rozczepił tarcz jego na dwoje.

11

Kładzie po nich Gwiciardyn w tok kopią duży,

Widząc, iż Mawors[1719] braciej i szczęście nie służy,

Choć Rynald krzyczy, woła: »Zostań: mnie należy

»Trzecie potkanie«. Ale ten wciąż przecię bieży

I składa zapalczywy swe drzewo straszliwe,

Aby nasycił gniewy, prętkiej pomsty chciwe.

Cóż potem: w ocemgnieniu leci z konia swego,

W pół właśnie od rycerza trafiony cudzego.

12

Wiwian i Malagiz spórkę[1720] z sobą wiedli,

Kto z nich wprzód miał poskoczyć, gdy na konie wsiedli.

Ale ich namężniejszy prędko Rynald godzi,

Mówiąc, iż »omieszkanie namniejsze tu szkodzi;

»Bo i do Paryża biedz jak najprędzej trzeba

»I tego, ktokolwiek jest, nie pobiją z nieba

»Pioruny; mnie tu potkać przydzie się samemu

»I wstręt bohatyrowi dać tak potężnemu«.

13

To rzekszy, prosto konia obraca ku niemu;

Nie leniwszy jest drugi: wypuszcza swojemu.

Uderzą w się srogiemi okrutnie drzewami

Tak, jako wymierzyli, jako chcieli sami.

Moc obu niewymowna z konia spaść nie dała

Żadnemu, w swej potędze siła zostawała;

Kopie się do gałek, jak śklane, skruszyły,

A samem pyszne czoła ani się ruszyły.

14

Najcięższe uderzenie, raz gwałtownie srogi

Upaść konie przymusił, jak jem podciął nogi.

Bryljador przecię z miejsca zaraz się porywa,

Lecz drugi wstać nie myśli: leży, odpoczywa;

Bo prócz tego, łopatki iż wytrącił sobie,

Złamał w najtęższem starciu i goleni obie.

A ten widząc, iż zdycha koń jego na ziemi,

Nogami z siodła swego wyskoczył rączemi.

15

I do Rynalda mocnem głosem rzekł dobrego,

Który z ręką bezbronną wracał się do niego:

»Konia, rycerzu dobry, co z twojej padł ręki,

»Prawa żołnierskie mścić się każą mi przez dzięki[1721]:

»W kochaniu u mnie zawsze beł, wielcem go ważył,

»Siła trudności, siła dla niegom ja zażył.

»Ty wiedząc to, zarazem gotuj się do boju,

»Bo pewnie nie będziesz miał, ani myśl, pokoju«.

16

Uśmiechnąwszy się Rynald, rzekł: »Jeśli dla swego

»Konia w szrankach się widzieć chcesz Marsa krwawego,

»Mniejsza to: inszy zaraz będzie dany tobie,

»Którego dla cnót wielkich ważę ja też sobie«.

Opowiada mu drugi: »Próżne słowa twoje:

»Zrozumieć ponno nie chcesz, czego pragną moje

»Żądania; jaśniejszemi więc ukażęć słowy,

»Czemu chcę pojedynek z tobą mieć surowy.

17

»W ustawach jużbym zbłądził nie lekko żołnierskich,

»Gdybym cię jeszcze w sztukach nie doznał szermierskich,

»Nie wiedząc, jeśli z ręku twych miecz wyostrzony

»Umie tak srogi raz dać, jako grot stalony.

»Zsiadajże, nie mieszkając, zsiadaj z konia tego,

»A dobywaj go zaraz od boku twojego.

»Nie wątp nic: pierwszej tobie ustąpię ja chwały,

»Tylko chcę widzieć, z bronią jakoś też jest śmiały«.

18

Syn Amonów wspaniałem słowom się dziwuje

I bić się nieodwłocznie pieszo obiecuje,

Mówiąc: »Abyś nie wątpił o śmiałości mojej,

»Na stronę każę iść wprzód kompaniej swojej

»I nie zostawię, jeno sługę tu jednego,

»Co konia będzie trzymał opodal mojego«.

Potem na bracią kinie, aby ujechali

I w ćwierci mile dobrej na drodze czekali.

19

Ludzkość ta, co się męstwu równała dobremu,

Zaleciła Rynalda nad podziw drugiemu;

Widzi, iż z konia zsiadszy zarazem własnego,

Wodze do ręki sługi podaje swojego.

Szyszaka poprawuje, śmiertelnej dobywa

Szable, piersi najtwardszą paiżą[1722] zakrywa

I na kilka ku niemu kroków postępuje;

Gniew mu z twarzy, a płomień z oczu wyskakuje.

20

Srogą, zszedszy się wespół, bitwę zaczynają;

Moc, siłę, serce, dużość[1723] oba równą mają,

Której się mniej spodziewał jeden u drugiego,

Kiedy do pojedynku mieli iść strasznego.

Teraz zaś, jako równe swe męstwo poznali,

Sztukami i nauką sobie oba odpierali;

Wściekłe poniekąd jady z gniewem uśmierzają,

O zwycięstwo samem się baczeniem starają.

21

Głos najmocniejszych razów po różnej się stronie

Rozlega, raz w łeb trafią, a drugi raz w skronie;

Miąższe u zbroje jasnej już puszczają nity,

Przecina miecz żelazo twarde nieodbity.

Jeśli ten ostrą bronią, okiem nieścignioną,

Rany surowe czyni ręką wyćwiczoną,

Niemniej drugi naciera ani się hamuje,

Znaki śmiertelnych sztychów straszne zostawuje.

22

Na półtory godziny bitwa przykra trwała

I już noc wypędziwszy dzień, następowała,

Słońce zapadło jasne, a wieczorne zorze

Powoli w nieprzebrnione zakryły się morze:

A ci jeszcze dźwięk straszny mieczami czynili;

Hełmy posiekli, tarcze mocne zdziurawili;

Choć nie gniew ani żadne wzbudzają ich jady,

Ale najsłodsza sława do haniebnej zwady.

23

Patrzy Rynald i takie myśli ma sam w sobie,

Coby to beł za rycerz, którego w tej dobie

Trafunek jakiś zesłał, tak mocny i śmiały,

Bo mu się nieczłowiecze siły jego zdały.

Dziwuje się i jużby rad poprzestał wojny,

Pot z najniebezpieczniejszej pracej płynie hojny,

A choć nie trwoży sobą, ale powątpiwa

O zwycięstwie, co go chęć pragnie, sławy chciwa.

24

I bohatyr nieznany także z drugiej strony,

Nie wiedząc, aby to beł Rynald doświadczony,

Rynald, najmężniejszemi co dzieły podaje

Sławę domu swojego w różne świata kraje,

Rynald, we wszystkich sztukach rycerskich ćwiczony,

Jedyna swych ozdoba, jedyne obrony,

Chwali jego wspaniały umysł i przymioty,

Wysławia obyczaje, śmiałość, insze cnoty.

25

Aniby się już więcej chciał bić o swojego

Konia z niem, by o zmazę nie szło uczciwego;

Zabawa mu tak straszna namniej nie smakuje:

Skończenie krwawej sprawy początkiem miarkuje.

Mrok do tego, z czarnawej co wypadał nocy,

Krył dzielność, słońca godną, ich siły i mocy;

Rzadki raz, aby na wiatr nie szedł po próżnicy,

Szabel zaledwie dojrzeć swych mogą w prawicy.

26

Potym Rynald wyrwie się wprzód słowy takiemi,

Iż ich męstwo, cieniami zakryte nocnemi,

Gubi cześć i lepiejby trzykroć uczynili,

Gdyby do jutra krwawą spórkę[1724] odłożyli;

Tem czasem zaprasza go do namiotu swego,

Kędy i wczasu zażyć z niem może lepszego

I od jego przyjaciół będzie szanowany,

Aż ich do wszczętej bitwy wróci zaś świt rany.

27

Pozwala Rynaldowi bohatyr serdeczny,

Widząc zwłaszcza, iż będzie u niego bezpieczny.

Idą wespół, gdzie bracia z drugiemi czekali,

Aby do stanowiska z niemi pojechali.

Potem od giermka wziąwszy konia wybornego,

Rynald ludzki, co w wielkiej wadze beł u niego,

Zarazem rycerzowi daje nieznanemu,

Ofiarując i w dalszy czas chęć swoję jemu.

28

Z niewątpliwych podobieństw, z tak wielkiej ludzkości

Wzruszają się w rycerzu nieznanem wnętrzności;

Poczyna znać Rynalda, brata stryjecznego,

Bo z tej szedł krwie, co i on, Amona wielkiego.

Oczy, wielką miłością pijane, pałają

I łzy z nagłej radości ciepłe wynikają,

Tem barziej, jak usłyszał, iż Rynald mianował

Swe nie chcąc imię w ten czas, gdy się spać gotował.

29

Ale i wy rycerza chcecie ponno tego,

Poznać, z Rynaldem szczęścia co probował swego?

Nie zataję: Gwidon to, który z Sansonotem

Przez morze wielką z wielkiem uczynił kłopotem

Drogę; przy niem Marfiza była i z synami

Oliwiera. Jako już wspomniałem przed wami,

Pinabel poimawszy, zabronił mu tego,

Iż prędzej poznać nie mógł Rynalda mężnego.

30

Teraz, skoro przymuje to imię w swe uszy,

Że to brat jego luby, niewątpliwie tuszy,

Sławniejszy wódz nad sławne pod słońcem hetmany,

Którego w sercu obraz nosił wykowany.

O, jako on widzieć go pragnął dawno chciwie! —

Tak zwykł wzroku pożądać ślepy niecierpliwie —

A nie mogąc dłużej trwać, rzekł: »Bracie kochany,

»Czemu własną krew chcemy lać przez srogie rany?«

31

»Jam Gwidon; Konstancya zrodziła mnie memu

»Ojcu, gdzie wstręt brzeg czyni morzu Euksyńskiemu.

»Twójem brat, twój powinny i krwie jednej z tobą,

»Krwie, której ty jedyną sam jesteś ozdobą.

»Chęć i chciwość zawsze mię niezmierna do tego

»Prowadziła, abym cię oglądał zdrowego;

»Ale patrz niefortuny: gdym posługi moje

»Miał ci oddać, w okrutne wszedłem z tobą boje!

32

»Odpuść mi, odpuść, proszę, bo niewiadomości

»Grzechu nie są przyczyną i najwiętszych złości;

»Odpuść, a daj pokutę, którą ja gotowy

»Pełnić jestem, bym tylko zgładził grzech takowy.

»Nic mi zadać nie możesz nigdy tak przykrego,

»Abym z chęcią nie konał rozkazania twego«.

Na te skargi Rynald zaś odpowieda jemu,

Iż w tej mierze winę dać ma nieszczęściu złemu.

33

»Teraz dopiero wierzę, iżeś urodzony

»Z naszej krwie, kiedyś męstwem takiem ozdobiony,

»I świadectwa, upewniam, nie pragnę inszego

»Nad tę probę dzisiejszych sił i serca twego.

»Tak czyń, bracie, zawsze, tak sprawuj się, mój drogi;

»Te do sławy są słodkiej, te do nieba drogi.

»Nie urodzi gołębia śmiały orzeł ani

»Najserdeczniejszego lwa bojaźliwa łani«.

34

Tak mówiąc, Rynald wielkie serce zaprawuje

Do wielkich dzieł, prace mu rycerskie smakuje[1725].

On chciwie barzo słucha z przyrodzonej chęci

I złote słowa w żywej rysuje pamięci.

Potem go drugiej zaraz braciej ukazuje;

W tych serdecznej miłości ogień się zajmuje.

Patrzą mu pilno wszyscy w twarz i powiadają,

Ojcu podobniejszego iż nie oglądają.

35

Alardyn z Ryciardotem naprzód się do niego

Przystąpiwszy, w pół brata obłapiają swego;

Toż czyni z Wiwianem i Aldygier młody,

To Malagizy nad nich składniejszej urody.

Ale któż ich wzajemne miłości wypowie?

Tak się krwi swej radują ci bohaterowie,

Iż mu jako najwiętsze chęci oświadczali,

Tem barziej, im widzieć go mniej się spodziewali.

36

Ja rozumiem, że braciej wdzięczny przyjazd jego

Bez wątpliwości bełby czasu wszelakiego;

Ale dla teraźniejszej, co ją umyślili,

Potrzeby łagodniejszem wzrokiem nań patrzyli.

Nazajutrz, kiedy nowem jutrzenka promieniem

Błysnąwszy, mrok okropny wypędziła z cieniem,

Wsiada na konia Gwidon z bracią, powinnemi

I do samego jechać Paryża chce z niemi.

37

Jadą pospołu jeden dzień, jadą i drugi,

Oszukiwając drogę żartem i czas długi;

A gdy dziesięć mil tylko od Paryża byli,

Na brzegu u Sekwany z daleka zoczyli

Gryfona z Akwilantem, w zupełne ubranych

Zbroje, z tarczami, w hełmach dobrze hecowanych[1726].

Gryfon w bieli, u tego czarna suknia była;

Oliwierowi obu Gismonda zrodziła.

38

Z niemi nadobna dziewka cosi[1727] rozmawiała;

Twarz, jako najśliczniejszy alabaster, miała,

Szata ją z aksamitu przykryła białego,

U której listwa tkana ze złota szczerego;

Oko dziwnie wesołe chocia podawała,

Wzrok smutny, a jagody łzami polewała.

Tej jak prędko dojrzeli, wnet się domyślają,

Iż ją kłopoty wielkie w swojej mocy mają.

39

I Gwidon ich i ci dwa Gwidona poznali,

Bo się niedawno, jakom pisał, rozjechali.

Powiada Rynaldowi: »Śmiałość obu tobie

»Zalecam, w jakiem jeno bitwy chcesz sposobie.

»Jeśli do Karłowego pójdą wojska z nami,

»Dadzą się Afrykanom znać swemi siłami«.

Wierzy Rynald, z pierwszego i jemu się zdali

Wejrzenia, iż rycerze oba doskonali.

40

Poznał ich Gwidon zaraz, a nie bez przyczyny,

Bo takiego, jak oni, żaden nie miał iny

Stroju: ustawiczny ten oba zwyczaj mieli,

Iż różną barwą zbroje swe okrywać chcieli.

Z drugiej strony Gwidona jak prędko śmiałego

Ci zasię obaczyli, rzucą się do niego;

Przy niem zaraz Rynalda z ochotą witają,

Co ich wadziły długo, waśni zabywają[1728].

41

Od niemałego czasu z sobą się gniewali

I despekty sposobem różnem wyrządzali

Dla Trufaldyna[1729]; lecz nam ta powieść trudności

Nie da żadnej: ja teraz piszę ich miłości.

Rynald potem przywitał Sansoneta mile,

Słysząc o wielkiem męstwie i o jego sile,

Obłapia go i wielkie chęci pokazuje;

On też dla niego ważyć zdrowie obiecuje.

42

Więc i najgładsza dziewka, jak prędko poznała

Rynalda, bo go często w Paryżu widała,

Przystępuje się bliżej i mówi do niego:

»Widziałam, nazacniejszy hetmanie, twojego

»Widziałam, ach, niestetyż! brata temi czasy,

»A on przez góry, skały, pola, rzeki, lasy

»Biega, rozumu zbywszy, prawdziwie szalony:

»Próżno kościół z cesarstwem chce jego obrony.

43

»Przyczynyć nie umiem dać głupstwa tak wielkiego,

»Bom nie mogła nic o tem zasiądz skutecznego;

»Dosyć masz, iż patrzyły na to oczy moje,

»Gdy go trapiły wściekłych furyj niepokoje.

»Szaty zdrapawszy własne, potem miecz i one

»Porozrzucał, nieszczęsny, zbroje doświadczone.

»Te rycerz jakiś zebrał i pniak okrył wielki,

»Aby idąc bił czołem bohatyr jem wszelki.

44

»Ale tegoż dnia jeszcze przyszedszy w te strony,

»Syn Agrykanów gwałtem wziął miecz zawieszony.

»Tak znowu Duryndana u pogaństwa w mocy,

»O, jak wiele krwie naszej wypije, wytoczy!

»Ty uważ, jaką przez to szkodę będą mieli

»Chrześcijanie, iż jej wprzód z tamtych miejsc nie wzięli!

»Porwał i Bryljadora nieuwiązanego,

»Który wkoło rynsztunku chodził pana swego.

45

»Niedawny czas, oczyma gdym Orlanda temi

»Widziała: on członkami bez wstydu nagiemi

»Świecił, głupstwa tak srogie czyniąc znaki swego,

»Iż trudno uwierzyć ma, kto nie widział tego.

»Nieszczęśliwy przypadek fortuny przeklętej

»Wziął nadzieję obrony, przez niego zaczętej.

»I tom jeszcze widziała, kiedy do bystrego

»Brodu wpadł z Rodomontem z mostu wysokiego.

46

»Częstom ja powiadała sprawę tę każdemu,

»Kogom być rozumiała przyjacielem jemu,

»Tusząc, iż którykolwiek z nich tak ludzki będzie,

»Że go użaliwszy się, najdzie i przywiedzie

»Lub do Paryża lub to do powinnych jego,

»Aż się wytrzeźwi z głupstwa tak niesłychanego.

»Wiem pewnie, Brandymarte gdyby wiedział o tem,

»Szukałby go z najwiętszą pracą i kłopotem«.

47

Była to Fiordylizi najsmętniejsza ona,

Miłością Brandymarta swego zwyciężona,

Która nie mogąc naleźć gdzieś obłąkanego,

Do Paryża się na zad wraca przestronego.

Więc i ta oznajmuje zaraz Rynaldowi,

Na pojedynku Rugier jak Tatarzynowi

Wziął zdrowie dla tej broni i jak, ubłagany,

Darował ją po bitwie panu z Serykany.

48

Nieszczęśliwą nowiną Rynald przerażony,

Łzy leje, wzrok na ziemię trzyma pochylony;

Serce w niem od przykrego żalu tak topnieje,

Jak lód, gdy południowe słońce mu dogrzeje,

Wzdycha, żalem ujęte wnętrzności go bolą.

Nieodmienną Orlanda szpiegować ma wolą,

Aby gdziekolwiek najdzie, nędzny mizernego,

Do zdrowia z tej furyej przywrócił pierwszego.

49

Ale z sobą serdeczną mając kompanią,

Bądź to niebo tak chciało, bądź poradą czyją

Uwiedziony, wprzód myśli wpaść na Sarraceny,

Co byli pod Paryżem na brzegu u Seny[1730].

A iż szturm lepszy mu się zda w pół samej nocy,

W ten czas fortelów zażyć umyślił i mocy,

O czwartej, a nadalej o piątej godzinie[1731],

Gdy natwardszem zmorzony snem zmysł odpoczynie.

50

Tak wszystek lud swój w lasku zakrywa zgęścionem

Przez cały dzień; aż kiedy słońce spracowanem

Koniom dla odpoczynku w ocean kazało,

Noc ciemna nastąpiła, swój co żywo miało

Pokój, lew, niedźwiedź, wilk, wąż, ptastwo malowane,

Ryby, w głębokich rzekach wodami odziane:

Rynald jako najciszej swe wojsko wywodzi

I nagle na afrycki gmin uderzyć godzi.

51

Sam z Akwilantem naprzód i z mężnem Gryfonem,

Wiwianem, z Alardem, z najduższem Gwidonem

I z inszemi na milę dobrą od swojego

Idzie wojska, chcąc dostać języka pewnego.

Zdybał Agramantowę straż, co twardo spała,

Zbił ich, najmniejsza dusza żywą nie została;

Poszedł dalej, arabskiej gdzie kwiat stoi młodzi,

Rozlewa krew haniebnie, srogą bitwę zwodzi.

52

I razu darmo krwawej szable nie wyniesie,

Strach w zagniewanej twarzy, a śmierć w ręku niesie;

Gdzie się obróci, zaraz wielkie widać rany,

Kogo zarwie, od dusze leci odbieżany.

Żadnemu nie przepuszcza, nie żywi żadnego,

Wszyscy polegli z wojska nieprzyjacielskiego.

Na pół śpiący, bezbronni i strachem objęci,

Nie bronią się tem, co tak są sławni i wzięci.

53

Więc dla więtszej bojaźni, kiedy ich mordował,

Muzyce Rynald trąbić trwogę rozkazował;

Głosy się pod obłoki z wiatrami mieszają,

Ci dusze ze krwią leją, ci jęczą, stękają.

Potem Bajarda mocno zewrze ostrogami,

Ten przebywa głębokie rowy z poręczami,

Rwie sznury, wielkie, małe wywraca namioty,

A pan z niego farbuje krwią pogańską płoty.

54

Nie beł żaden tak duży ani beł tak śmiały,

Coby mu z strachu włosy na głowie nie wstały,

Najsławniejsze gdy słyszał imię Rynaldowe,

Które Echo śle miedzy ściany obozowe.

Ucieka afrykańska hałastra z Hiszpany,

Drogi sprzęt w stanowisku został odbieżany.

Milsze zdrowie: to każdy w przód unosić woli,

Gdy się w nieszczęsnem razie nie dzieje po woli.

55

W też tropy najmężniejszy za niem Gwidon chodzi,

Gwałt[1732] wkoło niego trupów we krwi hojnej brodzi.

Gwiciardyn z Sansonetem drogę ostrą bronią

Wolną czynią, gdzie bieżą, gdzie wodzami skłonią.

Rwie gęste hufce Alard i miedzy śmierciami

Harde roty hiszpańskie pędzi z Arabami.

Tęż robotę wszystek pułk odprawuje, który

Wespół z swojem Rynaldem wyszedł z Jasnej Góry.

56

Sześćset miał Rynald z sobą ludu walecznego,

Z Montalby i z przyległych krajów zebranego;

A tak do wojen krwawych zaprawieni byli,

Iż i zimie i lecie[1733] we zbrojach chodzili.

Mirmidonowie kiedyś Achillesa swego

Tak słuchali, tak zdrowie swe kładli dla niego.

Nie dziw: wybierano ich z mężów najprzedniejszych,

Jakowi się nie najdą wieków pośledniejszych[1734].

57

A lub to Rynald nie beł tak barzo bogaty,

Aby dla nich codzienne podejmował straty,

Ochotą jednak, jawnej pełną życzliwości,

I twarzą, w której obraz tkwiał słodkiej ludzkości,

Tak zniewala i tak ich pociąga ku sobie,

Iż wszyscy, byle on zdrów został, ledz chcą w grobie.

Ci zawsze w Jasnej Górze w dziedzińcu mieszkali

I nigdy, prócz gwałtownych trwóg, nie wyjeżdżali.

58

Teraz, aby posiłek prędki dał Karłowi,

Zostawiwszy swemu straż niewielką zamkowi,

Wiedzie na Sarraceny ludzie najmężniejsze,

O których to są mowy moje teraźniejsze,

Ludzie, którzy wnet wielką szkodę uczynili

W pogaństwie, jak więc wilcy, gdy ich zapuścili

Głodnych do stada owiec, jak tygrys, lew srogi,

Kiedy rozdziera, zrze tłum zwierząt mdłych ubogi.

59

Dał znać Karłowi Rynald, iż Paryża blizko

Krwawe z pogaństwem zacząć chce w nocy igrzysko,

Aby, jeśli potrzebę ujrzy tego jaką,

Z drugiej strony rozkazał pomoc dać wszelaką.

Czekał, wiadomość wziąwszy, cesarz z przedniejszemi

Wojska swego pospołu, chcąc się złączyć z niemi;

Przy niem beł Monodantów syn, pięknej dziewczyny

Zdrowie, rozkosz, pociecha, przyjaciel jedyny.

60

Którego ona wiele dni pilno szukała,

Wszystkę Francyą kołem i wszerz objechała,

A tam nad spodziewanie z znaku wiadomego

Poznawa go, co w śrzodku tarczy beł u niego.

Zdumiał się Brandymarte, gdy obaczył swoje

Kochania, i przykre w skok opuściwszy boje,

Bieży ku niej; miłość mu wnętrzności przejmuje,

Tysiąckroć ją obłapia, tysiąckroć całuje.

61

Takiej ufności, takiej o pannach beł wiary

Dawniejszy świat szczęśliwy, wiek późny[1735] i stary,

Iż wolno było białej płci jeździć, gdzie chciała,

Bez baby ochmistrzyniej, co ją w mocy miała.

I lubo się to druga wędrówką bawiła

Czas długi, niesławy jej żadnej nie czyniła.

Fortunne po dziesięćkroć dni na ten czas były,

Przeklęte teraźniejsze w spak to odmieniły.

62

Prawi Brandymartowi Fiordylizi swemu,

Co się przydało grabi najnieszczęśliwszemu;

Ten ledwie słowom wierzy pięknej białej głowy,

Choć szczerej, choć prawdziwej świadom już jej mowy.

Powiada mu, oczyma iż na to patrzyła

Własnemi, gdy go szukać po świecie jeździła,

Jako okrutny srodze zabijał każdego,

Gdy się trafunkiem dostał w duże ręce jego.

63

Jak beł z niebezpieczeństwem dużem we złej toni

Na moście, gdzie z Algieru zły król prześcia broni,

Grób zbrojami, gwałtownie z rycerzów zdartemi,

I cmyntarz zdobiąc wkoło szatami cudzemi,

Z którem w pasy się Orland ująwszy serdeczny,

Spadł prosto w głęboki bród i wir niebezpieczny

I tam ledwie pohańca nie utopił złego,

Który dla ciężkiej zbroje dna dosiągł samego.

64

Syn Monodantów, grabię iż z dusze miłował,

Serdecznie mizernego przypadku żałował;

Odważa się szukać go, pracej nie lituje,

Aż go najdzie gdziekolwiek, aż go poszlakuje.

Wsiada na konia, smutny, zaraz w onej dobie,

Za przewodnika wziąwszy piękną dziewkę sobie;

Myśli, jako postąpić; trudno wynicować

Durnego[1736]: zawsze on chce swych głupstw naśladować.

65

Tam jedzie, gdzie go dziewka nadobna widziała,

Kiedy się zapaśnicza potrzeba staczała.

Dzień po dniu drogę śpieszy, aż przybył do tego

Mostu, kędy straż broni przejazdu wolnego.

Trąbią w róg, aby słysząc Rodomont surowy,

Według zwyczaju gościa przyjąć beł gotowy.

Ten w ocemgnieniu zbroję wdział, miecz przypasuje,

Wsiadł na koń, Brandymarta w pół mostu pilnuje.

66

Dużem głosem, co równy jego okrutności,

Woła: »Ktokolwiek, coś tu w ten kraj i w te włości

»Lub niefortuną przybył lub błądzeniem drogi,

»Widzisz krwie niesyty most tyrański i srogi:

»Zsiądź z konia, zdejmuj zbroję wprzód, nim szyję twoję

»Utnę, wysławiaj ten grób i w niem dziewkę moję.

»Zsiądź zaraz, bo pewnie stąd już się nie wykręcisz:

»Miłosierdzia tu niemasz, daremnie się smęcisz«.

67

Nic na to, ale drzewo w rzemienny tok włożył

Brandymarte i prosto ku niemu je złożył,

Aby onej zuchwałej ukazał dużości[1737],

Iż choć sił nie tak wiele, lecz ma z nię śmiałości[1738];

Bartolda[1739] ostrogami w oba boki kole,

Dla proby wypuszcza mu[1740] wprzód przez miękkie role.

Bieży i drugi na swem w najprędszem zawodzie

I ledwie się opiera przy mostowem wzwodzie[1741].

68

Ustawicznem zwyczajem tak beł zaprawiony

Koń jego, iż po moście onem, niezlękniony,

Biegł raźno, i już mu to nie nowina była

Zrzucić wielu, którem zaś rzeka dokuczyła.

Bartold po drżących deszczkach nie tak bieży śmiało,

Bo iż most z niem upadał, ponno mu się zdało.

Atoli przecię oba do siebie skoczyli

I gdzie niebezpieczniejszy raz, w czoła mierzyli.

69

Drzewa, które pomniejszych tramów na kształt były,

Tak w namocniejsze zbroje przykro uderzyły,

Iż choć się to w swych siedlech sami osiedzieli,

Po niesłychanem razie, który spólnie wzięli,

Konie ich oba duże i oba ćwiczone

Upadły na tarcice, przez most przełożone;

Upadły, a z ciał pańskich i z ścierwa swojego

Podobieństwo pagórka czyniły mniejszego.

70

Ani się z taką mogą znowu wznieść chyżością,

Z jaką jem ci ostrogi kładą w bok pilnością;

Bo deszczki tak są ślizkie mostu wąziuchnego,

Iż nie mają kopyta oprzeć gdzie gładkiego.

Zaczem obu nieszczęście jednakiej przygody

Z najogromniejszem grzmotem zrzuca w skok do wody;

Taki po Faetoncie ledwie beł słyszany,

Gdy wpadszy w morze, gęste dał za sobą piany.

71

Obadwa na dno idą brodu głębokiego

Z ciężarem zbrój zupełnych i wzrostu miąższego;

Bo ich razy potężne z siodeł nie ruszyły

Ani konie mogły zbyć, gdy się powaliły.

Nie pierwszy to już beł skok tam poganinowi,

Nie jednemu pomagał on bohatyrowi

Tej strasznej kampaniej z koniem swojem śmiałem;

Dlatego wie, gdzie zginąć, gdzie ma zostać całem.

72

Wie, gdzie twarda jest ziemia, wie, gdzie w miękkiej może

Koń ulgnąć, skąd ratunkiem nic mu nie pomoże;

Wie, gdzie głębina wielka, w której miałko stronie.

Zaczem najpierwszy zaraz swe ukazał skronie,

Boki, szerokie piersi; potem, jadowity,

Więcej mając nad tego, co wodą przykryty,

Skoczy ku niemu; ten zaś, gdy na piasek swego

Konia chciał wieść, od wiru porwany bystrego.

73

Topi się na głębinie, którego w skok one

Bystrości niosą, i już siły nademdlone

Nie mogą jem wydołać: spada z konia swego,

Ledwie nie wytchnie w pracej ducha ostatniego.

Najsmutniejsza zaś dziewka, co z mostu patrzała,

Do Rodomonta z płaczem srogiego wołała:

»Jeśliś się kiedy kochał, jeśli cię ruszyły

»Miłości, broń, by wody tego nie zgubiły!

74

»Broń, namężniejszy królu, przez śmierć proszę tego,

»Co szanujesz i co czcisz, choć już umarłego,

»I jeśli litość jaką chcesz mieć nad ubogą,

»Nie trap mię, nie trap więcej równą śmierci trwogą!

»Dosyć, o dosyć, więźniem iż zostanie twojem

»Ten, którego miłość tkwi zawsze w sercu mojem«.

Na te słowa, choć dziwnie tyran rozgniewany,

Zmiękczył się, wzruszył nieco, został ubłagany.

75

I co zdrowie miał wydrzeć, ratunek mu daje

Pierwej, niżli zalany wodą żyć przestaje;

Ale mu ostrą szablę odpasał zarazem,

Hełm wziął i twardem trzykroć tarcz zjętą żelazem.

Potem wywlókszy z wody na poły żywego,

Morderstwa wprawdzie nad niem nie czyni żadnego,

Ale do ciemnej zamknąć wieże rozkazuje

I nadzieję wolności złotej odejmuje.

76

Najnieszczęśliwsza dziewka wszystkie oraz swoje

Radości w sobie gasi, hojnych tylko zdroje

Łez wylewa; lecz przecię woli mieć żywego

W więzieniu, niż w głębokiej rzece zalanego.

Na się narzeka, sobie rozgniewana łaje,

Iż go przyprowadziła, najgłupsza, w te kraje;

Bo gdyby mu o nędzy grabie szalonego

Nie powiedała, onby nie przyszedł do tego.

77

Jedzie stamtąd, wpół martwa, częstokroć omdlewa,

Najgorętszem wzdychaniem powietrza zagrzewa

Z tą nadzieją, iż lub to Rynalda mężnego

Lubo tam przyprowadzi Gwidona śmiałego,

Coby poganinowi zrównał siłą złemu,

Zwyciężył go, swobodę wrócił jej miłemu.

»O szczęśliwa godzino, o dniu pożądany,

»Przydź rychło — myśli sobie — zlecz serdeczne rany!«

78

Ku Paryżowi na zad pojazd[1742] prostowała

I już była kilka dni drogi ujechała,

A jeszcze się nie zdarza, by mogła takiego

Naleźć, coby okrócił złość króla srogiego;

Aż potem łaskawsza jej fortuna błysnęła

I potkała i oraz ścisłą przyjaźń wzięła

Z bohatyrem; szatę miał drogo haftowaną

W cyprysy, a zbroję nią nakrył hecowaną[1743].

79

Ktoby to beł, na inszem miejscu usłyszycie;

Teraz się do Paryża zemną nawrócicie

I do srogiej porażki, którą przez zacnego

Wziął Arabin Rynalda i Malagizego.

Co sromotnie pierzchając, tyły podawali

I jako chmurę gęstą, proch przed sobą gnali,

Trudno zliczyć: noc czarna skrzydłami ciemnemi

I przed Turpinem skryła to i przed inszemi.

80

W pierwospy[1744] sen natwardszy z piersi wychrapywał

Agramant, do namiotu gdy jego przybywał

Rynald, krwią opojony; lecz jeden z sług jego

Obudziwszy zaledwie, tak mówi do niego:

»Jeśli nie chcesz więźniem być albo tu zabity,

»Uciekaj, ciemnych mroków mgłą, królu, zakryty!«

Ten się porywa: widzi w onej mieszaninie,

Jak jego lud ucieka nagi[1745] ku dolinie.

81

I w tak nagłem rozruchu, nie mając porady,

Chce się oprzeć zwyciężcom, chce pokusić zwady.

Zbroję wdział doświadczoną, szablę przypasuje,

Oczy po stronach, gniewem pijane, kieruje;

Ale Falzyron z synem, Balugant szedziwy[1746]

Nie chcą pozwolić, koją gniew w niem zapalczywy.

»Wiele powinien szczęściu — powiadają — będziesz,

»Jeżeli z niebezpieczeństw tych zdrowy ujedziesz«.

82

Toż Marsyli, toż Sobryn w radzie doświadczony,

To mówi i inszy lud, wkoło zgromadzony,

Iż tak blizki jest śmierci, tak blizki zginienia,

Jako daleki Rynald od jego złożenia[1747];

Którego jeśli czekać chce z ludem przebranem,

Z bracią i z towarzystwem w wojsku zawołanem,

Bez pochyby rycerstwo i siebie zawiedzie[1748],

Lub poimany z niemi lub zabity będzie.

83

Ale lepiej uczyni, kiedy do Narbony[1749],

Bądź do Arle zjechawszy, swój lud rozpłoszony

Zbierze znowu i wojska przyczyni swojego,

Potem odnowi straszny czyn Marsa krwawego.

Bo jeśli jego zdrowa zostanie osoba,

W swej klubie królestw wszystkich będzie i ozdoba;

Hiszpania, Afryka, obie jeszcze całe,

Skąd pułki prędko zebrać może okazałe.

84

Słucha rady i na nię mądry król przypada.

Wsiadł na koń, choć mu nie w smak, drogi nie odkłada,

Bieży, jak strzała żartko puszczona z cięciwy,

Tem bezpieczniej, im gęstsze cienie przyjaźliwy

Mrok nocny rozpościera, pod których zasłoną

Wiatry żartkością konia rwie nieokróconą.

Dwadzieścia tysięcy miał z sobą wojska swego,

Co krwawej szable uszli Rynalda dzielnego.

85

Tych zaś, których on pobił z swą bracią rodzoną,

Gdzie Gryfon i Akwilant moc nieprzełomioną

Pokazawszy przez srogie rany, gęste trupy

Kładli na kształt równiejszych gór w okrągłe kupy,

Sześćset było; ale tych, co Sansonet śmiały

I co sekwańskie wiry głębokie zalały,

Ten niech liczy, kto zliczyć najwonniejsze kwiecie

Może, szerokie pola gdy przykryją lecie.

86

Odniósł i Malagizy cześć nieladajaką

Z tej bitwy, w której pracą pomagał dwojaką:

Nie jeno męstwem, szablą dawał on swojemu

Pomoc w potrzebie nocnej bratu stryjecznemu,

Ale i djabłów zaklął przez straszliwe mowy,

Iż mu posłali z dolnych przepaści gotowy

Hufiec hałastry, wszystko co pole przykryła,

Jakiej nie da Francya, choćby więtszą była.

87

Krzyk surm, bębnów, trąb strasznych wszędzie się rozlega,

Powtórzonemi głosy Echo gór dosięga;

Konie żartkie rżą, kwiczą głosy rozmajtemi

Wrzaski się pod obłoki snują wysokiemi.

Wojska gwałtowne stoją w oczach omamionych

Arabów z pokus i larw, z piekła wypuszczonych:

Strach ich chwyta za boki, tem skrzydła przyprawia

Do nóg, tych w pół obozu zabitych zostawia.

88

Nie zapomniał Agramant Rugiera swojego,

Co jeszcze chory leżał w namiocie u niego;

Na konia go, co lekko niesie, wsadzić każe,

Z rycerzów doświadczonych dość przydawszy straże,

A potem, gdy na miejsce takie przyjechali,

Iż się niebezpieczeństwa już nie spodziewali,

W łodzi go wieźć do Arle wcześnie[1750] rozkazuje,

Gdzie sam poprzedzić lądem wojsko obiecuje.

89

Ci, co przed najostrzejszą szablą uchodzili

Rynaldową, ku lasom twarzy obrócili;

Ze sto tysięcy albo co mniej w kupie onej

Mógł ich liczyć, z stanowisk swoich rozpłoszonej;

Farbują krwią, co się z ran leje strumieniami,

Czarne role i piaski żółtawe z trawami.

Gdy siecze w tył zwyciężca, sam Gradas bezpieczny

Śpi, mając swój w obozie namiot ostateczny.

90

Jak zaś rozruch gwałtowny doszedł uszu jego,

Rad z dusze, słysząc imię Rynalda zacnego,

Zaledwie nie szaleje król hardy z radości,

Wesele mu objęło serce i wnętrzności;

Chwali i Makonowi dziękuje swojemu,

Iż ku szczęściu nocy tej przyszedł tak wielkiemu,

Które mu nagle wraca Bajarda dzielnego,

Co mu niemasz na świecie cnotami równego.

91

Pragnął — ale już sami czytaliście o tem —

Ten król, by też z najwiętszem mieć szablę[1751] kłopotem

Duryndanę u boku jak najprędzej swego,

Po niej konia, co Rynald na niem siedzi tego,

I umyślnie w te kraje z wojskiem się swem stawił,

Aby zamysłów skutek w porę własną wprawił;

O co i przed tem już on wyzwał beł mężnego

Rynalda w krwawe szranki Marsa żelaznego.

92

I na brzegu u morza miejsce sobie dali,

Aby się o dobrego konia rozpierali;

Lecz wszystko swą mądrością mieni Malagidzi,

Co zbytniem czarnoksięstwem przyszłe rzeczy widzi,

I Rynalda na deszcze każe nieść na morze

Prócz naruszenia zdrowia piekielnej potworze[1752] —

Długoby pisać o tem — Gradasowi zasię

Zdał się Rynald niewieściuch marny po tem czasie.

93

Dlatego, gdy usłyszał, iż Agramantowe

On napadszy obozy, śmierci i surowe

Rany każdemu, kto się nawinął, zadaje,

Porywa się i rączo z łóżka swego wstaje.

Wdział zbroję, na Alfanę wsiadł, jedzie w obozy

Przez tak ślepą noc, pełen i gniewu i grozy;

Zabija, kogo potka, nie dba, lub to swoi

Zastąpili na drodze lub kto z naszych stoi.

94

Już się przez namocniejsze wojsko przebił, woła

Rynalda, co dać głosu duże garło zdoła;

Gdzie najgęstszy trup leży, prosto się udaje,

Nieuleczone rany z obu stron zadaje.

A jako trafunek chciał, zeszli się i razem,

Aż skry do obłoków szły, swem ścięli żelazem;

Bo drzewa ich w tysiąc sztuk tak się zdruzgotały,

Iż trzaski nieba i gwiazd jasnych dosięgały.

95

Jako poznał Rynalda Serykan zacnego,

Nie z znaku, co we śrzodku beł puklerza jego,

Lecz przez najokrutniejsze razy, gdy surowy

W ocemgnieniu afryckiem gminom ścinał głowy,

Więc po Bajardzie, który z inszemi przymioty

Żartkiem orłom mógł zrównać najprędszemi loty,

Krzyknął nań, czci uwłócząc: »A tak to trzymają

»Umowę, gdy rycerze bić się słowo dają?«

96

Przyda potem: »Ponno ty, skrywszy się przedemną,

»Mniemałeś, iż już nigdy nie ujrzysz się ze mną?

»Patrz, jakoś się oszukał: tu zdybawszy ciebie,

»Gniew pomstą, a uciechą nakarmię sam siebie.

»Wiedz pewnie, choćbyś poszedł w piekielne nizkości,

»Lubo wzięty do górnych stąd beł wysokości,

»Trafiłbym tam za tobą i konia wziął tego,

»Boś nie godzien, gdyż światem szalisz[1753], tak dobrego.

97

»A jeśli serca nie masz ze mną krwawem bojem

»Rozeprzeć się i raczej chcesz być za pokojem,

»Widząc, żeś mi nie rówien, i wolisz swojego

»Ochronić zdrowia, a zbyć cale uczciwego,

»Dajże konia, a już żyj, kiedyć żywot miły,

»A moje zaś tak straszne w oczach twoich siły.

»Żyj, ale konia nie miej odtąd na czas wszelki,

»Bo rycerskiemu czynisz stanowi wstyd wielki!«

98

Na te słowa z Ryciardem Gwidon niecierpliwy

Dobył miecza i już, już, srogiej pomsty chciwy,

Do Serykana leci, aby mu ukazał,

Iż z tak przykremi słowy głupie[1754] się odważał;

Ale go rączo Rynald serdeczny dogoni,

Hamuje, trzyma, prosi, nie dopuszcza broni,

Mówiąc: »Mnież sił nie staje, ja rąk nie mam swoich,

»Abym się zaraz zemścił krzywd, despektów moich?«

99

Potem na poganina krzyknie gniewliwego:

»Gradasie, pokazać ci chcę wnet, iż mojego

»Omieszkania przyczyna dziwnie słuszna była,

»Co mi z tobą u morza bić się zabroniła.

»Wiedz to, żem cię tam czekał, a jeśli rozumiesz

»Inaczej, praw rycerskich znać iż sam nie umiesz.

»Kłamcą jesteś i słowa mówisz tu kłamliwe,

»Abych związki praw naszych rwać miał świątobliwe.

100

»Ale nim się czyn Marsa zacznie miedzy nami,

»Słuchaj wymówki mojej, co ją wywodami

»Prawdziwą być pokażę najsprawiedliwszemi,

»A nie szczyp na uczciwem słowy tak przykremi.

»Potem z ostatnią własnych sił o konia probą

»Będziem pieszo, jakośmy rzekli, czynić z sobą

»Na osobliwem miejscu, nie wziąwszy żadnego

»Przyjaciela i sługi na ten plac swojego«.

101

Ludzki beł i wspaniałych Gradas zawsze myśli;

Dlatego, nim do bitwy spólnej z sobą wyśli,

Słuchać go bez tesknice z chęcią obiecuje

I z niem na osobny brzeg sekwański wstępuje.

Gdzie Rynald powieda mu rzecz samę prawdziwie,

Jak beł na morze wiatrem wzięty nieszczęśliwie;

Powieda mu, ten słucha, a dla lepszej wiary

Klątew zażywa częstych i przysiąg bez miary.

102

Potem zawołać kazał i Malagizego

Do spólnych rozmów, sprawcę przypadku owego,

Aby sam wyznał, jako nadoskonalszemi

Oszukał go sztukami czarnoksiężniczemi.

Ten prawi historyą, a oni słuchają;

Potem, gdy mówić przestał, znowu przysięgają,

Rynald zwłaszcza, iż prawdy tej życzy dowodzić

Bronią i prędko we krwi Gradasowej brodzić.

103

Nie od tego i Gradas, wojna mu smakuje,

Której najprędszy koniec widzieć usiłuje;

Ufa męstwu, potędze, siłom i śmiałości,

Bajardowe mu w oczach tkwią cnoty, dzielności.

Zaczem o plac jem tylko idzie umówiony,

Bo się na brzegu nie chcą bić u Barcellony,

Żeby to w długą[1755] nie szło; ale świt do tego

Rany i miejsce znaczą u źrzódła jednego

104

Z tem dokładem, iż Rynald Bajarda przywiedzie,

Który zwyciężcy łupem i korzyścią będzie.

Jeśli Rynalda Gradas pożyje dobrego,

Zaraz go, zaraz weźmie tak, jako własnego;

Jeśli też Mars użyczy szczęścia Rynaldowi,

Iż zdrowie lub to mieczem weźmie Gradasowi

Lub w ręce, poddawszy się, wpadnie poimany,

Ma mu ustąpić szable, mocnej Duryndany.

105

Dowiedział się beł — i żal miał z tego niemały —

Od Fiordylizie Rynald, jakom pisał, śmiały

O nieszczęsnem przypadku brata stryjecznego,

Iż szalonem zostawszy, różne świata tego

Obchodził, zostawiając straszne znaki, kraje,

Gdzie Apollo zapada i gdzie jasny wstaje.

Wiedział i to, iż szabla najkochańsza jego

Dostała się do ręku Gradasa mężnego.

106

To kiedy, miedzy sobą spólnie umówili,

Do sług swoich obadwa na zad powrócili.

Gdzie Rynald Serykana z ludzkości wrodzonej

Do kompaniej prosił, blizko zostawionej.

Nazajutrz, gdy godzina była do świtania,

Obadwa zbroje wdziali swe bez omieszkania

I schodzą się, jak słowo rzekli, u fontany

Dla Bajarda rozlewać krew i Duryndany.

107

Bracia, powinni, wszyscy, co z dusze miłują

Rynalda, smutni chodzą, barzo się frasują;

Bitwa, straszliwa bitwa z mężem doświadczonem

Trapi ich, w miejscu zwłaszcza pustem, odłączonem;

Niezmierną siłę Gradas ma z wielką dużością[1756],

W oczach jad wściekły, w twarzy gniew z zapalczywością,

Broń do tego u boku wisiała miąższego,

Co najtwardszy przenika blach z kruszcu przedniego.

108

Malagizy nań oczy obraca życzliwe,

Serca strach i nadzieje sięgają wątpliwe;

A choć mógłby on snadno tej zbyć przykrej trwogi,

Rozerwawszy fortelmi pojedynek srogi,

Ale iż wszystką siłą brat na to stryjeczny

Udał się, tak śmiały być nie chce i bezpieczny[1757];

Że mu markotno, że mu niemiło, wie pewnie,

Co go uniósł z pierwszych trwóg przez morze na drewnie.

109

A choć to między strachem i między nadzieją

Są wszyscy, Rynaldowi jednak serce grzeją

Bezpieczeństwo[1758] z weselem i jest tej ufności,

Iż tryumf najsławniejszy odniesie z dzielności.

Cieszy bracią, znak pięknej na twarzy ochoty

I męskiej okazuje wzór dziadów swych cnoty;

Idzie, wspaniałej pomsty chęcią uwiedziony,

Aby wieńcem zwycięstwa został ozdobiony.

110

I ten i ów do źrzódła skoro przyjechali,

Gdzie miejsce do czynienia sobie wczora dali,

Miłość jakąś i wprzód chęć wielką oświadczają,

Wiernych kształtem przyjaciół wpół się obłapiają,

Jakby z jednej krwie oba urodzeni byli

Lub w ścisłem towarzystwie niemały czas żyli.

Cóż po tym: w oka mgnieniu biją się serdecznie,

O czem wam niezadługo powiem dostatecznie.

Koniec pieśni trzydziestej pierwszej.

Orland szalony

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Tom III

XXXII. Pieśń trzydziesta wtóra

Argument

Bradamanta Rugiera darmo oczekiwa,

Podejrzenie ją trapi, żalów jej przybywa;

Tuszy, iż mu gorącą rozpala miłością

Serce piękność Marfizy z męstwem i ludzkością.

Jedzie z domu i w drodze do zamku wstępuje

Trystanowego, gdzie znak wieczny zostawuje

Nieśmiertelnej śmiałości, trzech zrzuciwszy z koni

Królów; potem się na noc, tam przyjęta, skłoni.

Allegorye

W tej trzydziestej wtórej pieśni przez Marfizę, która słysząc o porażce Agramantowej, niebezpieczeństwa jego użałowała się i z Brunellem, odpuściwszy mu wszytko, przyjechała do obozu, przykład się daje prawdziwego i szczerego przyjaciela; przez Bradamantę, która się gwałtownie zawisną trapi miłością, o szczerem zwątpiwszy Rugierze swojem, każdy się widzieć może, kto kocha, bo o tych rzeczach powieściom najbarziej serce jego wierzyć zwykło, których albo barzo pragnie albo się barzo boi.

1. Skład pierwszy

Teraz dopiero, teraz przypomniałem sobie,

Żem o żalu powiedzieć miał i o żałobie,

Którą dla podejźrzenia dziewka nieszczęśliwa

Cierpi, gdy jej w pół serca bije trwoga żywa

I zębem ją przenika ostrem jadowicie,

Prowadząc do ostatniej zguby nędzną skrycie;

Bo choć od brata dobrą nowinę słyszała,

W miłości przecię słabą ufność swojej miała.

2

Miałem powiedzieć, ale nie pozwolił tego

Rynald, który Gwidona potkawszy dużego[1759],

Takie świadectwo męstwa i sił sobie dali,

Iż się za bracią i krew powinną przyznali.

Oczem kiedym wam śpiewał rymy, bawiąc, moje,

Bradamanta w milczeniu swe miała pokoje,

Głęboką niepamięcią jakby pogrążona,

Z której czas przyszedł, aby była wyzwolona,

3

Nim się Rynald bić zacznie; lecz pierwej przed wami

Dotknę trochę, Agramant jak zbiegł z ostatkami

Ludu swego do Arie, którzy mgłą okryci

Nocną, szczęśliwie uszli i nie są zabici.

Więc ich żywnością krzepi, a tę rozkazuje

Z bliższych miast wozić, sam się z pilnością gotuje

Obóz prędko zatoczyć nowy, dla którego

Przeciw Afryce stanął u brzegu morskiego.

4

Po swych królestwach wszystkich Marsyli spisuje

Lud do boju, jaki się gdziekolwiek najduje,

Lubo dobry lub to zły; cnotliwi, hultaje

Mają miejsce, wolny glejt[1760] wywołańcom daje.

Statki pod Barcelloną wodne złączył, aby

Morską armatą nie zdał Karłowi się słaby.

Agramant co dzień radzi; miast i wsi ostatki

Biedne pobór składają i ciężkie podatki.

5

Więc i do Rodomonta posłał, aby swego

Zapomniał gniewu, a w skok przybywał do niego,

Córkę mu Almontowę, siostrę swą stryjeczną,

Obiecawszy, z nią ścisłych chęci przyjaźń wieczną,

A w posagu Orańskie państwo. Lecz król hardy

Gardzi wszystkiem, serce mu krają dawne wzgardy;

Nie chce od grobu, który wokoło zbrojami

Z jednę stronę ozdobił, a z drugą szatami.

6

Inaczej się Marfiza, inaczej stawiła,

Jak ją prędko tak zła wieść w uszy uderzyła,

Iż Agramant, w obozie swojem pogromiony,

Zbiegł do Arie i tam lud zbiera rozprószony.

Odważa swe dostatki, nie żałuje siebie,

By jeno spólnej mogła wygodzić potrzebie

Osobą swą do króla zaraz przyjechała

I zdrowie do usługi własne obiecała.

7

Szedł Brunei, przywiązany za nią w pół u siodła,

Którego bohatyrka gdy piękna przywiodła,

Agramantowi znowu oddaje do ręki,

Nie chcąc się pastwić, nie chcąc zasłużonej męki

Zadawać przebieglcowi; wie, iż to nikczemna

Pomsta, co się jej bronić nie może wzajemna

Potęga, wie, iż męstwo zelżywość wszelaką

Rodzi takie, gdy się krwią pyskle[1761] ledajaką.

8

Z tych przyczyn odpuszcza mu złodziejskie wykręty,

Dla których w oczach wojska wszystkiego beł wzięty.

Niewymownie obecność jej królowi wdzięczna,

Łzy przez zrzeńce[1762] z ochoty śle radość serdeczna.

Ażeby mógł oświadczyć czem, jak wiele waży

Przyjazd mężnej żołnierki, porwać zaraz straży

Brunella rozkazuje, aby, obieszony,

Trupem nieszczęsnem karmił kruki i gawrony.

9

Tak na miejscu odludnem miedzy pustyniami

Wziął ścisłe towarzystwo wykrętarzz sępami.

Rugier, co od szubieńce[1763] przedtem go ratował,

Dotąd na więtsze jego nieszczęście chorował.

Zaczem, próżen pomocy, Brunei utrapiony

Wytchnął ducha nędznego przez oddech ściśniony.

O czem wiadomość wziąwszy, bardzo się frasuje

Rugier, ale po czasie: już go nie ratuje.

10

Tem czasem Bradamanta skarży się na swego

Rugiera, iż jej słowa poprzysiężonego

Nie strzymał, we dwadzieścia dni do Góry Jasnej.

Stawić się obiecawszy w osobie swej własnej.

Nigdy tak pilno czasu więzień nie rachuje,

O którem sobie wyniść z oków obiecuje;

Nie czeka z taką banit tęsknicą godziny,

Co mu ojczyznę wróci, matkę, żonę, syny,

11

Z jaką troskliwa dziewka; bo tak się jej zdało,

Iż lub to słońce biegań zwykłych uchybiało,

Lub konie, co je ciągną, razem pochramiały,

Albo koła z swych złotych osi pospadały.

Każdy tak się jej wielki być zda dzień i długi, .

Jako ów, gdy do swej stać Febowi usługi

Żyd mężny kazał[1764]; noc zaś widzi się jej taka,

W jaką się duży rodził Herkules, dwojaka.

12

O, jak po wiele razy ona niedźwiedziowi

Sześcioniedzielnego snu zajrzy i szczurkowi,

Aby jako najtwardszem czas długi uśpiona,

Nie była od nikogo dotąd obudzona,

Póki Rugier, przyszedszy, oka wesołego

Nie ukaże, przyczyny omieszkania swego

Powiedając jej słuszne. Ale nic nie może

Sprawić, bo częściej, niż śpi, łzami zlewa łoże.

13

I po niem się tam i sam ustawnie przewraca,

Wytrzeszczone do okien źrzenice obraca,

Przez które, gdy różaną twarz urumieniła,

W jasny świt Tytonowa małżonka wchodziła,

Najśliczniejsze po plecach rozpuściwszy włosy,

Z których siała lilie na zaranne rosy.

Pragnie w nocy, aby dzień co prędzej widziała,

We dnie zaś, aby noc się gwiazdami odziała.

14

A kiedy już cztery dni do naznaczonego

Czasu miała, o którem Rugiera swojego

Widzieć tuszy, wesołą karmi się nadzieją,

Serce otuchy jakieś, pociech próżne, grzeją.

Na wieżą co godzina wstępuje wysoką,

Z której lasy z łąkami i morską głęboką

Wodę widzi, więc wielką część gościńca tego,

Co do Montalby wiedzie z Paryża wielkiego.

15

Jeśli kto świetnem ciśnie z jasnej błyskiem zbroje,

Zaraz weń wlepia ostry wzrok i oczy swoje,

Twierdzi, iż to jest Rugier; jeśli zaś pieszego

Zajrzy gdzie, rozumie być posłańca od niego,

Zbiega co prędzej na dół, aby usłyszała

Nowiny, których z wielką radością czekała.

A choć się często zdradza, choć sig oszukiwa,

Przecię jej tem ufności dobrej nie ubywa.

16

Kilkakroć przez godzinę z Montalbu swojego

W pole szerokie bieży, chcąc potkać samego

W pół drogi; ale gdy nic upatrzyć nie może,

Pewne śle w różne strony, którym ufa, stróże.

Sama wzdychając ciężko, do zamku się wraca,

Krok ku łożnicy, nie chcąc, leniwy obraca;

Miłość z gniewem zrzą serce, nikt jej nie dogodzi,

A termin dni dwudziestu powoli wychodzi.

17

Mija powoli po dniu dzień i blizko tego,

Iż drugi raz doczeka w domu dwudziestego,

A jeszcze o niem nie wie, nikogo nie widzi:

Dopiero mniema, iż z niej kochanek jej szydzi.

Wzrok łzami zlewa, usta skrwawiła nadobne,

Piersi potłukła, śniegom najświeższem podobne;

Warkocz gwałtem rwie złoty, smutnemi skargami

Wzrusza piekielne duchy, jędze z furyami.

18

»Takli to — mówi — szczera miłość moja goni,

»Niestetyż, niewdzięcznika, co przede mną stroni!

»Takli, najgłupsza dziewka, będę się kochała

»W tem, co mu moja nigdy chęć nie smakowała!

»Długoż szaloną będę, pozwalając tego,

»Aby ten, co mną gardzi, beł pan serca mego,

»Ten, co tak o przymiotach swoich hardzie tuszy,

Aż go chyba boginiej z nieba gładkość ruszy!

19

»Najokrutniejszy młodzian! wie on, iż dla niego

»Schnę, omdlewam, boleję, siła cierpię złego;

»Cóż za dziw, że wyniosły, twardy, pyszny, srogi

»I za podłą mię sługę wzbrania wziąć niebogi!

»Co cięższa, aby mych łez, wzdychania, trosk, męki

»Nie wiedział, jak najdalej ucieka przez dzięki[1765];

»Tak jadowitej czyni złe robactwo żmije[1766]:

»Chcąc śmierć w żądłach ostrych mieć, łeb dla klątew kryje.

20

»Ty sama bohatyra zastanów dzikiego,

»Wenus, co na kształt wichru bieży w skok lekkiego,

»Zastanów, prze Bóg proszę, albo pierwsze moje,

»Gdym nie znała, co to jest miłość, wróć pokoje!

»Ale czegóż, nędzna, chcę? Cóż mi się wżdy dzieje?

»Próżne mię, próżne trzykroć nadęły nadzieje.

»Ty, sroga, troski nasze jesz, wzdychaniem tajesz,

»Gniewami się zabawiasz, łzy nieszczęsne pijesz!

21

»A ja darmo narzekam i ratunków twoich

»Próżno wołam w najcięższych utrapieniach swoich.

»Głupstwo mi, głupstwo winno, bo zaż trzeba było

»Sercu memu, aby się unieść pozwoliło

»Bujnem zaraz chciwościom, co tak wyleciały

»W górę, iż jem do szczętu skrzydła już zgorzały?

»Zaczem przyszło mi, na dół spadszy, zbyć ufności,

»Co poniekąd miłością grzała me wnętrzności.

22

»Aleć i na się ponno bez żadnej przyczyny

»Uciążam, bo cóż za grzech, cóż za moje winy,

»Prócz tego, żem, najszczersza dziewka, zakochała[1767]

»Tak prędko, jakom rychło Rugiera ujrzała?

»Ale to spólna białej płci ułomnej wada,

»To są przebiegi nasze, to sztuki, to zdrada!

»Obyczaje mię zwiodły, gładkość, cnoty jego:

»Głupi, kto słońca widzieć nie chce rozkosznego!

23

»Więc słowa, które wielkiej wiary godne były,

»Bez wszelakich trudności prościznę[1768] zdradziły,

»Ukazując fortunę i dzieła mojego

»Potomstwa, sławy godne u świata wszystkiego.

»Ciebie, Merlinie, ciebie z Melissą kląć przydzie,

»Póki duch z nieszczęsnego ciała nie wynidzie,

»Duch mój mdły, suche kości co już ledwie wspiera,

»A gwałtem z najnędzniejszych piersi się wydziera.

24

»Na Merlina ja muszę skarżyć się koniecznie

»I na Melissę, bo mię ci w te troski wiecznie

»Wdali, owoc, co iść miał z nasienia mojego,

»Ukazawszy przez duchy z piekła podziemnego,

»Tą nadzieją mnie ponno i chęcią fałszywą

»Chcąc wdać w niewolą długą, ciężką i dotkliwą.

»Przyczyny inszej nie wiem, jeno iż mojego

»Zajrzeli mi pokoju i wczasu słodkiego«.

25

Tak, zjęta zbytniem żalem, dziewka narzekała,

Żadnej z poradą przyjąć pociechy nie chciała;

Bo choć się wkrada cicho nadzieja wątpliwa

W bierne serce, ale zaś bojaźń niecierpliwa

Wnet ją gasi. Nakoniec przypomniawszy sobie,

Tak jej Rugier w tysiącznem przysięgał sposobie,

Chce zwyciężyć swej wiary słabość statecznością

I dłużej jeszcze czekać nań lub to z ciężkością.

26

Czeka stroskana dziewka dni dwadzieścia drugich,

Wzdycha, oczy w łzach topi, a nie mogąc długich

Tęsknic w cichości chować, jako zwyczaj miała,

Zawsze na wielką drogę bez panien chadzała,

Aby, jeśli nie potka Rugiera samego,

Wcięła jaką wieść o niem i o sprawach jego.

Ma, co chce, ale słyszy nieszczęsną nowinę,

Która z ostatniej zdarła nadzieje chudzinę.

27

Gaszkona, co z obozu szedł afrykańskiego,

Od Maurów wyrwawszy się z więzienia ciężkiego —

A ten jeszcze w tej bitwie został poimany,

Kiedy Paryż przez wielki szturm beł dobywany —

Potka i sztucznie zakryć chcąc swoje miłości,

Z daleka nowin pyta i wojskowych wieści,

Aż do Rugiera przyszło; na tem się stanowi,

Ale wprzód co inszego, nie swe ognie mówi.

28

Ludzki jakiś beł rycerz, znał wszystkie do tego

Przedniejsze pany z wojska Agramantowego;

Powieda jej zarazem, jako Rugier zbrojny,

Sam a sam[1769] pragnąc z dużem[1770] Tatarzynem wojny,

Zabił go; ale i on szkaradnie raniony,

Między nadzieją życia, śmierci zostawiony,

Ciężki żal obozowi zostawił wszystkiemu:

Tak jego grzeczność, dzielność miła jest każdemu.

29

Przydał potem, iż »dziewka najmężniejsza ona,

»Której ty ponno nie znasz, Marfiza rzeczona,

»Nad podziw bohatyrka piękna, wielkiej cnoty,

»Rozkosznemi tak jego wnętrzności przymioty

»Ujęła, iż się Rugier do inszej nie chyli,

»Myśli jeno najczęściej, aby z sobą żyli;

»Zawsze ich każdy widzi wespół, zaczem tuszą,

»Że sobie wiarę dali, że się pojąć muszą.

30

»Ożenić się jem przydzie; takie miedzy pany

»Są mowy, byle Rugier swoje zleczył rany.

»Wszyscy ma są życzliwi, wszyscy pragną tego,

»Aby para tak godna do skutku lubego

»Swe przywiódszy zamysły, wzajem się cieszyła

»Z tych rozkoszy, fortuna co jem naznaczyła,

»I aby męstwa dali nieporównanego

»Świadectwo w swych potomkach do wieku późnego«.

31

Mówił i wierzył temu, a nie bez przyczyny

Gaszkończyk, bo po wszystkiem wojsku te nowiny

Rozsiały się, co żywo rozumienia tego

Było, że się z wesela ucieszą prędkiego.

Więc podobieństwo wielkie widziano i znaki,

Przez które miała koniec ich miłość wziąć taki;

A wieść też, choć z pierwotka[1771] małej siły bywa,

Wzbija się i mocy jej z biegu wnet przybywa.

32

Iż z nią pospołu przyszedł do sarraceńskiego

Obozu, towarzystwa iż w niem zaś ścisłego

Ustawnie zażywali, to wszystkiem czyniło

Podejrzenie, które zaś jeszcze się mocniło

Tem barziej, gdy ujrzeli, że po odjechaniu

Z Brunellem i na króla ciężkiem rozgniewaniu,

Nie przyzwana, na zad się z ochotą wróciła,

Aby tylko rannego Rugiera cieszyła.

33

Aby mu bólu, które serce z ran przejmuje,

Ulżyła, nawiedza go, trudu nie lituje;

Skoro dzień, podle łóżka siedzi u chorego,

Świt ją przyżenie, noc ją wypędzi od niego.

Tą chęcią nazbyt wielkie podejźrzenie daje

Osobie, ale barziej górne obyczaje

Czynią miejsce mniemaniu u ludzi próżnemu,

Iż inszem harda, ludzka iest tylko samemu.

34

Pukało się nieszczęsne serce od boleści

Bradamancie, kiedy tej słuchała powieści;

Milczy, twarz, jako chusta najbielsza, pobladła,

Ledwie się trzyma, aby na ziemię nie padła.

Obraca najsmutniejsza dziewka konia swego,

Zazdrości, gniewu pełna i jadu wściekłego;

Ostatek jej ucieka z wnętrzności nadzieje,

Bieży, jako szalona, a z oczu. łzy leje.

35

Przyjechawszy do zamku, idzie w swe pokoje,

Porzuca się na łóżko, nie zdymuje zbroje,

Na dół źrzenice trzyma, ażeby ciężkiego

Wzdychania nie słyszano, usta do miękkiego

Posłania jak najbarziej przyciska, więc w głowie

Powieść Gaszkończykowę powtarza po słowie;

A nie mogąc dłużej znieść, aby nie gadała,

Nieszczęsna znowu w ten kształt skargi zaczynała:

36

»Komuż, o niefortunna dziewka, wierzyć będę,

»Gdzież na szczerość drugi raz inszą się zdobędę,

»Kiedyś, najokrutniejszy, zdradził mię, Rugierze,

»Kiedy krzywoprzysięstwo twe żywot mi bierze!

»Słyszał kto: niechaj powie, niech powie, dla Boga,

»Aby szczerości w przyszły czas była przestroga,

»Jeśli kiedy zdradziectwo równe temu było,

»Choć go serce niewinne wziąć nie zasłużyło!

37

»Czemuż, niestetyż, czemu, Rugierze kochany,

»Jakoś jest najwdzięczniejszy, jakoś zawołany

»Miedzy inszemi rycerz — bo pewnie drugiego

»Coby dość jakiej cząstki męstwa miał twojego,

»Nie najdziem — nie starasz się i o to zarazem,

»Abyś wierny, stateczny mógł być jednem razem?

»Czemu do inszych boskich, co ich niemasz miary,

»Cnót nie przyłączysz prawdy, stałości i wiary?

38

»Nie wiesz, iż każda dzielność w lekkiej bywa cenie,

»Jeśli łamaniem przysiąg maże swe sumnienie?

»Fraszka są najpiękniejsze postępki i siły,

»Choćby, jak słońce, w każdem rycerzu świeciły,

»Przy kłamstwie! O, jak snadno, trzykroć snadno było

»Oszukać dziewkę, której na cię patrzyć miło

»I która, jako Boga, czci ciebie samego,

»Skoroś jej serce wyjął z ciała nieszczęsnego!

39

»O srogi! za jaki grzech będziesz pokutować,

»Jeśli zabiwszy tego, nie możesz żałować,

»Co cię z serca miłuje? Więc co ważyć sobie

»Będziesz, gdy się tak lekka zda przysięga tobie?

»Jako z nieprzyjacioły swemi się obchodzisz,

»Kiedy tych, co twoi są, do śmierci przywodzisz?

»Rzekę i słusznie rzekę, iż sprawiedliwości

»Nie ma niebo, nie mszcząc się mych krzywd, a twych złości!

40

»Jeśli nad insze grzechy niewdzięczność przodkuje

»I tak samego Boga dobrotliwość psuje,

»Iż zarazem anioła najdoskonalszego

»Dla niej rozkazał zrzucić z nieba wysokiego,

»I jeśli wielkich wielkie występków karanie

»Czeka, kiedy kto nie chce pokorzyć się za nie:

»Strzeż się, Rugierze, strzeż się, a wczas, radzę tobie,

»Abyś go nie przyśpieszył niewdzięcznością sobie!

41

»Niewdzięcznością tak wielką, która serce twoje

»Zaraziła, za chęci i miłości moje.

»Co więtsza, winęć daję kradziestwa chytrego:

»W sercuś mnie podszedł, serca zbawiłeś mię mego!

»Ty właśnie, nie kto inszy, ty, co sługą mojem

»Zostałeś przysięganiem, wspomni sobie, twojem,

»Teraz wydarłeś mi się gwałtem bez przyczyny,

»A wiesz, kto cudze bierze, iż nie jest prócz winy.

42

»Ty mnie opuszczasz, ja zaś, będę-li żyć chciała,

»Bez ciebie ducha wytchnąć pierwej muszę z ciała.

»Jakoż przydzie mi na to, bo w takiem frasunku

»Od śmierci jednej szukać mam wolą ratunku.

»To mię boli, to tylko serce me przejmuje,

»Że w tej niełasce żal mi zdrowie odejmuje.

»O, jak trzykroć szczęśliwą śmierćbym rozumiała,

»Gdybych z jedno twe przy niej westchnienie słyszała!«

43

To mówiąc, upłakana dziewka już, już sobie

Pierś białą umyśliła przebić w onej dobie:

Porywa się z pościeli, łzami umoczonej,

Gniew jej leci z wściekłością z twarzy zapalonej;

Potem chyżo dobywszy broni, uderzyła

W bok lewy, nic nie pomniąc, iż we zbroi była.

Zdumieje się zaś potem i mówi do siebie:

»Tak to umrzeć tu marnie chciałam, nie w potrzebie!

44

»Zaż nie lepiej, do wojska iż pojadę swego,

»Gdzie nabywszy zwycięstwa wprzód męstwem jakiego,

»Umrę zaś potem sama, lubo to przebita

»Kopią najostrzejszą lub szablą zabita?

»Tam i to trafić mi się może, iż srogiego

»Aza[1772] poruszę nieco zmiennika mojego,

»Gdy dzielność moję ujrzy, której się dziwował

»Przedtem, choć się to inszej teraz rozmiłował.

45

»Więc i to może Bóg dać, że tam pomstę znaczną

»Wezmę za złamany ślub, za wiarę opaczną,

»W oczach chytrości pełnych Rugiera zdradnego

»Łeb Marfizie uciąwszy, co nieszczęścia mego

»Jest przyczyną«. Tak mówiąc w drogę się gotuje,

Szatę tylko haftować trefną[1773] rozkazuje

Fodzą[1774], aby serdeczne żale wyraziła,

Dla których sobie żywot słodki omierziła.

46

Cyprysy, twardą stalą z pniaków odwalone,

Chce mieć na czarnej sukni złotem urobione,

Cyprysy, co nadzieję dalszego rośnienia

Tracą, gdy je siekiera dzieli od korzenia,

I kiedy, rozbracone z niem, wnet usychają

I więcej wilgotności zielonych nie mają,

Aby znać utrapiona przez to dziewka dała,

Iż umrzeć chce, iż pociech wszystkich już stradała.

47

Potem na konia wsiada w skok Astolfowego,

Kopią w ręce trzyma ze złota szczerego;

Ta niesłychanej i tak dziwnej mocy była,

Iż najduższych[1775] rycerzów dotknieniem zrzuciła,

Dotknieniem tylko małem z ich koni. Dlaczego

Dał ją Astolf, już wiecie historyą tego.

Wzięła ją mężna dziewka, choć nie rozumiała,

Aby tak w sobie wielką moc tajemną miała.

48

I giermka i namniejszej nie chce kompaniej,

By się nie zdała w mocy nadzieje kłaść czyjej.

Jedzie ku Paryżowi najprościej szą drogą,

Gdzie niedawno porażką mężny Rynald srogą

Zniósł obóz sarraceński i obleżonego

Karła ratował z cząstką śmiałą ludu swego;

Oczem iż jeszcze ona nowin nie słyszała,

Do obozów pogańskich konia kierowała.

49

Jedzie i w tył za sobą miasta zostawuje

Francuskie, które góra wielka opasuje,

Gdzie Dordona i powiat Montferański[1776] leży,

A rzeka najbystrzejsza z Jasnej Góry bieży.

Alić temże gościńcem jadącą zoczyła

Dziewkę, nadobniusieńskiej która twarzy była;

Paiż[1777] u siodła wisi, kopią ma w toku,

A trzej jacyś rycerze pilnują jej boku.

50

Inszej białej płci, inszych giermków gwałt jechało,

Ci wprzód, a ci zaś po zad, jako jem się zdało.

Pyta, co ją pomijał, z nich zaraz jednego

Bradamanta, skąd jadą, kogo czcą starszego.

Ten odpowieda: »Widzisz pannę piękną w bieli?

»Tęśmy za posła sobie w te tu kraje wzięli

»Do króla francuskiego przez morze głębokie

»Z Islandyej, co góry w sobie ma wysokie.

51

»Aż z Islandyej wyspy, gdzie pani króluje

»Mężna, wspaniała, ludzka, gładkością celuje[1778]

»Bez chyby wszytkie insze: tak niebo życzliwe

»Onę ubogaciło za cnoty wstydliwe.

»Paiż[1779], który u siodła widzisz uwiązany,

»Karłowi ma być od niej w podarku oddany

»Z tem dokładem, by go dał według zdania swego

»Temu, kogo wie w wojsku swem najmężniejszego.

52

»Bo jako sama wzrostu dziwnie jest kształtnego,

»Tak wszędy rozkazała szukać podobnego

»Rycerza, coby męstwem wielkiem, niezrównanem

»Sławny beł po szerokiem świecie, nieprzejźrzanem

»I te jej są zamysły, tak uprzędła[1780] sobie

»W inakszej się nie kochać do śmierci osobie;

»Kto pierwszą chwałę wielkich otrzyma dzielności,

»Tego do swojej z chęcią przypuści miłości.

53

»Tuszy, iż we Francyej na tak sławnem dworze,

»Gdzie jutro chcemy przybyć w świt, gdy błysną zorze,

»Najdzie się taki rycerz i bohatyr sławny,

»Coby jej chciwy zamysł uspokoił dawny.

»Ci trzej, co jadą wespół z nią jako wodzowie,

»Są śmiali, doświadczeni, a wszystko królowie;

»W najstarszej Norwegiej ten pierwszy króluje,

»To szwedzki, ten w Gotyej[1781] zimnej rozkazuje.

54

»A lub to granic swoich tak blizkich nie mają

»Z wyspą jej, Islandyą którą nazywają

»Zginioną, to dla tego, iż cudze okręty

»Rzadko tam płyną, choć to kraj sławny i wzięty,

»Słysząc przecię o dziwnych cnotach i gładkości,

»Płomiennych zachwycili zarazem miłości;

»Chcą jej za żonę i tak robią dzieła wielkie,

»Iż się jem świat i wieki zdziwią potem wszelkie.

55

»Lecz ona z nich nie chciała mieć męża żadnego:

»Tuszy naleźć gdziekolwiek dobrze dzielniejszego.

»»Małą — mówi jem — sił swych próbę jeszcze macie,

»»Iż w tem miejscu odległem z bronią wydziwiacie[1782];

»»I choć jeden najdzie się taki między wami,

»»Co będzie świecił męstwem, jako promieniami

»»Febus jasny, jeszcze on nie ma się tem chlubić,

»»Aby wszystkich na świecie zwalczyć miał i ubić.

56

»»Karła ja nade wszystkie chrześcijańskie pany

»»Szanuję, Karzeł u mnie król jest zawołany;

»»Przetoż tarcz złotą posłać mam wolą do niego,

»»Aby bohatyrowi dał ją z ludu swego

»»Takiemu, coby w wojsku z celniejszych przebranem

»»Pierwszy w regestrze sławy wiecznej beł wpisanem.

»»Nie pobłądzi ten pewnie ani się omyli:

»»Musi tam próba być, gdzie ludu wiele zbili.

57

»»Wiem, iż oświadczy Karzeł w tem mi ludzkość swoję,

»»Któremukolwiek da tarcz rycerzowi moje,

»»Rycerzowi, nad wszystkich co będzie mężniejszy

»»I miedzy jego sławnem żołnierstwem przedniejszy.

»»Tam pojedynkiem każdy z was pódzie do niego

»»Szczęścia patrzyć w igrzyskach Marsa żelaznego;

»»A który go zabiwszy, tarcz do mnie przyniesie,

»»Za pracą moje państwo i ze mną odniesie«.

58

»Przyjęli wyrok z chęcią ci to trzej królowie,

»Z nadobnem jadą posłem na szańc kłaść swe zdrowie

»I gotowi jej lub tarcz nazad przynieść złotą

»Lub pieczętować miłość swą garfem i cnotą«.

Bradamanta dość chciwie słów jego słuchała

I pytać o co więcej jeszcze wolą miała,

Ale ten po rozmowie w oba boki kole

Konia i do swych prosto obraca przez pole.

59

Nie jedzie za niem dziewka utrapiona srodze,

Na drogę przedsięwziętą obróciła wodze;

Powieści jednak tamtej barzo się dziwuje

I stąd nienawiść, swar, gniew wielki upatruje

Miedzy młodzią francuską z domu przedniejszego;

Bo jeśli Karzeł zażyć rozumu swojego

Nie będzie chciał i da tarcz złotą z nich któremu,

Wściekłe wszystkich zazdrości wznieci przeciw niemu.

60

Taka ją myśl zabawia w ten czas, lecz jej wierci

Druga serce najprzykrzej, równając się śmierci,

O kochanego zbiegaj która się stąd wszczęła,

Iż jej Marfiza piękna miłość jego wzięła.

Zapomniawszy się jedzie, łza gęstą łzę spycha

Z jasnych gwiazd, klnie swą szczerość, bez przestanku wzdycha

Gościńca, chocia wozy ciężkiemi ubity,

Chybiła: tak ją miłość i gniew pali skryty.

61

Jako nieuśmierzone gdy więc okręt wały

Gwałtem uderzą o róg najostrzejszej skały,

Z wielkiem niebezpieczeństwem straciwszy sternika,

Płynie, gdzie wiatry każą sam, przez przewodnika:

Tak w nieszczęśliwych myślach dziewka utopiona

Samopas jeździ, z wielkiej drogi zbłądzona.

Już mrok padł, już się słońce w morzu zanurzyło,

A tej z swemi myślami gadać jeszcze miło.

62

Już słońce u Maroki w wodzie się płukało,

Gdy jej smutny wzgórę wzrok podnieść się udało;

Ledwie wsi okolicznych dojrzy dla ciemności,

Co z chmur wypadły czarnych, zgasiwszy światłości.

Żalem, gniewem ujęta, więc postanowiła,

Aby się gdzie przy chróście w polu położyła;

Lecz widząc, iż dość przykrą niepogodą grozi

I śnieg z wiatrem gwałtownem do rana ją zmrozi,

63

Odmienia zamysł, nie chce odpoczynąć sobie,

Rabikanowi kładzie w bok ostrogi obie,

A mało ujechawszy, pasterza jednego

Dogoniła, co trzodę gnał do domu swego.

Pyta z pilnością dziewka zemdlona gospody;

Choćby w niej przyzwoitej nie miała wygody,

Woli w jakiejkolwiek spać pod dachem komorze,

Niż dżdżem być umorzona i gradem na dworze.

64

Odpowiada jej pasterz: »Ja miejsca inszego

»Nad cztery albo sześć mil nie wiem tu bliższego:

»Fortecą Trystanową zamek nazywają,

»Ale tam rzadko stania komu pozwalają,

»Chyba kiedy go mężnie, serdeczny i śmiały,

»Przez kopią nabędzie — takie prawa dały

»Te miejsca — i jeśli zaś dostawszy go sobie,

»W rycerskiem bronić będzie drugiemu sposobie.

65

»Jeżeli się też trafi, iż próżną zastanie

»Fortecę ten, co pierwszy przyjęty tam stanie,

»Zaraz gospodarzowi musi obiecować,

»Że się z każdem powinien nakoniec probować,

»Z każdem, co po niem w tamte, ktokolwiek jest,

»Przybędzie — bo taki tryb, takie są zwyczaje —

»A kto z nich w dziele przegra Marsa surowego,

»Wyjeżdża precz ze wstydem z zamku bogatego.

66

»Kiedy zaś dwaj, trzej, czterej pospołu przybędą,

»W pokoju wczasów wszelkich zażywać tam będą.

»Ale gdy po nich jeden, lub to obłądzony

»Lub się trafi umyślnie z którejkolwiek strony,

»Ze wszystkiemi kosztować musi szczęścia swego;

»Uważ, jeśli mu serca nie trzeba śmiałego.

»Także, jeśli ich więcej jednego zastaną,

»Wyjeżdża do nich bitwę staczać niezrównaną.

67

»Więc i pani lub panna sama z kompanią

»Zaraz się o tem dowie za przestrogą czyją,

»Iż piękniejszej szpetniejsza będzie ustępować,

»A to biała płeć sądzić ma i upatrować«.

Spyta go Bradamanta, w której leży stronie

Zamek, co w takiej prawa swe chowa obronie.

Dobry pasterz nie tylko palcem ukazuje,

Ale doprowadzić ją chęć swą ofiaruje.

68

Śpieszy się bohatyrka nadobna z pilnością,

Serce wspaniałe pała wrodzoną dzielnością;

Rabikanowi, choć jest żartki, boki kole,

Wypuszcza[1783] mu przez mokre łąki, błotne role

Z deszcza, co padał spory wieczora onego.

A gdy już do wrót zamku przybiegła pięknego,

Tak dużo[1784] tłucze w bramę, aż z niej stróże wyśli;

Którem mówi, że tu stać i nocować myśli.

69

Rzekł jeden z nich, iż goście miejsca zastąpili,

Co ją pojazdem[1785] sporszem we dnie uprzedzili;

Teraz siedząc u ognia, spólnie rozmawiają,

Na wieczerzą, aż będzie gotowa, czekają.

»Ty jeśliś jeszcze nie jadł gdziekolwiek w gospodzie,

»O tej nie myśl, do dnia stój na tej niepogodzie«.

Ona na to: »Wiem zwyczaj; idź, mów, gościom twojem,

»Iż ich przed bramą czekam z ostrem drzewem swojem«.

70

Bieży straż i nowiny przynosi niewdzięczne

Królom, co się na wczasy udali bezpieczne;

Więc przykry wiatr, deszcz gęsty z gradami zimnemi

Nie beł jem w smak i spórkę[1786] czynił miedzy niemi.

Atoli przecię kładą, nie chcąc, na grzbiet zbroje

I konie, osiodławszy, każą wywieść swoje, j

Jadą z bramy, gdzie piękna żołnierka czekała,

A druga kompania w fortecy została.

71

Trzech bohatyrów, którem nie każdy na świecie

Zrównał męstwem, jako już dobrze o tem wiecie,

Wypadło, co z Islandy posła prowadzili,

Aby próbę na dworze francuskiem czynili,

Próbę męstwa i siły, za której pomocą,

Przysięgli, iż się z tarczą do wyspy nawrócą;

A iż swych raźno koni po bokach wzbierali,

Prędko do Bradamanty zacnej przyjechali.

72

Ta im dłużej na zimnie przed zamkiem czekała,

Serce ostrząc dzielnością, barziej się gniewała.

Więc głodna i gwałtownem deszczem umoczona,

Nie chce, aby na dworze była zostawiona.

Ci zatem, co w pośrzodku fortece zostali,

Chciwie na sławne z okien potkanie patrzali

Po miesiącu, który się powolej dobywał

Z gęstych chmur, gdy po niebie wiatr ich rozpędzywał[1787].

73

Nie tak się więc raduje młodzian urodziwy,

Co kradzioną miłością chęć i zamysł chciwy

Pragnąc nasycić, cichy chód swojej kochanej

Usłyszał, gdzie jej czeka, do fórty drzewianej,

A ta już w dużych kłódkach kluczem obróciła,

Aby mu otworzywszy, ściśle obłapiła,

Jak wtenczas Bradamanta, kilku uzbrojonych

Widząc, kiedy przez most z bron jechali przestronych.

74

Zaraz Rabikanowi wypuściła[1788] swemu,

Aby beł sposobniejszy ku biegu przyszłemu;

Wraca się zaś i konia zastanawia swego,

Najokrutniejszą kładzie do boku dużego[1789]

Kopią, która tę moc skrytą w sobie miała:

Najsubtelniejszych celów nigdy nie chybiała;

By beł Mars, spadać musiał na łeb z konia swego,

Skoro dotknęła ciała gdziekolwiek dużego.

75

Pierwszy król szwedzki, jak ją bystrem okiem zoczyły

Całą okryty zbroją, z drzewem żartko skoczył;

Pierwszy też ciężko wypadł zaraz z siodła swego

Z uderzenia, które wziął w hełm mocny, dużego.

Po niem gocki; lecz i ten, srodze w pół trafiony,

Nie blizu[1790] od swojego konia padł zrzucony.

Nogi trzeci z spadnienia wzgórę wzniósł przykrego

I wala się w kałuży błota śmierdzącego.

76

To sprawiwszy, serdeczna dziewka zaraz jedzie

Do zamku, gdzie wieczerzać i nocować będzie;

Wprzód się jednak przysięgą swą obowiązuje

Gospodarzowi, co ją już z męstwa szanuje,

Iż na namniejsze z chęcią wyjedzie wyzwanie

Za broną z gościem nowem uczynić potkanie.

Tak ją puszcza straż w zamek, otwiera jej wrotny[1791],

A pokój zasię daje gospodarz ochotny.

77

Wyszła też przeciwko niej panna na dół ona,

Co za posła jest z tarczą złotą naznaczona

Do króla francuskiego, jakoście słyszeli,

I co ją z trzema królmi do zamku przyjęli

Przed Bradamantą, aby, jako ludzka była,

Chęć jej też z posługami swoją oświadczyła;

Ujęła ją za rękę i do ognia wiedzie,

Zabawia rozmowami, aż wjeczerza będzie.

78

Odważona rycerka już się poczynała

Rozbierać, już tarcz, już hełm jasny zdymowała,

Kiedy niespodziewanie błysnął warkocz złoty,

Jak jej spadło zawicie[1792] subtelnej roboty,

I po szerokich plecach wolno rozpuszczony,

Do zdumienia wielkiego przywiódł goście ony.

»Co to — mówią — za cud jest, że tak męskie siły

»W ciele subtelnem dziewczem miejsce ulubiły?«

79

Jako na nocnej scenie[1793] miedzy pochodniami

Tysiąc nimf najwdzięczniejszych widać z obrazami,

Kiedy się czarna nagle zasłona przerwała,

Najpiękniejsze persony co nam zakrywała;

Jako, gdy jasnej twarzy z chmur słońce dobędzie,

Przeraźliwsze z promienia strzały ciska wszędzie:

Tak ta raj w ślicznej twarzy, we wszytkie obfity

Rozkoszy, otworzyła, szyszak zdjąwszy lity.

80

Już włosy, co jej beł brat uciął z przymuszenia

Dla prędszego w ciemieniu rany zagojenia,

Urosły dosyć długie, tak, iż snadnie w koło

Otoczyła swe niemi śliczne znowu czoło.

Gospodarz w niej wzrok utkwił i tak mu się zdało,

Że ją gdzieś oko jego niedawno widziało.

Im ją barziej poznawa, tem barziej szanuje,

Poważa niewymownie, ludzkość pokazuje.

81

U ognia siedząc, uszy żartami lubemi

Chcą bawić, aż wieczerzą postawią przed niemi.

Zaczem wnet Bradamanta spytała ludzkiego

Gospodarza, co oka z niej nie spuszczał swego,

Aby jej chciał powiedzieć, skąd wżdy urósł taki

Zwyczaj, iż się tu gość bić powinien wszelaki,

Dawno swój początek wziął i postanowiony

Od kogo. Ten powiada tak na słowa ony:

82

»Za czasów, gdy Francyej żyznej rozkazowa?

»Faramont, syn Klodyan serdecznie miłował

»Nadobniusieńką pannę z pięknemi przymioty,

»Której równia[1794] mieć nie mógł dawny on wiek złoty;

»A tak nieugaszonem płomieniem miłości

»Rozpaliły się jego gorące wnętrzności,

»Aż bez kochanej nie mógł sam wytrwać dziewczyny

»Malusieńkiego czasu, minuty godziny.

83

»Z wielkiego podejźrzenie urosło kochania;

»Zaczem to miejsce sobie obrał do mieszkania,

»Miejsce mocne, stróżami mieli być którego

»Dziesięć mężów najduższych[1795], co ich sam do tego

»Wybrał z młodzi francuskiej. Potem się trafiło

»Aż tu Trystana jakieś szczęście przypędziło,

»Z niem wespół dziewkę śliczną, którą wziął na drodze

»Jakiemuś olbrzymowi, zabiwszy go srodze.

84

»Przybył Trystan, gdy Febus nurzał w wielkiem łonie

»Oceanowem w tyle Sywiliej konie;

»Prosi, aby beł na noc łaskawie przyjęty,

»Póki od mroków czarnych dzień nie będzie wzięty;

»Próżno, bo Klodyana miłość tak zniewala,

»Aż na ludzkość, okrutny, żadną nie pozwala;

»Nakoniec to uradził i to postanowił,

»Aby tam żaden nogi gość swej nie stanowił,

85

»Póki nadobna dziewka będzie przebywała

»W zamku: tak go zawisna miłość zagrzewała.

»Ten zaś powtarza swych próśb; ale gdy nic niemi

»Nie zyskuje, wyprawił wnet z odpowiednemi

»Słowy, by mu się stawił i z niem dziesięć jego

»Na kopią według ich prawa rycerskiego;

»Bo zaraz chce ukazać, ufając dzielności

»Swojej, iż gwałt Klodyan uczynił ludzkości.

86

»Z tą wymową, aby on w zamku sam nocował,

»Gdyby ich z koni zraził, choć nie zamordował,

»A oni zaś przed broną powinni pilnować

»Za pokutę, iż gościa, źli, nie chcą przymować.

»Dla wstydu królewski syn, wziąwszy na się zbroję,

»Wyjechał do Trystana przed fortecę swoję;

»Lecz jego drzewem dużo z swemi uderzony,

»Spadł z konia i za broną zostaje zamkniony.

87

»Trystan wszedszy do zamku, dziewczynę najduje,

»Co Klodyanowemu sercu rozkazuje;

»Widzi, nieporównaną iż ją obdarzyło

»Gładkością przyrodzenie, tak, iż trudno było

»Namniejszej dać przygany. Mówi z nią, a tego

»Miłość na dworze dręczy, krając do żywego;

»Nie może wytrwać, prosi, woła utrapiony,

»By ją do niego posłać chciał za mury ony.

88

»A choć to piękna była, Trystan serca swego

»Nie mógł do niej przyłożyć dla sczarowanego

»Napoju[1796], który przedtem Izota[1797] mu dała,

»Izota, niewymownie co się w niem kochała.

»Przecię dużo[1798] się chcąc mścić dzikiej nieludzkości

»Klodyanowej, nie dba na jego miłości;

»»Niesłuszna rzecz — mówi mu — aby z zamku tego

»»Niebieska gładkość wyszła do ciebie, marnego.

89

»»Ale jeśli na zimnie do dnia spać samemu

»»Przykrzy się, niewczasowi zabiegę ja temu:

»»Mam młodziusieńką pannę — nic to, choć gładkością

»»Twej nie doszła — tęć poślę z chęcią i radością

»»I dam na wolą, abyś z nią poczynał sobie,

»»Jako chcesz i jako się upodoba tobie.

»»Piękniejszą, nie miej za złe, iż w zamku zostawię:

»»Tak rychlej twą nieludzkość zwierzęcą naprawię«.

90

»Słyszał Klodyan powieść onę wyrzucony,

»Klnie, łaje, a ogień mu serce rozżarzony

»W popiół kruszy: mniejsza się zimno cierpieć widzi,

»Deszcz, grad, wiatr; lecz iż Trystan jawnie z niego szydzi,

»Pociechy wszystkie wziąwszy, to go wskróś przejmuje,

»To w ostatniem skonaniu już, już zostawuje.

»Nazajutrz najbiedniejszy, chocia nie dowierza,

»Bierze wróconą i żal najprzykrszy uśmierza.

91

»Bo dobry Trystan z swojej wrodzonej ludzkości

»W takiejże, jako ją wziął, oddał mu całości,

»Choć godzien beł despektu i zniewagi wielkiej

»Królewic, co jest próżny wspaniałości[1799] wszelkiej.

»Atoli tem się mężny rycerz kontentował,

»Iż na zimnie Klodyan pod niebem nocował,

»Ani przyjąć wymówek takich chciał od niego,

»Że miłość jest przyczyną grubijaństwa jego.

92

»Bo ta serce szlacheckie uczyni z chłopskiego,

»Ale w chłopskie obracać nie ma szlacheckiego.

»A gdy stamtąd precz jechał Trystan doświadczony,

»Klodyan się też zaraz w insze udał strony,

»Te kraje okoliczne sobie obrzydziwszy,

»Zamek przecię jednemu z swoich poleciwszy

»Z tem dokładem, by chował zawsze zwyczaj taki,

»Iż tu męstwa ma czynić próbę gość wszelaki.

93

»Kto wygra, kto zarobi serdeczną dzielnością

»Na nieśmiertelną sławę, temu z uczciwością

»Stania w zamku pozwolą; ale zwyciężony

»Za murem na dżdżu, wietrze będzie zostawiony.

»Atoż macie przyczynę zwyczaju naszego,

»Który z dawnych wieków trwa do dnia dzisiejszego«.

Tem czasem, gdy to mówił, stoły przykrywano

I oraz ciepłych potraw dostatek stawiano

94

Na jednej sali, która takich przestrzeństw była,

Iż do podziwowania każdego wzruszyła,

Gdzie gospodarz z świecami wosku najbielszego

Sam ich z chęcią prowadził od ognia onego.

Ledwie próg Bradamanta z drugą przestępuje,

Alić misternych dosyć obrazów najduje,

Któremi ozdobiono zewsząd białe mury

I umyślnie po kątach wydrożone dziury.

95

Patrzą i obrok dają zgłodniałemu oku

Ani mogą nasycić subtelnością wzroku;

Już zimne, już potrawy wszystkie się przestały,

A te od lubych zabaw odwieść się nie dały.

Godzina mija pierwsza, druga następuje:

Wszystkiem ta ich bezpieczna[1800] biegłość[1801] nie smakuje;

Nakoniec, nie wytrwawszy, pan zamku tak rzecze:

»Najedzcie się wprzód, proszę, wszak to nie uciecze«.

96

Siadły za stół, tą jego mową poruszone,

I już ręce do misy niosły wyciągnione,

Aż ten, komu to właśnie postrzedz należało,

Widząc, iż dziewek pięknych dwie obok siedziało,

»Według prawa — mówi jem — wszak wiecie, naszego

»Jedna tylko powinna być u stołu tego;

»Szpetniejszej przydzie noc tę spać na dżdżu za wroty,

»Piękniejsza gospodarskiej zażyje ochoty«.

97

Dwom starcom zatem każe, aby zawołali

Letnich białych głów, którem ten sąd w moc podali

Przodkowie onych włości; a ci rozkazanie

Słysząc, co nie podlega namniejszej odmianie,

Wiodą ich. Baby patrzą i zdanie swe dają,

Którem gładkość Amona córce przyznawają,

I jako siłą już jest sławna niesłychaną,

Tak urodą odnosi plac nieporównaną.

98

Nie bez bojaźni panna z Islandy czekała

Dekretu, który jako prędko usłyszała,

Smutna po stronach patrzy; ale pan zamkowy

Wymawia się, iż tak jest srogi i surowy

Zwyczaj, powiada: »Zwyczaj, dawno stanowiony,

»Nie może być sposobem żadnem odmieniony:

»Odpuść, łaskawa panno, a jedź w inszą drogę,

»Bo ja, bym najbarziej chciał, targać go nie mogę«.

99

Jako we mgnieniu oka lecie chmury gęste,

Z których strzela po górach piorun błyski częste,

Kryją narozkoszniejszą twarz słońca jasnego,

Co wszystkie uwesela kąty świata tego:

Tak wnet dziewka na przykre rozkazanie zbladła,

Wzrok słupem stanął, cera z ust rumianych spadła;

Mieni się, a w minucie, nie poznać godziny,

Jeśli to ona siedzi, czy przyszedł kto iny.

100

Mieni się gwałtem, wnęrzny żal sercu dojmuje,

Jawnie, iż ją nagły ból przejął, ukazuje.

Lecz mądra Bradamanta zarazem powstała,

Aby strapionej gości pomoc jaką dała;

Mówi, iż mniej uważnie dekreta skazane

Nie mają być na nikiem pierwej wykonane,

Aż druga strona wzajem wysłuchana będzie;

I u niesprawiedliwych taki jest tryb wszędzie.

101

»Ja tej sprawy bronić chcę i ujmę się za to.

»Cóż na tem, przyrodzenie chocia mnie bogato

»Pięknemi dosyć hojnie przymioty nadało?

»Mnie do tych krajów wjechać za męża się zdało

»I sprawy moje męskie podobno widzicie,

»Lubo to za białą płeć wszyscy dziś sądzicie.

»Jestem, nie jestem: na tem co należy komu?

»Jam wjechała do tego jako żołnierz domu.

102

»Siła sama na świecie jam takich widziała,

»Co jem długi włos nosić pieszczota kazała;

»Przecię oni męskiej płci nie zbyli dla tego.

»Więc jeśli nie jako mąż i jam tak dobrego

»Dzisia dostała stania, uważyć możecie:

»Czemuż mię dziewką, czemu białą płcią mieć chcecie?

»A prawa wasze każą, tak mieć chcą zwyczaje,

»Iż dla panny opuścić panna ma te kraje.

103

»Ale nic to, żem białą płcią jest: niech tak będzie,

»Choć z trudnością ponno z was kto tego dowiedzie;

»Jednak, abym ja gładkość tej swą celowała[1802],

»Przypaść pewnie nie będę z wami na to chciała,

»Bo tem nagrodę cnoty i męstwa mojego

»Chcecie, widzę, umyślnie ćmić dnia dzisiejszego.

»A słuszna, iż nie stracę tego dla gładkości,

»Czego m szablą nabyła przez swoje dzielności.

104

»Więc choćby też i zwyczaj ten beł między wami

»Przeciwny, iż spać gładsza będzie za wrotami,

»Lub to dobrze lub to źle, jabym nie myśliła

»Stąd wyniść, choćbym takiem uporem grzeszyła,

»Dlatego, że różna jest spórka[1803] między nami,

»Co przyznać, jeno chciejcie, moglibyście sami.

»Zwycięstw dziewczych nie pragnę, bo mi w oczach brzydkie,

»A tak ozdoby męstwa straciłabym wszytkie.

105

»Gdzie zysk z stratą w jednakiej widziemy być cenie,

»Głupi, kto na to sam się waży i swe chcenie;

»Lecz niebezpieczeństwo zaś gdy sława celuje[1804],

»Miłe tam garłowanie i praca smakuje.

»Ale zdadząli się złe komu te wywody,

»Znać, że nie dba o przyjaźń, nie chce znać do zgody;.

»Bo drzewem i wszystkiemi ukazać siłami

»Ja chcę, iż godna zostać dziś ta panna z nami«.

106

Tak córka Amonowa, wzruszona ludzkością,

Nie pozwala, by gościa z tą nieuczciwością,

Gdzie deszcz nagęstszy pada, wygnana być miała,

Gdzie niepogoda wiatry i grady wzbudzała.

Gospodarza słusznemi miękczy wywodami,

Zarazem ten przypada z drugiemi gościami

Na jej zdanie; nakoniec wszyscy uradzili,

Onej nocy pospołu aby z sobą byli.

107

Jako słonecznem ogniem upalone zioła,

Wdzięczną straciwszy krasę, pochylają czoła,

Kiedy wiatr w kanikułę[1805] od południa wieje,

Lasy schną, trawy w popiół idą, ziemia mdleje;

Jeśli deszcz pożądany znagła na nie spadnie,

Biorą przyrodzoną moc, odżywią się snadnie:

Tak za obroną mężnej dziewki otrzeźwiała

Islandka i twarz pierwszą znowu ukazała.

108

Z ochotą, której jeszcze dotąd nie tykali,

Wieczerzą jeść zarazem wszyscy poczynali.

Dobra myśl[1806] roście, troski zbyli, niemasz trwogi,

Twarz się rumieni znowu u dziewki niebogi,

Wesoły wzrok obraca. Ale z drugiej strony

Trapi zaś Bradamantę żal, na czas tajony,

Westchnienie się jej z piersi głębokich wymyka;

Zmilkła, myśl, mowę w gębie zdumiałej zamyka.

109

Po wieczerzy prędko się obie pokwapjły,

By oczy malowaniem ślicznem nasyciły;

Pomaga jem gospodarz kompaniej spólnej,

Daje wolej na wolą wszystko czynić wolnej.

Świec dostatek zapalił po kątach szerokich,

By mogli dojrzeć lepiej obrazów wysokich,

Na które z jaką obie patrzyły chciwością,

W drugiej pieśni powiedzieć chcę z wielką pilnością.

Koniec pieśni trzydziestej wtórej.

XXXIII. Pieśń trzydziesta trzecia

Argument

Bradamanta na sali Francuzów serdecznych

Obrazy wojen widzi, a oni walecznych

Włochów gromią w ziemi ich, lecz przecię ten mają

Zysk nakoniec, iż tyły sromotnie podają.

Z Serykanem się Rynald u fontany schodzi

I straszny pojedynek o Bajarda zwodzi.

Harpie Astolf wygnał dźwiękiem rogu swego

I tu koniec trąbienia czyni ogromnego.

Allegorye

W tej trzydziestej trzeciej pieśni w osobie Synapowej, którą położył autor na podobieństwo zmyślonego Fineusa, uważysz, jako częstokroć wielkie bogactwo i szczęście snadno od bojaźni bożej człowieka tak odwodzi, iż i wojnę przeciwko niemu podnosić równiejsza zda mu się rzecz; tego przykład masz w olbrzymach, którzy góry na góry kładąc, samego zrzucić chcieli z niebios Jowisza. Potem kładzie nasz autor osobliwej dobroci boskiej przykład, iż Synapowi długo trwać w grzechu nie jeno nie dopuścił, ale i czasu do pokuty słusznego pozwoliwszy, przez dziwny środek z nieszczęścia wyrwał zaś przykrego.

1. Skład pierwszy

Tymagoras[1807], Parrazys[1808], Polignotus[1809] sławny

Protogen[1810] z Apellesem[1811], Apollodor[1812] dawny,

Tymant[1813], Zeuksys i inszy, co wieku swojego

W nauce malarskiej sobie nie mieli równego

I których słodka dotąd sława będzie trwała,

Choćby z jadu pukać się skrzętna Kloto[1814] miała,

Póki pisma u świata uczonych wsławione

Nie będą w niepamięci wiecznej pogrążone,

2

Ci wszyscy i jeśli ich więcej było kiedy

Po szerokich krainach świata tego wszędy,

Tak pięknie subtelnych sztuk wyraz malowany

Dać mogli, iż królewskie snadno zdobił ściany.

Lecz w przyszłych rzeczach oni aby dosiądź mieli

Tajemnic boskich, o tem azaście słyszeli?

Nigdy to nie podobna; nie ich to robota,

Nie ich tak bystra mądrość i biegła ochota.

3

Niechaj się żaden malarz i młody i stary

Tem nie chlubi, choćby on najgodniejszy wiary:

Czarnoksiężnicza nauka mocna to sprawiła,

Przed którą piekielna drży potęga i siła;

Bo lub to księgi wziąwszy z Awernu czarnego

Lub z straszliwej przepaści kraju Nursyńskiego[1815],

Kazał Merlin, co djabły wszystkie miał w swej mocy,

Salą tę i obrazy zrobić jednej nocy.

4

Ale chcąc się tam wrócić, kędy mnie czekają

Ci, co na sali widzieć malowanie mają

Przyszłych wojen, powiem wprzód, iż zamku onego

Gospodarz, zawoławszy z sług swoich jednego,

Dać dostatek kazał świec z pochodniami małych

Do lichtarzów, po ścianach które okazałych

Są przybite; na pańskie ten wnet rozkazanie

Z nocy biały dzień czyni i jasne zaranie.

5

Potem rzecze do gości: »Chcę, byście wiedzieli,

»Iż te walki, co ich tu znak będziecie mieli

»I co w izbach są zamku wyrażone tego,

»Nie wszystkie się skończyły do dnia dzisiejszego.

»Więc ten prorok, malować co je rozkazował,

»To wieszczem mądrze duchem o nich praktykował[1816],

»Kędy wygrać i przegrać wojska nasze miały,

»Gdy w kraje włoskie śmiało na zdobycz chadzały.

6

»Wojny, których początkiem prędcy Francuzowie,

»Gdy dla korzyści Alpes przeszedłszy, swe zdrowie

»Ważyli, dobrzeli się, źleli też nadały,

»Przed tysiącem lat już tu wizerunk swój miały.

»Bo na tę salą Merlin, prorok zawołany.

»Wnieść je kazał, kiedy beł z Angliej posłany

»Do króla, co Francyej panował przed latyj

»Po Markomirze wziąwszy sceptr w rękę bogaty.

7

»Merlinowa to praca, lecz własną rzecz tego

»Abyście usłyszeli odemnie samego,

»Tak pocznę: Gdy Faramont Ren przeszedł głęboki

»I podbił kraj Galliej obfitej szeroki,

»Wnet munsztuk przybrać myślił hardemu Włochowi

»I swe rozciągnąć państwo aż ku zachodowi;

»Ażeby tak wspaniałe prędzej się skończyły

»Zamysły, chciał z Arturem[1817] złączyć swoje siły.

8

»Z Arturem, który wojny i boju żadnego

»Nie czynił bez porady Merlina swojego —

»O tem mówię Merlinie, co znał przyszłe rzeczy,

»Chytrych djabłów potomek, a nie syn człowieczy —

»Ten Artura upewniał, iż swe wojska straci,

»Jeśli na włoską ziemię z Farmontem się zbraci,

»I radził, aby kraje pokój od nich miały,

»Które Apenin dzieli, Alpes opasały.

9

»Djabelskie pokolenie skutecznie wiedziało,

»Iż te wojska nieszczęście różne zniszczyć miało

»I wszystkie insze, których francuscy królowie

»Jeden po drugiem będą obrani wodzowie;

»Głód, powietrze i szabla nie minie ich sroga,

»Matka, żona zapłacze niejedna uboga.

»Bo tak nieba łaskawe od wieków mieć chciały,

»Aby lilie w kraju tem nie zakwitały.

10

»Uwierzył i Faramont onem słowom jego

»I gdzie indziej potęgę rzucił wojska swego;

»MerIin zaś, co te rzeczy wiadome mu były,

»Jakoby się za jego żywota toczyły,

»Na prośbę Farmontowę swojemi czarami

»Tę salą wnet postawił i z historyami,

»Chcąc pokazać narodu dzieła francuskiego,

»Dzieła przyszłe potomkom póinem wieku tego,

11

»Aby ci, gdy na państwo będą postępować,

»To z pilnością umieli wielką upatrować,

»Iż jako sławę z snadnem zwycięstwem mieć mogą,

»Gdy w przykrych raziech swojem posiłkiem pomogą

»Ściśnionej włoskiej ziemi od króla jakiego,

»Tak zaś nieszczęścia zażyć muszą rozmajtego,

»Jeśli ją sami podbić będą sobie chcieli,

»Bo za temi górami swójby pogrzeb mieli«.

12

Tak rzekł, a potem piękną bohatyrkę wiedzie,

Gdzie pierwsza historya w pierwszem stała rzędzie.

Ukazał Sygeberta, który skarby drogie

Od Maurycego[1818] wziąwszy, wojska wywiódł srogie

I lekko postępuje z Krety do Tyczyna[1819],

Gdzie między Lambrem[1820] leży przestrona równina.

Lecz go Ewtar nie tylko odpędził sierdzity,

Ale z porażonego łup wziął znamienity.

13

»Patrzcież Klodoweusza, co wojska swojego

»Więcej, niż sto tysięcy, stawił przebranego;

»Któremu Benewentu książę[1821] zastępuje

»W różnem poczcie, a potem sztucznie rozkazuje

»Opuścić stanowiska, winem napełnione,

»Aby snadniej Francuzy przywiódł upragnione

»Do zguby; wiedzie mu się, bo je wypijają

»I wnet krew, duszę, wino oraz wylewają.

14

»Tu zaś, Chyldybert lud swój i z pułkownikami

»Posyła, aby Włochów bili za górami.

»Ale mu się tak, jako Klodoweuszowi,

»Szczęści, co fortecę wziąć chciał Lombardczykowi.

»Szabla bez chyby, szabla z nieba wysokiego

»Straszną porażkę w wojsku uczyniła jego:

»Ci powietrzem zdychają, tych wody okryły,

»Ten gorącem umiera, tego ćmy zabiły«.

15

Dalej Pipina z Karłem wielkiem ukazuje,

Jako jeden po drugiem Alpes przestępuje,

A obadwa wesołe zamysłu pięknego

Widzą skutki, bo przyszli w te kraje dla tego,

Aby w niebezpieczeństwach wielkich ratowali

Papieżów i ślubów jem swoich dotrzymali;

Ten Astulfowę[1822] hardość skraca, ów zaś jego

Potomka i więźniem czci biskupa rzymskiego.

16

Przy tych blizko ukazał Pipina młodszego,

Który, jak chmurą jaką, wojskiem ludu swego

Padoły Palestyńskie[1823] okrył i z brzegami,

U Malamokki[1824] morze ująwszy mostami;

A te z nakładem wielkiem i pracą zbudował,

Aby fortuny na nich Marsowej sprobował.

Cóż po tym: zerwały je wody niezbrodzone

I pożarły zarazem roty uzbrojone.

17

»Anoż Ludwik z Borbonu[1825] w ten się kraj udaje,

»W którem za więźnia wzięty, w okowach zostaje

»I przysięga zarazem, co go związał, temu,

»Iż swojej nie podniesie broni przeciw niemu.

»Alić po małem czasie wiarołomca płochy

»Wyprawuje się znowu potężnie na Włochy

»I znowu w łyka wpada, w których wzroku swego

»Zbywszy, do domu ślepy jedzie ojczystego.

18

»A tu macie Ugona, jako wpadszy w ziemię

»Włoską, precz z Berengarem wygnał jego plemię.

»Trzykroć bitwę wygrawa, lecz zaś Bawar tego

»I Hunni[1826] wnet prowadzą na stolicę jego,

»A ów prosi przymierza; ten mu pakta daje

»I z sromotą w ojczyste iść przymusza kraje.

»Bieży Ugon i Alpes po zad zostawuje,

»A Berengar swe państwo całe obejmuje.

19

»Patrzcież drugiego Karła[1827], co na poduszczenie

»Pasterskie gwałtowne wniósł za góry płomienie[1828];

»We dwuch potrzebach strasznych dwu królów zabija:

»Manfred[1829] wprzód, Konrad[1830] po niem śmierci się nawija.

»Potem, gdy się zdał trzymać swe państwo w pokoju,

»Sromotnie go pozbywa bez szable, bez boju:

»Na głos mroków wieczornych lud jego przebrany

»Duszę ze krwią wydycha przez okrutne rany«.

20

A potem ukazuje Francuza jednego[1831],

Kapitana, co wieku dobrze późniejszego

Przeszedł Alpes i bojem mało spodziewanem

Zrazu się znać Wiszkontom daje zawołanem.

Pieszych Francuzów kupy gęste i z jeznemi

Otoczyły fortecę strzelbami różnemi,

W której małą obronę książę zostawuje,

A w polu chytre sztuki wojenne gotuje.

21

Wpada w sidła francuski naród niespodziane:

Świecą się pola, trupem brzydliwem odziane,

Na które z Armeniaku z Wiszkontem na zmowie

Przywiódł ich grof [1832]i mści się krzywd swoich surowie.

Wloką więźniów do ciemnic, od słońca zakrytych,

Biorą dostatkiem łupów, korzyści obfitych;

Tanar[1833], ze krwią francuską na poły zmieszany,

Czerwone z gniewem miece do Padu bałwany.

22

»Andzioinów[1834] i z Marki pana[1835] zaś widzicie,

»O których to odemnie dzisia usłyszycie,

»Brucyom[1836], Daunom[1837], Marsom[1838] iż znać się dawali,

»Często na salentyńską włość[1839] następowali.

»Ale ani francuska tak jest ważna siła

»Ani pomoc skąd inąd, aby ich zbawiła

»Srogich mordów: ono jem Ferant tu dokucza,

»A tu Alfons z swojego królestwa wyrzuca.

23

»Patrzcież i na ósmego Karła[1840], który z kwiatem

»Młodzi francuskiej w kraju widzi się bogatem;

»Przeszedł Liri[1841], królestwo wesołe odbiera,

»Szable nie dobywając, i w niem się zawiera.

»Od jednej tylko, co łeb i brzuch tłoczy, skały,

»Tyfeuszowi, bierze wstręt[1842] nagle niemały,

»Bo dobry Inik[1843] ze krwie Awalów przezacnej

»Oparł mu się i sławy stąd dostawa znacznej«.

24

Potem do Bradamanty bliżej przystępuje

Pan zamku i Iskią[1844] wyspę ukazuje,

Mówiąc: »Serdeczna dziewko, teraz powiem tobie,

»Nad wszystko spodziewanie com przypomniał sobie.

»Pradziad mój, wiekiem ciężki i w leciech dojrzały,

»Powiedział to, gdym ja beł chłopczyk jeszcze mały,

»A on od swego dziada za pewne to wiedział,

»Który przed samą śmiercią jemu tak powiedział,

25

»Iż na tem miejscu z męża ma wyniść dzielnego,

»Co w tych czasiech pan będzie i obrońca jego,

»Rycerz najozdobniejszy, z nikiem niezrównany[1845],

»Który, jak piorun, skruszy wszystko, niedojrzany.

»Nigdy takiej Nireus[1846] nie doszedł piękności,

»Nigdy Achilles męstwa, Ulisses mądrości,

»Nie beł tak rączy Lada[1847], nie beł i szedziwy[1848]

»Nestor bieglejszy, choć to trzysta lat beł żywy.

26

»A jeśli stara Kreta pragnie chwały z tego,

»Że była wychowawcą[1849] Jowisza wielkiego,

»Jeśli Herkules z Bachem miasta uczynili[1850]

»Długo sławne, w których się oba porodzili:

»Niemniej swem wieczną sławę Iskia przyniesie

»I pod same obłoki skroń pyszną wyniesie,

»Że tam wielki bohatyr wziął początki swoje,

»Któremu szczodrych fortun z nieba płyną zdroje

27

»I który urodził się szczęściem wieku tego,

»Gdy ściśniony Rzym będzie siła cierpiał złego;

»Bo go przez swoje męstwo, przez swoje dzielności

»Obroni i do pierwszych przywróci wolności.

»Ale iż mam tę wolą niżej spraw tknąć jego,

»Do przedsięwzięcia rzecz swą obrócę pierwszego,

»Abym południowego godne męstwo słońca

»Karłowe tu przed wami ukazał do końca.

28

»Widzicie, jako Ludwik[1851] żałuje serdecznie,

»Iż go do swych państw wezwał, wierząc mu bezpieczniej

»A on nie tylko mocą wszystkie zwalczył jego

»Nieprzyjacioły, ale wygnał i samego.

»Próżno nań Wenetowie wielkie wojska zwodzą,

»Próżno i na przeprawach zastąpić mu godzą,

»Bo gdzie namężniejszy król swą złoży kopią,

»Wszyscy szpetnie pierzchają, wszyscy czoła kryją.

29

»Ale lud jego zasię, co był zostawiony

»W królestwie nowo wziętem dla zamków obrony,

»Przeciwną zna fortunę; bo Ferant serdeczny

»Z posiłkiem, Mantuańczyk[1852] co mu go waleczny

»Użyczył, tak się, srogi, znać jem dobrze daje,

»Iż najbiedniejszy człowiek żywy nie zostaje;

»Choć sam, zdradą zabity od nieznajomego,

»Krótką widział pociechę z zwycięstwa nowego«.

30

To mówiąc, z Peskaryej zaraz ukazuje

Alfonsa[1853], co dzielnością mężniejszych celuje.

»W tysiąc potrzebach, w tysiąc szturmach, mąż wspaniały,

»Świecił, jako we złocie pirop[1854] okazały;

»Nakoniec Sforca Murzyn[1855] sztucznie go przywodzi

»Pod sieć napiętą i wnet we krwi jego brodzi.

»Patrzcie, jak strzałą żartką upada przeszyty[1856]

»Ten, co go miecz nie pożył nigdy jadowity.

31

»To zaś dwunasty Ludwik Alpes w skok przechodzi:

»Włoskie łakomstwo do swych krajów go przywodzi.

»Maura Sforcę zniósł w żyznych włościach Wiszkontego,

»Położył wszytkę wojska potęgę swojego.

»Stamtąd czaty śle, aby mostem wodę spięli

»Garylanowę[1857], a wzgląd na ślad Karłów mieli;

»Lecz jedni giną w drodze, od różnych pobici,

»Drudzy na rzekach toną, wodami okryci.

32

»Anoż niemniejsze mordy wojska francuskiego

»W Apuliej poznacie, dwakroć pobitego.

»Ferant Hiszpan[1858] z Konsalwem sztuką bojowniczą

»Przez swój lud zaprawiony tak ich dobrze ćwiczą,

»Iż co tam Ludwikowi szczęście się stawiło

»Macochą, to tu wielkiej czci przyczyną było;

»Gonią ich równem polem, gdzie Adrya brzegi

»Tłucze, Padus ich wstrąca z Apeninem biegi«.

33

To rzekszy, alić ganić jął siebie samego,

Iż jem wprzód nie ukazał, zamyślony, tego,

Jak jeden zdrajca Szwajcar fortecę przedaje

Powierzoną, a w cudze sam uchodzi kraje.

Wraca się tedy na zad, bliżej przystępuje,

»Ano — powieda — zmiennik i ten, co kupuje.

»Patrzcie, jak bez złożenia kopiej jednego

»Dostał Francuz za złoto zamku potężnego«.

34

Kęs dalej na Borgiego[1859] twarz patrzą straszliwą,

Który za tegoż króla przyjaźnią życzliwą

Urósł możny we Włoszech, skąd ludzie przedniejsze

Na wygnanie posyła w kraje odleglejsze.

Potem, jako stolicę Ludwik z Bononiej

Przenosi[1860], nie słuchając porady niczyjej,

I jako Genueńczycy poddaństwa zrzucili

Jarzmo, jako ich jego ludzie zaś gromili.

35

»Widzicie — mówi — trupem okrutnie pobitych

»Niemało okolicznych pagórków przykrytych;

»Nie dziw, iż strachem zjęte miasta się poddają,

»Zaledwie Wenetowie mały odpór dają.

»Widzicie, jak na prędkość nie dba papież jego,

»Choć się do Rzymu z wojskiem przybliża samego;

»Wziął Modenę, a jeszcze na tem nie przestaje,

»Do Ferrarza się, chcąc go dobywać, udaje.

36

»Tam zaś Bonończykowie zastępują drogę

»I czynią nad mniemanie w wielkiem wojsku trwogę

»Brześcię[1861] on przecię bierze, pomaga Felsynie[1862],

»Co wiary dotrzymaniem na wszytek świat słynie.

»Z drugiej strony hiszpańskie wojsko się gotuje

»I sposobnego bić się miejsca upatruje,

»Bo się jem w ciasnych zjechać nizinach przychodzi,

»Gdzie w bok od portu morze głębokie zachodzi.

37

»Anoż ledwie nie wszystka stąd Francya stoi,

»Anoż Hiszpan na pułki lud przebrany dwoi.

»Bitwa się sroga wszczyna[1863] z wielkiemi zapędy,

»Krwią pole opłynęło, trupów pełno wszędy;

»Nie wie Mars, do której się ma przykłonić strony,

»W równej wadze z nadzieją strach trzyma włożony.

»Nakoniec serdecznością Alfonsa śmiałego

»Francuz pole otrzymał, uciekł Hiszpan z niego.

38

»Lecz to nie na pociechę, o Rawenno, tobie,

»A papież z jadu z żalu gryzie wargi sobie;

»Niemców z gór na ratunek wzywa jadowitych,

»Ci lecą, jak szarańcza, po polach obfitych

»I zaraz bez wszelakich, waleczni, trudności

»Wyrzucają Francuzów z Enotryskich włości[1864],

»A Maurowie[1865] ostatki nędzne dobijają,

»Wkorzeniać się liliom we Włoszech nie dają[1866].

39

»Wraca się Francuz[1867], do swych szpetnie wypędzony,

»Któremu na pół drogi Szwajcar odważony

»W liczbie niemałej ludzi zbrojno zastępuje,

»Wiąże, bije, zażarty gniewem, i morduje.

»Więc zaś w domu niezgoda: ano tam nowego

»Widzicie króla, co go obrali bez niego.

»Tak zdrajczyna fortuna swem sługom wygadza:

»Gdy ich najwyszszej wzniesie, w ocemgnieniu[1868] zsadza.

40

»Patrzcież Frańciszka[1869], losy co już szczęśliwszemi

»Z ludźmi królestwa swego jedzie przedniejszemi

»Na Szwajcary i tak jem rogów wnet przyciera,

»Iż ledwie i przezwisko z niemi nie umiera.

»Jednak brzydka hałastra tytuł, który sobie

»Hardzie przywłaszczyć śmiała, traci w onej dobie:

»Uśmierzycielmi królów, kościoła obroną

»Zwać się kazali, pychą nadęci szaloną.

41

»Potem Medyolanu dobył i Sforcego

»Z nieprzyjacioły zaraz porównał młodszego.

»Anoż tam Borboniusz broni miasta zasię

»I gwałt srogi niemiecki czuje zewsząd na się.

»Anoż, gdy inszych wojen Frańciszek pilnuje

»Ani o rządzie wziętych miast się dowiaduje,

»Nie wiedząc, co gorący broją Francuzowie,

»Traci Milan[1870] i w niem swych ludzi wszystkich zdrowie.

42

»Awoż drugi Frańciszek, podobny swojemi

»Dziadowi serdecznemu cnotami wielkiemi,

»Który po wypędzeniu z królestwa własnego

»Odbiera je przez pomoc kościoła samego.

»Bieżą znowu Francuzi do Włoch, lecz jem wodze

»Zatrzymano i muszą pozostać na drodze:

»Wspaniały Mantuańczyk [1871]z namężniejszem synem

»Przepraw broni, zamyka drogę pod Tyczynem.

43

»Federyk najpiękniejszej ten to jest urody,

»Co pierwszem kwiatem jeszcze nie opędził brody,

»Wiecznej pamięci godzien dla męstwa swojego

»Dla pięknych obyczajów, rozumu ostrego.

»Patrzcie, jak ma przy męskiej piękną surowości

»Twarz, jak broni francuskiej miasta okrutności.

»To zaś markiezów para[1872], pioruny włoskiego

»Narodu, a zaraza, strach i śmierć naszego.

44

»Oba jednej krwie, oba i gniazda jednego;

»Ten pierwszy jest Alfonsa syn namężniejszego,

»Alfonsa, co mu z piersi krew Murzyn obfitą

»Wytoczył, przebiwszy je strzałą jadowitą;

»Mąż w najniebezpieczniejszem na schwał dobry boju,

»Trudów, niewczasów, zimna przyjaciel i znoju.

»Drugi, co wzrok po stronach obraca łaskawy,

»Pan z Wastu na wszystek świat sławny przez swe sprawy,

45

»Alfons także; Iskią gdym wam pokazował,

»Powiadałem, iż Merlin siła prorokował

»O niem dawno, jako miał w ten czas się urodzić,

»Gdy trzeba właśnie było Włochy wyswobodzić,

»Ściśnione Włochy i wszcząt kraj ich spustoszony,

»Dostatki rozszarpane, kościół splugawiony.

»O, jako wieczną sławę bohatyr serdeczny

»Będzie miał, zniózszy naród dziki i wszeteczny!

46

»Ten przy bracie stryjecznem z Prosperem Kolumną[1873]

»Francuzom i Szwajcarom okróci myśl dumną

»I Bikokę[1874], co ją wziąć po kilkakroć chcieli,

»Tak omierzi, iż o niej nie będą myśleli.

»Awoż znowu swej Francuz chce wetować szkody

»W Lombardyej: przebywa Tanarowe brody,

»Pod Medyolan wojsko niezliczone wiedzie;

»Z drugiej pod Neapolim strony Hiszpan jedzie.

47

»Ale ta, co więc zwykła postępować z nami,

»Jak niezgoniony wicher na polach z piaskami,

»Zakręciwszy niem żartko w minucie godziny,

»Wznosi ku niebu i zaś upuszcza w doliny,

»To sprawiła, iż o swe wojsko nie beł dbały,

»Bawiąc się pod Pawią[1875] Frańciszek czas mały;

»Niewiadomie się żołnierz rozjeżdżał swawolny,

»Gdy go nikt nie pilnował, gdy beł sobie wolny.

48

»Tak król przez swoję dobroć, przez sług swych niedbalstwo

»W wojsku z różnych narodów zamnożył zuchwalstwo.

»Dopiero ujźrzą, jak lud rzadki pod znakami,

»Gdy ich niespodziewanie w ciemną noc trwogami

»Hiszpan nastraszył, który wał i rów głęboki

»Przeszedszy, z krzykiem wpada na obóz szeroki;

»Ze krwie Awalów bracia dwaj[1876] go prowadzili

»Tak śmiali, iż i w piekło samoby skoczyli.

49

»Patrzcież, jak młódź francuską stanu przedniejszego

»W ocemgnieniu pobito przy niem do jednego,

»Patrzcie, jak siła kopij i szabel skrwawionych

»Do samego się ciśnie śrzodkiem kup zgęścionych.

»Już z konia przebitego krew potokiem ciecze,

»Ten się poddać nie myśli, bije, kole, siecze;

»Pełno pobitych przed niem, pełno leży za niem,

»A wżdy bojaźni z trwogą jeszcze nie znać na niem.

50

»Przecię król najmężniejszy, choć pieszo zostaje,

»Srogie rany i śmierci co bliższem zadaje,

»Nieprzyjacielską szpetnie posoką zbroczony,

»Plac sobie bronią czyni stępioną przestrony.

»Cóż po tem: cnota musi ustąpić gwałtowi,

»Biorą go i oddają zaraz Hiszpanowi.

»Kilka godzin w ciemną noc bitwa sroga trwała,

»Która strach gęstych śmierci mrokiem zakrywała.

51

»Tak pod Pawią Francuz srodze porażony[1877]

»Nakoniec w Iberyej w więzieniu zamkniony,

»Okupuje się własną krwią i w zakład daje

»Syny małe, a potem sam wolny zostaje.

»Wraca się do królestwa z Hiszpaniej swego,

»Które się różnych niecnot napiło przez niego.

»Patrzcież: gdy znowu do Włoch lud zbrojny gotuje,

»Kto inszy w jego ziemi wojnę obiecuje.

52

»Anoż mordy, wydzierstwa, gwałty, zabijania

»Bez wszelakiego w Rzymie widzicie karania;

»Chciwy żołnierz to czyni, co łakomstwo radzi,

»Winę daje niewinnem, cnotliwy mu wadzi,

»A wojsko sprzysiężone, jakby nie widziało,

»Na zmowie ponno łupiestw ciężkich dopuszczało.

»Nakoniec o papieża gdy się bić samego

»Trzeba było, w oczach ich wzięto związanego.

53

»Posyła król z pułkami Lotreka[1878] nowemi,

»Nie dla tego, by wojnę miał odnawiać z niemi

»W Lombardyjej, ale z rąk kazał wziąć przeklętych.

»Pasterza i zacnych z niem ludzi wiele wziętych.

»Lecz ten, leniwo idąc, już zastał wolnego;

»Ażeby wojska darmo nie rozpuszczał swego,

»Miasto obległ i wszystko królestwo potrwożył,

»Gdzie kości przodek jego syreny położył[1879].

54

»A tu zaś wodną cesarz armatę wyprawił,

»Aby swojem pomoc dał, aby je wybawił;

»Ale się z niem, potkawszy, Dorya próbuje,

»Zabija, łupi, wiąże, ogniem wszystko psuje.

»Cóż z tego: gdy się szczęściu rozkazować zdali,

»Nad wszystko spodziewanie złych losów doznali.

»Potęga wojsk schorzałych w niwecz się obraca:

»Ledwie z tysiąca jeden do domu się wraca«.

55

Te i insze w tej sali historye były,

Co przyszłych wojen własny wizerunk czyniły.

Trzy albo cztery razy do nich się wracają,

Pismo na samem spodku obrazów czytają,

Wielkiemi literami na najlepszem złocie

Wydrożone, tak, iż koszt równy beł robocie.

Kilka godzin na łubem widoku strawiły,

A chciwych przecię oczu swych nie nasyciły.

56

Potem nadobne dziewki były prowadzone

Do pokojów, które jem dawno naznaczone.

Gospodarz, co miał zwyczaj ludzkość pokazować,

Jak prędko gości jakich podjął się przymować,

Wczasem wygadza; już się wszyscy położyli,

Już luby odpoczynek we śnie utopili.

Bradamanta do swych się myśli znowu wraca,

Z lewego na bok prawy coraz się przewraca.

57

Nakoniec obłapił ją sen leniwy swemi,

Gdy wynikał biały świt, skrzydły czarnawemi,

I ujrzy najsmutniejsza dziewka kochanego

Rugiera, co omdlewa tysiąckroć dla niego.

A on tak zdał się mówić: »Czemu, siostro moja,

»Czemu najrozkoszniejsza twarz truchlała twoja?

»Wątpisz o mej przyjaźni? Wiedz, iż barziej ciebie

»Miłuję, niż swe zdrowie, niż samego siebie«.

58

Zaś przydał: »Jam umyślnie w te przyszedł pokoje,

»Abym się okrzcił, abym śluby spełnił swoje.

»Odpuść, jeżeli późno; nie moja przyczyna:

»Rany mię, rany, lecz nie z rąk Miłości syna

»Zatrzymały koniecznie«. Tu przestał, a onę

Sen subtelny opuścił i uciekł na stronę.

Ta zaraz, porwawszy się, na łóżku usiada

I tak z myślami, pijąc łzy obfite, gada:

59

»Patrzcie, jak mi znikome sen pociechy daje,

»A czucie przeraźliwem bólem serce kraje!

»To, co mojem weselem i radością włada,

»Wnet, jako piorun z błyskiem najbystrszem[1880], przepada.

»Czemuż nie słyszy teraz i nie widzi tego

»Ocknienie, co dopiero sen porwał od niego?

»Oczy, na coście przyszły? Zamknione, widzicie

»Szczęście moje; otwarte, żałość przynosicie!

60

»Słodki sen pokój mi dać prędki obiecuje,

»Ale niespanie wojnę straszliwą gotuje.

»Cóż po tem, choć luby sen zamysłom wygadza,

»Gdy przykre ocucenie w samej rzeczy zdradza?

»Nowy kształt dziwnych rzeczy, fałsz mię próżny cieszy,

»A prawda serce, bólem zjęte, zabić śpieszy.

»Więc jeśli z spania rozkosz, a z czucia mojego

»Ból rośnie, niechże już śpię do wieku późnego!

61

»Fortunniejsze źwierzęta, co są tak ospałe[1881],

»Iż swych oczu pół roku nie otworzą całe.

»Bo któżby na taki sen, co wszystkich radości

»Przyczyną jest, nie przypadł bez wszelkiej trudności?

»Niestetyż, jak od ludzi różne szczęście moje:

»W mespaniu śmierć, we śnie mam żywot i pokoje!

»Jeśliś, o śmierci, do snu podobna takiego,

»Przydź zaraz, przydź, powieki zamkni wzroku mego!«

62

Tak skargi biedna dziewka nieuhamowane

Czyni; tem czasem włosy jutrzenka zmieszane

Z liliami na jasnem wschodzie pokazała,

Ponure ciemnej nocy mroki rozpędzała.

Porywa się i zbroję bierze ukochaną,

Aby co w skok skończyła drogę obiecaną.

Wsiadszy na konia, panu fortece dziękuje

I swych czasów chęć chęcią oddać obiecuje.

63

Wyjechawszy za bronę, kompankę zoczyła,

Co posłem do cesarza z tarczą złotą była.

Już ona z kilką giermków i z swemi pannami,

Wstawszy rano, gotowa stała za murami,

Tam, gdzie trzej bojownicy ze wstydem czekali,

Co od złotej kopiej z koni pospadali

I co z niebezpieczeństwem wielkiem zdrowia swego

Niewczasów dość zażyli nieba odmiennego.

64

Więc tak ich konie dzielne, jako oni sami,

Cierpiąc głód, cknęły[1882] sobie z próżnemi brzuchami

I tłukąc zębem o ząb z wieczora do świtu,

Wyrzuceni za bramę od dobrego bytu.

Ale ich barziej trapi i ciężej frasuje,

To jem wskróś utrapione wnętrzności przejmuje,

Iż Karłowego jeszcze wojska nie widzieli,

A jui tęgiej kopiej francuskiej raz wzięli.

65

I gotowi lub umrzeć lub pomścić się tego

Despektu, co ich potkał wieczora przeszłego,

Starać się umyślili sposobem wszelakiem,

Aby w mniemaniu u swej paniej ladajakiem

Nie zostali; gniew, miłość, wstyd jem serce grzeje,

Zaczem, pełni otuchy i dobrej nadzieje,

Jak prędko Amonowę córkę obaczyli

Na moście, wszyscy do niej rączo poskoczyli

66

I wyzwali ją znowu na srogie kopie,

Nie wiedząc, że nadobną dziewkę zbroja kryje;

Bo wszystkie jej postępki tak wspaniałe były,

Iż podobieństwo męża dzielnego czyniły.

Wymawia się ta drogą, ci zaś nalegają

I cnotą bohatyrów wielkich zaklinają.

Tak złożywszy wnet drzewo swe, ściera się z niemi

I zostawuje z koni zrzuconych na ziemi.

67

A sama wciąż gościńcem wielkiem się udaje,

Aby te, gdzie jest Rugier, ujźrzała wnet kraje.

Ci, co dla złotej tarczej z królestwa swojego

Umyślnie do obozu biegli Karłowego,

Wstawszy z błota, przemówić słowa nie umieją

I oczu wzgórę podnieść dla wstydu nie śmieją.

Zdumieli, jeden tylko patrzy na drugiego,

A potem każdy wsiada na konia swojego.

68

Ulania dla więtszej pysznych królów wzgardy,

Pomniąc słowa i zamysł w domu wszystkich hardy —

Bo jawnie na to przysiądz w Islandyej chcieli,

Iż naleźć sobie w męstwie równego nie mieli —

Powiada jem, że panna dziwnie piękna była,

Co ich z siodeł i wczora i dziś wyrzuciła.

Ci niesmacznej nowiny zmarszczeni słuchają,

A twarzy wstydem, niż krew, czerwieńszem pałają.

69

»Cóż rozumiecie — dalej zaś do nich mówiła —

»Jaka jest Orlandowa i z Rynaldem siła?

»Nie bez przyczyny pewnie, co i sami wiecie,

»Sława dziwnego męstwa ich lata po świecie.

»Jeśli Karzeł któremu da tarcz z znakiem złotem,

»Z pracą ponno dostać jej przydzie i z kłopotem;

»Lepiej wy to, tuszę ja, uważycie sami

»Za dzisiejszemi sił swych z dziewką mdłą próbami.

70

»Bez małaby nie lepiej tem się kontentować,

»Niźli z więtszą na sławie sromotą szwankować

»W oczach ludzi przedniej szych królestwa wielkiego

»Z ostatnią zgubą zdrowia, sił i uczciwego.

»Chybabyście za wielką kładli sobie sławę

»Z doświadczonem rycerstwem mieć krwawą zabawę

»I do wstydu przyłączyć szkodę niebezpieczną,

»Ze krwią duszę wylawszy z piersi ostateczną«.

71

Trzech bohatyrów onych, jak się dowiedzieli,

Iż to jest panna, co ją dotąd rozumieli

Za rycerza francuskiej ziemie przedniejszego,

Od gniewu i od żalu zmartwieli wielkiego.

Tak się wściekłemi wewnątrz jady napełnili,

Iż zaledwie ostrych w się szabel nie wrazili.

»Patrzcie — mówią — co broi nieszczęsna godzina:

»Z ozdób wszystkich licha nas złupiła dziewczyna!«

72

Wzgardą i nienawiścią potem uwiedzieni

Samych siebie, każdy, z nich przedsięwzięcie mieni:

Nie chcą jechać do Karła, ale zaraz swoje

Zdejmują najświetniejsze tarcze, hełmy, zbroje;

Więc szable odpasawszy, to wszystko pospołu

Do głębokiego za mur przerzucają dołu

I ślub czynią z ostremi nie chodzić żelazy

Cały rok za podjęte na uczciwem razy,

73

Ani na koniu jeździć, lecz piechotą wszędzie

Odprawować swą drogę, lub najgorsza będzie.

A choć to i rok minie, przecię ci u swego

Przysięgają nie nosić boku najduższego[1883]

Żadnej broni, aż znowu dostaną jej sobie,

Nieprzyjaciół w rycerskiem pożywszy sposobie.

Tak bez zbrój i z gołemi wędrują rękami,

Na swe konie czeladzi wsieść kazawszy sami.

74

Bradamanta, gdy siestrze Febus ustępował,

W zamek, co na paryskiej drodze się najdował,

Wjechała i nowinę słyszy pożądaną,

Iż zniósł Rynald pogany siłą niezrównaną.

Dobry wczas mężna dziewka ma tam i wygodę,

Ale dawno straciwszy z wolnością swobodę,

Nie je, nie śpi; im barziej w sobie usiłuje

Taić miłość, tem więtsza w nędznej się najduje.

75

Ale o niej tą razą dosyć; do mężnego

Wrócić się chcę Rynalda, który dnia przeszłego

Z Serykanem u studnie bić się postanowił,

Gdzie Gradas miejsce dobre już beł przygotowił[1884].

Wiedzcież, iż pojedynek tak straszny i srogi,

Nie o państwo, królestwo ani klejnot drogi,

Ale dla Duryndany wprzód najostrszej[1885] będzie,

Potem kto na Bajarda, wygrawszy go, wsiędzie.

76

Już się zeszli i trąby inszej nie czekają,

Wrodzonem serca męstwem rozpalone mają.

Twarzy z szyszaków widać obudwom wesołe,

Blask wzrok z szabel uraża, które mają gołe.

Skoczą żartko do siebie i oba ostremi

Trafią w mocne puklerze broniami swojemi;

Gęste i ciężkie razy precz się rozlegają,

A płomienie sierdzistych jadów gniew wzbudzają.

77

Rynald to stąd, to z owąd wielkie czyni koła,

W bok uskakuje, głowy strzeże, chroni czoła;

Wie, jako najduższy[1886] blach nie może hamować

Najdoskonalszej szable, woli ustępować.

Gradas, ledwie dościgły subtelnemu oku,

Za niem leci i swego w skok pomyka kroku,

Ciskając na wiatr lekki najgęściejsze razy,

Aby go gdzie dosięgnąć mógł miedzy żelazy.

78

Ten zaś umiejętnością zraża Duryndanę,

W niezasłoniony jego bok zadawszy ranę;

Stalonej coraz sztukę chce urwać odzieże,

Która ramion i piersi powierzonych strzeże.

Czyni straszliwe sztychy, gdzie są słabsze nity,

Aby przez nie utopił miecz w niem jadowity.

Próżno, bo zbroja jego, przez czary zrobiona,

Nie może być od prostej szable zdziurawiona.

79

Gdy czas niemały męskie[1887] się oba silili

Bez odpoczynku i tak oczy zabawili,

Iż na żadną obrócić nie mogli ich stronę,

Ustawiczny wzgląd mając na ciał swych obronę,

Nowy jakiś zgiełk i grzmot zatrwożył ich nowy,

Jaki więc z błyskiem spada na dół, piorunowy.

Obejrzawszy się, widzą ptaka szkaradnego,

A on konia pazury żmie[1888] Rynaldowego.

80

Dziw jakiś niesłychany i wielki beł srodze,

Od którego w niemałej koń Bajard beł trwodze;

Pysk na trzy łokcie dłuższy miał, a postać ciała

Nietoperza brzydkiego właśnie wyrażała.

Pióra, jak najczarniejsza smoła, na niem były,

Śmiercią krzywe pazury widomą groziły;

Wzrok ogniem pałał, którem strach mógł czynić nagle,

Skrzydła, jak u okrętu najwiętszego żagle.

81

Lubo to beł ptak lub nie, twierdzić nie chcę tego,

Bom ja — upewnić was śmiem — nie widział takiego

I nie czytałem nigdy w żadnej historyej

Otak cudownem zwierzu i srogiej bestyej

Prócz Turpina; zaczem być rozumienia tego

Muszę, iż to beł djabeł z piekła podziemnego,

Który Malagizemu na większą wygodę

W tem sposobie chciał w bitwie uczynić przeszkodę.

82

Tak wierzył i sam Rynald, o co kilka razy

Uciążał[1889] nie bez znacznej na brata obrazy.

Przał się on ustawicznie i Boga samego

Świadkiem czynił, iż nie dał przyczyny do tego;

Więc przydawał i częste klątwy z przysięgami

Na znak swej niewinności, twarz skropiwszy łzami.

Jakożkolwiek, był-li to djabeł lub ptak chciwy,

Wnet swój w koniu utopił pazur niecierpliwy.

83

Utopił, a ten wodza[1890], chocia mocne były,

Zerwawszy, kopytami co z najwiętszej siły

Broni się i tak gęste z gniewem razy daje,

Iż się straszny dziw pióry pod niebo udaje

I znowu chyżem na kształt żartkiej strzały lotem

Wpada nań z rykiem strasznem i z ogromnem grzmotem.

Zaczem już w kilku miejscach Bajard obrażony

Uciec musi, chcąc inszej zasiądz gdzie obrony.

84

Ucieka najbiedniejszy do lasu blizkiego

I patrzy miejsca w chróście co najgęściejszego.

Leci skrzydlate zwierzę, oczy w nim utkwione

Trzyma, aby z raz jeszcze pazury stalone

We krwi jego omoczył; lecz koń, strachem zjęty,

Szczęściem jakiemsi[1891] z oczu najwścieklej szych wzięty,

Wpadł w gęstwę; bestya też pod same się wzbiła

Obłoki, jak prędko z niem ślad oraz straciła.

85

Rynald z Gradasem widząc, iż zakład ich drogi

Ucieka, co oń zwodzą pojedynek srogi,

Przestali się bić zaraz, ale z tem dokładem,

Iż pilno bieżeć mają oba jego śladem,

Aby go wprzód od dużej spony wybawili,

Potem u tegoż zrzódła znowu się oń bili;

I na to wiarę ręce społem sobie dają,

Sami rączo, gdzie bieży, po niem się udają.

86

I gdzie zdeptana trawa świeżo się wznosiła,

Co ją dopiero stopa jego przytłoczyła,

Pilnują; ale bystry koń z oczu jem ginie,

Wpadszy do blizkich chróstów w najgęstszej krzewinie.

Gradas, iż w pobliżu miał kochaną Alfonę,

Dopadł jej i puszcza się w tamtę, gdzie biegł, stronę,

Zostawiwszy daleko Rynalda pieszego,

Który wydołać nie mógł wielkiem krokom jego.

87

Gryzie się dobry Rynald, żal mu serce psuje,

Widzi, iż próżno goni, daremnie pracuje;

Bo Bajard, strachu jeszcze nie zbywszy pierwszego,

I do piekłaby ponno z chęcią wpadł samego:

Tak mu krzywe pazury gwałtem dokuczyły

I oczy wściekłe, z których ognie wychodziły.

Zaczem, po biegu onem zbytnie spracowany,

Wraca się, swe nieszczęście łając, do fontany.

88

I tam czekać chce, ażby Bajarda dzielnego

Przywiódł Serykan według zakładu spólnego;

Ale gdy do wieczornej zorze nic nie sprawił,

Żałosny pieszo odszedł i swojem się stawił.

Ten drugi zaś lepsze miał szczęście, bo gdy w gęsty

Las wszedł, głos z rżania w stronie wnet usłyszał częsty;

I pełen dobrych otuch przybliża się, rączy,

Gdzie w gęstwinie odbijał list promień gorący.

89

Wzrok miece w kąty różne, alić tuż pod skałą

Zoczył, a koń w jaskinią wcisnąwszy się małą,

Stoi, okropnem strachem niewymownie zjęty;

Potem za wodzę złotą od niego ujęty,

Zaledwie się wieść daje, jak nie chcąc, wychodzi,

Mniema, że nań gdzie w polu zły zwierz jeszcze godzi.

Gradas, choć pomniał słowo, iż się z niem miał stawić

Do źrzódła, ujeżdża precz, nie myśli się bawić.

90

»Głupstwo — mówi sam w sobie — głupstwoby to było

»O zakład, którego dziś samo mi życzyło

»Szczęście, straszną spórkę[1892] wieść; dosyć, dosyć tego,

»Żem z Indyej przyjechał umyślnie dla niego.

»I tobie się, Rynaldzie, kazi pewnie głowa,

»Jeśli według spólnego czekasz na mię słowa;

»Bo ja nie myślę z koniem tu być u fontany:

»Ty, pragnieszli go dostać, nawiedź Indyany.

91

»Sprobuj też, serykańskie jakowe są kraje,

»Jeślić z sercem śmiałości męskiej na to zstaje,

»Wyjedź z żyznej Francyej«. Tak mówiąc, prostuje

Wodze[1893], gdzie w Arii nowe król wojsko spisuje;

Skąd na pomniejszej, ale opatrzonej łodzi

Z Bajardem, Duryndaną do swych państw odchodzi,

Rad, iż mu w ręce wpadło bez wszelkiej trudności

To, co nad zdrowie ważył i królewskie włości.

92

Ale o tem drugi raz, bo mi Astolfowe

Czas wspomnieć po powietrzu drogi obłokowe;

Pod któremi gdy latał w niedościgłem pędzie

I znaki wielkie dziwnych dzieł zostawiał wszędzie,

Obrócił hipogryfa za Renem głębokiem

Przeciwko zachodowi, aby po wysokiem,

Lekki, bieżąc powietrzu, widział Hiszpanią

W tem kącie, gdzie z obfitą dzieli się Francyą.

93

Przeszedł Nawarrę, prosto ku Aragoniej

Udał się, potem kraje minął Kastyliej;

W lewej ręce daleko puszcza Tarrakonę,

Biskalią wesołą, w prawą zasię stronę

Przy Gallicyej państwo widzi Ulizbony[1894].

Nawraca bieg polotny do żyznej Kardony[1895],

Miedzy morzem i polem nic nie zostawuje

Niewidzianego, ptaka gdzie swego kieruje.

94

Widzi Gades[1896], postawił gdzie kres zamierzony

Alcyd na chciwą śmiałość, Alcyd niezwalczony.

Afryckiem państwem bieży, stamtąd się udaje

Przy brzegu morskiem w płodne do Egiptu kraje.

Balearyjskie wyspy sławne prędko mija

I przeciwko Ewize[1897] pod słońce się wzbija;

Obrócił do Ardzille skrzydła nieścignione,

Z którą ma Hiszpania państwo rozdzielone.

95

Widzi Marokkę, Oran pyszno murowany,

Hipponę[1898], Algier[1899], Fezzę[1900], bogate Budzany[1901];

Nie może się wydziwić pompie miast budownych,

Co wyniosłością niemasz na świecie jem równych.

Potem nad wielką leci Bizertą[1902] z Syrtami[1903],

Zostawia w zad Aldzierbę[1904] z drugiemi wyspami,

Więc i Tunis, Bernikę[1905], Trypol[1906] z Tolomitą[1907],

Skąd Nil śle przez Azyą dań morzu obfitą.

96

Przebiega krzywe brzegi, gdzie Atlant surowy

Królestwo rządzi swoje i kraj zachodowy;

Wielkiem Kareńskiem górom[1908] tył żartki podaje,

Na drogę Cyrenejską[1909] prosto się udaje.

Wpadł w pola, co je piaski szerokie przykryły,

Ku Nubiej granice Albady[1910] gdzie były;

Ginie mu cmyntarz z oczu, od Batta[1911] zrobiony[1912],

I wielki zbór Amonów[1913], z gruntu rozwalony.

97

Leci ku Tremizenie drugiej[1914], gdzie obrzędy

Machometowe chowa lud i brzydkie błędy;

Potem złote obraca wodze do tej ziemie,

W której strasznych Murzynów czarne mieszka plemię.

Miedzy Dobadą[1915] trzyma pióra rozciągnione,

Obłoki rwąc i wiatry wskróś nieokrócone,

Do Nubiej się wielkiej równem lotem spuszcza,

A gniazdo Sarracenów, Koalle[1916], opuszcza.

98

Rządził Etyopią[1917] Synap[1918] wielkiej cnoty,

Miasto sceptrum krzyż w ręku swych piastując złoty;

Pełen nieprzepłaconych skarbów, bogobojny,

W naszej wierze państw różnych rząd trzymał spokojny

Tam, gdzie Czerwone morze skały tłucze krzywe

I na brzegi wymiata wały zapalczywe,

A jeśli się nie mylę, za pana go mają

Te miejsca, kędy do krztu ognia używają.

99

Tu się zatrzyma Astolf, z konia skrzydlatego

Zsiadszy, w mieście Nubiej króla pobożnego;

Oględuje pyszny gmach, gdzie na wszystkie strony

jasne złoto po ścianach śle blask nieścigniony.

Z którego klamki, skoble, zawiasy, zapory

I u wzwodów[1919] głębokich wisi łańcuch spory.

Nie może chciwem objąć drogich kruszców okiem,

Świecą, jak Febus, rządkiem odziany obłokiem.

100

Widzi z najprzedniejszego kryształu robione

Słupy, pod strop kruczganków[1920] długich wyniesione;

Każda ściana, różnych barw perłami drogiemi

Natkniona, wzrok sposoby cieszy tysiącznemi:

Tu rubin zapalony wydaje płomienie,

Tu karbunkuł czarnawe precz wygania cienie,

Tu smaragi z wdzięcznemi błyszczą szafirami,

Dyamenty wesołe strzelają ogniami.

101

Wszystkie dachy wysokich obłamków[1921] z murami

Najprzedniejszego złota okryte blachami;

Wdzięczność drogich balsamów, który się tam rodzi,

Po wspaniałych pokojach mile się rozchodzi.

Pełno ambry[1922] i inszych rozkosznych wonności,

Co ich Jerozolima nie zna w swojej włości

I które na wszystek świat stamtąd rozsyłają:

Słusznie szczęśliwą ziemią ten kąt nazywają.

102

Jak słuch jest, iż mu trybut wielki sołdan[1923] daje,

Co Egipt i Nilowi bliższe rządzi kraje;

Bo to w mocy jego jest, rozkopawszy brody,

W insze państwo Nilowe nakierować wody,

Zaczem suchością zbytnią Kair utrapiony

Przez ciężki głód nakoniec zostałby zniszczony.

Raz Synapem poddani, drugi raz zaś panem

Zową go swym językiem, a my Pretojanem[1924].

103

Wszyscy inszy królowie, co Etyopią

Władnęli dawniejszych lat i co teraz żyją,

Nie mieli takich bogactw ani takiej siły,

Jakie z jego domową wielmożnością były.

Ale za cóż to stało: bo go przecie tłoczy

Przykry żal, iż niedawno swe utracił oczy;

Nadto, choć hojny w sobie dostatek zawiera

Żywności jego państwo, on głodem umiera.

104

Bo jeśli jeść albo pić chciał król nieszczęśliwy,

Jak za stół siadł, żeby głód wygnał niecierpliwy,

Piekielne ptastwo zaraz kupą przyleciało,

Brzydka zaraza, którą Harpiami[1925] zwało

Pospólstwo, i potrawy pazurem zostrzonem

Porwawszy, uciekały lotem nieścignionem;

A to, co w się nie mógł wziąć ich kałdun niesyty,

Ząb splugawił z paszczeki[1926] sprosnej jadowity.

105

Skarał go Bóg dla tego, iż on jeszcze młody,

Gdy pierwszem ledwie kwiatem osłaniał jagody,

Widząc takie dostatki bogactwa i siły,

Które pobliższych królów znacznie przechodziły,

Jako Lucyper kiedyś, pychą uniesiony,

Myślił przeciwko niemu lud wieść zgromadzony

I w prawą stronę do gór udać się wysokich,

Skąd żyzny Egipt moczy rzek kilka głębokich.

106

Słyszał, iż na tych górach, najwynieślejszemi

Co sięgały obłoków wierzchami swojemi,

Iż raj dziwnie rozkoszny, raj niewychwalony,

Gdzie od Boga beł z Ewą Adam wprowadzony.

Zaczem i mocą go wziąć i mieszkańcom jego

Na kark niewolą włożyć chciał jarzma swojego;

I już z wielkiem wojskiem szedł, z słoniami, wielbłądy,

Lecz niebieskie zaś o tem insze były rządy.

107

Bóg zawściągnął uparty zamysł i śmiałości,

Anioła wyprawiwszy z górnych wysokości,

Co królowi hardemu jednej pobił nocy

Pułki zbrojne i tłumił zjednoczone mocy,

A ślepotą mizerną zaraził samego

I brzydliwe przepuścił robactwo na niego,

Robactwo straszne z piekła, które niesytemi

Potrawy mu zjadało pyskami swojemi.

108

Co więtsza, proroctwo go także przerażało,

Iż dopiero opuścić stół królewski miało

Najdrapieżliwsze ptastwo, gdy poddani jego

Ujźrzą męża na koniu skrzydlatem zbrojnego,

A on do nich z obłoków spuszcza się i pióry

Lekkiemi ku Nubiej lot kieruje z góry.

Ta rzecz iż niepodobna zawsze mu się zdała,

Najtroskliwsza w rozpaczy dusza omdlewała.

109

Ale jak straż, co murów mocnych pilnowali,

Przybiegszy, z radością mu o tem powiadali,

Iż ten gość, który miastu dziwuje się jego,

Z nieba na ptaku żartkiem przyleciał do niego,

Wspomina król nieszczęsny na proroctwa one,

Łzami zlewa jagody, głodem wysuszone;

Porywa się i swoją sam bieży osobą,

Ręce, drogi macając, swe niesie przed sobą.

110

Astolf po wielkiem placu zamku cudwnego

Przechadzał się, koszt dziwny z bogactwami jego

Uważając, gdy ślepy król z dworzany swemi

Przyszedszy, upadł przed niem i klęknął na ziemi.

»Witaj — mówi — aniele Boga prawdziwego,

»Mesjaszu, pociecho świata szerokiego!

»Odpuść mi, bo odpuszczać tobie brzydkie złości

»Należy, a nam grzeszyć z ułomnej krewkości.

111

»Znasz ty mój grzech, za który ja nie śmiem mojego

»Prosić wzroku u ciebie, dawno straconego,

»Choć wiem dobrze, iżbyś to mógł uczynić snadnie,

»Bo zaż na twoję wolą Bóg nasz nie przypadnie?

»Ale dosyć, o dosyć będzie, gdy mi głodem

»Nie dopuścisz umierać i plugawem smrodem

»Najbrzydszych z otchłań Harpij, które codzień moje

»Wydzierają pokarmy, brzuchy tucząc swoje.

112

»A ja tobie z marmuru najkosztowniejszego

»Kościół śliczny postawię u pałacu mego;

»Ten bramy z zawiasami i dachy wysokie

»Z drogich będzie miał kruszców, a sale szerokie

»Z najprzedniejszego złota obiję blachami,

»Rzemieśników przyzwawszy uczonych z mistrzami«.

Tak rzekł utrapiony król, potem przystępował

Coraz bliżej, aby mu nogi pocałował.

113

Odpowiada mu Astolf: »Widzisz śmiertelnego,

»Nie Mesyasza, jako rozumiesz, nowego.

»Człowiek jestem, wiedz pewnie, pełen nieprawości,

»Niegodny boskich darów, łaski i miłości;

»Starać się jednak będę, abym dzisia wszytkie

»Wygnać z państwa twojego mógł Harpie brzydkie.

»Jeśli tego dokażę, nie mnie, ale Bogu

»Oddaj dzięki i śluby u świętego progu.

114

»Buduj pyszne kościoły jego imieniowi,

»Bom ja podległ, jako ty, śmierci i grzechowi«.

Tak mówiąc, miedzy kupą książąt znamienitych

Szli do pokojów, złotem wybornem okrytych.

Król każe sługom, aby gotowano stoły,

U których z przedniejszemi chce sieść przyjacioły,

Bo już tej jest nadzieje, tak twierdzi, tak tuszy,

Iż mu sprosna szarańcza pokarmów nie ruszy.

115

Wnet na bogatej sali miedzy pokojami

Obciążają złotemi stół pański misami;

Kędy zaledwie z grofem siadł król, głodem zjęty,

Poczuł smród i straszliwy chrzęst, skrzydłami wszczęty;

Leci drapieżne ptastwo, kłapając zębami,

Zaraźliwemi wszytko napełnia parami.

Zapachy potraw ciepłych z powietrza lekkiego

Zwabiły ich do stołu hurmem królewskiego.

116

W jednej kupie było ich siedm, a wszystkie miały

Twarz panieńską tak bladą, iż śmierć wyrażały,

Członki suche, jako kość, od głodu przykrego,

Który ich zawsze trapi z przejźrzenia Bożego,

Ręce drapieżne, ostre paznokcie i krzywe

Zęby wilka dzikiego, na chleb cudzy chciwe,

Brzuch odęty, podobny ogon wężowemu,

Gdy się parzy przeciwko słońcu gorącemu.

117

Razem na stół nędznego króla przypadają,

Razem ciepłe potrawy w nogi porywają,

A pożarszy z półmisków wszystko złe bestye,

Złote czary rozlały, z których zawsze pije.

Potem z kałduna tak smród brzydki łakomego

Puściły, iż nic nadto nie było cięższego.

Astolf dobywa szable, gniewem poruszony,

A przemierzłe, serdeczny, chce bić cuda[1927] ony.

118

To w szyję, to zaś w piersi, czasem w twarz ugodzi,

Ale ostre żelazo nic ptastwu nie szkodzi:

Żartko się umykają lekkiemi skrzydłami

I zaś z góry stanęły w skok nad potrawami.

Żadnej nie zostawują gardzielem niesytem

Nie dotknionej z frasunkiem królewskiem obfitem,

Ani z szerokiej sale wprzód na dwór leciały,

Aż do szczętu jedzenie wszystkiem popsowały.

119

Miał Synap tę nadzieję pewną nieszczęśliwy,

Iż przez Astolfa już Bóg chce mu być życzliwy;

Ale skoro usłyszał, że broń ostra jego

Nic nie jest przeciw sile ptastwa cudownego,

Wzdycha, z desperacyej w zimnem chce ledz grobie,

Zabiwszy się. Astolf zaś przypomina sobie

Róg dziwny, co w trudnościach wielkich go ratował

I który na przygody ostateczne chował.

120

Tak woskiem uszy zaraz dobremu królowi

Zatyka, wszystkiem panom, podłemu gminowi,

Aby dźwięk najstraszliwszy, przykry, przeraźliwy,

Dźwięk, przed którem sam djabeł uciekłby lękliwy,

Nie wprawił ich w jaką śmierć; potem na swojego

Hipogryfa wskoczywszy, pięknie ubranego,

Znowu potrawy na stół przynieść rozkazuje,

Sam w róg, złotem oprawny, trąbić się gotuje.

121

Ledwie na drugiej sali jeść nagotowano,

Ledwie insze półmiski na inszy stół dano,

Alić według zwyczaju Harpie swojego,

Nieproszone, przylecą do bankietu tego.

Astolf jak najpotężniej dmie w róg, ten różnemi

Głosy bojaźń śle miedzy mury przestronemi.

Nie może brzydka zgraja wytrwać, pełna strachu,

Wzbija się skrzydły wyszszej złoconego gmachu.

122

Leci mężny grof za nią, kole w oba boki

Swego konia, prostując wodze[1928] pod obłoki;

Nie przestaje trąbienia: grzmot po kraju onem

Rozchodzi się, od słońca przykro upalonem.

Te ku północy drogę w prawo obierają

I niewściągnionem wszystkie pędem uciekają;

Minęły na wysokiej górze zimne zdroje,

Z których ma Nil początki przeźroczyste swoje.

123

I w końcu góry samem w jaskinią głęboką

Wpadły oraz niemałą dziurą i szeroką,

Którą oknem lub drzwiami zową piekielnemi

Obywatele wszyscy, co siedli w tej ziemi.

Tam żartko kupy one weszły rozbójnicze,

Jak na wieczne więzienie do jakiej ciemnice,

I na dół do Kocytu leciały samego,

Gdzie już głosu nie mogły słyszeć okropnego.

124

A gdy w piekielną ciemną wleciały paszczekę

Na wieczne utrapienie, na okrutną mękę,

Skończył wspaniały Astolf rogu cudownego

Przykry głos i zawściągnął hipogryfa swego. —

Ale iż pełne karty są już tej powieści,

Według mego zwyczaju w drugiej powiem części,

Co się z niem dalej działo; teraz, spracowany,

Odpoczynąć chcę trochę, aż przydzie świt rany.

Koniec pieśni trzydziestej trzeciej.

XXXIV. Pieśń trzydziesta czwarta

Argument

Lidyej utrapionej słucha Astolf śmiały,

Która porządek biedy swej powiada całej;

Potem na hipogryfie lotnem do ziemskiego

Wszedł raju i rozkoszy wszystkie widzi jego.

Zmysł Orlandów nalazszy, bierze go z radością,

Wrodzoną ku krwi własnej ujęty miłością;

Przodkom wieku naszego starem się dziwuje

I znowu pierwszem torem krok na świat prostuje.

Allegorye

W tej trzydziestej czwartej pieśni masz przykład wyuzdanej miłości w Alcestesie przeciwko Lidyej, która na żadne jego skłonić się nie dała zasługi; uważysz potem umysłu dziwną stateczność wspaniałej białej głowy i choć autor zmyśla o jej ciężkiem w piekle karaniu najwięcej za to, że serdeczną lekce poważywszy miłość jego, śmierci mu przyczyną była, czyni to dla dyskursów raczej jakich, a nie dla przykładu naśladowania godnego w gorących zalotnikach.

Skład pierwszy

Łakomstwem zaślepione bezdennem Harpie,

Naszych włości zarazo, drapieżne bestyje,

Za grzech bez chyby, za grzech dawnych nieprawości

Wieczna Myśl wysłała was z piekielnych ciemności

Na stół ludzi zacniejszych, aby głód cierpiały

Pobożne matki i płód, cnotą okazały;

By co miało być słusznie ich własną żywnością,

Wasz kałdun trawi z płaczem dobrych i żałością.

2

Nie lekko zgrzeszył[1929] i dał dwie, krnąbrny, przyczynie

Do złości, kto otworzyć śmiał wasze jaskinie,

Skąd najprzykrzejszy wyszedł dym wielkiego smrodu,

Co włoską ziemię przejął i przywiódł do głodu.

Niestetyż, wszystko szczęście w ten czas jej zginęło,

Pokój i dobre żytło[1930] z niem gdzieś utonęło;

Wojny, ubóstwo, nędza, frasunki, kłopoty

Nastąpiły, wygnawszy wiek z rozkoszą złoty.

3

I będzie dotąd trwało to wszystko, aż ona

Roztarchane swe włosy, srodze utrapiona,

Niedbałem ukazawszy synom, co ma mocy,

Zawoła na ratunek i prędkie pomocy.

Tuszę ja, iż się Zetes i Kalais[1931] jaki

Najdzie jeszcze, co ten dziw wypędzi dwojaki,

Jako Fineuszowi[1932] ci kiedyś, a po niem

Uczynił Synapowi Astolf, groźny koniem.

4

Astolf, co niesłychanem dźwiękiem bydło ono

Wegnał z wielką bojaźnią ich w piekielne łono

Dziurą przepaści srogiej, gdzie, jak zapomniały,

Stał, uszu nadkładając wszędzie czas niemały

Słyszy szum z głębokości wielkich przeraźliwy,

Narzekanie, wzdychania i płacz żałośliwy;

Zaczem, iż to jest piekło, domyśla się snadno,

Myśli, czy się ma wrócić w zad, czy tak iść na dno.

5

Życzy, aby widzieć mógł tych w wiecznej ciemności,

Co już przez śmierć słoneczne stracili jasności,

I miąższość przebyć ziemie do kresu samego,

Gdzie w piekle ma swe męki pycha djabła złego.

»Czego się — mówi — mam bać? Róg mój doświadczony

»W niebezpieczeństwach swojej doda mi obrony;

»Nie strzyma głosu jego Pluto, Cerber wściekły,

»Pies trogłowy[1933], gdy przed niem Harpie uciekły«.

6

Tak mówiąc, żartko zsiada z konia polotnego

I wiąże go u drzewa co prędzej jednego;

Potem się wpuszcza na dół bohatyr serdeczny,

Róg piastuje, co przejazd miał dawać bezpieczny.

I ledwie trzykroć pomknął swego w jamę kroku,

Nos, oczy uraził mu dym z czarnego mroku,

Dym smrodliwy, siarczany, niezahamowany;

Ale na to nic nie dba rycerz rozgniewany.

7

Idzie wciąż, lecz im bliżej w dolinę przychodzi,

Tem gęściejszy szerzy się dym, tem barziej szkodzi.

Stanął i nieco spuścił z swej pierwszej radości,

Zrozumiawszy, iż dalej trudno prześć ciemności.

A gdy w zad się już cofał, widzieć mu sie zdało

Jakby wiszące w jednem kącie jakieś ciało,

Ciało, które trupowi równe, gdy je deszcz, wiatr srogi

I słońce wysuszyło na polu u drogi.

8

Tak niejasne, tak błędne płomienie tam były,

Które przy mgle czarnawej z jaskiń wychodziły,

Iż grof żadnem sposobem nie rozeznał tego,

Co się w pośrzodku dymu kołysze lekkiego;

Potem serdeczną wewnątrz kolerą[1934] wzruszony,

Dobywa szable, siec, kłuć chce przez chmury ony

To, czego znać nie może, choć jest tej nadzieje,

Iż bez chyby duch jakiś, co się w cieniu chwieje.

9

Poskoczy i zarazem smętne narzekania

Usłyszał: »Wstępuj, gościu, do tego mieszkania

»Bez szkód nieszczęsnej dusze, która piekielnemi

»Dręczyć się wiecznie musi dymy smrodliwemi«.

Stanął zdumiały Astolf, takie słysząc słowa,

I woła tak: »Niech wolna będzie twoja głowa

»Od nieznośnej zarazy, jako życzysz sobie.

»Powiedz twój stan i czemu dzieje się to tobie?

10

»A ja, jeśli chcesz, światu te dziwne nowiny

»Objawię, gdy się dowiem, z jakiej tu przyczyny

»Pokutujesz«. — Na to cień odpowiada blady:

»Inszemi życzyłabym wsławić się przykłady

»U was, żywiących jeszcze; lecz twoje ludzkości

»Prawdziwieć moje każą powiedzieć boleści,

»Imię i urodzenie, choć mi żal surowy

»Wydzierać będzie, wiążąc język, szczere mowy.

11

»Wiedz, rycerzu, Lidyą iż mię kiedyś zwano,

»W wielkiej pieszczocie, w wielkich rozkoszach chowana

»Jako córkę królewską. Cóż potem: z Bożego

»Przejrzenia potępionam do dymu smrodnego,

»Niestetyż, przyjaciela żem nie szanowała,

»Którego chęci wielkie i miłośćem znała.

»Ujrzysz jeszcze niemało inszych, co te męki

»Za takowy grzech cierpią w tem dole przez dzięki[1935].

12

»Na samem dnie, najsroższa gdzie z dymu czarnego

»Kurzawa, Anaksare[1936] jest serca twardego,

»Co się w krzemień na świecie waszem obróciła,

»Iż nieużyta, serca kamiennego była;

»Bo u gmachu jej garło dał Ifis[1937] ubogi

»I szkaradną żałobą pyszne zmazał progi.

»Podle niej stoi Dafne[1938], Dafne nieszczęśliwa,

»Mąk wielkich, że uciekła przed Febem, zażywa.

13

»Ale któżby zliczyć mógł niefortunne duchy,

»Co już żadnej wyścia stąd nie mają otuchy?

»Nie mają, a niewdzięczność w głąb wszystkich wprawiła;,

»Pod temi niżej zdrajców mężczyzn ujrzysz siła,

»Którzy wierną miłością miłości życzliwych

»Nie płacili białej płci, figlów z nią zdradliwych

»Zażywając. O, jako na miejscu smrodliwem

»Płomień ich zrze i parzy ogniem zaraźliwem!

14

»Tem barziej, iż skłonniejsze widząc białe głowy

»Do kochania, próżnemi zdradzali je słowy.

»Tu Tezeus[1939], tu Jazon[1940], łamcy[1941] przysiąg, wiary,

»Tu i ów, co go przyjął w dom swój, Latyn[1942] stary;

»Tu Absolomów z niemi wespół brat rodzony,

»Dla Tamary[1943] na uczcie mieczem przebodziony[1944],

»Tu inszy wszyscy, którzy o śmierć przyprawili

»Swe żony, gdy się z niemi chytrze obchodzili.

15

»Ale cóż mi się dzieje? Jam powiedzieć tobie

»Nie o cudzych występkach, lecz miała o sobie.

»Słuchajże, a wiedz, iżem dziewką śliczną była,

»Jeno mię pyszną nazbyt gładkość zaś czyniła,

»Tak górnych obyczajów, tak prędkich do wzgardy,

»Iż wdzięczność onę twarzy hydził umysł twardy;

»Choć ta wyniosłość zbytnia stąd początki miała,

»Że mi w urodzie żadna kształtnej nie zrównała.

16

»Beł na ten czas w Tracyej[1945] bohatyr wspaniały,

»Którego cnoty wszystkich inszych przewyszszały.

»Ten od wielu częstokroć wieść słysząc takową,

»Żem piękniejszą nad insze była białą głową,

»Zachwycił ognia, nową ujęty miłością,

»Tusząc, iż niezrównanem męstwem i śmiałością

»Nakłonić mnie miał sobie i w mej własnej ziemi

»Za małżonkę otrzymać dzieły serdecznemi.

17

»Przyjechał do Lidyej na powieści ony

»I w krętych nędznie łykach został usidlony

»Twarzy tej, którą widzisz; oddawszy się memu

»Właśnie za niewolnika ojcu bogatemu,

»Co robił, dokazował, czynił w państwie jego,

»Ścisły czas nie dopuszcza powiedzieć wszystkiego.

»Nikt go w domu urodą, dworstwem i ludzkością,

»Nikt w polu nie celował[1946] sercem i dzielnością.

18

»Pamfilią[1947], Karyą[1948], cylicyskie[1949] państwa

»Przymusił, iż królowi oddały poddaństwa,

»Bez straty znacznej wojska, lub w polach szerokich

»Rozlewał krew lub zamków dobywał wysokich.

»Zaczem rozumiejąc się już być zasłużonem,

»Wniósł do ojca mojego w gmachu odłączonem

»Pilną prośbę, aby on za posługi jego

»Pozwolił mi do związku iść z niem małżeńskiego.

19

»Najsłuszniejsze rycerza wzgardził[1950] król żądanie,

»O tem jedyne w głowie swej mając staranie,

»Za wielkiego aby mię króla w cudzą stronę

»Wydał, a z przyjacielstwem oraz miał obronę.

»Więc na podziw łakomy beł on z przyrodzenia,

»Nie miała nigdy cnota swego zalecenia;

»Tak ważył doskonałą śmiałość, męstwo sobie,

»Jak osieł lutnią, gdy mu gra kto w nię przy żłobie.

20

»Alcestes[1951] — bohatyra tak zwano tamtego —

»Wziąwszy znaczną od pana wzgardę niewdzięcznego,

»Od pana, u którego przewaga i siły

»Najdzielniejszego męża w lekkiej wadze były,

»Smutny wyszedł z pałacu, w drogę się gotuje,

»Swej zelżywości pomstę prędką obiecuje;

»I do króla, gryząc się, jedzie ormiańskiego,

»Nieprzyjacielem głównem co beł ojca mego.

21

»Przyjechawszy, pobudza już rozjątrzonego

»Do dobywania państwa w Lidyej żyznego.

»Usłuchał król, lud zbiera, buławę mu daje,

»Na wszystkiem, co on każe, co on chce, przestaje.

»Ten zaś wymawia sobie, gdy państwa podbije

»Lidzkie i chorągwie w niem ormiańskie rozwije,

»Aby mu wolno było nadobną wziąć sobie

»Królewnę, co umiera dla niej w każdej dobie.

22

»Pozwala król z ochotą. Alcest niewymownie

»Gniewem zjęty wspaniałem, popada gwałtownie

»W państwo ojca mojego tak prędko, tak sporo,

»Iż w kilku dniach wójsk wielkich zbił na głowę czworo,

»Ziemię wszystkę odebrał; ledwie król strwożony

»Uszedł w kasztel[1952], na skale mocnej wystawiony,

»Z kilką przyjaciół, skarbów nieco wziąwszy drogich,

»Aby się nie dostały w ręce Ormian srogich.

23

»Tak najmężniejszy rycerz, dostawszy Lidyej,

»W nieszczęśliwej zostawił nas desperacyej,

»Tem barziej, gdy przypuszczał piesze pułki swoje

»Pod nasze, gdzie złożenie[1953] mieliśmy, pokoje.

»Dopiero swe upory z głupstwem ociec gani,

»A serce mu mizerna rzeczy postać rani;

»Już nie żoną, lecz sługą chce mię widzieć jego,

»Byle na starość w łykach sam nie beł u niego.

24

»Pierwej jednak przez śrzodki uczciwsze próbować

»Chce szczęścia, niż zelżywie o krew swą targować.

»Z zamku mię tedy zaraz na dół wyprąwuje

»Do Alcesta, co murów wysokich pilnuje.

»Tak schodzę z tem umysłem, abym ubłagała

»Rycerza walecznego i w korzyść mu dała

»Śliczną swoję urodę, byle gniewy swoje

»W pokój odmienił, państwa wziąwszy ze mną moje.

25

»Ten zaś, jako usłyszał, iż idę do niego,

»Przeciwko mnie pośrzodkiem wyszedł wojska swego;

»Rzekłbyś, że nie zwyciężca, lecz jest zwyciężony:

»Tał drżał, bał się i lękał, grotem przerażony,

»Grotem srogich płomieni, w źrzeńce[1954] patrząc moje.

»Ja postrzegszy ten zapał i gorące znoje,

»Odmieniam przedsięwzięcie, insze zmyślam mowy

»I zdobywam się na gniew nieszczerze surowy.

26

»Miasto próśb zażywałam łajania przykrego,

»Wprzód, iż śmiał szable dobyć na króla swojego,

»Nie dotrzymując wiary, przysiąg, powinności,

»A potem mnie wzajemnej niesłownej miłości;

»Bo, by beł w przedsięwzięciu swojem trwał statecznie,

»Lubych zamysłów skutek odniósłby koniecznie,

»Za posługi te snadno otrzymawszy swoje,

»Czego przez krwawe mocą chce dochodzić boje.

27

»A choć na pierwszem wstępie nieludzki i twardy,

»Wezdrgnął się nieco ociec, nakarmił go wzgardy,

»Przyrodzenie w tem winno, co jakby dzikiego

»Utworzywszy, przyczyną grubych spraw jest jego;

»On jednak panu wiernem miał być po staremu,

»Wodzy[1955] nie popuszczając gniewowi prędkiemu,

»Bo czego mniej życzliwe początki nie dają,

»Dni fortunniejsze z czasem do rąk naszych tkają.

28

»Zwłaszcza, żem miała dosyć ochoty wrodzonej

»Ratować go w tej żądzej słusznie zapalonej,

»Nieubłagane miękcząc serce ojca mego,

»Aby mi wziąć pozwolił męża tak zacnego.

»Jeśliby też w uporze swem zwykłem beł srogi,

»Inszych sposobów inszej chciałam szukać drogi,

»Przez którą i on z mojej cieszyć się miłości

»Snadno mógł i ja z jego cnót, męstwa, dzielności.

29

»Tych słów i jem podobnych u niegom zażyła

»I zarazem związała, zaraz zniewoliła.

»Już gniew, co sercem jego kieruje i włada,

»Ginie precz, grzech swój widzi, do nóg mi upada,

»Prosi, żalem i ogniem serdecznem ujęty,

»Aby przemierzły żywot zaraz mu beł wzięty.

»Dobywa szable, woła: »Bij, dziewko kochana!

»»Moją krwią krzywda twoja niech będzie zmazana«.

30

»Zwycięstwo gdym już miała nad niem niespodziane,

»Dalszych myślę chytrości zażyć, co odziane

»Pokorną były twarzą[1956]; wstać mu rozkazuję

»I królewskiem imieniem stale obiecuję,

»Iż mię małżonką ma mieć: gdy przeszłych poprawi

»Błędów, Lidya wróci, do posług się stawi.

»Ani to w myśli jego postoi na wieki,

»Aby gwałtem z ojcowskiej miał mię brać opieki.

31

»Pozwolił na to Alcest, zraniony miłością,

»I do bram mię prowadził z wielką uczciwością.

»Uważ, gościu, jeśli go ogień nie grzał tęgi,

»Uważ, jeślim czyniła próżne z zamku biegi.

»W tak opłakanych rzeczach, znać, iż w samo ciemię

»Z oczu mych trafiło go Erycyny plemię[1957].

»Idzie do króla, wzięte co miały być jego

»Państwa według przysięgi i słowa spólnego.

32

»Tam gorących próśb śrzodki rozmajte najduje,

»Dziwnych szuka sposobów, dzień i noc pracuje,

»Radząc, aby królestwo ojcu wrócił memu,

»A roześć się do domów wojsku kazał swemu.

»Lecz on, płochą nadzieją myśli mając wsparte

»I w lidzkiej krwi gniew, serce już dobrze zażarte,

»»Nie życz — mówi — Alceście, mnie tego i sobie:

»»Tu umrzeć albo odeść nieprzyjaciół w grobie.

33

»»Jeśli ciebie pieszczone przeraziły mowy,

»»Uroda kształtnej, ale sztucznej białej głowy,

»»Niechaj to twój wstyd będzie: ja za pół godziny

»»Tracić nie chcę, com długo brał, dla mdłej dziewczyny«.

»Gryzie się Alcest nędzny, serdecznie żałuje,

»Iż w żądaniu swem skutku nie ma, nie zyskuje;

»Nakoniec tak go żal, gniew, srom i miłość dusi,

»Iż gwałtem przyciśniony, gwałt uczynić musi.

34

»Porywa się słowami na króla przykremi,

»Oczyma bleszczy[1958], jadem ujęty, krwawemi;

»Potem szable dobywa tak chyżo od boku,

»Iż prędzej grom nie leci z czarnego obłoku,

»Ciśnie się przez tysiąc sług i żołnierzów jego,

»Nieuchronne ciskając razy na samego,

»Zabija zapomocą Traków najmężniejszych

»Króla i wiele Ormian przy niem co przedniejszych.

35

»Kończy zwycięstwo, idąc za fortuną, krwawe,

»Którego użyczyły nieba mu łaskawe.

»Swoją siłą, bez kosztu oddał królewskiego

»Mniej, niż za jeden miesiąc, całe państwo jego,

»Łupy, korzyść, zdobyczy z skarby przedniejszemi,

»Nie zostawując sobie nic z ludźmi swojemi;

»Armenią przyłączył, Kapadoki[1959] śmiałe

»I Hirkany, wojska ich zraziwszy niemałe.

36

»Miasto tryumfu, kiedy wracał się, sławnego

»Chcieliśmy lubo zabić lub otruć samego.

»Ale iż wielką kupę przyjaciół miał z sobą,

»Którzy mu i pomocą byli i ozdobą,

»Ucichł on zły zamysł nasz; do zwykłych chytrości

»Udałam się, dawne mu smakując[1960] miłości,

»Upewniwszy, iż prędko mojem mężem będzie,

»Jeśli pogranicznych państw ostatki posiędzie.

37

»Nie takem prędko rzekła, jako on ochoczy

»Wesoło się zakrzątnie, do swych koni skoczy;

»Najokrutniejsze lekce poważywszy trwogi,

»Na zły raz swój prostuje krok i śmiałe nogi.

»Tysiąc przygód wojennych rycerz odważony

»Zwyciężył, ogniem chęci szczerych zapalony,

»Sosnom równe olbrzymy zniósł z Lestrygonami[1961]

»Co gwałtem żyzną brali ziemię pod Lidami.

38

»Nigdy takich macocha sierdzista trudności

»Z wrodzonej Alcydowi nie czyniła złości;

»Od Eurysteusza[1962] on nie beł tak trapiony,

»Gdy w Lernie[1963] dziw zabijał, jadem napuszony;

»Lżejsze jego w Nemeej[1964], w Erymancie[1965] były

»Prace, choć oczy wistem zginieniem groziły:

»Przeszedł go w wielkich dziełach Alcest zawołany,

»Umyślnie na pewną śmierć ode mnie wysłany.

39

»Gdy mi się nie powiodły te zamysły moje,

»Bo mu z nieba płynęły hojne zwycięstw zdroje,

»Przyjaciołym kochane wprzód mu odmówiła,

»Aby męża dobrego tęsknica zabiła.

»Zniósł wszystko żołnierz mężny, wielkiej cierpliwości,

»Utopiwszy w zdradzieckiej swe serce miłości;

»Trwał statecznie, na moje gotowy skinienie,

»Lub zabraniało lubo kazało sumnienie.

40

»Na ostatek nie wiedząc, com już czynić miała —

»Tak spraw jego fortuna dobra pilnowała —

»Twarz wesołą odmieniam, a czołem zmarszczonem

»Gniew pokazuję, chytrze co beł utajonem.

»Potem zawoławszy go, mówię mu bezpiecznie[1966],

»Aby o mej miłości nie myślił koniecznie,

»Bo najszkaradniejszy grzech nie zrze tak mojego

»Sumnienia, jako on sam i postępki jego.

41

»Strętwiał ubogi Alcest, słysząc takie słowa,

»Wzrok słupem stanął, w uściech mdłych ustała mowa;

»Stoi, trupowi rówien, oczy nieszczęśliwe

»Gwałtem strumień łez pędzą, jak dwie źrzódła żywe.

»A ja, najokrutniejsza, widząc żałość jego,

»Pałam gniewem, aby już do pokoju mego

»Nigdy, nigdy nie śmiał wniść, srodze rozkazuję,

»Potem w gmach za zasłonę dalszy ustępuję.

42

»Ta niesłychana moja niewdzięczność z gniewami

»Tak mu przykremi serce zemdliła troskami,

»Iż po maluśkiem czasie rycerz doświadczony

»Duszę żałosną wytchnął i beł pogrzebiony.

»A ja za ten grzech, jako widzisz, gościu drogi,

»Wiecznie płakać i ten dym cierpieć będę srogi,

»Wiecznie, bo na tem miejscu z Bożego przejrzenia

»Niemasz żadnego nędznem duchom odkupienia«.

43

Gdy, to rzekszy, umilkła dziewka nieszczęśliwa,

Astolf chciał iść, gdzie droga dalej wiodła krzywa;

Ale mgła, niewdzięczności mściciel, w źrzeńce[1967] jego

Uderzywszy, z miejsca mu nie dała tamtego

Na piądź jednę postąpić i tak przykro dusi,

Iż na zad przez wielki gwałt chód prostować musi.

Zatyka gębę, oczy, nos, a krokiem sporem

Uchodzi tem, którędy wszedł w on padół, torem.

44

Bieży wspaniały Astolf ciemnemi podkopy,

Ku dziurze obracając rączo chyże stopy;

A im dalej, tem rzedszy dym; w oczach mu ginie,

Pozwalając kęs światła widzieć u jaskinie.

Zaczem trudno mu zbłądzić po promieniu onem,

Jak po sznurze od dziury prosto wypuszczonem;

Na ostatek z trudnością, z wielkiemi pracami

Wychodzi z dołu i dym zostawia z smrodami.

45

Ażeby zamknął drogę ptakom drapieżliwem,

Co pazurem stół pański splugawiły krzywem,

Drzewa ścina co więtsze, znosi wielkie skały,

Które gęsto na polu szerokiem leżały.

Potem drzwi swoją ręką piekielne szpontuje

I jako najmocniejszy wał wkoło buduje.

A tak mu się powodzi ona praca jego,

Iż nie ujrzą Harpie więcej świata tego.

46

Pary dymu onego, nad smołę czarniejsze,

Nie tylko pobrudziły szaty subtelniejsze,

Ale do ostatniego przeszły gwałtem ciała,

Koszulę zaraziwszy, co je przykrywała.

Musi wody gdziekolwiek Astolf dobry szukać,

Aby z brzydkiego smrodu mógł członki opłukać.

Pojrzy w bok prawy: alić przy pięknej gęstwinie

Z góry wysokiej rzeczka spada i wciąż płynie.

47

Omywszy się od stopy aż do wierzchu głowy,

Do hipogryfa bieży, co czeka gotowy.

W żartkiem locie pod same wzbija się obłoki,

Aby wierzch góry onej oglądał wysoki,

Która na wschód rumiany pogląda wesoło,

A pod sferę miesięczną pyszne wznosi czoło.

Opuszcza ziemię, siecze powietrze zrzedzone

I już wlata na góry, pod niebo wzniesione.

48

Szafiry, chryzolity, perły z rubinami

Wyrażały nadobne fiołki z kwiatkami,

Które po pięknych łąkach z łona wilgotnego

Różą pstrzyła jutrzenka za świtu ranego;

Trawy tak oczom lubej były zieloności,

Iż przeszły smaragowe daleko wdzięczności.

Drzewa, uciesznem rzędem po wierzchu sadzone,

Rozkosznych są owoców ciężarem schylone.

49

Ptacy rozmajtej barwy między gałęziami

Wesołych głosów gościa witają pieśniami;

Szemrząc rozwlokła woda[1968] po drobnem kamieniu,

Smaczne wnęty[1969] do spania daje przy strumieniu;

Szum miernego powietrza tak w swej mierze stoi,

Iż południowych znojów żaden się nie boi;

Niebo się jasne śmieje, wiatr wolnemi chłody

Trzęsie liście[1970] na drzewie i w krynicach wody.

50

I zaraz wonne kwiatki z zapachów pieszczonych

Złupiwszy, niesie z sobą po polach przestronych;

Niesie, a wkoło niemi karmi świat wysoki,

Ostatnie do samych sfer przechodząc obłoki.

W śrzodku łąki jest pałac, pyszno budowany,

Jaśniejszy, niż słoneczny ogień nieścierpiany;

Nie może wzrok śmiertelny znieść blasku przykrego,

Daleko promieniami strzela wkoło niego.

51

Przecię mężny grof wodze[1971] ku niemu prostuje,

Niezmiernej szerokości jego się dziwuje.

Na trzydzieści mil wielkich, zda się, iż jest wkoło;

Rozkoszne miejsca zewsząd krążą[1972] go wesoło.

Dziwuje się, już sądzi nieszczęśliwą ziemię,

Gdzie przypadkom podległe mieszka ludzkie plemię

I której Bóg użycza mało co dobrego,

Przeniózszy delicye jej do miejsca tego.

52

Jako bliżej przyjechał pod słoneczne gmachy,

Okropnemi bojazń go przeraziła strachy;

Zdumiewa się, mur widząc z kamienia drogiego,

Co karbunkułu jasność ćmi płomienistego;

Topi w dziwach myśl wielkich: »O, Dedalu nowy,

»Gdzieś jest — woła — coś zrobił dom ten promieniowy?

»Niech milczą siedmi dziwów pisarze uczeni:

»Tu, tu do wolej będą nad tem zabawieni«.

53

W świetnem progu u bramy domu szczęśliwego

Ujrzał Astolf z daleka męża szedziwego[1973];

Czerwona zwierzchnia szata, biała spodnia była,

Ta szkarłat, druga mleko świeże przechodziła.

Włosy, jako śnieg, białe, broda roztrzęsiona

Po piersiach, siwiusieńka, w pół skędzierzawiona;

Twarz najwspanialsza oczy tak poważne miała,

Iż go obywatelem rajskiem wydawała.

54

Ten z ochotą przyjąwszy wielką Angielczyka,

Który uczciwość czyniąc, z swego zawodnika[1974]

Już beł skoczył, w głos rzecze: »Witaj, pożądany

»Grofie, co z wolej Bożej nawiedzasz te ściany.

»Nie rozumiej, abyś miał wjechać bez przyczyny

»W ten kąt błogosławiony, w szczęśliwe krainy:

»Bóg tak chciał, Bóg tak przejrzał, który z arktyckiego

»Hemisferu przywiódł cię do miejsca świętego.

55

»A ty masz się nauczyć tu, jako Karłowi

»Pomódz trzeba przeciwko Maurom i Afrowi;

»Moją radą, rozumem wsparty szczerze będziesz,

»Wszystkiego się nauczysz, nim na zad odjedziesz.

»To jednak wiedz, iż nie moc, cnota, mądrość twoja

»Przywiodła cię do tego sług Bożych pokoja,

»Nie twój róg, nie lekkiemi koń natkniony pióry,

»Aleć Bóg sam gościniec ukazał w te góry.

56

»O czem szerzej ci powiem czasu wolniejszego,

»Jako sobie postąpisz; teraz do dalszego

»Pódź, wesoły, mieszkania, a uciesz się z nami

»I precz niecierpliwy głód wyżeń potrawami«.

Tak mówiąc, prowadzi go wielkiej uczciwości

Godny starzec; ten, pełen serdecznej radości,

Wydziwić się nie może, zwłaszcza kiedy jego

Słyszy imię, iż pisarz słowa jest Bożego,

57

On Chrystusowi swemu Jan tak ukochany,

Co w śmierci i w żywocie nie miał znać odmiany.

O czem za dziw to mając, uczniowie szemrali

I Piotra, aby Pana spytał, nalegali,

Co to jest, że do przyścia kazał mu tu swego

Czekać? Czy żądła śmierci nie uzna przykrego?

Choć Bóg nie rzekł »Nie umrze« słowy wyraźnemi,

Tylko, iż przyścia jego poczeka na ziemi.

58

Do świętej kompaniej tu jest przyłączony,

Gdzie Enoch[1975], od anioła wprzód zaprowadzony,

Potem Heliasz przybeł na koniech ognistych,

Aby dni zażywali oba wiekuistych,

Dni rozkosznych, obfitych, gdzie wiosna szczęśliwa

W najdoskonalszych zawsze pogodach opływa,

Dotąd, aż Chrystus trąbić swem aniołom każe

I w białych się obłokach na sądzie ukaże.

59

W spólny pokój od świętych z wielką uczciwością

Przyjęty jest bohatyr, więc i koń z pilnością

Opatrzony pokarmem, jaki owe kraje

Rodzą żyzne i jaki raj wesoły daje.

Najsmaczniejszem owocem sam się karmi, który

Przyniesiono, urwawszy świeżo z jednej góry;

Je i godny być sądzi, iż dla smaku tego

Wypędzono Adama stąd nieposłusznego.

60

Potem, gdy swój wczas skończył, trudem nademdlony,

W najszczęśliwszą godzinę Astolf urodzony

I rozmajtych skosztował, śpiąc, czując, rozkoszy,

Złote jutrzenka śliczna rozpuściwszy włosy,

Tytona na wysokiem łożu opuszczała

I w liliowy wieniec skronie ubierała,

Wstał i wyniść z pokoju chce uzłoconego,

Alić w progu kochanka obaczy Pańskiego.

61

Ten go wziąwszy za rękę, krok z izby prostuje,

Tajemnice nieznanych rzeczy rozwięsuje.

»Wiedz — powiada — o synu, co czasy blizkiemi

»Stało się we Francyej za odjazdy twemi:

»Orland, wasz Orland mężny, pobożny, serdeczny

»Prowadzi płochy, głupi żywot niebezpieczny,

»Oszalawszy; tak Bóg zwykł barziej karać tego,

»Kto łaską i śwtętemi dary gardzi jego.

62

»Ty sam wiesz, jako śmiałość, potęga i siły

»Od urodzenia zaraz nadane mu były;

»Nadto najwyszszy Sprawca górnych, dolnych rzeczy

»Kościół rzymski na pilnej zawsze mając pieczy,

»Dla obrony tak ciało twarde sprawił jego,

»Iż ranne od żelaza nie będzie żadnego;.

»Samsonowi u Żydów dał to beł swojemu,

»Aby przeciw ludowi walczył niewiernemu.

63

»Za takie dobrodziejstwo Orland mało wdzięczny

»Już, już na żywot myślił udać się wszeteczny,

»W pogance utopiwszy zakochania swoje

»W ten czas, gdy najgorętsze wieść z pogany boje

»Winien beł; na ostatek, tąż zjęty miłością,

»Brata djabelską dla niej zdradzał nieszczerością

»I wielekroć okrutny krwią niewinną jego

»Srogie chciał skropić ręce, zgładzić z świata tego.

64

»Skarał go Bóg, odjąwszy rozum ubogiemu;

»Biega nagi i nędzę swą światu wszystkiemu

»Pokazuje, pamiątkę wszędy czyniąc srogą

»Swoich szaleństw, a ludzie rozeznać nie mogą,

»Jeśli to Orland dobry, co czasy przeszłemi

»Mężniejszy beł w obozie miedzy przedniejszemi,

»Czy Nabuchodonozor, od Boga dotkniony,

»Siedm lat trawą i sianem z wołami karmiony.

65

»Ale iż mniejsze grzechy były Orlandowe,

»Dla tego swe karania Bóg nad niem surowe

»Przez trzy miesiące tylko chciał mieć rozciągnione,

»Bo jego miłosierdzia są niepołączone,

»I ciebie tu w te kraje nie dla inszej sprawy,

»Niewiadomego rzeczy, Bóg posłał łaskawy,

»Jeno, żebyś sposób wziął, nauczył się tego,

»Jako Orlanda wrócisz do rozumu jego.

66

»Prawda to, iż jeszcze masz daleką stąd drogę,

»Której ja tobie z chęcią, nic nie wątp, pomogę:

»Na pierwszą sferę luny, do pierwszego nieba[1976]

»Prowadzić cię, Astolfie, dzisia mi potrzeba.

»Tam najpewniejsze najdziesz na mądrość straconą

»Lekarstwo z maścią, w jednem naczyniu zamknioną.

»W nocy, jak Febe[1977] wznidzie i srebrne zapali

»Promienie, my tam pojazd[1978] będziem prostowali«.

67

Tak mówił wielki uczeń Boga najwyszszego,

Tak Astolfa przychęcał do dzieła wielkiego;

Potem, kiedy w swe łono ocean przestrony

Słońce przyjął, a miesiąc z drugiej pędził strony

Swoje loty ogniste, wóz nagotowano,

Który dla niebieskich dróg umyślnie chowano,

Wóz, na którem Heliasz z oczu ludzkich wzięty,

W mieście wiecznych delicyj wdzięcznie jest przyjęty.

68

Cztery konie płomiennej barwy do dziwnego

Święty ewangelista zaprzągł jarzma swego;

Potem usiadł z Astolfem i lec[1979] w rece swoje

Wziąwszy, opuszcza rajskie szczęśliwe pokoje.

Pod obłoki się udał, ku niebu kieruje

Żartki bieg, ledwie rączych woźników wstrzymuje.

Lecą, jak wpadły w ogień wieczny, który gwałtem

Ustępuje się, żadnem nie szkodząc jem kształtem.

69

Całą sferę powietrznych ogniów wnet mijają,

A do królestwa luny rączo pośpieszają.

Takiej jasności miejsce to na wszystkie strony,

Iż przechodzi przedniejszy kruszec wygładzony;

Widzą, co do wielkości że równe ziemskiemu

Okręgowi, jaki jest w sobie szerokiemu,

Prócz morza, które świat ten wkoło opasało

I niezmierne swe wody daleko rozlało.

70

Im dalej rącze konie w lunę ich prowadzą,

Tym większe przestrzeństwa jej grofowi się zdadzą;

Nie może wzrokiem objąć srogiej okrągłości,

Choć się widzi, jak jakie dno, z naszych nizkości.

Wytrzeszcza oczy, ledwie z miejsca wysokiego

Poznawa ziemię na kształt punkcika małego;

Wydziwić się nie może, patrząc w onej dobie

Na to wszystko, co okrąg dolny nasz ma w sobie.

71

Inszą wodę, jeziora, rzeki, źrzódła, morze

Ma sfera, gdzie miesięczne zawsze świecą zorze;

Insze pola, równiny, góry z pagórkami,

Otoczone pięknemi nad podziw miastami.

Ma luna swe fortece, domy, budowania

Więtsze nad pomyślenie ludzkie i mniemania,

Gajów, lasów wesołych, puszcz dostatek wielki,

Gdzie Nimfy tańce wiodą i zwierz biją wszelki.

72

Nie mógł się Astolf dobrze napatrzyć możnego

Państwa dla biegu koni płomiennych żartkiego,

Który święty apostoł w dół miedzy dwie góry

Kierował, pojazd[1980] prędki, pojazd czyniąc spory.

Tam wprzód ujźrzał, gdy w dziwach utkwił bystre oczy,

Jako prędkie płanety przedwieczna Myśl toczy,

Więc co lub niefortuną lub głupstwem, grzechami

Traci się albo czasem złem i zabawami.

73

Nie mówię o królestwach, państwach, majętności,

Bo to płocha fortuna ma w swej odmienności;

Ale do czego jej nic i na co jej siły

Próżno biją, me rymy, chcę, aby mówiły.

Sława w tem dole była, co ją czas drogami

Zjadł długiemi i całej nie dał tu być z nami,

Więc nabożne modlitwy, śluby i przysięgi,

Które za grzech Bogu strach każe oddać tęgi,

74

Łzy gorące, wzdychania tych, co się kochają

W białej płci, a czas marnie w żartach utracają,

Lekkie myśli, nieuków gnuśne próżnowania,

W pohożych[1981] okazyach marne omieszkania;

Najdaremniejszy zamysł rozmajtych chciwości

Najwiętsze tam zastąpił miejsce w swej wielkości.

Nakoniec, co tu stracił kto na świecie kędy,

Wszystko tam jest, lub to cień próżny lub są błędy.

75

Tak postępując dalej po pagórkach onych,

Miedzy dołem z obu stron przykro wyniesionych,

Pyta Astolf, z pęcherzów ujzrzawszy nadętych

Górę, w których zgiełk, tumult głosów, wrzasków wszczętych

Rozlegał się, coby to było; i wnet słyszy,

Że są korony dawnych monarchij, co w ciszy

I w cieniu pogrzebione wiecznem, giną, aby

Widziano, jako ziemski wasz dostatek słaby.

76

Podle zaś są ze złota i srebra szczerego

Wędy w kupie; były to dary wątpliwego

Ufania i nadzieje, co niemi królowie

Wielkich ludzi nęcić chcą, sług mniejszych panowie.

Widzi, jakoby w wieńcach sieci, sidła skryte

I słyszy, że pochlebstwa to są jadowite;

Wiersze koników głośnych podobieństwo mają,

Co je na chwałę książąt uczeni składają.

77

Węzły złote perłami usadzone łyka,

Które każdego serce wiążą miłośnika,

Zakrzywione pazury orła wspaniałego

Powaga jest, gdy ją wziął od pana mądrego

Godny sługa; miechy zaś znaczą obojętne

Fawory, łaski, słowa mądre, umiejętne,

Co niemi Ganimedów swych łowią królowie,

Potem, gdy zaś strawili, trzymają na słowie.

78

Ruiny miast i zamków, które upadają

Z czasem, a ledwie pamięć w swych popiołach mają,

Są wszystkie i z skarbami; ale iż na spodzie,

Widzenia ich Astolfa chciwość mała bodzie.

Wnet mężów z panieńskiemi obaczy twarzami:

To mincarzów[1982] złych znak beł i z rozbójnikami.

Kęs dalej widzi gęby, różno posieczone:

U dworów służby to są nędznych utrapione.

79

Kupę przy stronie tłustych potraw upatruje;

Co ważą, u swego się wodza dowiaduje.

Ten powieda: »Jałmużny widzisz, synu miły;

»Po śmierci ich ręce je dobrych zostawiły«.

Tak rzekł i na pagórek wbiegł, kwieciem okryty,

Z którego zapach i smród wraz szedł jadowity.

Beł to dar, jeśli rzec się godzi, okazały,

Który dał Sylwestrowi[1983] Konstantyn[1984] wspaniały[1985].

80

Widzi lepia[1986] dostatek haniebny lgnącego:

Piękność wasza, o panie, znakiem była jego.

Ale gdybym te rzeczy oraz miał powiedzieć,

Grofowi ukazane, które trzeba wiedzieć,

Nie skończyłoby tysiąc mych wierszów wszystkiego,

Co do żywota zwłaszcza należy naszego.

Głupstwo wspomnię, choć Astolf widział go tam mało

Tu na świecie snać mieszka, tu całkiem zostało.

81

Swoje też dni i swoje ujrzał przeszłe sprawy,

Gdy je na pamięć przywiódł przewodnik łaskawy,

Za którego pomocą, łaską i miłością

Ledwie rozeznał, dziwną odmienne różnością.

Potem blizko do jednej góry przyszedł progu,

Gdzie to jest, czem podobni zostajemy Bogu:

O zmyślech ludzkich mówię, które tam chowano,

Lecz z trudnością przystępu do nich pozwalano.

82

Na kształt olejku były najwyborniejszego

Albo soku, w naczyniu pięknem zamknionego;

Te w większem, drugie w mniejszem, jako ukazuje

Potrzeba, zwyczaj i sam czas, co ich pilnuje.

Dopiero chciwe wlepił oczy Astolf śmiały,

Wszystkie z wielkiej radości żyły w nim skakały,

Gdy zmysł grabin obaczył, bo tak wydrożono

Na wierzchu: »Tu Orlandów rozum położono«.

83

Wszystkie insze naczynia pisma swoje miały

I wiadomość, czyj który beł, snadną dawały.

Patrzy Astolf, poznawa, że rozumu jego

Mało co w jasnej bańce jest zostawionego;

Więtsza część z niem, ale zaś dziwuje się temu,

Iż marnie dał mniemaniu uwodzić się swemu,

O niektórych tak tusząc, jakby mądrzy byli,

A oni przez lada co swój zmysł utracili,

84

Więcej go w ich naczyniach; więc zaraz poznawa,

Jako go który z nich zbył, jak się głupiem zstawa:

Ten zbytnią omamiony oszalał miłością,

Tego łakomstwo silną zaślepia chciwością,

Drugi próżne w książęta wetkawszy nadzieje,

Oszukany, gorzkie łzy, w cieniu siedząc, leje;

O, jak wielu chytrości djabelskie zdradziły,

Jak wielu astrologów kłamstwa usidliły!

85

Astolf za pozwoleniem Jana szedziwego[1987]

Niesie swój i u nosa trzyma dwudziurego;

Potem czuje, iż w głowę przez meaty[1988] wchodzi

I jako nowy rozum znowu się w niem rodzi.

Jakoż i Turpin przyznał, księgi pisząc swoje,

Że grofowi odtychczas ostrych zmysłów zdroje

Płynęły i beł mądrem długo, choć zaś potem

Upsnął się[1989] z wielkiem żalem swoich i kłopotem.

86

Lecz najpełniejsza bańka i najwyszsza była,

Co Orlandowę w sobie roztropność nosiła.

Wziął ją Astolf i schował z najwiętszą pilnością,

Aby grabię straconą obdarzył mądrością.

A kiedy już chciał na dół zniść z miejsca onego

Po słońcu, nad płanety mniejsze jaśniejszego,

Zatrzymał go apostoł i w bok ukazuje

Pałac wielki, który w krąg rzeka opasuje.

87

Zdumiał się, ujrzawszy w niem pełno Astolf śmiały

Wełny, której niewiasty jakieś pilnowały,

A każda inszą barwę, inszy kolor miała:

Ta szpetna, ta się w ludzkich oczach piękną zdała.

W pierwszem progu niewiasta, obciążona laty,

Wszystek miała w swej mocy towar on kudłaty;

Sama tak przędła, jak więc wieśniaczki ubogie,

Gdy na przedaj[1990] najcieniej robią płótna drogie.

88

I co ta nagotuje z przędzenia swojego,

Druga do kołowrotu nosi najprędszego;

Trzecia nici obiera złe miedzy dobremi

I w skok je nożycami ustrzyga ostremi.

»Co to za rzemiosło jest — Janowi świętemu

Mówi Astolf — bo się ja wy dziwować temu

»Nie mogę«. — Ten powieda: »Widzisz stare baby,

»Co w rękach swych wasz żywot mdły mają i słaby.

89

»Póki nić trwa, póki jej Parka nie urzyna,

»W waszem wieku odmiana nie może być ina.

»Tu z przyrodzeniem sroga śmierć oko wlepiła,

»Aby godziny, kogo wziąć ma, nie chybiła.

»Piękne zaś przędze tej są od szpetnych różności,

»Trzeba wiedzie?, kto rajskie zasłużył radości;

»Bo czyje brzydsze widzisz wełny i kądziele,

»Tych w piekle strasznem dusze cierpieć będą wiele«.

90

Powierzchowne tej różnej bawełny związania

Wszystkie miały imiona snadne do czytania,

Jedne z liter żelaznych, a drugie z srebrnego

Kruszcu, trzecie ze złota wyryte jasnego.

Te z kupy biorąc wielkiej nieupracowany

Jakiś starzec, wynosił w wieczór i w świt rany,

Wynosił ustawicznie i z onej roboty

Więtszej sobie dodawał bez trudu ochoty.

91

Tak beł rączy, tak żartki staruszek zgrzybiały,

Iż się zdało, jakby go dla zawociów dały

Nieba na świat; ten z płaszcza w podołku szerokiem

Mając wielu imiona, sporem biegał krokiem.

Gdzie je nosił, gdzie chodził, dlaczego to robił?

Powiedzieć w drugiej pieśni, jużem się sposobił,

Jeśli według zwyczaju słuchać mię będziecie

Z chęcią, którą na twarzy swej pokazujecie.

Koniec pieśni trzydziestej czwartej.

XXXV. Pieśń trzydziesta piąta

Argument

Historyków Jan dobry chwali z poetami.

Bradamanta, wielkiemi wsławiona dziełami,

Króla z Sarce kopią z Frontyna zrzuciła,

Co go jej przeszłych czasów panna utraciła,

I w Arli go posyła Rugierowi swemu,

Aby ku pojedynku gotów beł przyszłemu.

On się nie wiedząc, kto go wyzywa, dziwuje;

Ta męstwo nad inszemi zwykłe ukazuje.

Allegorye

W tej trzydziestej piątej pieśni przez osobę Rodomontowę honor, który jest bojcem wspaniałych animuszów, widzieć się znacznie daje; bo lubo to on poganinem będąc, wzgardzicielem wiary i Boga, wszystko na świecie lekceważył sobie, nie chce jednak Bradamancie rycerskiem obiecanej słowem nie dotrzymać wiary. W Bradamancie, która konie wysadzonych z siodeł rycerzów ludzko na zad wracała, widzisz jawny wizerunk serdecznych bohatyrów, którem tak przystoi być mężnemi, jako niemniej ludzkiemi.

1. Skład pierwszy

Kto wnidzie, o biała płci, do nieba pierwszego,

Aby rozumu bańkę przynieść chciał mojego?

Bo jako z jasnych oczu waszych bystre strzały

Przeraziły mi serce, zmysły mi ustały.

Nie skarżęć się ja na was ani mi żal tego,

Jeno na potem cierpieć nie chcę nic takiego;

Bo inaczej tak głupi, tak będę szalony,

Jako Orland, do szczętu w rozum obnażony[1991].

2

A bych mądrość straconą znowu mógł mieć zasię,

Nie potrzeba mi i piór i skrzydeł brać na się

Ani do nieba luny, do raju niższego

Latać, bo tak wysoko niemasz zmysłu mego:

W słonecznem wzroku waszem, w piersiach najpiękniejszych,

W twarzy, nad śniegi bielszej, w ustach najwdzięczniejszych

Został, zapomniawszy mię; zaczem ja, strapiony,

Przez całowanie ponno muszę mieć wrócony.

3

Gdy tak po pięknych gmachach grof chodził wspaniały,

A to tam, to sam bawił wzrok i słuch zdumiały,

Pilno na pierwsze naszych lat patrząc początki,

Które miały uporne w mocy swojej prządki,

W kącie jednem z przędziwa oczy jego chciwe

Uraził płomień, co go blaski niecierpliwe

Miotały; nigdy kruszec, ślicznie wygładzony,

Nie lśnił się, tak i perła z orlentalskiej strony[1992].

4

Tem barziej mu się piękność wełny podobała,

Im wdzięczniejszą nad insze światłością błyskała.

Zaczem ewangelisty wnet pyta świętego,

Komu należy, hasłem żywota czyjego.

Ten mówi: »Kiedy, synu, dzień zjawi się taki,

»Z którem na świat wynikną złotych wieków znaki,

»Wszyscy w najrozkoszniejszem pokoju usiędą,

»A pisać do piąciuset lat dwadzieścia będą.

5

»W ten czas urodzi się mąż serdeczny i śmiały[1993],

»Mąż, przed którem odległe kraje będą drżały;

»Temu łaskawe nieba chęci swe gotują,

»Co naszemi, jako chcą, myślami kierują.

»Bo jako lubą insze jasnością przechodzi

»Ta przędza, z której płomień słoneczny wychodzi,

»Tak więc w ten czas fortuna szeroko na ziemi

»Szczęścia rozsieje, nędzny lud bogacąc niemi.

6

»Nad brzegiem, gdzie monarcha rzek[1994] wysokie rogi

»Wałów pienistych wznosi nie bez wielkiej trwogi

»Kraju, co z jednę stronę wkoło chałupkami,

»A z drugą otoczony kołem bagniskami,

»Przydzie czas rączem krokiem, przydą z niem i lata,

»Iż tam sławniejsze miasto[1995] u wszystkiego świata,

»Sławniejsze z przedniejszych miast stanie, które swe mi

»Przejdzie obłoki niższe mury wyniosłemi.

7

»To podniesienie prędkie i niespodziewane

»Nie przypadnie, trafunkiem od szczęścia nadane;

»Ale je sam Bóg zrządzi najwięcej dla tego,

»Aby męża, o którem powiedam, wielkiego

»Wydało; dopiero on dziwnemi cnotami

»Ozdobi je, a potem rozumem, naukami.

»Tak więc rzemieśnik złoto uczony gotuje,

»Gdy niem drogi dyament wkoło obejmuje.

8

»Żadna dusza w tem ziemskiem królestwie nie miała

»Śliczniejszej wełny, coby z jego porównała;

»Rzadko i barzo rzadko z nieba wysokiego

»Równy duch temu zstąpił do kraju naszego.

»O zacny Hipolicie, przedwieczna Myśl tobie

»Dała wszystko, co jeno człowiek życzy sobie;

»Bo Hipolitem z Estu ten będzie nazwany,

»Komu bogatej wełny, jak widzisz, dar dany«.

9

Tak mówił do Astolfa Jan błogosławiony,

Wodząc go po pałacach w te i owe strony.

Potem lekko wychodzą oba z wysokiego

Budowania, co moc ma żywota naszego,

I prosto się do rzeki piaszczystej udają,

W której ryby z czarnemi ptakami igrają.

Co imiona wynosił od Park w prędkiem biegu,

Tam staruszka ujrzeli onego na brzegu,

10

Wiecie o tem, nie wątpię, czerstwą starość jego

Wspomniałem w pierwszej[1996] pieśni czasu niedawnego;

Bo choć mu letnie czoło zmarszczki poorały,

Choć bielsze nad śnieg włosy skronie okrywały,

Biegał przecię tak żartko na dół i do góry,

Jako strzała, lekkiemi przyprawiona pióry,

I w rzece, którą Lete zowiemy, imiona

Topił, złupiwszy wełny różne i przędziona.

11

Bo skoro na brzeg wiru przyszedł czarnawego

Szczodry starzec, podołek[1997] rozpuszczał swojego

Płaszcza i w mętną wodę słowa wydrożone

Dobrowolnie upuszczał w brody nieprzebrnione.

Ginie bez liczby imion, piasek ich pożera,

Z któremi żywa pamięć zarazem umiera;

Ledwo ze sta tysięcy, co dna dosięgają

Samego, kilka liter po wierzchu pływają.

12

Wzdłuż i wszerz rzeki wielkiej sępów gwałt[1998] latało,

Kruków, kawek i ptastwa inszego niemało,

A różne ich wołania, wrzaski, krzyki, głosy

Aż pod samemi słyszeć snadno mógł niebiosy.

Potem do łupu biegli żartko bogatego,

Który starzec wyrzucał z łona przestronego,

To w pyski porywając, to w paznokcie krzywe,

Choć tem nie nasyca się łakomstwo ich chciwe.

13

Bo gdy już skrzydła podnieść na powietrze mają,

Moc ich ginie: ciężary liter przeszkadzają,

I muszą je upuszczać w wodę niezbrodzoną

Z pamięcią, w niepamięci rzecznej pogrążoną.

Między tak wielą ptastwa dwaj łabęciów[1999] było,

Ktorem łup i korzyść tę w pysk też chwytać miło;

A co w swe nosy biorą, to oba bezpiecznie

Precz biorą i chowają bez przeszkody wiecznie.

14

Tak przeciwko złej wolej starca upartego

Zostaje u nich, co on do wiru bystrego

Ciskał; lecz insze wszystkie zarazem przezwiska

Zapomnienie pożera, wyrzucone z blizka.

Sanie cnoty bieludinjch ptaków to sprawują,

Iż wolno pod obłoki z swemi ulatują,

Skąd zaś pobliżu[2000] rzeki na pagórek mały

Spuszczają się, kościółek gdzie jest okazały.

15

Miejsce to poświęcone snać nieśmiertelności,

Które nimfa jakaś ma w swojej opatrzności;

Ta, z ochotą wyszedszy, z pysków bierze one

Od łabęci[2001] imiona, w kruszcach wydrożone,

I zawiesza w pośrzodku kościółka ślicznego,

Przy obrazie, który beł z kamienia gładkiego;

Zawiesza, a ta praca bywa tak szczęśliwa,

Że ich pamięć na wieki zostaje tam żywa.

16

Ktoby beł ten staruszek, czemu imionami

Karmił najbystrszą[2002] rzekę i z jej głębinami?

Co ptacy znaczą różni: szarzy, czarni, biali?

Dlaczego się do kruszcu z krzykiem uprzedzali?

Więc pagórek, z którego piękna dziewka schadza,

A odbieraniem przezwisk łabęciom wygadza?

Chce Astolf dusznie wiedzieć i pyta swojego

Po wodnika; ten zaraz mówi tak do niego:

17

»Wiedz, iż się nic na świecie nie dzieje takiego,

»Coby znaku tu u nas nie miało swojego.

»Ledwie się liście[2003] ruszy na waszej nizkości,

»A my już w pierwszej wiemy o tem wysokości,

»Choć różniejszem sposobem: ten, co broda jego

»Suche piersi okryła do pasa samego,

»Podobieństwo roboty takiej odprawuje,

»Z którą się czas najprędszy u was popisuje.

18

»Nożycami ostremi nici ustrzyganie

»Tu od Park u was z duszą ciała jest rozstanie,

»Po którem mielibyście wieczną sławę pono

»Spraw swych na ziemi, choć z niej przez śmierć was wymkniono;

»Lecz jej nie dopuszczając róść, czas lekko ściera,

»A tu zasię niepamięć w tej rzece pożera.

»Bo ten starzec, jak widzisz, już w wiecznem milczeniu

»Pogrążywszy ją, szkodzi ludzkiemu plemieniu.

19

»A jako tu sępowie i kawki z krukami

»Z inszem ptastwem nad temi wiszą głębinami,

»Pilnując, aby z wiru mogły smrodliwego

»Wyrwać jaśniejsze kruszce z imionami jego,

»Tak na waszej nizkości zwodnicy, błaznowie,

»Łgarze, pochlebcy, co ich szanują panowie,

»Mażą imiona wielkie i sławę do szczęta,

»Gdy dobrzy w cieniu kędyś siedzą niebożęta.

20

»Co cięższa, są dworzany u nich przedniejszemi,

»Iż na złe pozwalają, iż trzymają z niemi,

»Dotąd w łasce pływając, póki sprawiedliwa

»Nici Parka i tego i tych nie urywa;

»Szalbierze najbrzydliwszy, gnuśni, lekcy, podli,

»Urodzili się na świat, aby godnych bodli

»Najadowitszem kłamstwem, a swój brzuch niesyty

»Tuczyli, pański jedząc obiad znamienity.

21

»A jako z chęcią biali łabęcie oddają

»Całe imiona, których w Lete nabywają,

»Tak dobrzy poeto wie wierszami swojemi

»Bohatyrom zaginąć nie dają na ziemi.

»Trzykroć, czterykroć mądrzy królowie, hetmani,

»Jeśli od nich godni są ludzie szanowani

»Kształtem Augusta, bo go oni uczynili

»Wiecznem i z niepamięci głuchej wyzwolili.

22

»Rzadko, o jako rzadko poetę dobrego

»Najdziesz teraz, rozumu co jest subtelnego:

»Niebo samo tak każe, niebo uradziło,

»Aby godnych niewiele tu na ziemi było,

»Dla panów najłakomszych, co za chciwośdami

»Udawszy się, wielkiemi gardzą dowcipami;

»Gardzą i cnotę cisną, aby wywyszszali

»Hultajów, których się dziś obrońcami zstali.

23

»Zaślepieni, Astolfie, od Boga dla tego,

»Straciwszy całą mądrość rozumu ostrego,

»Iżby z śmiercią ozdoby wszystkie ich ustały,

»Które za poezyą na wieki trwać miały;

»Niegodni są abowiem przez swe liche cnoty,

»Wydzierstwa, zabijania, wszeteczne roboty

»Słodkiej sławy, choć ci też mało o nię dbają:

»Dość, kiedy przy pochlebcach bezwstydnych zostają

24

»Nie beł nigdy tak duży[2004] Achilles u Trojej,

»Nie beł tak doskonały w pobożności swojej

»Zdrajca Anchizyades[2005], Hektor, Troil[2006] śmiały,

»Aleksander serdeczny, Hannibal zuchwały;

»Przydano jem coś więcej, przydano dlatego:

»Byli dobrodziejami poety wielkiego.

»Miała godność zapłatę, nauka swoje dary:

»Miasta, zamki a podczas i boskie ofiary.

25

»Nie beł tak Oktawian dobry i łaskawy,

»Choć nauczony Maro pisał jego sprawy.

»Wszystko to wdzięczność pańska sprawiła z hojnością,

»Zaczem on darowan też jest nieśmiertelnością.

»Ktoby beł brzydkie zbrodnie wiedział Neronowe,

»Kto późniejszych cesarzów wszeteczeństwa nowe?

»Nie umieli szanować, ani czynić sobie

»Przyjaciół z mądrych ludzi w najmniejszem sposobie.

26

»Homer Agamemnona i z jego Grekami

»Uczynił, Trojany lżąc mężne, zwyciężcami,

»Cnotą, wiarą małżeńskiej ozdobił czystości

»Penelopeą i jak najprzykrszej[2007] trudności

»W zalotach od rozmajtych mężów doznawała,

»Póki męża w królestwie sierocem nie miała.

»Prawdy szukaj: wnet doznasz, iż Troja zwalczyła

»Greków, a ta przeciwnie mniej cnotliwa była.

27

»Z drugiej strony słuchaj zaś, jako złupił onę

»Niesprawiedliwie Maro z cnoty jej Dydonę,

»Choć na swoje uczciwe tak się oglądała,

»Iż dla niego śmierć obrać straszliwą wolała.

»Nie beł jej przyjacielem: tu tego przyczyna,

»A przecię przy niej został grzech, przy niej i wina.

»Ty się nie dziwuj, iże słowy szerokiemi

»Chwalę pisma: pisarzem sam byłem na ziemi.

28

»I słusznie Chrystusowi dziękuję mojemu,

»Iż nie użyczył takiej mądrości drugiemu,

»Której tysiącletni wiek i śmierć zazdrościwa

»Nie popsuje, póki świat, będzie trwała żywa.

»Lecz tych złych czasów ludzkość, iż wrota zamyka

»Uczonem, to mię boli, to mi serca tyka;

»Bo choć kołacą do nich, wyschli i zgłodzeni,

»Z swą sromotą bywają szpetnie odrzuceni.

29

»Cóż za dziw, jakom wspomniał niedawno przed tobą,

»Że cnota ginie u was i z swoją ozdobą.

»Mało godnych uczonych, coby ją chwalili:

»Niemasz baczenia na nie, niemasz, skądby żyli«.

Tak rzekł Chrystusów uczeń, Jan błogosławiony,

Srogiem na twarzy jasnej ogniem zapalony;

Z oczu płomień wynikał, lecz zasię wnet jego

Śmiech luby uweselił Astolfa dobrego.

30

Ale już niech zostaną tu oba tem razem;

Ja chcę gdzie indziej od nich poskoczyć zarazem

I udać się z pierwszego w nasz niższy kraj nieba:

Do pięknej bohatyrki wrócić mi się trzeba,

Którą zawistna miłość do żywego kraje

I srogie w pół wnętrzności biednych rany daje.

Wiecie, żem ją zostawił tam, gdzie trzej królowie

Zbici od niej kopią przy zamkowym rowie,

31

I jako do kasztelu[2008] wieczora późnego

Przybywszy, słyszała wieść dobrą od swojego

Gospodarza, który jej o bracie rodzonem

Powiedział, iż Agramant od niego zwalczonem.

Zaraz strapiona dziewka, zaraz umyśliła,

Skoroby swe jutrzenka ognie zapaliła,

Do Prowence obrócić, bo Rugiera swego

Spodziewa się oglądać w Arii dnia którego.

32

Jedzie najprostszą drogą, myśli w onej dobie

O swych zapałach: alić ujrzy przeciw sobie

Wdzięcznej twarzy dziewczynę; na koniu siedziała

Bieluchnem, twarz i oczy zapłakane miała,

Wzdychaniem wiatry miesza, wszystka zamyślona,

Głowa ku ziemi na dół jakby pochylona:

Ta to jest, co na moście Brandymarta swego

Zostawiła w więzieniu u króla dzikiego.

33

Po wszystkich biedna dziewka krainach szukała

Bohatyra skądkolwiek, coby z niego miała

Pomoc w nieszczęsnym razie przeciwko srogiemu

Pohańcowi, który wziął wolność jej miłemu.

Tę smutną Bradamanta jako prędko zoczy,

Do smutnej w bystrem biegu zarazem poskoczy

I ludzko ją pozdrowi, pyta, czemu swemi

Oczyma na dół patrzy tak zapłakanemi.

34

Wzniosła wzrok Fiordylizi, zda się jej, że mówi

Z rycerzem, co może być zaraz pogotowi[2009]

Potrzebie jej; powieda o przeszkodzie drogi

U mostu, na którem król mieszka z Sarce srogi,

Jak jej małżonka wydarł sposoby chytremi,

Nie mocą, nie siłami, zdrajca, bojowemi,

I jako już niejeden został w sidłach jego,

Nie mogąc nigdy minąć mostu wąziuchnego.

35

Potem mówi: »Jeśli jest męstwo takie w tobie,

»Jaką piękność po twarzy znam i po osobie,

»Zemści się, namężniejszy rycerzu, mojego

»Żalu, wróć mi, bo możesz, męża straconego!

»Zemści się, abo dodaj takiej, proszę, rady,

»Za którą wetowaćbym mogła przykrej zdrady,

»Bohatyra nalazszy gdziekolwiek takiego,

»Coby pohańca drzewem zrzucił z mostu jego.

36

»Uczynisz to nie jako z wrodzonej ludzkości,

»Co wielkiem ludziom, wielkiej przystoi śmiałości,

»Ale nadto oświadczysz te ochoty swoje

»Rycerzowi, którego szczerych ogniów znoje

»Stałej miłości grzeją i który cnotami

»Pod samemi wsławiony został niebiosami.

»AIe na cóż ta chwała, wielkie dzieła jego

»Na kształt Febusa świecą w południe jasnego?«

37

Wspaniała Bradamanta, której zawsze było

O krzywdę i zelżywość słabszych bić się miło,

Z chęcią pozwala, prosi, aby ukazała

Most tyrański, na którem strata ją potkała,

Tem barziej, tem ochotniej, im prędzej myśliła

Desperatka serdeczna umrzeć; tak zraniła

Miłość śmiertelnie duszę jej, iż lekce waży

Najstraszliwsze potkanie, najprzykrzejsze razy.

38

»Co moje zmogą siły — łagodnemi słowy

Mówi jej — na usługę twą jestem gotowy.

»Czynić dla ciebie despekt twój każe mi wiele:

»Pójdę, nadobna dziewko, do tych mostów śmiele.

»Wzruszyłby twój żal słuszny kamienne wnętrzności

»Dla tego, żeś jest z szczerych złupiona miłości.

»Ale to dziwy jakieś: zaż nietrudno z wielu:

»Obrać jednego, coby kochał[2010] w przyjacielu?

39

»Trudno obrać mężczyznę: zawsze odmienności,

»Zdrad pełni!« Po tej mowie z głębokich wnętrzności

Jak najcięższe westchnienie w obłoki puściła,

Iż najsroższą do żalu lwicęby wzruszyła.

Potem jedzie z nią żartko, aby dnia drugiego

Przybyć mogły za czasu do mostu srogiego.

Stanęły tam, straż woła i trąbką królowi

Dają znać, aby witał i rad beł gościowi.

40

Jako ich prędko dojrzał, woła haniebnemi

Głosy, iż jem rękami wnet utnie własnemi

Szyje, jeżeli z dzielnych wprzód nie zsiadszy koni,

Zbrój z grzbietów swych nie dadzą i od boków broni;

Bo on je chce zawiesić u grobu wielkiego,

Aby ubłagał ducha błogosławionego.

Bradamanta, iż wszystkę sprawę już wiedziała,

Z gniewem Sarracenowi w skok odpowiedziała:

41

»O, wściekłem, rozbójniku, jadem zapalony!

»Jam umyślnie, nie wątp nic, przybyła w te strony,

»Abym ci ukazała, że ty masz krwią swoją

»Omyć to, co złą ręką popełniłeś swoją.

»Tyś zabił: czemuż karzesz, zdrajco, niewinnego,

»Kochane biorąc zdrowie, konie, zbroje jego?

»Milsza ofiara, wierz mi, temu ciału będzie,

»Gdy z rąk mych twoje brzydkie swej duszy pozbędzie.

42

»I tuszę ja, że wdzięczniej przymie pracę moję

»Duch jej dobry, gdy szyję utnę dużą[2011] twoję.

»Bom taką, jaką ona kiedyś panną była,

»Jej krzywda tu w te strony biedz mię przymusiła.

»Mam chęć, mam serce mścić się, lecz wprzód uczyniemy

»Postanowienie z sobą, nim się bić będziemy:

»Ty, jeśli mię pożyjesz i dokażesz tego,

»Wsadzisz, jako i drugich, do kasztelu[2012] swego.

43

»Jeśli zaś Bóg życzliwszy mnie będzie, jak wierzę,

»I nad tobą zwycięstwo chwalebne odzierzę,

»Zaraz konia masz mi dać i te jasne zbroje,

»Któremi otoczyłeś harde ściany twoje;

»Więźnie wszystkie wypuścisz, swobodą darujesz,

»Których przykrem więzieniem niewinnie mordujesz«.

»Słuszna — mówi Rodomont — ale z tych żadnego

»Nie mam tu: do królestwa odesłałem mego.

44

»Do Afrykim ich posłał, jednak obiecuję

»Rycerskiem słowem, na co i rękę daruję,

»Stawić tu, jeśli z konia twojego zrzucony,

»Czarnej ziemie się dotknę, ty zaś z drugiej strony

»Na swojem się osiedzisz i wygrasz surowy

»Pojedynek, rzeczą się pobiwszy, nie słowy.

»Miesiąc to jeden sprawi: poślę ja rączego,

»Aby z Algieru przywiódł co do namniejszego.

45

»Lecz jeśli z konia chyżo ty będziesz zrzucona,

»Bo przystojniejsza tobie pilnować wrzeciona,

»Ja nie pragnę tak zbroje, jako chwały z ciebie,

»Którą snadno w panieńskiej otrzymam potrzebie:

»Anielską gładkość, coć jej użyczyły nieba,

»I przeraźliwe oko[2013], włos złoty dać trzeba.

»Albo cię, wdzięczna dziewko, bez bitwy daruję

»Polem, bo już urody twej kształtnej żałuję.

46

»Bo tak jest niezrównana moc moja i siły,

»Jakie w żadnem rycerzu na świecie nie były.

»Zaczem wstydu nie będziesz stąd miała żadnego,

»Choć od mojej kopiej z konia spadniesz swego«.

Rozśmiała się, lecz z gniewem śmiech beł zjednoczony,

Serdeczna Bradamanta, słysząc słowa ony,

I zaraz bojca[2014] dawszy w bok swemu koniowi,

Biegła z drzewem złożonem przeciwko Maurowi.

47

Nieleniwszy Rodomont Frontyna dzielnego

Zwarł mocno z drugiej strony mosteczka długiego.

Bieży, tęten[2015], co deszczki źle zbite dawały,

Głuszył wszystkich, o bliższe wstrącając się skały,

Barziej, kiedy kopią król złotą trafiony,

Spadł z konia, choć w rycerskiem rzemieśle ćwiczony.

Na huk głosu góry się, lasy odezwały,

A ten dużemi[2016] członki most zastąpił cały.

48

Zaledwie Bradamanta ma rozpędzonemu

Miejsce dziwne, węziuchne koniowi swojemu;

Z niebezpieczeństwem zdrowia niemałem swojego

O włos w rzekę nie wpadła do wiru wściekłego.

Ale Rabikan z wiatru, z ognia urodzony

Po samem kraju żartko deszczki przeszedł onej;

Nie dziw, bo tak z młodu beł w ćwiczeniu surowem,

Iż snadno i po tylcu[2017] biegać mógł mieczowem.

49

Skoczy na zad do niego dziewka urodziwa

I z najweselszą twarzą takich mów zażywa:

»Teraz snadno rozsądzisz i sam powiesz szczyrze,

»Kto wygrał, o najduższy[2018] kiedyś bohatyrze!«

Ten przemówić nie może słowa najmniejszego,

Lubo nie chce, strętwiały od wstydu wielkiego.

Gryzie się, serce żale ciężkie przeraziły;

W oczach mężnej panny tkwią niezrównane siły.

50

Potem z ziemie cicho się jął podnosić smutny,

A twarz przykrego sromu płomień grzał okrutny;

Zrzucił tarcz, szyszak jasny, szablę od dużego[2019]

Boku co w skok odpasał najtwardszą swojego,

Zbroję zerwał gwałtownie, to wszystko o skały

Roztrącił, a wzrok gniewem i skronie pałały.

Więc żeby dość uczynił słowu rycerskiemu,

Po więźnie jechać kazał zaraz z swych jednemu.

51

Sam biegł wciąż i nic o niem nie wiemy inszego,

jedno, iż wszedł w jaskinią u lasu jednego.

Tem czasem Bradamanta na cmyntarzu onem

Przypatruje się zbrojom, wszędzie rozwieszonem,

Czyta pisma nad niemi, a którą poznała

Z rycerstwa Karłowego, zdjąć prędko kazała;

Pogańskiem daje pokój, wszystkie zostawuje,

Do inszych wkoło onej wieże postępuje.

52

Prócz tej, co była syna Monodantowego,

Widzi Sansonetowę, trzecią brata jego,

Olwierowę; ci wszyscy Orlanda szukali

I razem króla z Sarce w sidła powpadali.

Samych w prawdzie nie było: dwiema przed tem dniami

Do Algieru z swemi ich odesłał sługami;

Te mężna dziewka z ściany wysokiej pobrała

I na wieży schowawszy, zamknąć rozkazała.

53

Miedzy temi widzi też zbroję tam jednego

Dziwnie piękną robotą króla pogańskiego,

Który za Rodomontem biegł dla Frontalina[2020]

I złupion, jako drudzy, został tu chudzina.

Okrólu to cyrkaskiem powiedam wam, który

Po dość długiem błąkaniu przez pola, przez góry

Przyszedł do mostu, aby konia wziął własnego,

Lecz pozbeł za jakiemsi[2021] nieszczęściem drugiego.

54

Tak pieszo i bez zbroje poszedł, wypuszczony,

Z niebezpiecznego mostu z żalem w swoje strony.

Bo Rodomont każdemu, lub młody lub stary,

Wolność dawał, jeśli beł tej, co on, wiary,

Prócz tego, iż się wracać już na zad nie śmieli

W obozy dla despektu, co od niego wzięli; j

Wstyd ich kłół: że go stłuką, wszyscy się chwalili,

Kiedy przeciwko niemu od swych wychodzili.

55

Umyślił tedy — nowa chęć go jakaś grzała —

Kochanej dziewki szukać, która niem władała;

Bo wiedział albo słyszał, nie wiem tam, od kogo,

Iż do państwa jechała z nowożenią[2022] swego.

Zaczem — miłość go gwałtem bodła przeraźliwa —

Po niej biegł, choć nie była przy niem dusza żywa;

Obrócił krok do drogi świeżo bitej, nowej,

Ja też do córki idę znowu Amonowej.

56

Kiedy tak poganina złego okróciła,

Wiadomy okoliczny kraj wnet uczyniła

Przez listy, potem dziewki pyta utrapionej,

Co do mostu i wieże z nią przybyła onej,

Gdzie się obróci stamtąd. Ta zlawszy hojnemi

Twarz łzami odpowieda, skłoniona ku ziemi:

»Najmniejszego dotąd mieć nie będę pokoja,

»Aż się dowiem gdzie rozkosz i pociecha moja.

57

»Do Arie nam pojechać wolą, stamtąd zasię

»Nalazszy łódkę jaką, co w najkrótszem czasie

»Ku Afryce przez morze prostowaćbym chciała,

»Abym się o małżonku mem gdzie dowiedziała.

»Tysiąc sposobów, tysiąc śrzodków szukać będę,

»Aż go najdę, oglądam, do niego przybędę.

»Bo jeśli to są plotki, co Rodomont tobie

»Powiedział, pewnie umrę i zadam śmierć sobie«.

58

»Ja z tobą — Bradamanta ludzka do niej rzecze —

»Pojadę nieco, bo żal i ból mię twój piecze,

»Jeśli chcesz i do Arie, kędy z chęci swojej

»Aza[2023] i ty cokolwiek dla miłości mojej

»Uczynisz, spytawszy się o rycerzu jednem,

»U króla Agramanta w łasce niepośledniem;

»Temu chcę, gdy go ujrzysz, abyś dała tego

»Konia, com dzisiaj zbiła Sarracena z niego,

59

»Przydawszy to, iż rycerz jakiś doświadczony

»Umyślnie tu dla ciebie w te przybieżał strony,

»Chcąc to ludziom i światu ukazać wszystkiemu,

»Żeś, zdrajca, wiarę złamał, obiecaną jemu;

»Za co do pojedynku abyś się gotował,

»Ludzcejszy[2024], koniać tego przysłał i darował.

»Ty miej tarcz pogotowiu, szyszak, szablę, zbroję,

»Bo idzie o twe zdrowie, o uczciwość twoję«.

60

»Powiesz mu to, proszę cię; jeśliby co więcej

»Chciał wiedzieć, pódziesz z jego pokoju co pręcej,

»Nic nie mówiąc«. Wnet na to dziewka utroskana

Odpowiada: »Twej wolej wszystkam ja oddana.

»Rozkaż, o najmężniejsza bojowniczko moja,

»Coć się podoba, bom ja niewolnica twoja,

»Zdrowie me dam dla ciebie«. Wtem Frontyna bierze,

Którego Bradamanta poleca jej wierze.

61

Tak mówiąc, jadą wespół nadobne dziewczyny,

Przykrych oszukiwając zapałów godziny.

Przyjechawszy do Arie, Bradamanta swego

Zastanowiła konia u wału miejskiego,

Gdzie morze brzegi tłucze, a straszliwe wały

Z haniebnem grzmotem wody najsłońsze mieszały,

Ażby czas Fiordylizi dosyć wczesny[2025] miała

Do oddania Frontyna, co mu go posłała.

62

Bezpiecznie[2026] piękna dziewka do wzwodu[2027] samego

Jedzie, a w bramie z sobą wziąwszy świadomego,

Przybywa w stanowiska rączo Rugierowe

I poselstwo zarazem sprawuje surowe.

Potem najdzielniejszego Frontyna oddała,

Ażeby się już więcej tam nie zabawiała.

To sprawiwszy, nie czeka żadnych odpowiedni,

Śpieszno do konia idzie i już na niem siedzi.

63

Rugier, w myślach głębokich wszystek utopiony,

Dziwuje się, zdumiewa na powieści ony:

Kto go wyzywa, kto jest poselstwem tak srogiem

Groźny, a kto zaś ludzki upominkiem drogiem?

Kto mu na oczy wiarę wymiata złamaną?

Przez kogo to ta zdrada ma być pokaraną?

Nie wie, rozdwojony jest ani się spodziewa,

Aby to Bradamanta, co się nań tak gniewa.

64

Podejrzenie na króla ma z Sarce dla tego,

Iż z niem niedawno boju kosztował przykrego.

Lecz aby kiedy wiary nie dotrzymał jemu,

Nie czuje się, Bogu to zlecając samemu,

Chocia po kilka razów swary spólne mieli

I krwawe rozpierania czynić z sobą chcieli.

Tem czasem najpiękniejsza żołnierka z Dordony

Wyzywa i trąbi w róg, złotem oprawiony.

65

Dano znać Marsylemu i Agramantowi,

Iż rycerz nieznajomy ku pojedynkowi

Co przedniej szych pragnie mieć. On na Serpentyna

Kinął, któremu wojny były nie nowina;

Do tego jasną zbroją wszystek beł okryty,

Miecz hiszpański u boku wisiał jadowity.

Wsiadł na koń, wziął kopią; młodzi, starzy, mali

Szli na mur, aby na bój straszliwy patrzali.

66

Skoczą żartko do siebie, lecz z siodła swojego

Serpentyn zaraz wypadł od grotu złotego;

Koń do miasta obraca nogi nieleniwe,

Tak rączo, jakby skrzydła u nich miał pierzchliwe.

Ale go Bradamanta dobra zatrzymała

I do rąk sarraceńskich przywiódszy, oddała.

»Wsiądź — mówi — a odemnie proś króla swojego,

»Aby tu wysłał w pole nad cię mężniejszego«.

67

Agramant taką ludzkość i mało słychany

Postępek widząc, z swemi zdumiewa się pany;

Wychwala bohatyra, który po wygranej

Gniewom wodze[2028] i żądzy ujął niebłaganej[2029].

Bo choć jej własny mógł być zwykłem prawem wojny

I koń i sam, co z niego spadł, bohatyr zbrojny,

Obom wolność darował. Tem czasem do swego

Hiszpan króla przyszedszy, mówił o drugiego.

68

Wnet z Wolterny Grandoni, pychą uniesiony,

Prosi, aby beł po niem w pole wyprawiony.

Pozwala król, ten zaraz z ochotą wypada

I łając Bradamancie, duże drzewo składa.

»Wielka ludzkość, ktośkolwiek, nie pomoże tobie,

»Gdy cię zbiwszy, poimam na tej krwawej próbie,

»Abym szyje swą ręką nie miał uciąć twojej,

»Jeżelim dobrze świadom z mocą siły mojej«.

69

Odpowiada mu dziewka: »Grubiaństwo takie,

»Z chłopskiemi obyczajmi co ty masz jednakie,

»Nie wymoże, abym ja z wrodzonej ludzkości

»Twojej się sprzeciwiła[2030] nikczemnej wściekłości.

»Raczej życzę, jedź na zad do wojska wielkiego,

»Póki nie stłuczesz ziober, z konia spadszy swego.

»Jedź, a powiedz, iż namniej ciebie się nie boję:

»Lepszy niechaj wyjadą, dla których tu stoję«.

70

Uszczypliwa przymówka serce uraziła

W poganinie i ogniem gniewu zapaliła.

Wzrok mu krwią bleszczy[2031], jadem źrzeńce[2032] ma pijane,

Obraca, nic nie mówiąc, drzewo hartowane

Ku Bradamancie prosto. Ta też z drugiej strony,

Grot złożywszy kopiej złoty ustalony,

W pół tarczy Sarracena trafiła hardego;

Ten lecąc, nogi w niebo wzniósł z razu tęgiego.

71

Konia potem, gdy już, już ucieka, porwała

I za wodze ująwszy, do rąk podawała.

»Lepiej było poselstwo — mówi — sprawić tobie,

»Jakom upominała, niż stłuc boki sobie.

»Wsiadajże, a powiedz tak, proszę cię, królowi,

»Aby najdzielniejszemu kazał rycerzowi

»Stawić się, który męstwu porówna mojemu

»I sławę towarzystwu przywróci waszemu«.

72

Ci, co po murach białych i basztach siedzieli,

Aby chciwe potkanie z obu stron widzieli,

Jeden drugiego pyta, ktoby beł ten nowy

Bohatyr tak serdeczny, ludzki i surowy.

Iż jest Rynald, snadno się drudzy domyślają,

Brandymarta niektórzy zaś być powiadają;

Bo przypadek nieszczęsny grabie szalonego

Wiadomy beł i w śrzodku wojska pogańskiego.

73

Trzecie potkanie aby syn mógł mieć Lanfuzy,

Życzą wszyscy, bo serce, moc, Gradyw mu służy.

Nie wymawia się i on, choć też mniej się śpieszy:

Spadniejnie go pierwszych dwu bynajmniej nie cieszy.

Atoli, dobry żołnierz, nie tak przecię stroni,

Aby do staj niej iść w skok nie miał, gdzie sto koni

Opatrowano własnych jego; miedzy temi

Obrał najprzedniejszego z obroty gładkiemi.

74

I wypadł zaraz w pole, gdzie dziewka czekała.

Którą on wprzód, ona go potem pozdrawiała,

Mile mówiąc: »Proszę cię, z rycerskiej ludzkości

»Podaj twoje do mojej imię wiadomości:

»Pragnę wiedzieć, coś zacz jest«. Ten się wiele prosić

Nie daje, odpowieda i czyni jej dosyć.

»Z chęcią — mówi mu znowu — z chęcią przymę ciebie,

»Choćbym inszego w tej mieć wolała potrzebie«.

75

»A kogo?« — spyta Ferat. Odpowieda ona:

»Zgadni, wszak dzielność jego u świata wstawiona.

»Bo i mnie, jako widzisz, wielkie jego dzieła

»Przymusiły, tem drogę w ten kraj przedsięwzięła

»I o żadną na świecie rzecz barziej nie stoję,

»Jeno, abym skruszyła swe drzewo o zbroję,

»O zbroję Rugierowę«. Ledwo domówiła,

Najpiękniejszą twarz wstydem wdzięcznem zrumieniła.

76

Znowu Ferat rzekł do niej: »Niechaj szczęścia tego

»Dziś doznam, żebym męstwa mógł być godny twego.

»Raz skoczywszy, rozsądziem snadniusieńko[2033] sami,

»Kto w rycerskiem potkaniu lepszy miedzy nami.

»Jeśli mi się to przyda, co inszych potkało,

»Dopiero przydzie tobie poczekać tu mało,

»Aby niesławy naszej i mdłych sił poprawił

»Ten rycerz, co chciwości takiej cię nabawił«.

77

Gdy z Feratem serdeczna dziewka rozmawiała,

Niebieskiej twarzy gładkość z hełmu ukazała.

Patrzy Hiszpan i już jest na pół zwyciężony,

Ostrych miłości strzałą w serce ugodzony.

Milczkiem sam w sobie mówi: »Prze Bóg, co za dziwy!

»W ludzkiem ciele anioł to z raju jest prawdziwy!

»Jeszcze kopia jego tarczy mej nie tknęła,

»A już mi oczu wdzięcznych jasność wzrok odjęła!«

78

Potem według zwyczaju z drzewem się rozwiodła

I Ferata uderzy tak, iż wypadł z siodła,

A konia uchwyciwszy, gdy ten z ziemi wstaje,

Łaskawa bohatyrka w ręce mu podaje.

»Weź — mówi — lecz chciej pomnieć obietnicę twoję,

»Mów Rugierowi, iż tu ma ukazać swoję

Moc z sercem«. Ferat jedzie do swych, zawstydzony,

Powiedając, iż Rugier w bój jest zaproszony.

79

Rugier dotąd nic nie wie, w sobie się dziwuje,

Kto go wyzywa, kto go w pole potrzebuje.

Wesoły jednak i już zwycięstwa wielkiego

Pewny, zbroję z kruszcu wdział najwyborniejszego.

Nie trwoży go bynamniej, choć jednej godziny

Miał do strachu z zbicia trzech z siodeł trzy przyczyny.

Jako na plac wyjechał i co się z niem działo,

Odpoczynąwszy, pióro będzie wam pisało.

Koniec pieśni trzydziestej piątej.

XXXVI. Pieśń trzydziesta szósta

Argument

Gdy srogi pojedynek Bradamanta z swoją

Czyni nieprzyjaciółką, jasną błyszcząc zbroją,

Obie wojska w zapędzie wielkiem się potkały

I krwie szarłatnej przykre zdroje wylewały.

Rugier z kochaną dziewką na stronę uchodzi

Dla rozmów, lecz je przerwać Marfiza jem godzi.

Wtem usłyszą głos jakiś z grobu kamiennego,

Który ją czynił siostrą Rugiera dobrego.

Allegorye

W tej pieśni trzydziestej szóstej przez osobę Marfizy, Bradamanty i kuriera znać się daje, iż wszelakie podejźrzenie, choć często dobrą przyjaźń w gniew, miłość w chciwy pomstę obraca, przecię Bóg i osobliwa łaska jego taką poda snadno okazyą, iż się prawda odkrywszy, do pierwszej miłości niezgodliwe przywiedzie serca.

1. Skład pierwszy

Tak musi być, jeśli kto serca wspaniałego,

Iż poszedł z najstarszej krwie domu przedniejszego;

A co od przyrodzenia wziął i od nałogu,

To zachowa do śmierci ostatniego progu.

Tak musi być inszemi znowu zaś sposoby,

Iż serce grubiańskie swą złość każdej doby

Ukazuje ani go oduczysz krnąbrności

Do samego ześcia stąd w dojrzałej starości.

2

Ludzkich postępków częste bywały przykłady

Miedzy dawnem rycerstwem, twojemi pradziady;

Lecz ich gdzie indziej niemasz: wszyscy tyrańskiemi

Pomazali swe serca dziełami brzydkiemi

W tej wojnie, Hipolicie, coś ją miał, wiesz kiedy[2034],

Gdyś kościelne znakami natknął ściany wszędy,

Piętnaście galer wziąwszy oraz Wenetowi,

Których z korzyścią swemu zwierzyłeś portowi.

3

Wszystkie nieprzyjaciela okrucieństwa twego

Przeszły złość Turka, Maura, Gety[2035] okrutnego,

Nie z woląć to, trzymam ja, Wenetów, bo oni

Stróżami praw, ludzkości są postanowioni:

Najemny żołnierz srogi ręce jadowite

Rozciągnął na twe państwo żyzne i obfite.

O, jako siła ogień miast pięknych splundrował,

Któreś dla swych pożytków i uciech zbudował!

4

Głupia pomsta, bo jeśliś ich Padwie dobywał

Z cesarzem, wielkiej zawsze skromnościś zażywał.

Wszystek świat wie, iż jedno twe staranie było,

Aby żołnierstwo bogactw cudzych nie ruszyło;

Ognia zaś jakeś bronił wszystkiemi siłami,

Tuszę, nieprzyjaciele powiedzą to sami;

Często zapalone wsi, miasta swą osobą

Gasiłeś z tej ludzkości, co urosła z tobą.

5

Ale zamilczę o tem ani powiem onych

Postępków, okrutnością takową zelżonych;

Ten wspomnię, co wyciśnie łzy z najtwardszej skały,

Bo tak żałośliwego wieki nie widziały.

Tego dnia, gdyś na wojnę krew swą wyprawował[2036],

Aby przy niej lud mężny twój Marsa probował,

Za nieszczęściem wojska ich tam się wprost udały,

Kędy nieprzyjacielskie mocny obóz miały.

6

Jako kiedyś z Eneą Hektor urodziwy

W śrzodek greckich naw wpadał, prędkiej pomsty chciwy,

Tak Herkul z Aleksandrem, serdeczną wzruszeni

Śmiałością, jadą na nich; oni wylęknieni

Uchodzą, na zasadki[2037] przywodząc zdradliwe.

Ci, przed wszystkiemi konie puściwszy pierzchliwe,

Lecą w przód, aż nakoniec tam, nędzni, wpadają,

Gdzie pomocy od swoich najmniejszej nie mają.

7

Ferrufin[2038] przecię uszedł; Herkul poimany

Sercu biednego ojca srogie zadał rany,

Kiedy staruszek patrzył oczyma smutnemi,

Jak syna okrywano szablami ostremi,

A potem związanemu, zdjąwszy szyszak lity,

Kazano, aby miecz wziął głowę jadowity.

Dziw, żeś, nieszczęsny ojcze, z widowiska tego

Nie wytchnął wespół z synem ducha ostatniego!

8

Srogi nieprzyjacielu! gdzieś nawykł tej złości?

W Scytyej — rzeczesz — gdzie są wszystkie okrutności?

Wątpię, bo i poganie więźnia związanego,

Broń mu samę odjąwszy, chowają żywego.

Iż ojczyzny ratował, to cię uraziło?

O słońce, jakoś w ten czas na ten grzech patrzyło!

Przeklęty wieku, coś tak Atreusów siła

Narodził, a ludzkość ci z dzielnością niemiła!

9

Uciąłeś serdecznemu głowę młodzianowi,

O którego dzielności późnemu wiekowi

Słodka napisze sława w ten kraj, kędy wschodzi

Płomienisty Apollo, i w ten, gdzie zachodzi.

Rozkoszne jego lata, twarz pełna wdzięczności

Odejmowały dzikie Gigantom srogości:

Ty, okrutniejszy nad nich, zły, nieuproszony,

Przeszedłeś Polifema, krwawe Lestrygony[2039]!

10

Takowego przykładu miedzy dawniejszemi

Nie najdziem, upewniam was, ludźmi rycerskiemi.

Ich jedyne staranie po wszystek czas było

Tak z inszemi poczynać, jako samem miło.

O zacna bohatyrko! słusznie twemi tory

Ludzie mężni iść mają, biorąc z ciebie wzory;

Jaka ludzkość: oddajesz Sarracenom konie,

Z którycheś ich zrzuciła z kopią w obronie!

11

O tej nadobnej dziewce jużeście słyszeli,

Jako razy najtęższe od jej drzewa wzięli

Trzech Hiszpanów i jako zwyciężca[2040] łaskawa

Dzianety[2041], z których zbici, sama jem podawa,

Grandoniego z Wolterny, Ferata dzielnego

I Serpentyna prosząc, by do niej czwartego

Rugiera, co nań chętkę ma, zaraz wysłali,

A rycerską jej wiarę w tem swą pokazali.

12

Przymuje pojedynek Rugier odważony,

Hełm, bo już we zbroi beł, wdziewa doświadczony.

Po wojsku zaś szerokiem to szemranie było,

Co żywo żołnierza znać nowego życzyło,

Który tak najstraszniejszem dobrze drzewem władnie,

Iż przednich bohatyrów z siodeł zrzuca snadnie;

Wszyscy o niesłychanem męstwie rozmawiają

I Ferata, jeśli go zna kędy, pytają.

13

Odpowiada jem Ferat: »Wiedzieć pewnie macie,

»Iż się w mniemaniu znacznie swem oszukiwacie.

»Nie jest Rynald, Brandymart: z wejrzenia wdzięcznego

»Poznawam, którem widział z hełmu otwartego.

»Rzekłbym na Ryciardyna, gdyby jego siły

»Nie wiadome mi dobrze w różnych wojnach były;

»Siostra bez chyby jego więtszej nadeń mocy,

»Ale twarz właśnie taką ma, jak on, i oczy.

14

»Tak o niej powiedają, że równa mężnemu

»Dzielnością Rynaldowi bratu rodzonemu;

»Lecz ja z niebezpieczeństwem doznałem dziś tego,

»Iż przeszła i Orlanda i Rynalda swego«.

Jako przed wschodem słońca ślicznie się rumieni

Złota zorza, gdy czarne światło w mroki mieni,

Tak Rugier, słysząc słowa nad mniemanie ony,

Drży wszystek, spłonął wstydem, stoi zapomniony.

15

Niespodzianą w pół serca nowiną przebity,

Kędy kochanej dziewki obraz ma wyryty,

Pała ogniem miłości wewnątrz, a mróz srogi

Kości objął, co jakieś wzbudzały go trwogi;

Trwogi, które gniew przykry zaraz w niem zgasiły,

A miłość samę tylko w piersiach zostawiły.

Myśli, jeśli mu wyniść, czy z sławą niecałą

Zostawszy, na inszy dzień bitwę zwlec wspaniałą.

16

Na ten czas i Marfiza niedaleko stała,

Która do pojedynku chciwość wielką miała,

W zupełnej zbroi według zwyczaju dawnego,

Bo i sypiała rzadko bez blachu przedniego.

Widząc, że się wybiera Rugier, żartko skoczy,

Chcąc z nowem bohatyrem swej probować mocy;

Tuszy, iżby ją chwała zwycięstwa chybiła,

Gdyby Rugierowi iść pierwej dopuściła.

17

Na konia, jak szalona, wpadła i bojcami

Zwiera, prosto tam lecąc, kędy za murami

Amonowa nadobna rycerka czekała,

A po szerokich polach Rugiera patrzała;

Serce jej skacze, gniewem, miłością ujęte,

Myśli, gdzie go uderzyć, aby razy wzięte

Od niej mniej mu szkodziły. Tem czasem wychodzi

Marfiza z brony i swe drzewo składać godzi.

18

Feniksa ma na hełmie jasnem jedynego,

Podomno uniesiona pychą, a dla tego,

Iż się za bohatyrkę przednią rozumiała,

Której męstwu żadna moc porównać nie miała.

Bradamanta się piękna pilno przypatruje,

Lecz poznawszy, iż nie jest ten, co go miłuje,

Zaraz pyta o imię i słyszy chudzina,

Iż stąd przykrych jej żalów urosła przyczyna,

19

Poznawa dziewkę, co ją, jak ona wierzyła,

W miłości niecierpliwej chytrze podchodziła.

Z oczu jej płomień leci, tak ją serce boli,

Iż umrzeć, niż nie mścić się krzywdy jawnej, woli.

Obróci koniem, sroga, z gniewami wielkiemi,

Nie tak dlatego, by ją widziała na ziemi,

Jako same przepędzić chcąc piersi kopią,

A z głowy wybić sobie tem melankolią.

20

Od najtęższego razu Marfiza musiała

Stłuc się gwałtownie, z konia gdy przykro zleciała;

A iż jej, jako żywo, tak się nie przydało,

Ledwie ciężkie od żalu serce nie szalało.

Jeno ziemie dopadła, zaraz w mgnieniu oka

Najostrzejszej dobywa swej szable od boka.

Krzyczy druga: »Co czynisz? Stój! Darmo szermujesz

»Więźniem mojem jesteś już, tem się nie ratujesz.

21

»Bo choć zwykłej zażywam z inszemi ludzkości,

»Z tobą nie chcę: twoje mię odwodzą hardości

»I grube obyczaje, com o nich słychała

»Częstokroć, pókim sama ciebie nie poznała«.

Na te słowa Marfiza jady szalonemi

Gore, ząb o ząb zgrzyta; tak nieściągnionemi

Morze wichry wzruszone burzy się, a skały

Z gruntu trzeszczą, kędy ich wściekłe tłuką wały.

22

Z gęby niezrozumiana mowa jej wypada;

Bliżej ku Bradamancie z bronią swą przypada,

Chce lub sarnę lub konia gdziekolwiek ugodzić.

Lecz ta rączemi skoki umie go uwodzić,

Potem kopią złotą znowu w nię zawadzi

I na piasek żółtawy haniebnie wysadzi,

Pałając niewymownem gniewem i zazdrością,

Gryzie ją zdrada srodze z zawistną miłością.

23

Zaledwie się pod koniem Marfiza ujrzała,

Wstając rączo, mocno ciąć Bradamantę chciała.

Znowu drzewo hartowne ona na nię złoży

I na ziemi trzeci raz szkaradnie położy.

A choć to Bradamanta dosyć silna była,

Moc jej Marfizie przecię nie takby szkodziła,

Aby za każdem razem obalić ją mogła:

Sczarowana kopia wiele jej pomogła.

24

W ten czas właśnie niektórzy z rycerstwa naszego,

Gdy się ten odprawował czyn Marsa krwawego,

Iż w półtoru mil[2042] tylko stanowiska mieli,

Umyślnie dla tej spórki[2043] kupą przybieżeli.

Widząc zwłaszcza tę dzielność, którą ukazował

Ich bohatyr, co z kilką pogan się probował,

Aby jednego wzgarda z jaką zelżywością

Nie potkała, przestrzegać chcą z wielką pilnością.

25

Więc dojrzeli z daleka i króla samego,

Jako do wału z ludźmi przedniemi miejskiego

Przybliżał się; żołnierstwu kazawszy drugiemu

Niebezpieczeństwu w mieście zabiegać wszelkiemu,

Sam za przekop głęboki wciąż szedł i za mury,

Jeśli gdzie jakiej w starszem nie postrzeże dziury.

Miedzy niemi beł Rugier, co mu ukwapliwa

Marfiza z Bradamantą potrzebę przerywa.

26

Zapalczywej miłości ogniem młodzian zjęty,

Patrząc na pojedynek, chwilę dobrą wszczęty,

Kręci się, serce z wielkiej bojazni drży jego,

Świadom męstwa Marfizy niewymówionego.

Zaczem niepodobna rzecz zrazu mu się zdała,

Aby kochana jego wygrać dziewka miała;

Lecz zaś ujrzawszy, jako szczęście jej zdarzało,

Zdumiewa się, wesele wzrok opanowało.

27

Potem, kiedy zażarta gniewami srogiemi,

Nie kończyła ludzkością bitwy, jak z drugiemi,

Ciężkie z głębokich piersi posyła wzdychanie,

Jużby nie życzył patrzyć, by mogło być, na nie;

W obu się kochał, życzył obiema dobrego,

Choć różne ma przyczyny, różna miłość jego:

Tę jako przyszłą żonę serdecznie miłuje,

Drugiej cnoty i męstwa wrodzone szanuje.

28

I myślił rozwieść spórkę[2044] straszną onej doby,

Jakiemi jeno kolwiek zdołałby sposoby;

Ale tem czasem mężna kompania jego,

Widząc, iż rycerz przodek ma z wojska naszego,

Skoczą żartko miedzy nie i w skok pomieszali

Gniewy ich, a rozeznać, kto wygrał, nie dali;

Nie leniwsza, widząc to, chrześcijańska strona,

Do obrony swojemu z chęcią nachylona.

29

Po obudwu obozach na pomoc wołają:

Ci w pole lecą, ci się w zbroję ubierają;

Swych chorągwi i znaków co żywo pilnuje,

Trąba wojenne rymy z surmą przyśpiewuje.

We wszystkie Sarraceny wraz biją muzyki,

Pod niebem mieszają wiatr głośne końskie kwiki.

Sercu sława najsłodsza dodaje otuchy,

Różne głosy, przykry wrzask wydzierają słuchy.

30

Krwawa się bitwa wszczęła, sroga, niesłychana;

Już pola nie znać, już krew z piaskami zdeptana

Nędzne czyni widziadło: ranni umierają,

Drudzy do wściekłych robót Marsa przybywają.

Najmężniejsza zaś dziewka żałuje serdecznie,

Że jej nie pozwolono pomścić się koniecznie,

Wzdycha, gryzie się, bystry koń wszędy obraca,

Aż gdziekolwiek Marfizę z Rugierem namaca.

31

Poznała go po białem orle w tarczej jasnej,

Gdy miedzy chrześcijany krew lał w kupie ciasnej,

I strętwiała oczyma patrzy utkwionemi

Na twarz najrozkoszniejszą z piersiami kształtnemi;

Widzi nieporównaną urodę, wzrok śliczny,

Co dla niego cierpi ból w sercu ustawiczny;

Widzi stan[2045] najśliczniejszy, wdzięczne obyczaje

I tak jadem ruszona, zaraz sobie łaje:

32

»Jaż dopuścić mam, aby te wargi rumiane

»Dla całowania inszej były zachowane?

»Ja mam dopuścić, biedna? Nie wierz, nie wierz temu:

»Nie będzie ten, Marfizo, panem sercu twemu;

»Pierwej, niżli od żalu garło dam przez dzięki[2046],

»Pozbędzie on swojego od mej własnej ręki.

»Tak wolę, bo sposobem chocia go tem stracę,

»U podziemnych zaś duchów znowu się z niem zbracę.

33

»Więc i pospolite mieć zawsze prawa chciały,

»Mężobójców dekretem aby zabijały;

»Ma sam umrzeć koniecznie, kto śmierć drugiem daje:

»Takie sprawiedliwości świętej są zwyczaje.

»Co więtsza, ja niewinnie zdrowie dziś dać muszę,

»Ale on dobrem sądem chytrą wytchnie duszę.

»Co zabija, niestetyż, ja zabiję tego,

»A Rugier przyjaciela bezwierny[2047] szczerego!

34

»Pomóż, o moja ręko, gniewowi słusznemu,

»Otwórz dziś grotem serce zdrajcy wierutnemu,

»Co mi rany śmiertelne pod płaszczem miłości

»Zadaje, pełen figlów, zdrad, obłud, chytrości!

»Bądź śmiała: widzisz, jako utrapienie moje

»Śmiechem u niego, śmiechem i łez ciepłe zdroje!

»Zemści się tysiąc śmierci moich w jednej jego,

»A pokaż, iżeś wiernem członkiem pana swego!«

35

Tak rzekszy, konia mocno zewrze ostrogami,

Lecz wprzód temi poprzedza natarcie słowami:

»Strzeż się, o, strzeż się, zdrajco, obłudny Rugierze,

»Coś słowa nie dotrzymał przysiężonej wierze:

»Nie dopuszczę, wiedz pewnie, jeśli moje siły

»Wydołają, abyś beł inszej dziewce miły!«

Poznał głos Rugier żenin, który miał w pamięci

Odtąd, jako miłością pierwszą są ujęci.

36

Zrozumiał i to, czego chce surowa mowa,

Widzi być słuszne skargi, co je biała głowa

Oszukana powtarza, bo według umowy

Nie stawiwszy się, rzeczą zdradził ją i słowy.

Zaczem chce się wymówić, ręką ukazuje,

Iż jej zwykłem sługą jest, iż z serca miłuje.

Próżno, bo ta wściekłemi pałając gniewami,

Hełm spuszcza, z ostatniemi bieży nań siłami.

37

Ten zaś, kiedy ją postrzegł zajątrzoną srodze,

Swemu w miarę wypuszcza[2048] Frontynowi wodze[2049];

Drzewo trzyma w bok prawy trochę nachylone,

Aby ludzkością jady zgasić mógł wzniecone.

I wskurał, bo jej serce i umysł wspaniały

Nie mógł natrzeć na tego, co się zdał nieśmiały

Jako blizko przybiegła, pojrzy łagodnemi

Oczyma i już nie chce widzieć go na ziemi.

38

Tak drzewa obie skutku nie wzięły żadnego.

I słusznie, bo już miłość, używszy małego

Dzieciny, słodkiem piersi ich poprzebijała

Grotem, kiedy dwie serca w jedno złączyć miała.

Bradamanta, gdy przenieść nie może na sobie

Z Rugierem się potykać więcej w onej dobie,

Czyni dziwy tam, gdzie, wie, najgęstsza potrzeba,

Które trwać będą, póki kołem pójdą nieba.

39

Raz trzysta uzłoconem drzewem zrzuca z koni,

Drugi raz jeszcze więcej; żaden się nie broni.

Sama ona tak straszną potrzebę wygrała,

Sama murzyński szablą lud wyzabijała.

Rugier to tu, to owdzie na swem koniu skoczy,

Aby jej w ciasnem miejscu mógł gdzie zabiedzwoczy,

Woła: »Serdeczna dziewko! patrz, umrę przed tobą,

»Jeśli mi nie pozwolisz teraz mówić z sobą«.

40

Jako południowy wiatr i sople i lody

Ciepłem wianiem obraca prędko w mokre wody,

Harde rzeczki zebrawszy, w najbystrzejszem biegu

Straszą, gdy się kra ściera z umarzłego śniegu:

Tak prośby i lamenty, narzekania smutne

Miękczą serce zajadłe, gniewliwe, okrutne,

Miękczą wnet w Rynaldowej siestrze, a co była

Niedawno twardy marmur, ludzką się stawiła.

41

Wprawdzieć mu odpowiedzi tam żadnej nie daje,

Ale na Rabikanie swem w bok się udaje;

Potem nań ręką kiwa, aby do onego

Biegł miejsca, gdzie go czeka sama, bezludnego.

Maluśka szła tamtędy od wojska dolina,

Którą opasowała pomierna równina;

W pośrzodku gaj z cyprysów ciemnych niewesoły,

Jeno przegrodzon, jakby umyślnie, na poły.

42

W tem lasku beł z marmuru grób wygładzonego,

Dochodził swą kształtnością drzewa najwyszszego.

Kto leżał, krótkiem wierszem wydrożone było,

Snadno się mógł dowiedzieć, komu czytać miło.

Tam Bradamanta piękna przybywszy, czekała,

Ale starania wiedzieć, ktoby beł, nie miała.

Rugier za nią obraca konia i w bok kole

Bojcami, aż jej dopadł równiną przez pole.

43

Ale się do Marfizy wróćmy, co wsiadała

Już tem czasem na swój koń i chciwie szukała

Nieprzyjaciółki, która drzewem ustalonem

Zrzuciwszy ją, na błocie odeszła zgęścionem.

Widzi, kiedy wzrok w stronę bystry obróciła,

Iż się daleko od wójsk obu odłączyła,

A Rugier jej dopada; zaczem jest tych myśli,

Iż umyślnie dla bitwy spólnej znowu wyszli.

44

Skoczy rączo, na prost się za niemi puściła

I u cyprysowego lasku dogoniła.

Jako nie w smak obojgu było jej przybycie,

Snadno się, choćbym milczał, sami domyślicie.

Bradamancie skry lecą z twarzy i ze wzroku;

Widzi nieszczęsna dziewka podle swego boku

Przyczynę wszystkich żalów, bo pewnie, wierzyła,

Iż Rugierowa miłość tam ją przypędziła.

45

Dopiero rozgniewana swe jady odkrywa,

Najobłudniejszem znowu Rugiera nazywa,

»Aza nie dosyć — mówiąc — o mój zdrajco, tobie

»Krom oczu ze mnie biednej czynić śmiechy sobie?

»Czemuż, o wiarozmienny[2050], przed źrzenice[2051] moje

»Stawiasz jeszcze kochania i miłości twoje?

»Ja chcę umrzeć, wiedz pewnie; ale wprzód dokażę,

»Że was dzisiaj oboje z słodkich pociech zrażę«.

46

To rzekszy, jadowitsza, niż surowej żmije

Potomstwo, Marfizę w tarcz niedaleko szyje

Grożnem drzewem w zapędzie mocno uderzyła;

Ta lecąc w znak, na ziemię szyszakiem trafiła,

I co się chce poprawić, siodła pragnąc swego

Dopaść, znowu upada z razu okrutnego.

Jasnem hełmem rysuje w piasku, a swojemu

Nie może prędko pomódz spadnieniu ciężkiemu.

47

Amonowa zaś córa, co już umyśliła

Sama umrzeć, byle wprzód Marfizę zabiła,

Z konia skoczywszy swego, nie chce drzewem więcej

Być srogą, ale życzy łeb uciąć co pręcej,

Łeb Marfizin; odrzuca kopią staloną,

Szablą, jako piorunem, błyska wyostrzoną.

Leci, niewymowionem gniewem pobudzona,

Gdzie się z swem koniem biedzi Marfiza zrzucona

48

Na jej szczęście wprzód nogi z strzemion ratowała,

Niż druga z krwawą bronią do niej przybieżała;

Ale tak jady gore nieporównanemi,

Widząc się już piąty raz na piaszczystej ziemi,

Że Rugierowe prośby próżne i wołania,

Próżne najsłodsze mowy, rady, hamowania.

Wściekłe gniewy obiedwie dziewki zaślepiły,

Pojedynek swój na kształ szalonych czyniły.

49

Ściąwszy się kilka razy szablami srogiemi,

Hardością uniesione, siłami dużemi[2052],

O tem myślą, to jedno chcenie ich wspaniałe,

Aby się w pół ujęły; bohatyrki śmiałe

Bronie z ręku puściwszy, które wybornemu

Nie tak szkodziły, jak chcą, żelazu ostremu,

Żelazu na szyszakach, krótkich dobywają

Puinałów i na się, jak ślepe, wpadają.

50

Rugier widząc, że prośby jego w lekkiej cenie,

Na tem ostatnie musiał swe założyć chcenie,

Aby ich mocą rozwiódł, krótkie z ręki bronie

Wydarszy, które w gaju położył na stronie.

Te zaś, gdy sobie szkodzić nie mogą żelazem,

Pięściami się, nogami jęły tłuc zarazem.

Grozi jem Rugier srodze raz, a drugi prosi,

Próżno, skutku staranie jego nie odnosi.

51

Nie przestaje on przecię: tę sobą zawiera,

Drugiej ręce trzymając, siłami odpiera

Tak długo, aż nakoniec gniew niewymówiony

Marfizin wzruszył na się, która ten przestrony

Wszystek świat lekce waży i na przyjaźń jego

Mniej trwa; zaczem do miecza rzuci się swojego,

Opuszcza Bradamantę, a ku Rugierowi

Skoczywszy, takie słowa, gniewem zjęta, mówi:

52

»Grubo i głupie[2053] czynisz, Rugierze nikczemny,

»Nie obyczajnie nasz bój rozwodząc wzajemny;

»Ale ja wnet pokażę, żeć będzie żal tego:

»Zstanie mi, nie frasuj się, z sercem męstwa mego

»Na was obu«. Rugier zaś najludzcejszy[2054] swemi

Błaga ją, jako może, słowy łagodnemi;

Lecz ta nie słucha, wściekłość ją opanowała,

Śmiertelną broń na jego tarcz już, już spuszczała.

53

Dobyć i Rugier musi rączo szable swojej,

Znać mu gniew na jagodzie czerwonej obojej.

Wierzę, iż komedyej w Atenach nie było

Tak sławnej, na którąby pospólstwo życzyło

Z więtszą uciechą patrzyć, jak się radowała

Zawisna Bradamanta, gdy ten swar ujrzała.

Żal w niej taje pomału, radość wyszła z miary

I już lepszej o swojem Rugierze jest wiary.

54

Bierze broń swą powolej z ziemie i na stronę

Umknąwszy się, chce zwadę z chęcią widzieć onę;

Zda się jej, iż na boga wojn[2055] patrzy samego:

Tak jej miłe męstwo jest Rugiera dobrego.

Jędzę z piekła być mniema Marfizę gniewliwą,

Gdy swój wzrok nań obraca i twarz zapalczywą;

A lub to kilka razów przykrych mu zadała,

Przecię do swej obrazy długo nie wzruszała.

55

Wiedział bowiem moc szable swojej niesłychaną,

Która najtwardszą zbroję, trzykroć sczarowaną,

Jako papieru kartkę, snadno przecinała,

Gdzie jeno kolwiek lub w tarcz lub w blach zajmowała;

Rzadko odszedł, kogo nią Rugier ciął, bez rany,

Kruszył się namocniejszy szyszak, jako śklany.

Dla tego jej tak cierpiał, lecz nakoniec ona

Przywiodła go do pomsty złość jej zajątrzona.

56

Bez wszelakiego względu tęgi, niepojęty

Raz mu dała, gdzie karku obojczyk przypięty

Strzegł pilno; ten tarcz rączo wznosi dla obrony,

Na którą miecz haniebnie spada wyniesiony.

W prawdzieć orła, który beł w pośrzodku nie psuje,

Bo uczarowana stal moc mu odejmuje;

Ale ramię tak tłucze, iż gdyby nie zbroja,

Upadłaby, Rugierze, z niem i ręka twoja.

57

A stamtąd pewnieby się i głowie dostało:

Tak ciąć surowej dziewce w ten czas się udało.

Ledwie wznieść Rugier może ramienia lewego,

Ledwie dźwiga w puklerzu znak orła białego;

Zaczem, mając kolerą[2056] serce poruszone,

Z oczu płomienie ciska, gniewem rozżarzone,

I z jak najwiętszą siłą sztych podał w tę stronę,

Gdzie prędko przyść nie mogła druga na obronę.

58

Tu powiedzieć nie umiem, jako nalazł srogi

Raz nie tam, gdzie Rugier chciał, insze sobie drogi;

Bo w pniak miasto Marfizy cyprysa jednego

Wpadła najstraszliwsza broń na piądź dobrą jego.

Tem czasem on przygórek[2057] z równinami swemi

Zadrżał, iż mało wszyscy nie byli na ziemi;

Zadrżał przykro, a z grobu głos — o jakie dziwy! —

W ocemgnieniu wychodził okropny, straszliwy:

59

»O, dajcie zwadom pokój, przykrem, dzieci moje:

»Lube bratu i siostrze należą pokoje.

»Co za słuszność, prze Boga, aby rodzonego

»Siostra zabijać miała, wyszedszy z jednego

»Żywota; i brat siestrze nie ma śmierci dawać,

»Póki z sobą będą żyć i spólnie przestawać.

»Wierz, Rugierze, i ty wierz, Marfizo, bezpiecznie[2058],

»Iż, bliźnięta, z jednej krwie poszliście koniecznie.

60

»Wtóry Rugier wasz ojciec, matka zasię była

»Galaciella[2059], co razem obu urodziła.

»Tej bracia zdradą męża zabiwszy dobrego,

»Pomazali złe ręce krwią niewinną jego,

»Nie mając względu, że was w swem w ten czas nosiła

»Żywocie i najbliższą onych siostrą była.

»Samę potem, okrutni, w pół zimy na morze

»Pchnęli w starem czółnisku, gdy już gasły zorze.

61

»Ale szczęście, choć jeszcze na świat was nie dało,

»Iż do dzieł najsławniejszych od wieków przejrzało,

»Bat do brzegu przybiwszy pustego dziurawy,

»Port waszej matce czyni nieszczęsnej łaskawy;

»Gdzie potem urodzonych skoro oglądała,

»Radością nakarmiona, z światem się rozstała.

»A jako Bóg chciał, co strzegł żywota waszego,

»Ja trafunkiem do miejsca przyszedłem onego.

62

»I pozbierawszy z żalem lichej drewna fusty,

»Dałem jej pogrzeb, jaki kraj pozwolił pusty.

»Was w suknią uwinione biorę i i krok spory

»Czyniąc, niosę zarazem na Kareńskie góry.

»I kiedy ciałka kąpię biedne, z najbliższego

»Lwica lasku wypadła od płodu swojego;

»Ta dwadzieścia miesięcy swojemi piersiami

»Karmiła was, wzrok czyniąc wesoły nad wami.

63

»A potem jednego dnia odszedłem trafunkiem

»Z chałupki, chcąc i wam być i sobie ratunkiem

»W nabywaniu żywności, gdyście już podrośli

»I ponno na igranie w głębszą puszczą poszli,

»Kiedy rota arabskich zbójców was zoczyła

»I Marfizę, choć prosząc, twarz łzami zmoczyła,

»Poimali; lecz Rugier chyży uciekł rączo,

»Któregom, po szkodzie mądr, pilnował gorąco.

64

»Masz to pomnieć, Marfizo, i ty masz własnego,

»Rugierze, znać Atlanta mistrza zgrzybiałego.

»Jam wiedział z gwiazd — życzliwe nieba mi to dały —

»Iż cię umorzyć zdrady chrześcijańskie miały;

»Więc aby skutku wróżka[2060] zła nie wzięła swego,

»Różnych sztuk probowałem, starania dziwnego.

»Niestetyż, nie mogąc nic pomódz, tu z żałości

»Umieram, głuche w grobie tem schowawszy kości.

65

»Bo przed śmiercią widziałem duchem wieszczem mojem,

»Żeście się tu rozpierać krwawem mieli bojem,

»Tu w tem gaju; dlatego djabłów z otchłań nizkich

»Przymusiłem, aby skał naniózszy z gór blizkich,

»Ten piękny, jak widzicie, grób mi zbudowali,

»A z niego dusze mojej aż dotąd nie brali,

»Pókiby się przejźrzana zwada nie zaczęła

»Dwojga rodzonych, teraz co już koniec wzięła.

66

»Tak po tem ciemnem lasku duch mój długo chodził,

»Jakby ciało miał, a ja znowu się urodził,

»Na wasz przyjazd czekając. Ty zaś — mówię tobie,

»Bradamanto — zawisną nie kraj serca sobie

»Miłością: Rugier twój jest. Lecz już czas, iż moje

»Mowy zmilkną: osiągnie cień mieszkania swoje«.

Tu głos ustał, po którem strach niewymówiony

Nastąpiwszy, bojaźnią strwożył pola ony.

67

Z wielką radością Rugier za siostrę przymuje

Marfizę, obłapia ją, ściska i całuje;

Niemniej ona cieszy się, że na serdecznego

Brata patrzy, ozdobę co jest wojska swego.

Tak gdy jem serce pała wrodzoną miłością,

Przypominają, co się z pierwszą ich młodością

Działo przedtem i widzą dowody słusznemi,

Że to prawda, jako duch powiedział przed niemi.

68

Na ostatek wynurza przed nią i nie kryje,

Iż jedna Bradamanta w sercu jego żyje,

Jako mu siła dziwnych dobrodziejstw czas długi

Czyniła, którem żadne nie zdolą posługi.

Prosi, aby przyjąwszy najsłuszniejszą radę,

Odmieniła w skuteczną miłość przeszłą zwadę.

Ta słucha i już w niej gniew niezgodliwy taje,

Obłapić Bradamantę rączo z miejsca wstaje.

69

Prosi potem Rugiera, aby jej powiedział

Stan ich ojca, bo o tem od Atlanta wiedział,

Kto śmierci beł przyczyną i zabicia jego,

Czy w szturmie, czy w potrzebie pozbył zdrowia swego,

Tyrańskiem sercem kto zaś matkę utrapioną

Na morze puścił, aby była utopioną;

Bo choć w dziecinnych leciech kęs o tem słyszała,

Lecz do szczętu wszystkiego z czasem zapomniała.

70

Mówi Rugier: »Wiedz siostro, iż od trojańskiego

»Nasz przodek idzie wodza, Hektora dużego[2061].

»Bo jako Astyanaks najchytrszych[2062] srogości

»Uszedł Ulissesowych w słabiuchnej młodości,

»Podrzuciwszy dziecinę podobnego sobie,

»Który w ojczystem zań legł, udawiony, grobie,

»Sam po długiem błąkaniu, kędy go wiatr żenie,

»Nakoniec w Sycyliej panował Messenie.

71

»Jego zaś potomkowie część opanowali

»Kalabryej, a gdy się gęściej rozradzali,

»Do miasta, gdzie Mars krwawy ulubił mieszkanie[2063],

»Jechali, kochając się w tamtej miejsc odmianie.

»A nie darmo, bo byli wielcy cesarzowie

»Byli z nich — snadno dojdziesz z historyj — królowie,

»Począwszy od Konstansa i od Konstantyna,

»Aż do Karła, co synem króla beł Pipina.

72

»Z tych Rugier pierwszy wyszedł, Dziambar, Rambald śmiały,

»Rugier wtóry, któremu równego nie miały

»Przeszłe wieki; z niem, jakoś porządnie słyszała

»Od Atlanta, matka nas dwoje bliźniąt miała.

»Opuszczam inszych wiele, których zawołane

»Dzieła opowiedają kroniki pisane.

»Tam się doczytasz, jako z królem Agolantem

»Almont przyszedł i Trojan z synem Agramantem.

73

»Z niemi nadobniusieńka wespół dziewka była,

»Agolantowa córa, której tak służyła

»Siła, serce i męstwo, iż w oczach wszystkiego

»Wojska zbiła kopią męża niejednego.

»Potem w Rugierze z jego cnót się zakochała,

»Dla krztu i małżeństwa z niem od ojca zjechała«.

Tu wspomniał Rugier siestrze Beltramowe[2064] złości,

Jako w pokrewnej topił swe żądze miłości[2065];

74

Jako zdrajca ojczyznę, ojca, braty swoje

Wydał, gdy wściekłych ogniów paliły go znoje,

Rysę[2066] otworzył, w moc dał nieprzyjacielowi,

Co mogła najtęższemu odeprzeć szturmowi;

Jako Agolant z synmi najokrutniejszemi,

Brzemiennej Galacielle nie chcąc mieć w swej ziemi,

Na morze w złem czółnisku wyprawił bez wiosła,

Aby ją na pewną śmierć wzdęta woda niosła.

75

Długo z wesołą twarzą Marfiza słuchała

Brata swego i powieść w sercu rozbierała;

Cieszy się niewymownie, słysząc znakomite

Dzieła wielkich pradziadów, o których obfite

Wszędy z nasłodszą sławą idą wiadomości,

Gdzie Mongrana[2067] i Jasnej Góry[2068] leżą włości.

Widzi, iż z najwiętszemi zawsze porównali

Bohatyrami, co tu kiedyś przemieszkali.

76

Nakoniec, kiedy Rugier powiada jej, jako

Trojan z dziadem i stryjem zdradą ladajako

Ojca ich zamordował, a matkę ubogą

Wypchnął na morską wodę straszliwą i srogą,

Nie może dalej ścierpieć, przerywa mu mowy,

Odpowieda, wzdychając ciężko, temi słowy:

»Odpuść, bracie, słusznie cię każdy będzie winił,

»Iżeś dotąd nad niemi pomsty nie uczynił.

77

»Jeśli w Almontowej krwi serca zażartego

»Omieszkałeś zaprawić, nim zszedł z świata tego,

»Synom potrzeba było to oddać koniecznie,

»Bo zmaza ta na tobie musi zostać wiecznie.

»Żyje Agramant, żyjesz i ty, a swojemu

»Powinności nie dajesz ojcu kochanemu;

»I nie jenoś nie zabił jeszcze króla złego,

»Ale na więtszą mieszkasz zelżywość u niego.

78

»Ja obietnice takie z przysięgą oddaję

»Chrystusowi, co dzisiaj do niego przystaję,

»Iż szable nie odpaszę od boku mojego,

»Póki śmierci nie zemszczę ojca zabitego.

»Wszystkie siły i wszystkie dam na to starania,

»Aby się z niewinnej krwie nie cieszył przelania

»Zły naród i ty, maszli rozum, myślić będziesz

»O tem, jako mu wprędce na garle usiędziesz«.

79

O, jako z wielką tych słów słuchała radością

Bradamanta! Serce jej gorącą miłością

Przeciw Marfizie pała, bliżej przystępuje,

Aby tę radę przyjął, prosi, usiłuje.

»Poznaj — mówi — Rugierze cesarza naszego,

»Który o wielkiej sławie wie ojca twojego.

»Przyjedź, a ujrzysz, jako on poważa sobie

»Twą dzielność, nad inszych ją przypisując tobie«.

80

Odpowiada jej Rugier: »Dziewko piękna moja!

»Wielkiej wagi być musi u mnie wola twoja.

»Wiedz pewnie, żem ja dawno, dawno myślił o tem,

»Abym poświęcił żywot swój liliom złotem.

»Atom zamieszkał trochę; ta przyczyna tego

»Że mię zdrowia uczynił król rycerzem swego

»I sam mi miecz przypasał; zaczem złości zażyć

»Tej nie mogę, abym miał na krew jego ważyć.

81

»Wszak z mów i z listu mogłaś wyrozumieć mego,

»Iż słusznej okazyej, czasu sposobnego

»Szukać chcę, abym z moją stamtąd uczciwością

»Wymknąwszy się, twą siebie cieszyłem grzecznością.

»Bitwa wprzód z Tatarzynem dużem przeszkodziła,

»O której, że cię pewna wieść uwiadomiła,

»Nie wątpię; potem insze zabawy, kłopoty

»Nadpleniły[2069] tej we mnie z mem żalem ochoty«.

82

Z chęcią tę Bradamanta wymówkę przymuje,

Ledwie łzy w oczach jasnych wilgotne hamuje.

Nakoniec najpiękniejsze bojowniczki obie

W tysiącznem zaklinają Rugiera sposobie

I przysięgą stwierdzają, to postanowiwszy,

Aby bez żadnej zwłoki, swój czas upatrzywszy,

Do cesarza przyjechał; choć teraz swojemu

Ukazać się jeszcze ma królowi pierwszemu.

83

Cieszy Marfiza smutną Bradamantę swoję:

»Nie bój się, siostro, i wierz, na uczciwość moję,

»Iż się w kilku dniach Rugier znowu do nas wróci,

»A z tęsknicą żal spólny w dobrą myśl[2070] obróci,

»I musi nie znać odtąd za pana swojego,

»A to mu w oczy mówię, zdrajce afryckiego«.

Rugier pozwala, potem i siostrę i żonę

Obłapiwszy, już konia nawiódł w inszą stronę.

84

Ale wtem narzekanie i płacz żałośliwy

Z bliższych rowów o ich słuch uderzył się chciwy.

Na głos lamentów przykrych, które napełniają

Powietrze, cicho stojąc, uszu nadstawiają.

Zda się jem, białogłowskie jakby wrzaski były,

Politowania godne, co się precz szerzyły. —

Lecz o tem w drugiej pieśni, bo już strony moje

Nademdlawszy, zwykłe chcą mieć na czas pokoje.

Koniec pieśni trzydziestej szóstej.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

XXXVII. Pieśń trzydziesta siódma

Argument

Smutny głos ciężkich żalów z narzekaniem biednem

Kompania serdeczna w rowie słyszy jednem.

Skoczą i swe prostują konie wyćwiczone

W padoły, gdzie trzy dziewki najdą obelżone

Od Marganora zdrajcę; ten z oberznionemi

Szatami, w poły nagie, porzuca w swej ziemi.

Mszczą się krzywdy widomej; Marfiza stanowi

Nowe prawo, druga śmierć daje Marganowi.

Allegorye

W tej trzydziestej siódmej pieśni znaczny jest przykład statecznej miłości, wiary, męstwa, rozumu, którego czasem natura dla jakiejsi uciechy swojej wspanialszem udziela białym głowom; w Marganorze zaś źwierciadło osobliwej pomsty, iż Bóg sprawiedliwy albo rzadko albo nigdy bez karania nie puszcza tych, którzy lub słowy wszetecznemi lub uczynkami niepobożnemi poszpeceni, poprawy przyszłej żadnej nie dają nadzieje.

Skład pierwszy

Gdyby, jak obracają swój rozum wspaniały,

Aby od przyrodzenia dar wymyślny miały,

Pracując we dnie, w nocy z wielką cierpliwością,

I o to z ostatnią się biedziły pilnością

Zacniejsze białe głowy, żeby pamięć jego

Nie zaginęła, póki świata zstanie tego,

Do tych nauk się udawszy, co śmiertelne cnoty

Nieśmiertelnemi czynią przez piękne roboty:

2

Same bez chyby, same mogłyby dać wieczną

Swem dzielnościom dojrzałość i sławę bezpieczną,

Nie żebrząc od pisarzów ratunku żadnego,

Których serce zazdrość zrze i pochlebstwa złego

Brzydkie kłamstwo zaślepia; zaczem dobre sprawy

W milczeniu topią, a złe są pism ich zabawy.

I rosłoby mem zdaniem imię ich tak wielkie,

Żeby zaćmiły mężczyzn wnet odwagi wszelkie.

3

Nie dosyć było komu pracą zmysłu swego

Oddać wiecznej pamięci męża serdecznego,

Ale jeszcze postępki, co skryte być miały

Białej płci, z ich zelżeniem przezeń światło brały,

A to dla tego, żeby nie były tak snadno

Chwalone, raczej poszły z zapomnieniem na dno.

Inaczej sprawy wielkie, dowcip ich wysoki

Kryłby mężczyńskie[2071] dzieła, jak słońce obłoki.

4

Ale tak wielkiej wagi i język łagodny

I pióro nie może mieć i rozum swobodny,

Choćby się najwścieklejszem jadem złość pukała,

Choćby najbarziej cnocie zazdrość ujmowała,

Aby ich najawniejsze chcąc zatłumić chwały,

Jakiejkolwiek zostawić części nie musiały,

Części, lub to niespełna, która jem należy,

A trwać będzie, póki dzień wciąż za dniem pobieży.

5

Nie pierwsza Harpalice[2072] i Tomirys[2073] była,

Co wójsk nieprzyjacielskich kilka poraziła;

Wiele przed Orytyą[2074], przed Kamillą[2075] żyło

Panien, którem garło dać za ojczyznę miło.

Kto mądry nie pochwali sydońskiej Dydony[2076],

Iż traci dla czystości żywot ulubiony.

Kto się nie podziwuje wielkiej Zenobiej[2077],

Kto Semiramidzie, zwyciężcy[2078] w Syryej?

6

To te przez szablę sławne; a drugich czy mało

Oko śmiertelne w Rzymie, w Grecyej widziało,

U Indów i tam, kędy Febus złote włosy

Topi, noc z czarnych mroków miecąc na niebiosy,

Co czystością; naukami, wiarą tak świeciły,

Iż najsławniejszych mężów w zad precz zostawiły?

A wżdy z tysiąca jedna ledwo się mianuje:

Kłamstwo złych historyków wszystko jem ujmuje.

7

Nic to, o zacny staniej przecię ty swojemu

Czyń dosyć zamysłowi, nie ustępuj złemu.

Rób dobrze, niech cię bojaźń namniej nie hamuje,

Że wielka cnota wielkiej płacej nie zyskuje.

Przydzie ten czas, uwierz mi, przydą takie wieki,

Iż godność pyszną głowę musi wznieść przez dzięki[2079],

A jeśli pióro przedtem nie służyło tobie,

Teraz musi: twa dobroć zwycięży go sobie.

8

Ato już masz Pontana[2080] i Marulla[2081] swego:

Oni pismem do wieku dadzą cię późnego,

Dwaj Strozzów[2082], ociec z synem, Bembus[2083], Kapel[2084] z niemi,

Co wydał z obyczajmi dworzanina swemi[2085],

Więc Ludwik z Alamanem[2086], Marsowi podobni[2087],

Do szable i do pióra nad podziw sposobni,

Ze krwie tej, która rządzi ziemię, co ją wspiera

Menzo[2088], a jezior kilka głębokich zawiera[2089].

9

Z tych jeden czci twoję płeć z natchnienia własnego

I godną być powieda nieba wysokiego:

Już Parnas brzmi, już w Cyncie[2090] sława się rozlega

Twojej wiary i samych obłoków dosięga!

Miłość serdeczna, umysł stały, niewzruszony,

Co żadnemi groźbami nie beł zniewolony,

Wspaniałej Izabelle[2091] dodaje mu chęci,

Aby cię prędko z głuchej wyrwał niepamięci.

10

A tak mu lube te są codzienne roboty,

Iż ze wszystkiej czyni to bez trudu ochoty.

Próżno twych nieprzyjaciół pióro zazdrościwe

Lży cię: przytępi je wnet pismo jego mściwe.

Nie ma świat bohatyra, coby zdrowia swego

Mniej ważył na obronę cnót i uczciwego;

Sam sobie materyą jest, a piękna praca

W zysk wieczny i jemu się i drugiem obracaj

11

I zaprawdę słuszna rzecz, aby tak serdeczna

Biała głowa w przyjaźni była swej stateczna

Przeciwko niemu dotąd, póki w zimnem grobie

Nie odpoczynie próżne ducha ciało sobie,

Dotrzymawając szczerze wiary niewzruszonej

I chęci, węzłem słodkich miłości ściśnionej.

Godzien on jej, godna go bez chyby i ona:

O, jak szczęśliwem losem ta para złączona!

12

Nowy tryumf na brzegu Ogliej[2092] stawiajcie,

Którem niezapomnioną ludzkość wystawiajcie

Zacnego stadła; ognie, żelaza i wody.

Niech mu nie szkodzą, wiecznej niech dozna pogody!

Podle tego Bentywol[2093], Herkules nazwany,

Chwali twe cnoty, nigdy nie upracowany;

Po niem Renat[2094] z Trywulcem[2095], Gwido[2096] Molza stary[2097],

Co od Feba, iż pisał o tobie, wziął dary.

13

Nuż i książę z Karnutu[2098], syn pana mojego,

Skrzydła na kształt łabęcia rozciąga białego,

Aby słodkiem śpiewaniem imię wielkie twoje

Uczynił, zabawiając nad niem głosy swoje,

I wznosi je pod niebo. Nie dosyć mu na tem,

Że pisał o Atenach i Rzymie bogatem:

Uczciwszą pracą mniema, gdy rymy swojemi

Wieczną uczyni sławę białej płci na ziemi.

14

Prócz tych i inszych wiele, co przez nauki swoje

Wywyszszają ozdoby ustawicznie twoje,

Sambyś, o zacny stanie, sambyś zdołał temu,

Nie ustępując czerstwem dowcipem żadnemu;

Chciej tylko igły na czas zapomnieć z kądzielą,

A w źródle Aganippy[2099] kochać się z niewielą,

Z niewielą wielkich ludzi: o, jak w skok dziwnemi

Pismy zetrzeć się będziesz mógł z najuczeńszemi!

15

Były pierwszego wieku mądre białe głowy,

Na których rozum komuż stałoby wymowy?

I niebo pierwej ponno z prędkiemi obroty

Wsteczby poszło, niż wszystkich zliczyćbym mógł cnoty.

Kilka zaś pochwalę-li: wnet na się zazdrości

Wzruszę drugich z gniewami oprócz wątpliwości.

Cóż wżdy mam czynić? Milczeć o każdej, czy sobie

Wziąć jednę, abym godność jej chwalił w tej dobie?

16

Próżno: obierę jednę, a obierę taką,

Co swem rozumem bystrość zaćmiła wszelaką

Krętnych łbów; ani drugie będą za złe miały,

Choć ją wspomnię, bo jej to zawsze przyznawały.

Ta nie jeno już, już się sama uczyniła

Nieśmiertelną swem pismem, co je w świat puściła,

Lecz i teraz sprawi to, o kiem mówić będzie,

Iż go, wyjąwszy z grobu, w żywych stawi rzędzie.

17

Jako na piękną siostrę Latoides[2100] śmiały

Milej patrzy, gdy w morskie ma zapadać wały,

I promieńmi zdobi ją w ten czas jaśniejszemi,

Niż Wenerę lub Maję[2101], co się błyszczą z niemi:

Tak wymowa wszystkie swe natchnęła wdzięczności

W język tej, którą waszej podam wiadomości,

Taką pozwoliwszy moc słowu najsłodszemu,

Iż subtelnością w mowie równa Merkuremu.

18

Wiktorya[2102] jej imię, a słusznie, bo tego

Czasu urodziła się, kiedy wesołego

Zwycięstwa wielkich wiele tryumfów stawiano

I za jej zdrowie bitwy przykre wygrawano;

Druga Artemizya, co dziwną swojemu

Mauzolowi oddała miłość kochanemu,

Tem więtszą, im słodsze są nad cukier jej słowa,

Któremi pogrzebionych ożywiać gotowa.

19

Jeśli Laodamia[2103] i Brutowa żona[2104]

Na miecz z kochanem mężem była odważona,

Jeśli Arrya[2105] jeśli Argia[2106] z Ewadną[2107]

Dla spólnej wiary śmiercią zginęły szkaradną,

Jak wielką, Wiktorya, zjednałaś ty sobie

Sławę, co nie jeno ledz chcesz z małżonkiem w grobie,

Ale rymy go bierzesz w jednej roku ćwierci

Na złość upartem Parkom jadowitej śmierci.

20

Jeśli Meońska księga[2108] zazdrość poruszyła

W Macedonie[2109], iż dzieła przeważne chwaliła

Achillesa dużego, o jak Frańciszkowe

Bodłyby go, gdyby żył teraz, męstwa nowel

Tem barziej, im subtelniej pismy najmędrszemi

Żona jego z laty je złączyła wiecznemi;

Zaczem tak głośne już jest imię jego wszędzie,

Iż potrzebować trąby on inszej nie będzie.

21

Ale gdybym, jak trzeba, godne białe głowy

Tu w tej księdze chciał zamknąć choć krótkiemi słowy,

Pełne wielkich byłyby imion moje karty,

A zamysł skutku przecię nie wziąłby uparty.

Więc i Marfiza głucho musiałaby zostać

Bo oraz dwiema wielkiem trudno rzeczom sprostać,

Marfiza, której dzieła, u świata wsławione,

Do przyszłego nie będą wieku zapomnione.

22

Wracam się tedy do niej według obietnice,

Abym wam, co słuchacie, ulżyć mógł tęsknicę,

O męstwie powiadając serdecznem, którego

Ucześniczką jest córa Amona wielkiego.

To wszystko, o zacna płci, chcę dla ciebie czynić,

Aza[2110] przyczyn nie najdziesz łajać mię i winić;

Odkryję nieba godne obu dziewek sprawy,

Którem Bellona siostrą, bratem zaś Mars krwawy.

23

Już Rugier, jakom przedtem pisał, na rączego

Wsiadał konia, chcąc jeszcze zraz nawiedzić swego

Agramanta, i siostrę z Bradamantą wdzięczną

Żegnał, miłość jej szczerze poprzysiągszy wieczną,

Kiedy płacz żałośliwy z lamenty przykremi

Odezwał się padoły miedzy co bliższemi.

Zastanowi się zaraz i dwiem pannom radzi,

Aby szły na ratunek tam, gdzie głos prowadzi.

24

Porwą się, a im bliżej w one przyjeżdżają

Doliny, tem rzetelniej krzyk zrozumiewają.

Przypadszy, wnet trzy nagie zoczą białe głowy,

Co tam najsmutniejszemi wrzask wznawiają słowy;

Tem pod same piersi ktoś zły, nieludzki, srogi,

Urżnął szaty i nago opodal u drogi

Zostawił; ony biedne na ziemi siedziały,

A siebie, jakokolwiek mogąc, zakrywały.

25

Jako kiedyś Wulkanów syn[2111], z prochu samego

Urodzony, nogi miał smoka najbrzydszego,

Które bezpieczna chciwie Aglauros[2112] ujrzała,

Choć jej Pallas patrzyć nań srodze zakazała,

A on krzywe pazury i stopy plugawe.

Udami jak najmocniej, co były białawe,

Przyciskał: tak trzy panny swe dziewcze skrytości

Zasłaniały, od wielkiej w pół żywe żałości.

26

Sprośne widziadło, wszelkiej próżne uczciwości,

Obiedwie bohatyrki do słusznej litości

Przywiódszy, gniew w nich budzi, twarz pała wstydami;

Tak w pesteńskich ogrodach[2113] róże z fiołkami

Czerwienieją, tak Febus dzień światłem pleciony

Rumieni, na wschodowe gdy wóz pędzi strony.

Poznawa Bradamanta postać Ulaniej[2114],

Co obrana do Karła posłem z Islandyej.

27

Poznawa i dwie panny, które przy niej były,

Gdy w zamku Trystanowem pospołu patrzyły

Na obrazy Francuzów bitnych i żałuje,

Że ją w takiem nieszczęściu widzi i najduje.

»Kto — mówi — o kochana dziewko, tak złośliwy,

»Kto tak ludzkości próżen i nielitościwy,

»W kiem jad, wkiem zapalczywość, prze Bóg, tak straszliwa,

»Iż śmiał odkryć, co sama sromota zakrywa?«

28

Bradamancie się swojej gdy przypatrowała

Ulania, płaczem wzrok hojnem zalewała;

Widzi, że ta jest własna, co trzech królów srodze

Drzewem z koni zrzuciwszy, odbiegła na drodze.

Powieda jej, iż w zamku, co wierzch widać jego,

Najwścieklejszy lud mieszka serca niedźwiedzego[2115];

Ten z szat ją zdarł, despekty nakarmił różnemi,

Nakoniec tarcz złotą wziął z klejnoty inszemi.

29

Ale najmniejszej sprawy dać nie umie o tem,

Gdzie ją podzieli i co zstało się z nią potem;

Ani o trzech rycerzach, którzy w kompaniej

Umyślnie przez wiele ziem biegli do Francyej,

Nie wie, jeśli zabici, czy siedzą w więzieniu.

Ona szukać ratunku chce w swem obelżeniu

U Karła, nic nie wątpiąc, iż powaga jego

Zgani dzikie postępki ludu tyrańskiego.

30

Najserdeczniejsze dziewki, których pobożnością

Piersi zawsze pałały, niemniej jak dzielnością,

Gryzą się, widząc srogą rzecz i niesłychaną;

Twarzy nadobne farbą spłoniały rumianą,

Serce ich nie może się zmieścić samo w sobie,

Skacze. Zaraz chcą pomstę czynić w onej dobie

I nie czekając prośby panny utrapionej,

Biorą drogę, kwapiąc się, ku fortecy onej.

31

Lecz wprzód zelżonem gościom, których żałowały,

Zdjąwszy zwierzchnie odzienie z siebie, darowały,

Żalem ujęte, słuszną wzbudzone ludzkością,

Nie chcąc, aby błyskały więcej swą nagością.

Bradamanta, postrzegszy barzo zmordowaną

Ulanią, łaskę jej czyni niezrównaną:

Na konia za się bierze; Marfiza zaś drugą,

Trzeciej Rugier takowąż wygadza posługą.

32

Jadą śpieszno, gościniec przednia ukazuje

Do zamku, a gdzie bliżej, tam konia kieruje.

Kompanią Marfiza cieszy nieszczęśliwą,

Upewniając, iż pomstą swe oczy straszliwą

W okamgnieniu napasie, a co w koniu siły

Lecą; przecię już krzywy wąwóz opuściły.

Więc choć słońce w ocean swe promienie skryło,

Te swą drogę konają, pracować jem miło.

33

Aż pobliżu[2116] wioseczkę małą obaczyły,

Na górze, z której skały ostre wychodziły.

Tam mrokiem przymuszone, na noc się udają

I z wieczerzą gospódkę nienagorszą mają.

Dziw jednak wszystko troje wielki opanował,

Gdy w różne strony wzrok swój każdy z nich prostował,

Iż mężczyzny w tem domu nie widzą żadnego,

Niewiasty same panem i dozorcą jego.

34

Nie beł zdumiały barziej Jazon doświadczony,

Kiedy z Argonautami w cudze jadąc strony,

W Lemnie[2117] ujrzał białą płeć waleczną przed laty,

Która pobiwszy męże, syny, ojce, braty,

Łukiem i szablą groźna, wyspie panowała,

A mężczyzny[2118] namniejszej z sobą mieć nie chciała,

Jako Rugier na ten czas i dwie dziewki one,

Wspaniałem na swych twarzach gniewem zasępióne.

35

Wprzód po tych białych głowach, co wespół mieszkały,

Mieć chcą, aby trzech sukien dla nagich dostały,

Choćby podłe i nie tak wyśmienite były,

Jakich jem trzeba właśnie i one życzyły.

A Rugier zaś najstarszej zawoławszy sobie,

»Niech to — mówi — nie wzrusza żadnych gniewów w tobie,

»Iż śmiem pytać, czemu tu rycerza żadnego

»Niemasz«. Ta odpowiada wnet na słowa jego:

36

»Dziw, widzę, w tobie jakiś, o gościu, się rodzi,

»Że żaden po tem domu mężczyzna nie chodzi.

»Co mniemasz, jeśli nam serc ból wskróś nie przejmuje,

»Gdy wspomniem, jak tu dawno każda pokutuje

»Bez kochanych przyjaciół, wygnanka uboga,

»Skoro ją potępiła zapalczywość sroga

»Nieludzkiego tyrana, co męże i syny

»Wydziera biednem żonom prócz najmniejszej winy.

37

»Z naszej ziemie, która stąd leży o dwie mili,

»Gdzie i my i powinni naszy się rodzili,

»Wypędził nas okrutnik w puste pogranice[2119]

»Dla przykrych żalów, cięższej nad żale tęsknice,

»Zagroziwszy pod śmiercią najstraszliwszą srogo,

»Abyśmy w ten dom z mężczyzn nie brały nikogo.

»Nie mniemaj, by to plotki: wściekłe jego jady

»Mizerne przelanej krwie dały nam przykłady.

38

»Wszystkich niefortun życzy naszemu stanowi[2120],

»Nie stawia się tak srogo nieprzyjacielowi.

»Strzeż Boże, abyśmy co gadać z swemi miały,

»Chociaby ich w te kąty nasze łzy przygnały.

»Patrz, gościu: już dwie lecie drzewa okazałe

»W pięknych sadach wydały owoce dojrzałe

»Odtąd, jako przykry pan swoje sierdzistości[2121]

»Rozciąga nad ubogiem ludem różnych włości,

39

»A jeszcze się nikt nie mści, podomno dla tego,

»Iż w okolicy nadeń niemasz mocniejszego.

»Więc niewymowną weń złość przyrodzenie wlało

»I z olbrzymami ciało duże[2122] porównało:

»Fraszka sto teraźniejszych ludzi przeciw niemu.

»Wzrok ciska ognie, równy w piekle djabelskiemu,

»Co cięższa, nie jeno swem krzywdy działa takie,

»Lecz rożnem lży sposobem i goście wszelakie.

40

»Jeśli swój żywot, jeśli sławę tych miłujesz,

»Które w swej kompaniej mając, tak szanujesz,

»Nie jedź, prze Bóg cię proszę, nie jedź do krwawego

»Zamku, trzymaj się, radzę, gościńca inszego.

»Z więtszą i to ochroną zdrowia twego będzie,

»Gdy i stąd precz pobieżysz, póki nie przybędzie

»Szpieg jaki, co wydaje cicho biednych gości,

»Aby zwykłej nad niemi pan zażywał złości.

41

»Marganorem[2123] go zową; o, jak tyran srogi!

»Wszystkich nabawia sąsiad niewymownej trwogi.

»Nigdy Nero, lub jeśli kto sroższy beł jeszcze,

»Co go pióro dawniejszych wieków tknęło wieszcze,

»Nie beł tak jadowity, nieuhamowany

»Na krew ludzką, na srogie i śmiertelne rany.

»Lecz barziej białogłowskiej pragnie; tak wilk głodny

»Stado pode mgłę dusi mdłe w dzień niepogodny«.

42

Czemuby okrucieństwa zażywał takiego,

Rugier i kompania wiedzieć pragnie jego;

Proszą swej gospodyniej, aby powiedała

Sarnę rzecz, jako w sobie z początku się miała.

»Był pan tych wszystkich — ona wnet zaczyna — włości

»Zawsze nieokrócony, hardy, bez ludzkości;

»Jeno tak chytrze umiał gniew z jadem pokrywać,

»Iż się zdał, jakby przez gwałt wielki, nań zdobywać.

43

»Bo póki z niem pospołu dwaj synowie byli,

»Którzy się od postępków dzikich wyrodzili,

»Mądrzy, wspaniali, dobrzy, rozkoszni, serdeczni,

»Gościom wolny beł przejazd, bywali bezpieczni.

»Kwitnęły obyczaje, ludzkość zostawała

»W powadze, szczodrobliwość swój owoc dawała;

»A ociec, choć beł skąpy, przecież rad wygadzał

»Dobrem synom i wolej słusznej nie przeszkadzał.

44

»Jeśli się trafił kiedy gość, co jechał tędy,

»Lub umyślnie lub jakie zaniosły go błędy[2124],

»Tak wdzięcznie beł przyjęty, tak uszanowany,

»Iż chęć obu rodzonych w sercu jego rany

»Pamiętnej wnet musiała uczynić miłości,

»Tem barziej, im wspominał częściej ich ludzkości.

»Cylander beł nazwany jeden, a drugiego

»Mianowano Tanakrem u chrztu zwyczajnego.

45

»Oba kawalerowie kształtni, gładcy, śmiali,

»Czci wiecznej godni, gdyby uwieść się nie dali

»Tem błazeństwom, które my miłością zowiemy

»I z dobrej drogi dla nich często zstępujemy

»W labirynty tak sztuczne, w ścieszki tak wątpliwe,

»Że nas wyrwać stworzenie nie wydoła żywe.

»Tak się jem zstało właśnie, tem kształtem swe cnoty

»Zmazali: męstwo, dzielność, domowe ochoty.

46

»Przyjechał do kasztelu[2125] ich czasu jednego

»Bohatyr ode dworu cesarza greckiego

»Z nadobną dziwnie żoną, rozkosznej gładkości.

»W tej Cylander swe zaraz utopił miłości,

»Pała srogiem płomieniem i jeśli ratunku

»Nie weźmie, przydzie mu dać garło w tem frasunku;

»Bo gdy swój odjazd przed niem kiedy wspominała,

»Serce mu z nędznych piersi gwałtem wydzierała.

47

»A widząc, iż nie mają miejsca prośby jego,

»Desperacko sposobu kusi ostatniego:

»Mocą dostać jej myśli, wdziewa twardą zbroję,

»Rozsyła w różne drogi kompanią swoję.

»Sam na pewnej pilnuje; ogień, co go grzeje

»Wewnątrz, wątpliwe w sercu mdłem wskrzesza nadzieje.

»Czeka, zakryty w lasku, potem nań wypada,

»Postrzegszy, gdy już jechał, i swe drzewo składa.

48

»Za pierwszem starciem iż go rozciągnie na ziemi,

»Tak tuszy i tak hardy jest z siłami swemi;

»Lecz rycerz, co mu wojny nie nowina były,

»Przepędził grotem przedni blach z najtęższej siły,

»Tarcz wprzód, jak śkło, skruszywszy; temu z wielkiej rany

»Krew pryska, już nią wszystek mizernie spluskany.

»Niosą ojcu z lamenty trupa żałosnemi,

»Który go pogrzebł, rzewno płacząc, z dziady swemi.

49

»Lecz tem przypadkiem dawnej ochoty, ludzkości

»Nie ubyło młodszemu; z takąż chęcią gości

»Przymował, jaką starszy za żywota swego

»Oświadczał, gdy się trafił kto w kasztelik[2126] jego.

»Aż znowu tegoż roku z dalekiej krainy

»Z żoną przyjechał tu grof niespodzianie iny.

»Sam grzeczny, mądry, siły do Marsa sposobnej;

»Sama nad podziw twarzy wdzięcznej i nadobnej.

50

»Każdy rozumiał, iż ich umyślnie złączyło

»Przyrodzenie: tak równe jedno z drugiem było;

»Sercem, urodą, dworstwem, rozumem, ludzkością

»Ten kwitnął, ta zaś cnotą, wiarą i miłością.

»Oboje godne siebie, obiema panował

»Równy płomień i skutki równe w nich sprawował.

»Olindrem bohatyra zwano z Longawille,

»A ona imię na krzcie odniosła Druzylle[2127].

51

»Skoro jej dojźrzał Tanakr, skoczywszy, przywita

»I zaraz ogniem spłonął; tak więc rączo chwyta

»Płomień nasuszszą słomę, gdy kto pieca blizko

»Kładzie ją, aby z perzyn uczynił igrzysko.

»Zapomniał przygód bratnich, ledwie myśli o tem,

»Iż z miłości przypłacił zdrowiem, krwią, żywotem;

»Wzdycha, twarz swoję w sercu jego wykowała

»Piękna gościa, nowy żal, nowy ból zadała.

52

»Ostrożniejszem jednak być chce, bo strach ma oczy,

»I w głowie swej uknował zastąpić mu w nocy

»Z taką kupą żołnierzy swych, żeby z to siły[2128]

»Olinder mścić się nie miał, gdy go będą biły

»Bronie wszystkich: tak lekko gaśnie ludzkość ona

»Wrodzona dla miłości, co w niem tkwi wpojona.

»Poczyna tonąć w brzydkich występkach i swego

»Powoli naśladuje ojca okrutnego.

53

»Milczkiem wyjeżdża z zamku, a z sobą prowadzi

»Pod trzydzieści[2129] we zbrojach najtwardszych czeladzi

»I blizko od gościńca w jaskinią ich kryje;

»Sam, miłością zraniony, ledwie tchnie i żyje.

»Tem czasem Olindr jedzie i widzi, że drogi

»Z ścieszkami opanował nieprzyjaciel srogi;

»Dobywa rączo szable, ale oskoczony

»Od wielu, ze krwią leje żywot ulubiony.

54

»Zabit Orlinder; żonę najpiękniejszą jego

»Bierze zdrajca do zamku poniewoli swego.

»Ta drapie niebieską twarz, tłucze piersi białe,

»Źrzenice zatopiła w płaczu okazałe;

»Żyć nie chce, spuszcza na dół pochyloną głowę,

»Mdleje nieszczęsna wdowa i zamyka mowę.

»Potem z mostu do rzeki wysoko skoczyła

»I srodze o róg skały ciemię uderzyła.

55

»Nie mogła zaraz umrzeć; tak na poły żywą

»Niesiono, ale skargą przykrą, żałośliwą

»Najtwardszy krzemień, lwicę najsroźszą wzruszała

»I w samej śmierci rozkosz z pociechami miała.

»Próżno, bo smutny Tanakr sam chorej pilnuje,

»Nie śpi, lekarzów prosi, siła obiecuje.

»Za żonę ją już mieć chce, widząc cnotę taką,

»I poprzysięga wiarę, uczciwość wszelaką.

56

»Tego pragnie, tego chce Tanakr bólem zjęty,

»Aby prędko swój skutek odniósł zamysł wszczęty;

»Jako może, błaga ją, na się zwala winę,

»Miłością się wymawia, co dała przyczynę.

»Darmo, bo im ją barziej, nieszczęsny, miłuje,

»Im rychlej wkraść się w łaskę gwałtem usiłuje,

»Tem cięższe w utrapionem sercu bole wzrusza,

»A jakby na śmierć swoję jątrzy i przymusza.

57

»Lecz to sztucznie chce czynić mądra biała głowa,

»Stokroć umrzeć dla swego Olindra gotowa:

»Weselszy wzrok prostuje na Tanakra, słowy

»Łagodnemi uśmierza żal jego surowy.

»Leczyć ranę lekarzom różnem z chęcią daje,

»Na wszystkiem, co oni chcą i każą, przestaje;

»Przysięga, iż już starej miłości skutecznie

»Zapomniała, a z nowej cieszyć się chce wiecznie.

58

»Pokój zmyśla po wierzchu, ale pomstę knuje

»W sercu i wszystką siłą do niej się gotuje.

»Różne rzeczy rozbiera w myślach rozdwojonych,

»W powiekach nie postoi sen, łzami zemdlonych;

»Na ostatek dać garło sama umyśliła,

»Byle wprzód przed swą śmiercią Tanakra zabiła.

»Umrzeć chce, rozumiejąc zginienie szczęśliwe,

»Jeśli pomstą nasyci oko żałośliwe.

59

»Tak gniew morzy, wesołą wnet twarz ukazuje,

»Wstawa rączo z pościeli, zdrowszą się być czuje;

»Na Tanakrowę wolą przypada i ono

»Wesele, prosi, aby co rychlej kończono,

»Ubiera się nad zwyczaj piękniej, głowę stroi.

»Tanakr trosk zapomina rad, już się nie boi;

»Jeno chce mieć Druzylla, aby ślub dawano

»Tem sposobem, jaki w jej ojczyźnie chowano.

60

»Lub to była prawdziwa rzecz, lubo nie była —

»Bo i ja mniemam, iż ten figiel wymyśliła

»Najutrapieńsza wdowa, aby swych żałości

»Pożądaną nagrodę wzięła bez trudności —

»Atoli to natenczas mieć chce i tak tuszy,

»Że Olindra swojego najkochańszej duszy

»Wdzięczną pośle ofiarę, zabiwszy srogiego

»Młodziana, co mu wydarł żywot z żoną jego.

61

»»Wdowa — mówi — co bierze małżonka nowego,

»» Po winna wprzód, nim wnidzie do łożnice jego,

»»Błagać cień pierwszych mężów, których obraziła

»»Tem samem, iż za mąż iść znowu pozwoliła,

»»W kościele, kędy głuche ich schowano kości;

»»A to snać ma jem pomódz do wyścia z ciemności,

»»Jeśliby w jakiej byli na czas zatrzymani

»»Od Boga za występek i grzech swój skarani.

62

»»A przy ślubie zaś z drugiem kapłan wyniesione

»»Wino ma święcić, mówiąc modły zwyczajone,

»»Potem, kiedy przemieni wieńce na ich głowy,

»»Pierścienie złote odda, wnet kubek gotowy

»»Poda do rąk małżonki naprzód, aby piła

»»Jednę część, a mężowi drugą zostawiła.

»»Taką powinność, takie prawo ustawili

»»Przodkowie naszych krajów, kiedy je rządzili«.

63

»Tanakr, co mniej trwa[2130] o to, choć według nowego

»Zwyczaju odprawi się ślub w kościele jego,

»Byle mu się czas krócił, byle nie trudniono

»Chciwych zamysłów, kazał, żeby gotowiono[2131]

»Wszystko co prędzej; nie wie nędznik oszukany,

»Że na jawną śmierć tem jest przemysłem wydany.

»Bo tak bodzie serce żal w troskliwej sierocie,

»Iż chce najprędzej czynić skutek w złej robocie.

64

»Miała z sobą Druzylla białą głowę starą,

»Co z dziecinnych lat szczerość przysięgła jej z wiarą;

»Tej zawoławszy, sobie szepty najciszszemi

»Rozkazuje napełnić jady śmiertelnemi

»Kubek z winem i schować do czasu pewnego,

»Ufając, że sekretu nie wyda wielkiego.

»Bo tem sposobem żywot chce odjąć srogiemu

»Mężobójcy, synowi Marganorowemu.

65

»Bieży baba z najwiętszą, jak może, ochotą

»A maże nieszczęśliwą swe palce robotą;

»Przyprawia wnet truciznę, wina kandyjskiego[2132]

»Przymieszawszy do soku najjadowitszego.

»Potem się do pokoju bez odwłoki wraca,

»Daje paniej; ta patrzy i w rękach obraca

»Przyczynę śmierci przyszłej, a zlawszy twarz łzami

»I napiękniejsze piersi, miesza żal z gniewami.

66

»Przyszedł dzień i godzina, ślubowi oddana,

»Alić w kosztownych szatach Druzylla ubrana

»Idzie w kościół; muzyka przed nią wdzięczna brzmiała

»I dźwiękiem słodkiem smutek zewsząd wygnać chciała.

»Juź nabożeństwo zwykłem trybem poczynają

»Wszyscy po wschodach, gankach, oknach jię wieszają.

»Weselszy, niż kiedy, beł sam Marganor stary,

»Bogate ciska z synem na ołtarz ofiary.

67

»Jak prędko nabożeństwo odprawili swoje

»Księża, stanęło obok ludzi pięknych dwoje.

»W złotem naczyniu kapłan wino poświęcone

»Przyniósł; to do pięknych ust Druzylla przytknione

»Pije śmiało tak wiele, jako rozumiała

»Po truciinie, iż skutek swój w niej sprawić miała.

»Potem młodemu panu najweselsza daje;

»Ten z taką chęcią wypił, iż nic nie zostaje.

68

»A oddawszy precz kubek, ręce ściągnął obie,

»W najściślejszem aby ją obłapił sposobie.

»Lecz ta prędko w straszną się postać odmieniła,

»Wściekłość miasto dobroci z gniewem nastąpiła:

»Trąci go, twarz jej gore, w źrzeńcach[2133] strach surowy

»Gniazdo usłał, nakoniec tej zażywa mowy:

»»Odstęp, o odstęp, zdrajco przemierzły, odemnie:

»»Nieprzyjaciela odtąd głównego masz ze mnie.

69

»»Cóż, słodkich pociech szukasz — jakie głupstwa twoje! —

»»U tego, któremuś wziął radość i pokoje?

»»Takżeś prędko zapomniał, żem ja z tej złej ręki

»»Nieszczęśliwy początek wzięła mojej męki!

»»Atoć płacę: bierzesz śmierć, ale mię to boli,

»»Iż bez morderstwa będziesz umierał powoli.

»»Bo choćby się tyraństwa wszystkie zgromadziły

»»Na cię, jeszcze twej złości równeby nie były!

70

»»Żałuję, żem obietnic inszych nie spełniła,

»»Póki się dusza z ciałem tem nie rozdzieliła.

»»Nic to: była chęć, była wola dostateczna,

»»Przyjmie ją, nie wątpię ja, przyjmie Myśl przedwieczna.

»»Niedostatek wymawia zawsze ubogiego:

»»Z jakiem sercem dał, z takiem brać trzeba od niego.

»»Dość na tem, żem ci zdrowie dziś własne odjęła,

»»Jakom chciała, myśliła i zawsze pragnęła.

71

»»A choć według występków nie bierzesz karania

»»Tu na świecie za twego i mego mieszkania,

»»Ufam, iż duch pocierpią w piekielnej ciemności,

»»Ja na to patrzyć będę z jasnych wysokości«.

»To rzekszy, wzniosła wzgórę żałośliwe oczy

»I płaczem najhojniejszem twarz nadobną moczy,

»»Przymi — wołając — proszę, Olindrze kochany,

»»Dar, od najnieszczęśliwszej żony zgotowany«.

72

»»Przymi, a uproś zaraz zbawiciela swego,

»»Abym z tobą dziś mogła być w królestwie jego.

»»Jeślić rzecze, iż dusze, co zasług nie mają,

»»Próżno się do niebieskich gmachów napierają,

»»Powiedz, iż znamienite mam korzyści z sobą,

»»Z któremi przed najświętszą stanąć chcę osobą:

»»Bo zaż więtsza może być przysługa na ziemi,

»»Jako gubić bezbożnych z grzechami brzydkiemi?«

73

»Ledwie tych słów ostatnich z płaczem domówiła,

»Ducha z najkształtniejszego ciała wypuściła,

»Nie utraciwszy pierwszej bynajmniej gładkości,

»Wesoła, iż się znacznie zemściła srogości

»Tanakrowej, bo umrzeć on musiał tem pręcej,

»Iż z ochoty nieborak trucizny pił więcej.

»Biało, jako lilia najpiękniejsza, bladła

»I niedaleko trupa zdrajce swego padła.

74

»O, jak żalem nieznośnem został przerażony

»Marganor, sprawy widząc z nagła dziwne ony!

»Z niewymówionej nędznik umrzeć chce żałości,

»Co mu niespodziewanie przeraża wnętrzności.

»Dopiero dziatki widział, a teraz czas mały,

»Jako mizerny ociec jest osierociały.

»Więc przyczyny żałosnych śmierci go przejmują:

»Dwie białe głowy dwuch mu synów odejmują.

75

»Razem go zdrada gryzie, miłość, żal, sromota,

»Gniew wściekły i białej płci najchytrszej[2134] niecnota;

»Burzy się na kształt morza, kiedy go ruszyły

»Wiatry, co je w dzień chmurny grady pobudziły.

»Pomsty chce, lecz w tej mierze próżna jest otucha:

»Sam widzi Druzylline ciało, próżne ducha.

»Nic to przecię: on jadem surowem ruszony,

»Kole bezduszne piersi przez obiedwie strony.

76

»Tak pełna trucizn żmija żądło pomsty chciwe

»Topi w kiju, którem ją chłopczysko gniewliwe

»Przyciska; tak pies wściekły sierć na grzbiecie jeży,

»Gdy za ciśnionem na się kamieniem w skok bieży,

»Aby go kąsał darmo kłem nielutościwem,

»Jakoby on beł winien, jakoby beł żywem,

»Ani może uśmierzyć swych jadów i złości,

»Aż go ktokolwiek sprzątnie z nieznajomych gości.

77

»Ale gdy się nie mogły napaść jego oczy

»Tą pomstą, jak szalony, w pośrzodek nas skoczy;

»Żadnego nie ma względu na stan, na włos siwy,

»Wiele zabił białych głów różnych, zapalczywy;

»Nie inaczej chłop kładzie kosą wyostrzoną

»Na ziemię trawę z kwieciem barwistem zieloną.

»My, nędzne, nie broniem się; mniej, niż w pół godziny,

»Ze sto ranił, z pięćdziesiąt zabił bez przyczyny.

78

»Ludzie bojaźń objęła, włosy z strachu wstały,

»Jedni wrzeszczą, a drugich słowa odbieżały;

»Ucieka z podłem gminem i stan wynieślejszy,

»Nakoniec z rady jego skoczyli przedniej szy

»I szaloną porywczość według sił hamują

»Prośbami, swą powagą, broń z ręku wymują.

»Tak zostawiwszy i płacz i krwie potok cały

»W kościele, wszedł do zamku na sam wierzch tej skały.

79

»Gniew jednak w niem nie umarł: dekret dał surowy,

»Aby z państwa wygnano wszytkie białe głowy,

»Bo kochańszy z przyjaciół ledwie uprosili,

»Iż ostatka żołnierze srodzy nie pobili.

»Zaczem wszystka płeć nasza, gdy beł nakłoniony

»Dzień do zmierzku[2135], uciekać musi w cudze strony

»Z tem zakazem, aby już, póki zstawa świata,

»Żadna nie oglądała męża, syna, brata.

80

»Tak od żon oderwano mężów ulubionych,

»Tak i od matek w naukach synów wyćwiczonych,

»A żaden z nich nawiedzieć nie śmie, gościu drogi,

»Tych progów: wielką bojaźń wlał w nich tyran srogi.

»I nie dziw: najsroższemi pokarał mękami

»Wielu, co malusieńki czas tu byli z nami.

»Więc i do kasztelu[2136] wniósł tak przykre zwyczaje,

»Iż gorszych nie słychały nigdy dzikie kraje.

81

»Biała głowa, co tędy umyślnie pojedzie,

»Lub trafunkiem przygnana, pokarmować[2137] będzie,

»Prawo tak chce, aby grzbiet, nędzna, nagi dała

»Pod miotły z orszakiem swem, będzieli go miała.

»Potem, kiedy ją wygnać z miasta będą chcieli,

»Trzeba, żeby jej szaty po piersi urżnęli:

»Niech u niej widzą wszyscy, co natura kryje;

»A żołnierstwo zaś mężczyzn, będąli, pobije.

82

»Bohatyrów jeśli też trafi się tu który,

»Sam go poimać każe, zaraz zbiegszy z góry,

»I jak ofiarę jaką na cmyntarze one

»Prowadzi, gdzie są ciała synów pogrzebione.

»Zdziera zbroję swą ręką, zsiadać każe z koni,

»Odpasuje od boku doświadczone broni;

»Potem w turmę straszliwą, pełną smrodów wpycha,

»Gdzie ostatniego ducha więtsza część wydycha.

83

»Nadto powiem ci jeszcze: jeśli który będzie

»Tak szczęśliwy, iż jego cnotą się uwiedzie,

»Wypuszcza go z tarasu[2138], lecz na święte księgi

»Ewangeliej musi te czynić przysięgi,

»Iż póki dusza w żywem będzie trwała ciele,

»W domu, w polu, na morzu, w lesie i w kościele

»Z najokrutniejszem gniewem wszystkie białe głowy

»Ma prześladować zawsze szablą, piórem, słowy«.

84

Tak mówiąc, bohatyrki śmiałe rozdrażniła

I wielkomyślne serca w gniewy zaprawiła.

Gryzą się, iż nierychło mija noc i łają,

Ledwie na sen powieki ciężkie pozwalają.

A gdy jutrzenka biała na wschód podawała

Rany świt i dać miejsce bratu Febejniała,

Porwawszy się, żelazne odzieżę wdziewały

I na konie ochoczo najrętsze wsiadały.

85

Ledwo ze wrót pomkną się trzy lub cztery kroki,

Ujrzą, ano z kurzawy gęstej dym wysoki

Z tyłu jem się ukazał, a tęten[2139] prędkiego

Poskoku jazdy sporej zagłuszał każdego.

Obrócą wzrok, gdzie prochy mgłę wzbudzają ony

Tak daleko, jak zasiądz może wyciśniony

Kamień, i wnet we zbrojach dwudziestu postrzegli,

Co na koniech w pochyły wąwóz pędem wbiegli.

86

W pośrzodku prowadzili wiekiem obciążoną,

Na szkąpsku białą głowę z twarzą pochyloną;

Tak zbrodnia[2140] do szubienic na katowskie męki

Najczujniejsza straż zwykła wlec z miasta przez dzięki[2141].

Tej gospodyni biedna gdy się przypatruje,

Zbladszy, jako trup, gościom zaraz ukazuje

I powieda, że »to jest Druzylle kochana

»Sekratarka, dziś na śmierć haniebną skazana.

87

»Sekretarka, co oraz poimana była

»Od Tanakra i której pani poruczyła

»Jad śmiertelny gotować; ta w kościół chudzina

»Wniść dla podejźrzanego strachała się wina.

»Potem gdy ją wieść przykra w pół serca trafiła,

»Iż desperacko pani zdrowie utraciła,

»Wypadła z miasta chyżo w minucie godziny,

»Chcąc opuścić przemierzłe złych ludzi krainy.

88

»Ale Marganor zdrajca wszędzie rzucił szpiegi

»Na ląd i tam, gdzie morza tłuką swoje brzegi,

»Różnych sposobów, różnej próbując chytrości,

»Jakoby jej dostać mógł i napaść srogości.

»Nakoniec czegóż brzydkie łakomstwo nie sprawi?

»Grof jeden, u którego staruszka się bawi,

»Wydał ubezpieczoną pokojem za dary,

»Których dosyć Marganor obiecał mu stary.

89

»I pod samę Konstansę[2142], mocno przywiązaną

»Do konia, odprowadził, nagą, roztarchaną.

»O czem dowiedziawszy się nasz pan jadowity,

»W domek opodal drogi, od ludzi zakryty,

»Wsadzić kazał nieszczęsną, aby oczy jego

»Nie widziały przyczyny żalu najcięższego.

»Dziś zaś, jako ja tuszę, babę utrapioną

»Już chce zabić i śle z nią zgraję zajątrzoną.

90

Jako rzeka[2143], którą śle Wesulus[2144] wysoki,

Gdy się z nią Tyczyn[2145], Adda[2146], Lambr[2147] zejdzie głęboki,

W nieokróconem pędzie domy wywalone

Hardsza kruszy, most każdy rwą wiry szalone:

Tak Rugier, słysząc coraz więtsze okrutności

Marganarowe, serce zapala w śmiałości,

Tak bojowniczki obie goreją gniewami

I pomstę obiecują swemi wziąć szablami.

91

Nie mogą się wydziwić brzydkiem złościom jego,

Barziej, jako jem cierpiał Bóg do czasu tego.

Potem nadobne dziewki wespół uradziły,

Aby bez żadnej zwłoki zdrowia go zbawiły;

Jeno dać zwyczajną śmierć zda się jem nie grzeczy

Temu, co bestyalski żywot, nie człowieczy

Prowadzi: przez tysiąc mąk, tysiąc zelżywości

Przeklętą duszę posłać w nizkie chcą ciemności.

92

Ale niż jem to przydzie, co myślą, odprawić,

Najutrapieńszą babę wprzód skoczą wybawić.

Skoro broni dobyli ostrych w mgnieniu oka,

Zaraz z najstraszliwszych ran leje się posoka.

Przykrzejszego zapędu, jako rozum wzięli,

Marganorowi na się hultaje nie mieli;

Uciekając, ciskają puklerze, szyszaki,

A ci w tyły sromotne sieką nieboraki.

93

Tak wpada na zjadłych psów kieł nieuchroniony,

Kiedy się nabarziej zda być ubezpieczony,

Rozbójca wilk, z obłowem co śmiele kradzionem

Szedł do jamy dać pokarm szczennikom[2148] zmorzonem,

A widząc, iż o zdrowie idzie ulubione,

Puszcza zdobycz, sam w gaje uchodzi zgęścione

I niedościgłą stopę takiem pędem niesie,

Że go chciwość myśliwcza darmo szuka w lesie.

94

Potem nie tylko swych zbrój i baby ubogiej

Odbiegli, rozum z trwogi utraciwszy srogiej,

Lecz z własnych pozsiadali jak najprędzej koni,

Widząc, iż najuszony zwyciężca ich goni,

I w jaskinie co bliższe gwałtem się wcisnęli,

Które w chróstach najgęstszych przed sobą widzieli,

Zacna zaś kompania dziewki utroskane

Z chęcią wielką na konie wsadza odbieżane.

95

I w najbystrzejszem skoku bieżą ku srogiemu

Zamkowi prostszą drogą Marganorowemu.

Chcą z sobą wziąć staruszkę, lecz ta, strachem zjęta,

I pojrzeć w ten nie może kąt, gdzie złość przeklęta

Tyrańskich ludzi mieszka: krzyczy, płacze, prosi;

Ale ją Rugier dobry na konia podnosi

I za sobą bezpiecznie siedzieć rozkazuje,

Ażby pomstę ujźrzała, którą obiecuje.

96

Przypadli w mgnieniu oka na miejsce, z którego

Widzą kształt z wielu kamieńc[2149] rynku bogatego;

Nie miał przekopu, muru, nie strzegły go wały,

Wkoło tylko kamienie przykre opasały.

A w pojśrzodku stał pałac, pięknie wyniesiony,

Grzbiet na skale swej trzymał dużej umocniony.

Tam swe wodza[2150] kierują z wielkiem ukwapianiem,

Tusząc, Marganorowem iż on jest mieszkaniem.

97

Zaraz, jak wpadli w rynek, straż oczy straszliwe

Obraca i ręce nieść chce, na korzyść chciwe;

Pytają przyczyn weścia i co zaczby byli,

W który sposób w dziedzictwo pana ich przybyli.

Wtem sam Marganor wyszedł rączo z niektóremi

I słowy jem powiada zaraz gniewliwemi

Prawo złe swojej ziemie i ustanowiony

Zwyczaj na gościa, który trafi się w te strony.

98

Wnet Marfiza serdeczna konia ostrogami

Jako najmocniej zwarwszy, nie chce nowinami

Bawić tyrana złego, prędkiej pomsty chciwa,

I kopiej nie składa, szable nie dobywa,

Ale pięścią w wierzch hełmu z tej mocy i siły,

Które jej z przyrodzenia w ciało wlane były,

Tak okrutnie Margana zdrajcę uderzyła,

Iż na poły martwego w siedle zostawiła.

99

Za Marfizą nadobna żołnierka z Dordony

Bieży, a przy niej Rugier, gniewem zapalony,

I zaraz miedzy brzydką zgrają się zawiera,

Sześciu jednem kopiej złożeniem zabija:

Pierwszemu brzuch, a dwiema piersi srodze skrwawił,

Czwarty szyje, piąty łba trafunkiem nadstawił;

Szóstemu o tył duży drzewo się spadało,

Żeleśce sztych śrzodkiem zbrój krwawy ukazało.

100

Córka zaś Amonowa w kogo uzłocony

Grot wymierzy, ziemie się chwyta, obalony,

Równa piorunom, które strzela z pochmurnego

Obłoku błyskawicadnia niepogodnego,

A w co jeno zawadzi, kruszy, łamie, psuje,

Dęby ścina, krzemienie najtwardsze rysuje.

Ucieka, kędy może, żołnierz wylękniony,

Kto w kościele, kto w domu tai się, zamkniony.

101

Marfiza Marganowi ręce powiązała

Opak i Druzyllinej słudze w moc oddała.

Ta rada, niewymownie cieszy się, ślubuje,

Iż krzywdy paniej swojej znacznie powetuje.

Potem radę zarazem spólną uczynili,

Aby zamek tyrański do szczętu spalili,

Jeśli lud nie pozwoli na ich prawa nowe,

Które dać bojowniczki zaraz jem gotowe.

102

Lecz najmniejszej wola ich w tem nie ma trudności:

Wszyscy nad złoto droższej pragnęli wolności.

Nie trzeba miasta palić, mieszczan bić, bo oni

Dawno najostrszych[2151] dobyć myślili nań broni

I tak panu życzyli źle, jak prawom jego,

Jeno czasu musieli czekać sposobnego,

Posłuszeństwa oddając dotąd przymuszone,

Póki pomsty nie wezmą gniewy zajuszone.

103

Więc nieufność na wielkiej bywała przeszkodzie:

Niezgodni są, każdego podejrzenie bodzie.

Tem czasem wyzabijał jednych tyran srogi,

Drugich na wyspy posłał, za morskie odnogi,

Aż nakoniec, choć serce milczało strwożone,

Łzy nieba przeraziły, gwiazdami natknione,

Zwabiwszy na szeroki krąg ziemski gniew boży,

Który im jest późniejszy, tem surowszej grozy.

104

Bo za tą okazyą on lud utrapiony

Wylewa na Margana jad wewnątrz tajony:

Tłucze, bije, włosy rwie, lży słowy szpetnemi.

Pełni się to, co czasy rzeczono dawnemi,

Iż na pochyłe skaczą drzewo biedne kozy,

A na nieszczęśliwego co żywo się sroży.

Słusznie przykład królowie stąd wezmą, a swemu

Źle panować nie będą pospólstwu biednemu.

105

Ci zaś, którem przykry pan córki, siostry, żony

Pobił, widomy niosą gniew i odważony,

Zabić chcą okrutnika, cisną się z szablami;

Lecz bohatyrki obie skoczywszy, broniami

Okryły go, a z drugiej strony Rugier śmiały,

Nie chcąc, by lekko z świata tyran zszedł zuchwały;

Bo jeszcze zrazu spoinie tak postanowili,

Aby go tysiącem mąk różnych nakarmili.

106

Obnażonego tedy w pół wnet porywają

I słusznem zjętej gniewem znowu starce dają,

Wprzód krętemi związawszy dużo[2152] powrozami,

Iż najmniejszemi ruszyć nie zdołał członkami.

Tak sługa Druzyllina, zajątrzona srodze,

Wodzi skrępowanego po rynkowej drodze,

Wodzi, a bojcem, który z drzewa kończatego

Uczyniła, krwawi brzuch, piersi, boki jego.

107

Ulania też z swemi we spółek pannami

Miedzy ciskaniem błota, miedzy kamieniami

Bieży, ręce do góry wzniesione trzymając

I dotkliwemi z niego słowy przeszydzając.

»Gdzie teraz twoja srogość — woła — gdzie sierdzi te;

»Zamysły, gdzie panieńskiej krwie serce niesyte?«

Potem mu tłucze głowę, twarz kąsa zębami,

Drugie ostrem paznokciem drą, kolą szpilkami.

108

Jako ojczysty potok, co go uczyniły

Niezmiernem deszcze, lody, śniegi, gdy puściły,

Leci z najstraszliwszem z gór szumem, rwie kamienie,

Chałup, brogów, drzew wielką moc do morza żenie;

A kiedy zaś ustały głębokie powodzi,

Znowu malusieńki jest, nikomu nie szkodzi,

Pychy zapomniał pierwszej, wązkość brodów jego

Bez zapędów przeniesie krok chłopca małego:

109

Tak Marganor niedawno krajom okolicznem

Beł straszny swem tyraństwem srogiem, ustawicznem;

Teraz czas przyszedł, w który rogów mu utarto

I w garści mdłej białej płci moc dziką zawarto.

Biedne dziecka[2153] pastwią się, plugastwem ciskają,

Gęby krzywią, plują nań, w błota popychają.

Rugier zaś z kompanią porwawszy się swoją,

Do pałaców pobiegli, co na skale stoją.

110

Prócz wszelakiej trudności w zamek ich puszczono,

W którem skarbów, klejnotów siła naleziono;

Część biorą, część rozdają gościom ukrzywdzonem,

Więc i tarczą naleźli złotą w miejscu onem —

Rada jej Ulania — a potem szukają

Trzech królów; kłódki u turm wszystkich odbijają

I widzą, iż do kloców, blachą okowanych,

Przywiązani są mocno w sukniach oszarpanych

111

Bez szabel; bo jako są zrzuceni z swych koni

Od Bradamanty, nie mieć poprzysięgli broni,

Ażby znacznej niesławy, znacznej zelżywości

Zmazę plugawą znieśli i skutek dzielności

Szczęśliwszej kędykolwiek otrzymali, swemi

Zdarszy zbroje najtwardsze rękami dużemi[2154],

U rycerzów przedniejszych, których w onej stronie

Potkają i zwyciężą w Marsowej obronie.

112

Wyniść każą z więzienia wszystkiem trzem ciężkiego,

A same, nim odjadą do kraju inszego,

Obywatelom tamtem przysiądz rozkazują,

Aby, jeśli się w słusznej powinności czują,

Żony, mężom w swem mieście pobrane, oddali,

A z dalszych wzięte krajów bez zwłok odesłali;

Inaczej srogą pomstą grożą i karaniem,

Nie pójdąli za wolą tą i rozkazaniem.

113

Nadto jeszcze chcą, żeby i to obiecali,

Iż gdyby w te odległe kąty przyjechali,

Lubo rotmistrze sami lubo roty jakie,

Będą powinni przysiądz wprzód na punkta takie

Przez Boga i przez świętych, albo jeśli mają

Sroższe klątwy w tem mieście, co ich zażywają,

Że wielkiemi białej płci przyjaciółmi będą,

A ich nieprzyjaciołom na garle usiędą.

114

Więc i z przedniej szych domów wszyscy małżonkowie

Swych żon, gdy zwłaszcza która co do rzeczy powie,

Słuchać koniecznie będą, bo tak snadno rady

Białogłowskie wielkiemi wsławią się przykłady.

Ażeby to w swej klubie, co mówią, zostało,

Marfiza wrócić się chce, nim rok zbieży cało,

I jeśli zwyczaj nie ten, lecz zastanie iny,

Lud wyścina, a miasto obróci w perzyny.

115

To sprawiwszy, ukazać miejsce każą sobie,

Gdzie Druzylline ciało w sprosnem leży grobie.

To biorą, splugawione, z jej mężem pospołu

I do jednego kładą w jednej trunnie dołu

Z takiem dostatkiem, z taką pompą i żałością,

Jaka za małą czasu mogła być krótkością.

Tem czasem starka biedna Marganora swego

Trapi i dojmuje mu bojcem do żywego.

116

Potem wspaniałe dziewki przy jednem kościele

Słup widzą, co pismo niósł, wyryte na czele

Prawa, które sam tyran stanowił bezecny,

Gdy obchód Tanakrowi czynił ostateczny.

Na tem Marfiza dobra tarcz, hełm, zbroję jego

Zawiesiwszy, znak dała tryumfu wielkiego

I wydrożyć kazała z wierzchu literami

Żywot srogi, bezbożny z złemi postępkami.

117

A na drugiej zaś stronie swoje prawa nowe,

Przeciwne temu, co jest złe, dzikie, surowe

Z strony niewinnych dziewcząt, wyryć rozkazuje;

Pierwsze do szczętu niszczy, maże, skrobie, psuje.

Islandka zaś dla inszych szat się odłączyła,

Które jej wierna sługa swą ręką robiła;

Bo wstyd wielki rozumie, zelżywość niemałą

Przyść w Karłów dwór tak marną, tak nieokazałą.

118

Zostaje tedy w mieście z biednem Marganorem,

Który aby ludziom beł przykładem i wzorem

Karania za swe złości, nie mordując więcej

Białej płci, na wieżą go prowadzić co pręcej

I z najwyszszego ganku każe, aby skoczył.

Ten, ledwie spadł, haniebnie krwią swą ziemię zbroczył.

Ale już o niej dosyć; o tych, co się śpieszą

Do Arie, wiersze moje coś nowego wniesą.

119

Cały ten dzień i cztery godziny drugiego

Jechali do gościńca śpieszno dwoistego:

Jeden w obozy nasze drogę ukazował,

Drugi ścieszkę do morza ku Arii prostował.

Zsiadszy kochana para, gdy nie ma przekazy[2155],

Obłapia się, żegnając, do tysiąca razy.

Potem Rugier w swą drogę biegł; te się udały

W obóz — moje też wiersze wytchnąć będą chciały.

Koniec pieśni trzydziestej siódmej.

XXXVIII. Pieśń trzydziesta ósma

Argument

Jedzie Rugier do Arie, Marfiza do Karła,

Krztu pragnie, w naszej wierze chcąc, aby umarła.

Astolf raj opuściwszy, przybył w ziemskie strony

I wraca Synapowi wzrok przedtem stracony;

Potem z swem wojskiem w państwo króla afryckiego

Wpada nagle i żyzny kraj pustoszy jego.

Karzeł z Afrem pozwala, aby się dwaj bili

Rycerze i burdom kres krwawem uczynili.

Allegorye

W tej trzydziestej ósmej pieśni przez Astolfa, który cudownie skały przemieniał w konie, poznasz snadno, jako rzeczy niemasz tak niepodobnej, którejby ten, kto miłosierdziu ufa boskiemu, snadno otrzymać nie mógł. Przez radę Agramantowę, która się w Marsylem i Sobrynie doskonalsza najduje, uważyć możesz, jako szkodliwa rzecz jest na perswazye spuszczać się cudze, zwłaszcza gdy różne w różnych głowach rozpierają się dowody.

1. Skład pierwszy

Nasławniejsza biała płci przez swe dzielne sprawy,

Co rymom dajesz mojem wzrok i słuch łaskawy,

Wiem ja, iż odjazd nagły Rugiera zacnego

Gwałtem cię do mniemania wzbudza opacznego,

Rodząc frasunek w sercach, jaki smutna miała

Bradamanta, kiedy go na drodze żegnała;

Bo któżby nie rozumiał, że jego wnętrzności

Kłamliwy palił ogień nieszczerych miłości?

2

Gdyby insza przyczyna nad wolą kochanej

Wypędziła go dziewki smętnej, upłakanej,

Lub to skarbów tak wiele, któremi samemu

Zrównaćby mógł Krezowi z Krasem[2156] bogatemu,

Ja sam trzymałbym, że mu serca nie zraniła

Miłość, choć w same piersi swą strzałą trafiła;

Bo jej rozkoszy słodkie z lubemi żartami

Przewyszszają nadroższe kruszce z klejnotami.

3

Ale iż uczciwemu kwoli swemu drogę

Przed się wziął, snadno, snadno wymówić go mogę;

I jeszcze to powiadam, iż stąd osobliwej

Godzien chwały i sławy, w przyszłe wieki żywej;

A gdyby najkochańsza tego mu broniła

Bradamanta, słusznieby taki głos[2157] puściła

O sobie, że rozsądku lub to jest miałkiego,

Lub serdecznie Rugiera nie miłuje swego.

4

Bo jeśli przyjaciela przyjaciel prawdziwy

Ma tak szanować, jako swój żywot właściwy,

Cóż rozumiecie o tych, co szczerej miłości

Nierozerwanem związkiem spięci od młodości?

Nad rozkosz, której jedno udziela drugiemu,

Powinni pierwsze miejsce dawać uczciwemu

Tem ochotniej, im pewniej wiedzą, iż przechodzi

Sława żywot, co się tak z wielką pracą rodzi.

5

Słusznie tedy do króla jedzie Rugier swego,

Aby nie mazał w żadnej sprawie uczciwego.

Bo odjazdu namniejszej nie mając przyczyny,

Trudnoby uść miał płochej porywczości winy.

Więc jeśli Almont ojca jego zamordował,

Nie jeno się kilkakroć Agramant sprawował[2158],

Lecz łaski pańskiej kładł nań różne często znakiv

Życząc, aby dostatek z sławą miał wszelaki.

6

Słusznie i Bradamanta na to przypadała,

Choć obraz jego wdzięcznej twarzy w sercu miała.

Słusznie prośbą, słusznie go łzami nie wstrzymywa,

Któremi bielsze nad śnieg jagody umywa;

Wie najwdzięczniejsza dziewka, iż jej to nagrodzi,

W krótkiem przybywszy czasie, choć teraz odchodzi,

A gdyby na uczciwem wziąć miał zmazę jaką,

Nie nagrodziłoby lat sto z liczbą dwojaką.

7

Przyjechawszy do Arie, gdzie Agramant swego

Ludu ostatki zbierał z pogromu pierwszego,

Myśli różne nadzieją ustawiczną wspiera,

A od świeżych zaledwie tęsknic nie umiera.

Bradamanta zaś serce Marfizie kochanej

Wylawszy, do obozu z nią za zorze ranej

Przybyła, kędy Karzeł wszystkiemi siłami

Spustoszenia Francyej mścił się nad Maurami.

8

Co żywo się raduje, drogę jej przebiega,

Winszowania różnego huk, głos się rozlega;

Ten wita, ów pochwala przyjemnemi słowy,

Ona każdemu schyla najwspanialszej głowy.

Sam Rynald przeciwko niej z stanowiska swego

Bieży, mając Ryciarda z sobą rodzonego;

Mile ją obłapiwszy, wesoło przymują,

W twarzy ochotnej szczerą miłość ukazują.

9

A skoro po obozie ta wieść się rozeszła,

Że Marfiza w namioty z nią pospołu weszła,

Marfiza, co od granic Kataju żyznego

Po same oceanu brzegi niezmiernego

Niewymówionemi się dziełami wsławiła,

Najmniejsza dusza z kotar[2159] swoich wychodziła;

Pragną ją widzieć wszyscy, ten tego popycha,

Ledwie już w najgęściejszej ciżbie drugi dycha.

10

Dla witania zaś kiedy do Karła przybyła,

Pisze Turpin, iż nizki pokłon uczyniła,

Na kolana upadszy: dla cnót, dostojności

Sam Karzeł godny się jej zdał tej uczciwości.

Bo jako na okrągły świat się urodziła,

Tak schylonej pokory nigdy nie czyniła

I sarraceńskiem królom i tem, co panują

W chrześcijaństwie, a wszytkich możnością celują[2160].

11

Wyszedszy z swych namiotów, chęć jej ukazuje

Cesarz wzajem i obok siedzieć rozkazuje

Wyszszej królów i książąt, co mu hołdowali,

A dla niego w tej wojnie krew swą rozlewali.

Potem ustąpić zaraz pospólstwu kazano,

Przedniejsze urzędniki ledwie zostawiono.

Biorą swe miejsca, pełni wesołej ochoty;

Gmin podły dla przestrzeństwa wyszedł za namioty.

12

Marfiza wesoły wzrok w twarzy utopiła

Cesarskiej i tak usty słodkiemi mówiła:

»O, jeden między królmi godny naleziony,

»Którego dźwięk głośnych spraw niezastanowiony

»Od tyrreńskiej odnogi u Scyty białego

»Nie został, ale przeszedł Murzyna brudnego,

»Twego krzyża się wszystek świat nie darmo lęka,

»Bo sprawiedliwem sądem zwycięstwo cię czeka.

13

»Ta sława z ostatecznych kątów świata tego

»Przygnała mię, o królu, do ciebie samego,

»Niemniej i zazdrość, jeśli przyznam prawdę tobie,

»Bom w głowie fantazyą tę uprzędła sobie:

»W okrutnem przelewaniu krwie bić się z twojemi,

»Chcąc, aby przedniejszy pan miedzy europskiemi

»Różnej nie szczepił wiary; alić patrz odmiany:

»Dziś dla ciebie do boku mam miecz przypasany.

14

»Bo kiedym ci najbarziej i twem szkodzić chciała,

»Żem córką Rugier ową, trefniem[2161] usłyszała,

»Którego bezecny brat zabił w niewinności,

»Gdy matka napełnione mną miała wnętrzności,

»Matka trzykroć nieszczęsna, na morze wypchniona,

»Gdzie z wylaniem hojnych łez jam jest urodzona.

»Chował mię czarnoksiężnik siedm lat przy krynicy,

»Temu zaś arabscy mię wzięli rozbójnicy

15

»I w Persyej królowi przedali jednemu.

»Lecz ja musiałam głowę, jako swowolnemu,

»Uciąć, bo skaźcą[2162] być chciał niewinnej czystości;

»Potem i naród[2163] jego w podziemne nizkości

»Posławszy, samam wielkie królestwo rządziła,

»A tak fortuna cnocie mej życzliwa była,

»Iż w osimnastem lecie wieku panieńskiego

»Sześć królestw przyłączyłam do państwa mojego.

16

»Sławy potem zazdroszcząc, jakom powiedziała,

»Tobie, tum się umyślnie w te kraje udała,

»Abym wyniosłość wielkich dzieł i męstwa twego

»Zniżywszy, popsowała do szczętu samego.

»Lubo to były dobre lubo złe zamysły,

»Ty sam sądź, jeśli z brzegów przystojności wyszły.

»Ato memu opadły skrzydła już gniewowi:

»Dość, żem tak wielkiemu krwią blizka jest królowi.

17

»A jako ociec mój beł sługą krewnem tobie,

»Toż, o królu, obiecuj i po córce sobie.

»Tych zazdrości, tych jadów nieuhamowanych,

»Chciwości do lania krwie niewypowiedzianych,

»Krwie, mówię, chrześcijańskiej zapominam, ale

»Na Agramanta wszystko zachowam to wcale

»I na jego potomki, stryje, bracią, sługi:

»Śmierć ojcowska z myśli mi nie zejdzie czas długi«.

18

Dalej mówi, iż pragnie prędko krztu świętego,

Po którem Agramanta zabiwszy hardego,

Do swoich państw wrócić się chce znowu wschodowych,

Aby poddane wiary i obrzędów nowych

Nauczywszy, królestwo szerokie okrzciła,

A stamtąd świeże wojsko zaś wyprowadziła

Na tych, którzy Makona[2164] z Trywigantem[2165] chwalą,

Jeśli meczetów brzydkich zaraz nie obalą.

19

Cesarz, co beł wymowny nie mniej, jak waleczny,

Chwali początki pierwsze i zamysł serdeczny;

Ojca jej przypomina sprawy znakomite

I wszystkiego domostwa[2166], które on wyryte

Na swem sercu teraz ma i dotąd mieć będzie,

Póki ostatniem dusze ciało tchem nie zbędzie.

Nakoniec przysięgłemi tak zamyka słowy,

Iż ją za własną córkę przyjąć jest gotowy,

20

I powstawszy, znowu ją obłapia, całuje;

Lud wszystek uprzejmie się weseli, raduje,

Ci zwłaszcza, co z Mongrany[2167] są i z Jasnej Góry[2168],

Ledwie z ochoty wielkiej nie wyskoczą z skóry.

Jaką jej Rynald czyni uczciwość wspaniały,

I twarz i oczy same snadno wyświadczały,

Tem ochotniej, im częściej jej śmiałość cudowną

Niedawno pod Albraką widywał budowną[2169].

21

Długobym musiał pisać, jak jej Gwidon duży[2170]

Rękę całuje mężną, z wielką chęcią służy.

Akwilant z Sansonetem, Gryfon urodziwy

Pomnią ją w mieście, dekret gdzie mężczyzn straszliwy

Zabijał, pomni Ryciard, Wiwian w tej stronie,

Kiedy przeciw Maganzom była ku obronie,

Stryjecznego odbiwszy brata Bertolowi,

Który zapłacił go beł drogo Hiszpanowi.

22

Na jutrzejszy dzień tedy sam cesarz gotować

Miejsce kazał, gdzie się krztu miały odprawować

Święte ceremonie, z królestwa całego

Przywoławszy biskupów do aktu wielkiego

I najuczeńszych w wierze doktorów z księdzami,

Co celują[2171] bystremi inszych rozumami

Aby dobrej Marfizie, skoro ją okrzcili,

Tajemnice w zakonie skryte wynurzyli.

23

Przyszedł poważny Turpin w biskupiem ubierze

I najpierwsze początki robi w świętej wierze.

Karzeł z pompą, z wielkiemi ceremoniami

Podnosi od zbawiennej wody, a prośbami

Boga błaga rzewnemi — ale o tem skrócę,

A do zmysłu się znowu grabinego wrócę,

Z którem zstępował Astolf z nieba wysokiego

Na wozie, Heliasza co porwał wielkiego.

24

Już zjeżdżał z jasnej sfery z naczyniem szczęśliwem

Grof na ziemię pospołu z prorokiem prawdziwem,

Aby rozum mistrzowi wojn[2172] krwawych wielkiemu

Wrócił, co głupstwem czyni strach światu wszystkiemu,

Gdy mu ziółko ukazał mocy doświadczonej

Apostoł na dolinie przykro pochylonej

I kazał, aby oczu tknął niem Synapowi,

Bo tak ku pierwszemu go przywróci wzrokowi.

25

A on tak za tę, jako za pierwsze posługi,

Których mu czas zapomnieć i wiek nie da długi,

Ma przebranego ludu pozwolić tak wiele,

Z którem Bizertę mocną zdoła obledz śmiele;

Z temi zaś jako miejsca puste z Murzynami[2173]

Przejdzie, aby zasuty nie zginął piaskami,

Jako mu prędkich wichrów wściekłość nie dokuczy,

Najświętobliwszy starzec powieda i uczy.

26

A potem go do konia prowadzi rączego,

Co Rugierów beł przedtem i wieszczka starego.

Żegna grof święte kraje, odpuszczenia prosi

I na swem hipogryfie wzgórę się podnosi.

Bok o bok z Nilem bieży[2174] i swą tam prostuje

Bestyą, gdzie obłoki niższe upatruje;

A poznawszy Nubią, powolnemi loty

Spuszczał się prosto w pałac do Synapa złoty.

27

O, jako z niewymowną chęcią go przymuje,

O, jak ochoty dziwne w twarzy ukazuje!

Dobroczynności mu tkwią w sercu znamienite,

Pomni, iż z państwa wygnał ptastwo jadowite;

Ale skoro grof dobry moc ziela drogiego

Powiedział i przycisnął na źrzenice jego,

Dopiero się król wielki, przejrzawszy, raduje,

Dopiero go, jak Boga, czci, chwali, szanuje!

28

I nie jeno tak wiele dał wojska swojego,

Co Bizertę wywróci z gruntu ostatniego,

Lecz sto tysięcy nadto wybrać rozkazuje,

Z któremi sam bez zwłoki jechać obiecuje.

Ledwie lud wszystek stanął w polu zgromadzony,

Zaraz szerokie łąki, pola okrył ony.

Prawda, iż pieszo byli, bo w tamecznej stronie

Wielbłądy tylko same rodzą się i słonie.

29

Tej nocy, co z Nubiej wyjazd poprzedzała,

Taka grofowi rada najlepsza się zdała,

Aby na hipogryfie góry południowe

Oglądał, gdzie są lochy głębokie Austrowe[2175],

Z których z najprzykrszem szumem swe wydyma gniewy,

Skały, drzewa porywa, jako letsze plewy.

Uczynił tak, jaskinią nalazł, miejsce potem,

Skąd na morza wściekłość śle z żeglarskiem kłopotem.

30

A iż w pamięci Jana najświętszego chował

Nauki, pęcherz z niemałej skóry nagotował;

I kiedy srogi Notus[2176] spał po prącej w dziurze,

On na cienkiem, nachytrszy[2177], zawiesił go sznurze

Na kształt sidła jakiego tuż przy samem wietrze,

Aby, skoro się porwie rano trząść powietrze,

Wpadł w miech niespodziewanie i tam zawiązany

Z hańbą szaleniec wielką dyszał, poimany.

31

Sprawił to; potem z łupu już uweselony,

Przybieżał do Nubiej w etyopskie strony

I tegoż dnia puścił się w drogę z wojski swemi,

Żywności z potrzebami wziąwszy wojennemi.

Idzie obok Atlanta najwynieślejszego,

Który Maurytanią od słońca przykrego

Zasłania, środkiem piasków, co już żadnej szkody

Nie czynią, gdy Austrowe milczą niepogody.

32

I wszedszy na część góry, oczyma bystremi

Upatruje z wodami równinę morskiemi.

Potem mężniejszych z ludu obiera swojego,

Którzy są sposobniejszy do Marsa krwawego,

I z niemi idzie w górę barziej wywyszszoną,

Co się w końcu z doliną dzieli rozciągnioną;

W tem miejscu, iż szerokie, wszystkich zostawuje,

A sam na trochę wyszszy pagórek wstępuje.

33

Tam upadł na kolana swe, zachwyconemu

Podobny, i modlił się mistrzowi świętemu;

A tusząc, iż przyjęte będą prośby jego,

Ciskał na dół moc wielką kamienia twardego.

Ojak, kto ma nadzieję w Bogu, zyskał siła!

O, jak szczęśliwy, wiara kogo uzbroiła!

Z skał wywalonych mocą, konie w mgnieniu oka

Zstały się, które i sam grof widzi z wysoka,

34

Gdy z wesołemi krzyki po pagórkach onych

I po polach, w szerokiem placu rozwiedzionych,

Zawód wielki biegały, ten szpakowatemu

Podobny, ten cisawy, ten jasno-siwemu.

Murzynowie, co niżej w równinie czekali,

Skoro dzielne bez prącej konie połapali,

Najrętszy dziwnie prędko strzemion dopadają,

Koła jak najcieśniejsze dla próby działają.

35

Sto ośmdziesiąt tysięcy grof wojska pieszego

Wsadził we dwie godzinie na konia rączego

I obegnał afrycki lądem kraj wokoło,

Wyborniejszych na samo postawiwszy czoło.

Pali żołnierz, plundruje, uwodzi korzyści,

Choć powierzonych fezki król pilnuje włości

I Branzard[2178] z poruczenia Agramanta swego;

Cóż potem: nie mogą znieść sił wojska wielkiego.

36

W łodzi lekkiej, którą nieść zwykł żagiel przez wały

Tak żartko, iż nie jest ptak lotów prędszych śmiały,

Posłali, oznajmując swojemu królowi,

Że nie jeno wytrzymać polem Murzynowi

Nie mogą, ale odbiedz muszą i Afryki:

Tak jem potężne wojska coraz mylą szyki.

Poseł przybiegszy, króla w pół obleżonego

Zastał w Arii; sam Karzeł z wojskiem szedł do niego.

37

Dopiero na nowinę taką zadumiały,

Gryzie się, żyły z strachu i z gniewu skakały;

Widzi, iż nabywając królestwa cudzego,

Bez mała nie utraci w kilku dniach własnego.

Królów, książąt pogańskich zwołać rozkazuje;

Czoło marszczy, brwi krzywi, smutną ukazuje

Postać, na Marsylego z Sobrynem pogląda,

Których rady w najgorszych raziech zawsze żąda.

38

Potem rzekł: »Wiem ja dobrze, iż boskie wyroki

»Miecą czasem strzały swe bez żadnej odwłoki,

»Skąd jeśli szkoda jaka przydzie człowiekowi,

»Mniej winien ani się to ma nierozumowi

»Słusznie przyczytać jego; lecz kto wiedząc, błądzi,

»Sam sobie przyczyną jest, sam się niechaj sądzi.

»Zgrzeszyłbym, zostawiwszy Afrów bez obrony,

»Gdybym się beł spodziewał wójsk z nubijskiej strony.

39

»Ale któż jest tak mądry prócz Boga samego,

»Coby wiedział pewny czas nieszczęścia przyszłego?

»Kto to kiedy rozumiał, aby lud daleki

»Chciwej używać myślił na me państwo ręki?

»Lud, co go nieprzejrzane piaski dzielą z nami,

»Grób i śmierć najpewniejsza, gdy igra z wiatrami,

»Ato obiegł Bizertę, wszerz, wzdłuż ziemię psuje,

»Pustoszy, w mieście, w polu leje krew, morduje«.

40

»Na tak pochyłe rzeczy ratunku zdrowego

»Proszę: mamli stąd jechać, zamysłu chciwego

»Nie natkawszy, czy czekać, ażby w łykach moich

»Beł Karzeł, a z koroną postradał państw swoich,

»Albo jakobym wraz mógł i swą wyswobodzić

»Stolicę i królestwu tutecznemu szkodzić?

»Kto co wie, niechaj mówi: na moje sumnienie

»Usłucham, bo nas, widzę, gubi to milczenie«.

41

Tak rzekł król; a gdy żaden nic nie odpowiedział,

Pojrzał na Marsylego, który bliżej siedział,

Dając znać, iż to właśnie należało jemu,

Zaczem dosyć ma czynić powołaniu swemu.

A ten też zaraz powstał, kolana i głowę

Wprzód skłoniwszy, szanując króla, potem mowę

Zaczął, gdy znowu na swem siadł królewskiem tronie,

A najbielsze koroną złotą okrył skronie:

42

Lubo dobre przynosi lub złe sława wieści,

»Zwyczaj ma, królu, swoich przyczyniać powieści;

»Diategom ja beł zawsze serca jednakiego,

»Choć żal dręczył, choć rozkosz lała z brzegu swego,

»W tej wadze mając strachy, w której i nadzieje,

»Bo dziś przeciwna smęci, a jutro się śmieje,

»Wesoła; lecz gdy samej prawdy dojedziemy,

»Iż język siła przydał, snadno się dowiemy.

43

»Słusznie mu mniej potrzeba wierzyć w każdej rzeczy,

»Zasadziwszy zmysł, rozum przeciwko człowieczy.

»Bo co za podobieństwo i teraz, słyszemy,

»Aby z ludimi Afrykę tak niezliczonemi

»Jeden król miał najechać hardzie, srogo, śmiele

»Przez piasek niebezpieczny, przez królestw tak wiele,

»Przez piasek, który wojska wielkie Kambyzowi

»Pożarł, gdy głupi wierzył głupszemu wieszczkowi?

44

»Podobna to, iż zbójcy wpadli Arabowie,

»Gór mieszkańcy, co swoje łupem tuczą zdrowie;

»Podobna, iż cokolwiek spalili, plon wzięli,

»Jeśli przeciwko sobie nikogo nie mieli.

»Zaczem Branzard, na miejscu coś go swem zostawił,

»Umyślnie z tem poselstwem do ciebie wyprawił,

»Strach czyniąc, aby snadniej wymówione było

»Niedbalstwo, przez które się w Afryce zgrzeszyło.

45

»Jeszcze pozwalam, że są Nubowie, i tego:

»Niech to z deszczem cudownie z nieba wysokiego

»Pospadali, niech przyszli, zakryci obłokiem,

»Bo ich nikt, gdy w drodze szli, swem nie postrzegł okiem.

»Cóż, tuszysz tak, aby lud, kradziestwu oddany,

»Sprawił co, gdy nie będzie prędko ratowany?

»O, jak będą obrony twe za fraszkę stały,

»Gdy się mdłych, nagich, marnych, brzydkich Maurów bały!

46

»Pośli, usłuchaj rady, kilka statków wodnych

»Z równem ludzi swych pocztem, do potrzeby zgodnych..

»Ledwie chorągwie, ledwie znaki ujrzą twoje,

»Nogom poruczą prędkiem zaraz zdrowia swoje

»Ci, lub to są od granic dalekich, Nubowie,

»Lub rozbójnicy z bliższych lasów, Arabowie,

»Którzy wiedząc, żeś odszedł za morze z wojskami,

»Przerywają wspaniałe zamysły z pracami.

47

»Masz teraz czas, gdy wnuka Karzeł nie ma swego,

»Wnuka, co murem wojska słusznie jest wszystkiego,

»Snadno twych pomścisz się krzywd: któż rycerstwu twemu.

»Wydoła w ustawicznych bitwach zaprawnemu?

»Na pilności należy: tej przyłóż, a potem

»Ujrzysz, iż cię zwycięstwo wieńcem uczci złotem.

»Inaczej goły z hańbą tył łapać będziemy

»Po czasie, gdy za włosy szczęście brać nie chcemy«.

48

Tak rzekł Hiszpan i słowy znacznemi przywodził

Króla, aby z Francyej żyznej nie wychodził,

Z królestwy, na wygnanie posławszy samego.

Póki Karłowi sceptru nie wydrze złotego

Lecz w mądrości i w radzie Sobryn doświadczony

Postrzegł, że chciwością jest Marsyl uwiedziony;

Widzi, do czego zmierza, własny go przejmuje

Pożytek, mniej o spólny trwa, złe rady knuje.

49

Wstawszy, mówi: »Przed czwartem lubo trzeciem rokiem

»Obym, królu, fałszywem beł raczej prorokiem,

»Albo, jeśli me słowa prawdę powiedały,

»Czemuż wiary dotychczas odnieść nie zdołały?

»Ufałeś, odpuść, proszę, Martanozynowi,

»Ufałeś z Marbolustem i Rodomontowi;

»Na tych dziś — prawe szczęście gdyby zdarzyć chciało —

»Moje oko radoby przy tobie patrzało.

50

»Wymówiłbym, a zwłaszcza z Algieru królowi,

»Co Francyą równą być mówił kryształowi

»I stłuc ją, jako śkło, miał, dlaczego nie wzięły

»Skutku słowa pierzchliwe, lecz wiatrem puknęły.

»Chciał przedtem na dno skoczyć piekła głębokiego,

»Gdybyś kazał, chciał nieba dobywać samego:

»Teraz gdzieś próżnowaniem brzuch tuczy, a owi,

»Coć się tchórzami zdali, dziś umrzeć gotowi.

51

»Z temi ja wiary tobie z mojej powinności

»Dotrzymam, chociam się to skrzywił od starości,

»Poświęcęć zdrowie moje, staruszek zgrzybiały.

»By też olbrzyma wojska Karłowe wysłały

»Przeciwko mnie, mam jeszcze siłę, ręce obie,

»Jeszcze i czerstwość, żywe serce czuję w sobie.

»Nie zgani, da Bóg, spraw mych ten, co chlubą robi,

»Prawda, męstwo, cnota mię u świata ozdobi.

52

»Nie rozumiej, aby ta śmiała moja mowa

»Hardość, butę i próżne miała tylko słowa;

»Nie z płochego, uwierz mi, serca to pochodzi,

»Ale co miłość szczerą, co życzliwość rodzi.

»Ja radzę co najprędzej, abyś do swojego

»Biegł królestwa i wygnał Nubów z granic jego:

»Głupi, co państwa chcąc brać cudze przez swe męstwo,

»Traci tem czasem z hańbą ojczyste królestwo.

53

»Trzydzieści dwaj nas królów w swej własnej osobie

»Od portu na tę wojnę pchnęło się przy tobie;

»Teraz, każeszli znowu po głowie rachować,

»Trzej zaledwie tu w Arii mogą się znajdować.

»Bóg niech strzeże ostatka, ale się ja boję,

»Bo będzieszli upartość zwykłą trzymał twoję,

»Pomrą i ci bez chyby, a potem surowy

»Miecz ostatkom biednego gminu zdejmie głowy.

54

»A iż Orlanda niemasz, nie to już wygrana:

»I nasz obóz i nasza strona odbieżana,

»Odbieżana od wielu; tem nie umniejszemy

»Niebezpieczeństw, nad głową które już widziemy.

»Bo Rynald serdeczny jest, Rynald, co siłami

»Dał próbę, iż się potkać może z olbrzymami,

»I ukazał, że nie jest podlejszy od swego

»Orlanda z naszą szkodą, brata stryjecznego.

55

»Nuż inszych grofów aza mało we Francyej,

»Co z namężniejszych poszli rycerzów liniej?

»Mają — odpuść mi, królu, iż to szczerze, co wiem,

»Chwaląc nieprzyjacioły, dzisia tobie powiem —

»Brandymarta w obozach swoich najśmielszego,

»I ten w oczach wójsk naszych sprzątnął niejednego;

»Nakoniec, choć Orlanda dawno swego zbyli,

»Przecię niezapomniane żale porobili.

56

»Nam wypadł z wielką szkodą Mandrykard serdeczny,

»Gradas ponno, aby beł w królestwie bezpieczny,

»Ujechał: sprzykrzył mu się niewczas; więc i ona

»Opuściła nas męstwem Marfiza wsławiona,

»Nad którą bohatyrki ja oczyma memi

»Nie widziałem wspanialszej miedzy wojski temi,

»Król z Algieru do tego, co okrom zazdrości,

»By beł wiary dotrzymał, przeszedł nas w dzielności.

57

»Prócz tych, jeno się pilno sam chciej dowiadować,

»Jako wiele tysięcy daliśmy pochować

»Podlejszych dusz, co byli u nas zaniedbani;

»Patrzyłeś sam, gdy nędzni i odżałowani

»Hurmem we krwi tonęli swej: ato późniejsze

»Posiłki były twoje w czasy teraźniejsze.

»U nich co dzień przybywa z różnych stron pomocy,

»Twoje jakoś szwankują i słabieją mocy.

58

»Wiesz ponno, jakiej Gryfon i Gwido jest siły,

»Bo to ich szable w ludzie twojem oświadczyły,

»Sansonet z Akwilantem, co sobie równego

»Nie mają prócz z Rynaldem Orlanda samego.

»Tych ja boję się barzo, ci swe ostre bronie

»Napoją we krwi naszej i podbrodzą konie.

»Bodajem sny powiedał, bodaj słowa moje

»Na nich jad swój wylały, nie na wojska twoje!

59

»Ileś razy wychodził do potrzeby w pole —

»Niech cię, proszę, nie gniewa, niech w oczy nie kole

»Prawda szczera — lubo tył zawsześ musiał dawać,

»Lub zwyciężony z wielką sromotą zostawać.

»Jeżeli plac tak często Afryka traciła,

»Kiedy szesnastu na ośm z rycerzów puściła,

»Co rzeczesz, wielki królu, słysząc, iż na twoje

»Nieszczęście narody się już sprzysięgły troje,

60

»Włoch, Niemiec z Angielczykiem? Wątpić nie potrzeba,

»Iż zwycięstwo z samego popłynie jem nieba.

»Tak wojska tu, w ojczyźnie królestwo utracisz,

»Jeśli się z tem, co szkód tych przyczyną jest, zbracisz

»I jeśli przy Marsylem z uporu zwykłego

»Zostawszy, bronić państwa nie pobieżysz swego.

»Tu masz jedno lekarstwo: z Karłem pokój sobie

»Uczyń; uczyni go on i pozwoli tobie.

61

»Zdalić się też, iżby to z twą nieuczciwością

»Było przymierza prosić z jakąś lękliwością

»U Karła, od którego jesteś ukrzywdzony,

»A Mars ci opanował serce zajątrzony

»I barziej wojnę lubisz: słuchajże wżdy mojej

»Porady, którąć podam z powinności dwojej:

»Spuść na rycerza krzywdy i żale jednego;

»Nie bój się: masz Rugiera na to sposobnego.

62

»Ja wiem i ty wiesz dobrze, iż jest Rugierowe

»Nie mniejsze u nas męstwo, jako Orlandowe

»U chrześcijan; bezpiecznie podufaj jednemu

»Sławej swej, wysławszy go przeciw najduższemu[2179]

»Z bohatyrów. Jeśli też nie ruszy to ciebie

»I w walnej jeszcze szczęścia chcesz kusić potrzebie,

»Zgubiłeś go, wiedz pewnie, choć masz wielkie siły:

»Lwa czasem kły kondysów wielu udawiły.

63

»Wypraw, jeślić się to zda, dziś posła swojego

»Do cesarza, wszak w mili jest, chrześcijańskiego

»Z tem, iż nie życzysz, aby więcej się lać miała

»Krew z obu stron z ludzkiego hojną rzeką ciała;

»Słusznie tedy spuścić ma spórkę[2180] na jednego,

»Wszak w wojsku swojem snadno najdzie tak dzielnego,

»I dwa dokończą wojny i sprawią pokoje

»Przez najstraszliwsze w krwawem pojedynku boje,

64

»Z tem dokładem: który z nich na placu zostanie,

»Tego król ma doroczne na czas zsyłać danie

»Zwyciężcy. Zaczem tuszę, że i Karzeł na ty

»Przypadnie kondycye, nie bojąc się straty.

»Ale i my nadzieję mieć w naszem możemy,

»Przy wygranej, wiedz królu, da Bóg, zostaniemy;

»I słusznie, bo jest taka dzielność Rugierowa,

»Iż bez chyby zgasłaby przy niej Gradywowa«.

65

Sobryn tak poważnemi sprawił, co chciał, słowy:

Już Agramant do Karła wyprawić gotowy;

Obrano zaraz posłów, którem polecają

Wszystkę uważnie sprawę, jako mówić mają.

Słysząc Karzeł, nie przeczy, ufa serdecznemu,

Którego sił próbował, rycerstwu swojemu.

Włożono na Rynalda wojn[2181] brzemię uczciwe;

Temu skacze z radości serce, sławy chciwe.

66

Wojska obiedwie w wielkiej cieszą się radości:

Pozbawiono ich bólu i strasznej trudności;

Wszystkich prace i wszystkich wszystkie mordowania,

Które z potem i ze krwią lali do skonania,

Dwaj na się tylko wzięli, a oni już będą

Odpoczywać i w lubem pokoju usiędą.

Bo jem tak w wściekłych bitwach rany się znać dały

Po ten czas, iż ledwie mdłe w nich dusze zostały.

67

Rynald, znając tak wielką łaskę pana swego,

Przez którą wybawienie cesarstwa całego

W moc mu dał, najweselszy, z chęcią się gotuje,

Zdrowia dla pospolitych potrzeb nie żałuje.

I już zwycięstwa pełen, nieomylnie wierzy,

Że bez wielkich trudności snadno je odzierży;

Lekce waży Rugiera, choć przeszłemi czasy

Przerwał Mandrykardowi, zabiwszy go, wczasy.

68

Z drugiej zaś strony Rugier, lub to upatruje

Nieśmiertelną stąd sławę, co go naśladuje[2182],

Lubo widzi w jakiem jest u swych rozumieniu,

Którzy najmężniejszemu rąk jego czynieniu

Wszystkę rzecz pouczyli, przecię mu jagody

Bledną, w oczach jawne znać żalów niepogody;

Nie z strachu, bo nie jeno Rynalda dużego[2183]

Nie boi się, lecz przy niem Orlanda samego.

69

Ale widzi, zna dobrze, że jest bratem onej

Najserdeczniejszej dziewki jego ulubionej,

Która codziennem pismem wzrusza go i bodzie,

Aby z Rynaldem zawarł przyjaźń, mieszkał w zgodzie;

Teraz — jaki trafunek! — wadzić się z niem musi.

Spólna potrzeba, własne uczciwe go dusi

I jeśli szczęście zdarzy, że go zdrowia zbawi,

Gniew pozyszcze, straconej łaski nie naprawi.

70

Tak się milczkiem zrze, gryzie, drogi nie najduje

Wyniść z ciężkiego żalu, który go przejmuje.

Tem czasem Bradamanta, gdy się dowiedziała

O nieszczęśliwej zwadzie, co raz omdlewała;

Tłucze najbielsze piersi, złoty włos rwie gwałtem,

Drapie twarz, krwią farbuje szalonego kształtem,

Znowu w najżałośliwszej smutnych skarg ponowie[2184]

Rugiera swego wiary chytrołamcą[2185] zowie.

71

Bo jakikolwiek weźmie koniec zapalczywa

Bitwa, onę zabija boleść przeraźliwa[2186]:

Umrzeli Rugier, umrą wszystkie jej radości,

Sercu przydzie rozpaść się od wielkiej żałości,

A skargi zostawiwszy duch niewymówione,

W grób zimny ciało wpędzi smutne, utrapione;

Pożyjeli też Rugier Rynalda dobrego,

Taż szkoda, ten ból z zdrowia złupi ją własnego.

72

Nie mogłaby bez wielkiej swojej zelżywości

Korzystać już w niem samem i w jego miłości.

Coby rzekli powinni, co zacna rodzina?

Opacznych mów jawnaby urosła przyczyna.

Źle zewsząd, z bojaźni drży serce wylęknione,

Mars wątpliwy ją trwoży, oczy utopione

W gorzkiem płaczu pozwolić nie mogą na spanie,

Dzień i noc z głębokich śle wnętrzności wzdychanie.

73

Ale ta, co ją we złych zawsze wspomagała

Raziech, nagle się przed nią w wieczór ukazała,

Melissa, wiedma stara, i zemdloną swemi

Cieszy, boleść uśmierza słowy łagodnemi.

»Darmo — mówi — przyszłego boju niewytrwany

»Kole cię strach, najprzykrsze[2187] w sercu czyniąc rany.

»Przestań, kochana dziewko: moje to staranie,

»Bezpiecznie na mój rozum spuść się i na zdanie«.

74

Tem czasem Rugier mężny, Rynald doświadczony

Gotują się porządnie na bój odważony.

Jaką się bronią w bitwie tej rozpierać mieli,

Aby Rynald obierał, wszyscy po niem chcieli.

Ten, iż utracił konia trafunkiem dobrego,

Ślub uczynił do czasu nie wsieść na inszego

I piechotą się bić chce, w ręku niepożyty

Berdysz[2188], puinał mając, sam zbroją okryty.

75

Lubo to beł trafunek lub Malagizego

Sztuka, co rozumu beł nad inszych ostrszego[2189],

Ja nie wiem; on znał dobrze, jak dziwną moc miała

Balizarda, gdy gwałtem na zbroję spadała.

Zaczem, aby bez szabel krzywych się silili,

Duchem jakiemsi[2190] snadno wszyscy pozwolili.

Plac niedaleko miasta naznaczono mały,

Gdzie starej Arie mury zwątlone leżały.

76

Ledwie czujna jutrzenka w sam brzask od Tytona

Wyszła, siejąc lilie z różanego łona,

A na wschodzie uprzedzał Febusa świt rany,

Gdy w niezliczonej kupie nieuhamowany

Gmin bieżał, przedniejszy zaś z wojska obojego

Namioty rozbijali w pół placu onego;

Od których niedaleko ołtarz postawili

I do swych, to sprawiwszy, znowu się wrócili.

77

Potem po małej chwili pięknie zszykowane

Wojsko pogańskie wyszło, w łuki opasane;

W pojśrzodku się od złota świecił najstrojniej szy

Król, a koń go wyprawny[2191], gniady, najdzielniejszy

Niósł lekko, z czarną grzywą, z odmianą na czele,

Tak żartki, że i z wiatry biedz zawód mógł śmiele;

Obok Rugier, któremu Marsyli wspaniały

Służy chętnie, niosąc hełm za niem okazały.

78

Hełm, który on z przelaniem krwie swojej niemałem

Wygrał na Tatarzynie surowem, zuchwałem,

Hełm, co go namężniejszy Hektor wprzód probował,

Kiedy przed tysiącem lat z Grekami wojował.

Inszy książęta, inszy baronowie zasię

Insze posługi z chęcią wielką wzięli na się:

Ten nabijany puklerz złotem, ten ostrogi

Niesie, które ozdobił zewsząd kamień drogi.

79

Z obozów zaś wychodził Karzeł z drugiej strony,

A jako do potrzeby lud miał uzbrojony,

Porządkiem najpiękniej szem pułki za pułkami

Szły, a tarcze blask słały, bite promieniami.

Przedniej szy go z rycerzów wkoło otoczyli

I jakoby jaką straż nieznacznie czynili;

Rynald z niem w całej zbroi, szyszak Ugierowi

Nieść kazano, który on wydarł Mambrynowi.

80

Jeden książę z Namu miał w ręku berdysz srogi,

Drugi, co u brytańskiej panuje odnogi,

Król Salomon piastował; potem swych kieruje

Karzeł ręką i w prawy bok iść rozkazuje.

Toż czyni król Agramant, zawraca wojsk roty

I za pierwsze kęs każe ustąpić namioty

Dla uwolnienia placu, jako chce surowy

Wyrok, bo ktoby tam wszedł, wnet pozbywał głowy.

81

Potem, gdy wszystkie rzeczy w swojej klubie były,

Jak się miedzy oboją stroną umówiły,

Wyszedł kapłan w ubierze poważnem, a księgi

Trzymał ewangeliej dla strasznej przysięgi.

Z namiotów też pogańskich posłano drugiego

Z alkoranem, do takich usług sposobnego;

Przy tem Agramant stanął, pełnić ślub gotowy,

Przy swem Karzeł, świętemi jego zmocnion słowy.

82

Stanąwszy u ołtarza, który księża jego

Postawili, wzniósł Karzeł do nieba jasnego

Dwa palca i rzekł głosem: »Boże miłosierny,

»Coś grzenadroższą lud twój krwią okupił wierny,

»I ty, naświętsza Matko, któraś taką miała

»Łaskę, iż Chrystus ciało wziął z twojego ciała,

»Chrystus, najdziwniejszy twych mieszkaniec wnętrzności

»Bez skazy po wszystek czas panieńskiej czystości,

83

»Bądźcie mi, proszę, bądźcie tu dzisia świadkami,

»Że ja chcę i przyrzekam z memi potomkami

»Królowi afryckiemu i kto w pierwszem rzędzie

»Po niem na jego państwo chwalebne usiędzie,

»Dać pewny trybut i dań od złota szczerego,

»Jeśli dziś jego rycerz pożyje mojego;

»Nad to wieczne przymierze chować mam i zgodę,

»Więźniom pogańskiem dawszy najsłodszą swobodę.

84

»A jeślibym nie strzymał tej spólnej umowy,

»Niechaj mię gniew z dziatkami zabije surowy,

»Gniew Stworzyciela mego, aby ludzie znali,

»Żem winien, że mię słusznie za mój grzech skarali«.

Tak pan najpobożniejszy rzekł, zapłakanemi

W niebo patrząc pogodne oczyma swojemi;

Na księgach trzymał pisma świętego swą rękę,

A kapłan Bogu winną głosem czytał dziękę.

85

Do ołtarza stamtąd się drugiego pomknęli,

Który Sarracenowie w swem namiecie mieli.

Tam król przysiągł, iż na zad do królestwa swego

Popłynie, jeśli Rugier przegra dnia onego,

I trybut da Karłowi, spólnie umówiony,

Nim się ruszy z wojskiem swem w afrykańskie strony,

Przymierze wieczne strzyma, przywróci wolności

Więźniom wszystkiem, co ich jest, zaraz bez trudności.

86

Potem słowy głośnemi do świadectwa tego

Mahometa Agramant król wzywał swojego.

Mufty[2192] alkoran trzymał w rękach wyniesionych

Przy ołtarzach, pogańską pompą ustrojonych.

To sprawiwszy, do wójsk swych sporem poszli krokiem,

Które po łąkach stały obozem szerokiem.

Zacna zaś bohatyrów para do przysięgi

Szli we zbrojach, a strach lud obejmował tęgi.

87

Pierwszy Rugier przed wszystkiem ludem obiecuje

I klątwami srogiemi klątwę zawięzuje,

Iż rycerzem nie będzie więcej swego króla,

Przeszkodzili mu bitwę i ześć każe z pola.

Po niem przysięgę Rynald zaraz czyni taką,

Że dali Karzeł z strony swej przyczynę jaką

Do rozerwania boju, póki końca swego

Nie weźmie, on do śmierci sługą nie jest jego.

88

Gdy tę ceremonią oba odprawili,

Do roboty wściekłego Marsa pokwapili[2193].

Trąba wojenna bitwy znak okropny dała,

A głos w przyległych górach Echo powtarzała.

Już się starli, już rękę, bystre oko, nogę

Jak najostrożniej niosą, coraz nową drogę

Do nowych ran najdując; z berdyszów straszliwych

Skry lecą, gniewy w piersiach serc sięgają żywych.

89

To ostrzem, to obuchem zmierzają do głowy

Z taką umiejętnością, aż berdysz surowy

Miga się tylko w rękach; raz w zad pomykają

Kroków, czasem ostrożnie sobie dowierzają.

Ma jednak na Rynalda wzgląd Rugier śmiałego,

Miłość i gniew serce mu bodą do żywego.

Najokrutniejszą bronią powoli obraca,

Gdzie haniebny raz mógł dać, ledwie kęs pomaca

90

I traci tem poniekąd dobre rozumienie.

Na tak nagłe zmartwieli wszyscy odmienienie;

On się rozdwoją w myślach: umrzeć od swej ręki

Nie życzy Rynaldowi, sam też chce przez dzięki[2194]

Żyw zostać; tu zakład tkwi wielki w oczach jego,

Tu zapały serdeczne trapią nieszczęsnego —

Ostatek w drugiej pieśni, jeśli chcecie wiedzieć,

Odpoczynąwszy teraz, mam wolą powiedzieć.

Koniec pieśni trzydziestej ósmej.

XXXIX. Pieśń trzydziesta dziewiąta

Argument

Rwie umowę Agramant i w szcząt porażony,

Do Afryki uchodzi, gwałtem przyciśniony.

Astolf ściska Bizertę, dniem, nocą szturmuje,

Mury tłucze, drabiny długie przystawuje.

Orland jakiemsi[2195] szczęściem przypadł tam szalony

I bierze od grofa zmysł, marnie utracony.

Agramant, gdy bezpiecznie morskie siecze wały,

Wpadł na naszych: gromi go, wstrąca Dudon śmiały.

Allegorye

W tej trzydziestej dziewiątej pieśni przez Agramanta, który rwie przysięgę, potem porażony ucieka, przypomina się, jako w każdej religiej Bóg jest surowy mściciel złamanych przysiąg; przez Orlanda, który dla zbytniej oszalawszy miłości, z nieba ratunku szukać musiał, wiedzieć się daje, jako w ważniejszych potrzebach naszych, co się tknie dusznych i cielesnych, nieuleczonych rozumem ludzkiem chorób, zawsze ci prędką od Boga pomoc odnoszą, którzy jedyną w Niem pokładają nadzieję.

1. Skład pierwszy

Frasunek przykry, srogi, tęgi, niepojęty,

Którem najutrapieńszy Rugier dziwnie zjęty,

Przechodzi insze wszystkie kłopoty mem zdaniem,

Serce w niem drży, haniebnem przejęte lękaniem,

Miedzy dwiema śmierciami; jednej się wziąć boi,

Wielkooki strach myśli najsmutniejsze dwoi:

Zabijeli go Rynald, króla sławę straci;

Pożyjeli Rynalda, z żoną się rozbraci.

2

Lecz zaś Rynald przeciwnem sposobem serdeczny

Gwałtem zwycięstwa pragnie, berdysz niebezpieczny

Topiąc w twardej odzieży Rugiera dobrego,

Rąbie tarcz, psuje nity hełmu stalonego.

Ten się umyka rączo, krok krokiem zakłada,

Najokrutniejszem razom tylko co się składa;

A jeśli uderzyć chce, tak to czyni bacznie,

Iż drugiemu nie szkodzą cięcia jego znacznie.

3

Część pogańskich hetmanów więtsza, co patrzyli

Na bój srogi, o państwie afryckiem zwątpili:

Szczerze swą bronią robi Rynald odważony,

Rugier jakoś słabieje, zda się, nademdlony.

Wzdycha ciężko Agramant, z bojaźni blednieje,

Różny koniec tuszy wziąć od wszczętej nadzieje;

Sobrynowi staremu wszystkę winę daje,

Rady jego przeklina, grozi, fuka, łaje.

4

Tem czasem okropnych gusł zrzódło i studnica,

Najdoskonalsza wieków owych czarownica,

Melissa, stara baba, króla algierskiego

Wziąwszy postać, przybiegła do wojska swojego.

Wszyscy Rodomontowę twarz widzą i oczy,

Wszyscy znają na piersiach twardy łupież smoczy;

Jego własną do boku szablę przypasała,

Jego paiż[2196] na lewe ramię przywiązała.

5

Potem w oczach stanąwszy króla afryckiego,

Co pojedynku czekał skończenia onego,

Wyniosłem głosem, krzywiąc brwi z czołem, mówiła:

»Królu, czyja cię kolwiek rada przymusiła,

»Abyś ciężar państw twoich młodzikowi temu

»Zlecił, w surowych wojnach mniej jeszcze biegłemu,

»Bez chyby przyjacielem nie beł i on tobie

»I ty w tak ważnych sprawach płochoś począł sobie.

6

»Przeto broń i nie daj brać spórkom[2197] skutku swego,

»Które za sobą ciągną całość państwa twego;

»Niech się wojska uderzą, nie dbaj na umowy:

»Dziś Rodomont za sławę twą umrzeć gotowy,

»Rodomont, który tysiąc Rugierów przechodzi,

»A we krwi chrześcijańskiej, gdy jeno chce, brodzi«.

Ledwie to rzekła wiedma, wnet w gwałtownem skoku

Uderzył się Agramant o nasz obóz z boku.

7

Mniema, że król z Algieru w tropy za niem bieży

W najtwardszej afryckiego robaka odzieży.

Tak mu ufał, tak wielce ważył jego siły,

Iż przymierze stargane za fraszkę ważyły.

Leci co żywo z królem do wściekłej roboty,

On jem drogę toruje, sam pełen ochoty.

Melissa, skoro burdy znowu sporządziła,

Znika zaraz i w lekki wiatr się obróciła.

8

A zacna bohatyrów para, gdy postrzegli,

Iż z wojskiem swem hetmani przeciw sobie biegli,

Ręce hamują żartkie, na broniach się wsparli

Według postanowienia, które współ zawarli,

I wszystkie winy oraz sobie odpuszczają

Ani się przy swych paniech wiązać dotąd mają,

Pókiby nie wiedzieli, świętej związek wiary

Kto stargał: czyli Karzeł, czy Agramant stary.

9

Nadto przysięgą nową na placu stwierdzili,

Aby nieprzyjacielmi wraz obadwa byli

Łamcy[2198] przymierza, co ich w hańby podał takie,

Skąd osławy i sromu zmazy są dwojakie.

Tem czasem obie wojska cieśniej się mieszają

I krew z najstraszliwszych ran hojnie rozlewają.

Próżne niemal obozy obadwa zostały,

Na gwałtowną potrzebę i słabszych wysłały.

10

Jako urodziwy chart, kiedy zwierza zoczył,

A on przed kupą gończych psów w bliższy chróst skoczył,

Wydziera się, targa smycz, na miejscu nie stoi,

Oczy jadem pałają, gniew w niem wściekłość dwoi;

Próżno grozi myśliwiec, daremnie hamuje,

Bo ten całą wydrzeć się mocą usiłuje:

Tak najwspanialsze w ten czas bojowniczki obie,

Iż krwie nie rozlewały, dziwnie tęsknią sobie,

11

Gryzą się, serca bodzie gniew niewymówiony.

W pokoju jem każe być pokój umówiony:

Te, próżnować niezwykłe, i ich ostre bronie

Pragną wojny, lub w cieśni lub w placu na stronie,

A przymierze ich trzyma. Lecz gdy bystrem okiem

Postrzegły, iż się w polu lud kupi szerokiem,

Ledwie najrętszych koni, jak wściekłe, dosiadły,

Zaraz, gdzie najgorętsza bitwa wrzała, wpadły.

12

Trzech Marfiza swem drzewem oraz położyła,

Trzem przez hełmy do zębów głowy rozczepiła;

Żaden szyszak nie strzyma szable jadowitej,

Żadnej niemasz obrony w tarczy niepożytej:

Wszystko to ona kruszy, jak śkło, wszystko psuje,

W ocemgnieniu najduższem Maurom łby zdejmuje.

Bradamanta, w kogo swą kopią zawadzi,

Lub zabije lub z konia w pół martwego zsadzi.

13

Tak różnem zapalone jadem w tej potrzebie,

Afrów gromią po obu stronach blizko siebie.

Potem w różne strony szły, gdzie podaje tyły

Pogaństwo i gdzie pułki nachylone były.

Któż pomnieć może wszystkich, co od uzłoconej

Kopiej brali tęgi raz w pogoni onej?

Abo kto zliczy głowy, które rozłączała

Srogą szablą Marfiza od własnego ciała?

14

Widział kto, kiedy deszcze i wiatry szalone

Pobudziły potoki dwa z Tatr niezbrodzone,

Jako straszliwie lecą, jak najduższe[2199] skały

Z gruntu rwie i precz niesie z sobą wir zuchwały;

A choć te różne drogi obie mają wody,

Przecię haniebnie ludziom biednem czynią szkody,

Wszystko z pól żyznych bierze powódź zapalczywa,

Chałup, obór, różnego bydła mnóstwo pływa:

15

Tak bohatyrki, gniewem zagrzane wspaniałem,

Sieką brodate twarzy Sarracenom śmiałem;

Gdzie jeno najbystrzejsze swe kierują konie,

Pełno ran, trupów, śmierci i krwie w tamtej stronie.

Uciekają wciąż wszyscy; próżno ich hamuje

Agramant, darmo sławę z zyskiem obiecuje.

Nakoniec strachem zjęty, sam pogląda wszędy,

Azaby Rodomonta mógł upatrzyć kędy.

16

Na słowa, chluby pełne, hardą mowę jego

Stargał związki przymierza poprzysiężonego,

A teraz go nie słychać, gdy ratunku trzeba,

Z wiatry cień próżny poszedł miedzy niższe nieba.

Co cięższa, i dobrego nie widzi Sobryna,

W żywe oczy gdzieś zgubił z Bulardem Gradyna.

Zaczem go blada bojaźń zrze, a ci już byli

Do Arie dla złamanej wiary powrócili.

17

Uciekł i sam Marsyli, śluby niestrzymane

Krają mu do żywego serce utroskane.

Dopiero swe upory król afrycki wini,

Dopiero mu w sercu ból płochość głupia czyni.

Tem czasem jadą na niem roty odważone

Z Niemców, z Włochów, z Anglików, Francuzów skupione.

Miedzy temi przedniej szych grabiów samo czoło

Świecą, jak tkana szata dyamenty wkoło.

18

Kto wychwalić będzie mógł serce niestrwożone

Gwidona, kto odwagi, sławą zapalone,

Oliwierowych synów, gdy świeżą moczyli

Krwią piaski, a przekopy trupami tłoczyli?

Siły z parą żołnierek złączywszy waleczną,

Odjęli Afrom drogę ucieczki bezpieczną

I tak wiele poganów mężniejszych pobili,

Iż mosty na głębokich rzekach z ciał czynili.

19

Ale odłóżmy na czas bój ten zapalczywy,

Bo nas Astolf do siebie ciągnie, szturmu chciwy;

Astolf którego dzieła i roboty śmiałe

Wszelkiego świata kraje napełniły całe.

Jakie mu rady dawał Jan błogosławiony,

Jak go z raju wyprawiał w afrykańskie strony,

Wiecie o tem, więc jako Branzard swoje roty

Przeciw niemu gotował do krwawej roboty.

20

Cokolwiek Afryka mieć ludzi mogła w sobie,

Wszystkich zbiera z Algazrem[2200] Branzard w onej dobie;

Nie może się w dojrzałej wymówić starości

Późny wiek, nie okupią młodych majętności.

Bo tak barzo w Afryce ludzi się przebrało,

Iż prócz letnich a dzieci mdłych nic nie zostało.

Dwakroć na głowę stamtąd król wojska wywodził,

Gdy przez szturm, ogniem, szablą Paryża dochodził.

21

Zaczem tego motłochu ostatki strwożone,

Ledwie pułki ujźrzały Nubów uzbrojone,

W rozsypkę się udały, nogom polecają

Swe zdrowie, a do zwrotu nadzieje nie mają.

Goni serdeczny Astolf, Astolf niebłagany[2201]

I szkaradne zadaje w sromotny tył rany.

Padł trup gęsty, Bucyfar draba podlejszego

Został więźniem, gdy bronił Branzarda swojego.

22

O, jako ciężkiem żalem Branzard jest ujęty,

Postrzegszy, Algazeru iż król w łyka wzięty:

Bizerta wielka w sobie wielkich potrzebuje

Obron, które bez niego daremne gotuje.

Myśli się różne roją w sercu do gromady,

Naprędce subtelniejsze biedny zbiera rady,

Na ostatek przypomniał, iż chrześcijańskiego

Ma więźnia, co krwią dosiągł króla francuskiego.

23

Beł to Dudon, w książęcem domu urodzony,

Wpadł w sidła, gdzie król z Sarce miał swój most ściśniony[2202],

I tak siedział w bizerskiej[2203] ciemnicy chudzina,

Gdy o niem dowiedzieć się nie mogła rodzina.

Tego w zamianę puścić Branzard usiłuje

I posły do Astolfa zaraz wyprawuje;

Jeśli się to nie uda, insze we łbie kręci

Przemysły: tak go strata towarzyska[2204] smęci.

24

Wysłuchawszy poselstwa grof dobry onego,

Rad z dusze, iż wybawi więźnia tak zacnego,

Z Branzardem wolej jednej jest, użyć się daje,

Bucyfara wypuszcza, a na swem przestaje

Dudonie. Ten stanąwszy przed niem, wyzwolony,

Dziękuje za staranie, prace i obrony;

Potem do wojennych spraw oba się udali,

Lud na okręty z lądu trwalszy przebierali.

25

Tak wielkie w ten czas wojsko Astolfowe było,

Iżby się oraz Afryk sześć nie obroniło;

Więc pomniąc wszystko dobrze, co mu rozkazował

Apostoł, na tę wojnę gdy się wyprawował,

Chce żyzną Sarracenom odjąć Prowincyą,

Skąd czaty[2205] naszych często mordują i biją.

Zaczem część jednę pułków na morze gotuje

I Dudona wyprawić z niemi obiecuje.

26

Gdy to w swej zamknął myśli, stanął nad wodami,

Napełniwszy swe dłonie obie gałązkami

Z cedru, z oliwy, z lauru; to razem na wody

Wyrzucił w najpiękniejsze zaranne pogody.

O, jak szczęśliwe dusze i błogosławione,

Co są miłości Bożej chęcią zapalone!

Patrz dziwu, co stąd urósł, patrz niesłychanego:

Ledwie rózgi dopadły morza głębokiego,

27

Alić tak wiele zaraz okrętów się rodzi,

Więtszych, śrzednich i mniejszych zakrzywionych łodzi,

Jako sama na ten czas potrzeba mieć chciała,

Co grofowi dzień i noc troski zadawała;

Maszty tkwią pod samemi długie obłokami,

A żagle rozpuszczone igrają z wiatrami.

Wszyscy na oczywisty cud się zdumiewają,

Wszyscy przedziwne sprawy boskie wychwalają.

28

Bo któżby się spodziewał, aby z rózg urwanych

Taki gwałt[2206] miał być galer pięknie zbudowanych!

Kto śmiał tuszyć o wiosłach, kotwicach z linami,

Iż w okamgnieniu staną gotowe z batami?

Nadto, ktoby tem rządził i wiatry szalone

Ujeżdżał, miał już na to grof mistrze ćwiczone:

Z Balearyckich wyspów i z blizkiej Korsyki,

Z Sardyniej pobocznej przybrał wnet sztyrniki.

29

Ci, jak prędko w okręty swoje powsiadali,

Ku Prowincyej pojazd[2207] prosty gotowali.

Dwadzieścia sześć tysięcy do boju godnego

Dał Astolf ludu z niemi, a Dudona swego

Hetmanem postanowił, moc, serce i męstwo

Znając, gdy przedtem z Maurów odnosił zwycięstwo.

Jeszcze armata w brzegu na wiatry czekała,

Gdy z daleka powiętszą łódź płynąc widziała[2208].

30

Siedziało w niej rycerzów przedniej szych niemało,

Którem się króla z Sarce w ręce wpaść dostało

U wąziuchnego mostu, przy kościółku onem,

Zbrojami różnych mężów w koło zasłonionem.

Beł powinny Astolfów, Sansonet związany,

Brandymarte, od swojej dziewki opłakany,

Nuż inszych wielka liczba ze Włoch, z Gaszkonjej,

Z Niderlandu, z niemieckiej ziemie i z Angliej.

31

Iż starszy jeszcze dotąd nie miał wiadomości,

Iż na niespodziewane natrafi tu gości,

Zaczem w porcie odpocząć myślił i swojego

Półokręcia[2209] połatać do świtu ranego.

Bo od potężnych wiatrów kęs beł nadwątlony,

Gdy go w przeciwne gnały pod Bizertę strony;

A widząc na lądzie lud, tak śpiesznie do niego

Biegł, jak zwykła jaskółką do gniazda swojego.

32

Rozumiał ich za swoje; ale skoro znaki

Cesarskie zoczył z ptakiem, co ma łeb dwojaki[2210],

I lilie francuskie, pardy z kły ostremi[2211],

Zbladł i chciał na zad cofnąć z więźniami swojemi.

Tak pasterz nieostrożny, gdy węża śpiącego

W trawie zdeptał, w skok kroku pomyka rączego

I w pół martwy uchodzi w stronę nie bez trwogi,

Gdy ten wzdyma modrawy brzuch, wznosi grzbiet srogi.

33

Obstąpiwszy go naszy, snadnie poimali

I Astolfowi wespół z więźniami oddali.

Wesół grof niewymownie, całuje starego

Oliwiera, obłapia Brandymarta swego;

Sansonetowi wszyscy chęć swą ukazują

I z niem pospołu wszystkich zaraz rozwięzują,

A Maurowi zapłatę aby słuszną dali,

Co ich przywiózł, do wiosła w poły przykowali.

34

Potem wspaniały Astolf bohatyrów onych

Do stołów potrawami bierze obciążonych..

Przy obiedzie szatami wszystkich opatruje,

Zbrój, koni, szabel wielki dostatek daruje.

Dudon zaś dla miłości dawnych przyjacieli

Odłożył żeglowanie, bo się nie widzieli

Przez czas długi, i życzy w tej szczęścia wygodzie

Nieco, się z niemi cieszyć, niż będzie na wodzie.

35

Różne o wojskach swoich wznawiają powieści,

Coby się z Karłem działo, jako mu się szczęści,

Co za skutki swych trudów odnosi Francya,

Jeśli ją ratowała w złem razie Anglia.

Gdy to mówią, gdy jeden powieda drugiemu,

Co wie, rozruchowi się zdziwili srogiemu,

Rozruchowi, co wrzaskiem tak głuszył ich uszy,

Iż każdy coś dziwnego w obozie być tuszy.

36

Syn Otonów i luba kompania jego,

Jako pospołu beli, na konia swojego

Każdy z nich wsiadł, więc zbroje już zupełne mieli,

Prosto na głos gwałtownych huków pobieżeli.

Kierują bystre konie, skąd. straszliwe krzyki

Wychodzą i gdzie widzą rot gęściejsze szyki,

Aż w pół obozu właśnie zoczyli z daleka

Z najokrutniejszem kijem nagiego człowieka.

37

Szermował niem z obu rącz, a jeśli którego

Dosiągł z blizka, wnet duszę wystraszył z biednego.

Co raz jednem mniej, kędy swe kroki prostuje,

Już za niem więcej, niż, sto, trupów się najduje.

Wszystkich trwoga objęła, co żywo się boi,

Nikt nie natrze, od strachu wstyd zwyciężon stoi.

Z boków tylko Nubowie trzcinami ciskali,

Ale blizko do niego nie przystępowali.

38

Niewymownie się wszyscy długo dziwowali

Najsroższej mocy, skoro bliżej przyjechali

Astolf, Dudon, Oliwier; wtem na pięknem koniu

W czerni pannę jadącą ujrzeli po błoniu;

Prosto bogate wodze[2212] do nich obracała,

Najwdzięczniejszą twarz w płaczu zatopioną miafa.

Ta zaraz Brandymarta poznawszy, całuje,

Wita, rękoma ścisło szyję opasuje.

39

Fiordylizi to, której najprzykrsze[2213] żałości

Nie mogą namniej ulżyć niezmiernej miłości;

Tak jej serce codziennem ogniem rozpalała,

Iż na śmierć niefortunna dziewka pozwalała

Od tego czasu, jako Rodomont surowy

Na jej kochanka włożył u mostu okowy.

Teraz wziąwszy wiadomość, iż siedzi w Algierze,

Umyślnie wyzwolić go w tamten kraj się bierze.

40

Do Marsyliej jadąc, okręt natrafiła,

Co go od wschodu burza gwałtowna przybiła;

Miał w sobie bohatyra w leciech podeszłego,

Który z królestwa płynął Monodantowego,

Od najsmutniejszej z prośbą rodzice w te strony

Dla Brandymarta morzem śpieszno wyprawiony.

Szukał go w różnych państwach, aż też do Francyej

Wybierał się nakoniec z grubej Barbaryej.

41

Poznała Fiordylizi Bardyna[2214] starego,

Co ukradł Brandymarta ojcu maluśkiego

I na Sylwańskiej pilno fortecy go chował[2215],

Nim się do dzieł mężniejszych z laty przygotował.

A zrozumiawszy drogi tak pilnej przyczynę,

Siebie klnie, sobie daje, nieszczęśliwa, winę,

Powiedając, jako go w więzienie wprawiła,

Gdzie srogość króla z Sarce przeprawy broniła.

42

Tak wsiadszy z sobą w okręt, na zad powrócili

Do Afryki i ledwie ziemie się chwycili,

Mają wieść, iż Bizerty grof mocno dobywa,

Gdzie i Brandymarta chęć trzyma, sławy chciwa.

Atoż, jako w niem prędko bystry wzrok utkwiła,

Zaraz gorącą swoję miłość oświadczyła

I jawnie z pewnych znaków taką ukazuje

Ochotę, co z kłopotem żal przeszły celuje[2216].

43

A Niemniej syn Monodantów najkochańszej żenie

Rad wielce, którą w większej ma, niż zdrowie, cenie;

Trzykroć ją ściska, trzykroć obłapia, całuje,

Tysiąc pociech w tak nagłych pociechach najduje;

Ledwie dowierza sobie oko ukwapliwe,

Choć patrzy na rozkoszy bez zasłon prawdziwe.

Potem na pierwsze poznał Bardyna wejźrzenie,

Bo z pieluch zaraz bierał od niego ćwiczenie.

44

Już swe wyciągnął ręce, aby go obłapił,

Chcąc spytać, po co w ten kraj z domu się pokwapił,

Alić srogi szaleniec niezrównanej mocy

Z kijem śmiertelnem bliżej przeciwko niem skoczy

I czyni skrwawiony tór przez długie obozy,

Rwie namioty, tłucze lud, zbroje, konie, wozy.

Ledwie go Fiordylizi nadobna dojrzała,

Głosem: »Awoż Orlanda macie!« zawołała.

45

Poznawa go i Astolf; od Jana świętego

Słyszał w raju, iż patrzyć miał na tak wściekłego,

Skutecznie mu opisał postępki i sprawy

Apostoł, które kilka miesięcy trwać miały.

Inaczej nigdyby beł sam swemu wzrokowi

Nie wierzył: tak twarz wyschła nędznemu grofowi.

Zarosły łeb, kosmate piersi, broda, nogi

Dają znać, iż nie człowiek, lecz zwierz z niego srogi.

46

Niewysłowioną Astolf ruszony litością,

Łez hamować nie może, serce mu żałością

Przykrą boleść przejmuje; mówi do swojego

Oliwiera, najbliższy co stał obok niego:

»Patrz, dla Boga, patrz bracie, jakie nieszczęśliwy,

»Cale rozumu zbywszy, Orland broi dziwy!«

Ten z Dudonem wzrok wznosi i z dusze żałuje

Iż go nikt w opłakanej biedzie nie ratuje.

47

Wszyscy z najgłębszych ciężko wnętrzności wzdychają,

Wszyscy nieutulone płacze wylewają.

Potem do kompaniej dobry Astolf rzecze:

»Lament, żal, narzekanie nigdy nie uciecze:

»Opatrzenia tu pierwej trzeba i pomocy«.

Tak mówiąc, sam ku niemu w przód rączo poskoczy,

Za niem Oliwier, Dudon, Sansonet w też tropy,

Pilnują Orlandowych kroków, dużej stopy.

48

Ten widząc, iż nakoło kilka ich zachodzi,

Njelutościwem kijem śmierć jem zadać godzi;

I Dudona, co pierwszy do niego przybywał,

A tarczą wyniesioną swą głowę nakrywał,

Tak gwałtownie uderzył, iż gdyby tem razem

Nie złożył go Oliwier najtwardszem żelazem,

Szkaradny raz, raz tęgi, przykry i surowy

Roztrąciwszy hełm z tarczą, wylałby mózg z głowy.

49

Skruszył jednak tarcz w niwecz, a w łeb tak uderzył,

Że Dudon na ziemię padł i sobą ją zmierzył.

W ten czas dobywszy szable od boku swojego,

Sansonet uciął kija dwa łokcia krwawego.

Zaczem śmielszy Brandymart porwał go dużemi[2217]

Rękoma, pragnąc z tyłu rozciągnąć na ziemi.

Pomaga Astolf dobry, nogi obejmuje

I którąkolwiek podnieść wzgórę usiłuje.

50

Tak mocno Orland sobą zatrząsnął szalony,

Iż Astolf na sześć sążni leciał przez zagony,

Lecz go przecię Brandymart z ostatnią gromadą

Sił swych trzyma, jak zrazu wziął za plecy zdradą.

Zgrzyta grabia zębami, a potem letniego

Oliwiera w wierzch trafił szyszaka jasnego,

Trafił ogromną pięścią; ten padszy, blednieje,

Z uszu, z nosa, z gęby krew strumieniami leje.

51

I by beł hełmu nie miał najdoskonalszego,

Nie wstałby już beł, nie wstał od razu dużego[2218];

Bo i tak zapomniał się ani zbytnie głosy

Otrzeźwiły go, które szły z hukiem w niebiosy.

Tem czasem Dudon, Astolf wraz obadwaj wstali

I Brandymarta swego znowu ratowali.

Przypada i Sansonet, co piękny raz sprawił,

Gdy najostrzejszą szablą kija grabię zbawił.

52

Skoczy do Brandymarta Dudon w tył śmiałego

I z niem wespół w pół wziąwszy Orlanda głupiego,

Pokłada swe golenie miedzy miąższe nogi,

Aby na ziemię prędzej padł szaleniec srogi.

Ten się miece, wydziera, ciska, pomsty chciwy;

Tak więc w polu przy kupie łowców byk straszliwy,

Gdy kły w uszach brytani jego utopili,

Rycząc włóczy ich tam, sam, jakby z słomy byli.

53

Włóczy ich, lecz go oni przecię nie puszczają,

Raczej, co raz na więtszą moc się zdobywają.

Już też Oliwier, nieco przyszedszy do siebie,

Po nienadanej oczy przecierał potrzebie;

Porywa się i bieży, gdzie Astolf pracuje,

A widząc, iż w ten sposób darmo usiłuje,

Szalonego obalić inszy śrzodek chwali,

Tylko chce, jak starszego, aby usłuchali.

54

Kazał powrozów przynieść w skok mocno plecionych,

Lub miąższych lin od masztów, wzgórę wyniesionych;

Te na duże golenie, mocne barki jego

Z węzłami sztucznie kładzie i miedzy każdego

Dzieli końce, sam z niemi ciągnie w różne strony,

Aż nakoniec grabia padł, gwałtem obalony;

Tak kowal umiejętny konia upartego,

Tak wali rzeźnik wołu u jatek dużego[2219].

55

Nie mógł i Orland strzymać, na ziemię upada;

W tym razie Dudon na grzbiet szeroki mu wsiada,

Drudzy ręce i nogi twardemi sznurami

Ściśle wiążą; tego moc już próżna z siłami,

Daremnie się dobywa. Potem, go ruszyli

Z miejsca i z wielkiem żalem długo nań patrzyli.

Nakoniec mądry Astolf wieść go rozkazuje

Do morza i lekarskie potrzeby gotuje.

56

Sześć razy zanurzywszy, sześć razy go myje,

Brud miąższy z chudej twarzy zgarnia precz i z szyje;

A drudzy ogorzałe członki wycierają,

Najeżony łeb czeszą, brodę, wąs muskają.

Astolf zielonej trawy i kwiecia różnego

Garść wziąwszy, uślinioną zatkał gębę jego,

Bo tak chce, aby oddech, wprzód w ustach ściśniony,

Do samego beł tylko nosa obrócony.

57

To sprawiwszy, naczynie dziwne nagotował,

W którem najsubtelniejszy zmysł Orlandów chował,

I jak najbliżej nosa przytknął dwudziurego[2220].

Ten tchem mocnem porwał go dziwnie w się samego

— O cudo niesłychane! — a słoik drożony

Został we mgnieniu oka razem wypróżniony.

Wrócił się rozum na zad do głowy schorzałej,

Wrócił się i rozsądek przy mądrości całej.

58

Jako więc dziecko liche, snem twardem zmorzone,

Widzi straszydła, w brzydką postać obleczone;

Idą na oczy jego ćmy blade i larwy,

Chimery ksykające, sfingi szpetnej barwy;

Dziwuje się z bojaźnią niewidomej sprawie,

Chocia go sen opuścił, choć już jest na jawie:

Tak pozbywszy szaleństwa, gdy przyszedł do siebie.

Utkwił źrzeńce[2221] zalane łzami Orland w niebie.

59

Utkwił, słowa nie mówiąc, zadumiały siedzi,

Z myślami tylko swemi sam milczkiem się biedzi.

Potem na Brandymarta pojrzał kochanego

I na Astolfa, rozum co przywrócił jego.

Nie wie, jako tam przyszedł, jak się trafił[2222] z niemi,

Po stronach tylko patrzy oczyma smutnemi,

A nade wszystko to w niem wstyd wielki sprawuje,

Iż nagiem, iż związanem być się upatruje.

60

Nie wytrwał i pierwsze rzekł najbiedniejszy słowa,

Jako Sylen[2223] niekiedy, co mu jeszcze głowa

Winem mdleje wczorajszem: »Co to są za węzły,

»W których boki, ramiona, nogi me uwięzły?

»Rozwiążcie je, dla Boga!« Ci zaraz skoczyli

Rżną stryczki, potem szaty nowe nań włożyli;

Widzą, iż jadowity wzrok, co wynikała

Wściekłość niedawno z niego, dobroć w swą moc brała.

61

Tak wnet Orland do pierwszej wrócił się mądrości

I nadto zapomina bezecnej miłości;

Dziewkę, w której rozkosze utopił kochania,

Lekce waży, już nie chce o nię mieć starania.

A co przedtem nad insze piękniejsza się zdała,

Teraz tak brzydka w oczach i szpetna została,

Iż o tem tylko myśli, aby jej koniecznie

Zapomniał, przeszłych błędów wetując skutecznie.

62

Bardyn Brandymartowi zaś powieda swemu,

Że Monodant ustąpił przez śmierć państwa jemu,

Na które najsłuszniej szem prawem wprzód rodzony

Wzywa go, a potem lud, w jedno zgromadzony;

Lud, co w odległem mieszka królestwie wschodowem

Po wyspach siebie blizkich na powietrzu zdrowem,

Pełen rozkosznych bogactw, złota przedniejszego,

Bydła, ptactwa, ryb dziwnych, zwierza rozmajtego.

63

Namawia go i słowy wdzięcznemi przychęca,

Ojczyzny słodkiej lube uciechy zaleca.

»Porzuć — mówi — podaruj żywot teraźniejszy

»Biegunom[2224]: już ci na wczas radzi wiek późniejszy«.

Odpowiada Brandymant, iż zdrowie Karłowi

Poświęcił, póki rogów nie przytrze Afrowi;

Jak prędko wojnę skończy za pomocą Boga,

On też do ojczystego w skok pośpieszy proga.

64

Nazajutrz swą armatę Dudon wyprawuje,

Czas weścia w Prowincyą z pogody miarkuje.

Z Astolfem ku Bizercie Orland się udaje,

Gdy ranego Febusa złoty promień wstaje,

Pytając go o wojnie, jak się w sobie miała,

Dawno młódź Nubów mężnych miasto obegnała

Powieda grof i zaraz słucha jego rady,

Którą ostrą być wiedział przez różne przykłady

65

Jako się straszny zaczął szturm i dnia którego

Wielką wzięto Bizertę, z gruntu ostatniego

Wywróciwszy ją srodze, komu szczęścia sławy

Najpierwej w tej potrzebie Bóg życzył łaskawy,

Jeśli zamilczę teraz, niech was nie obchodzi:

Kęs w inszą stronę skoczyć moje pióro godzi.

Powiem tem czasem, jako Francuzowie dali

Maurom krwawą pamiątkę, kiedy uciekali.

66

W tak złem razie Agramant od swych opuszczony,

Słabiej e i ledwie się broni przymuszony.

Wielką część Sobryn ludu, więtszą wziął Marsyli,

Gdy do armaty oba żartko uchodzili;

Do której przyśpieszywszy, zarazem wsiadają,

Bo lądowi i murom w Arii nie dufają.

Z niemi niemało wodzów, żołnierstwa lepszego

Przybiegło, w trwodze króla zostawiwszy swego.

67

Sam Agramant na sobie przykre trzyma razy

W najtwardszej zbroi, która nie bała się skazy.

Potem gwałt widząc wielki, tył sprosny podaje

Do bramy, co mu weście, otworzona, daje.

A Bradamanta kole pierzchliwemu boki

Rabikanowi, aby żartkie czynił skoki;

Chce, dogoniwszy, sroga dziewka króla złego

Ściąć zaraz, iż jej bawi Rugiera dobrego.

68

W tropy za nią Marfiza leci odważona:

Śmierć niewinna ojcowska, śmierć niezapomniona

Serce jej kruszy mężne; swego konia, który

Z najlekcejszemi biegiem porównać mógł pióry,

Bojcami ustawicznie wzbiera i morduje.

Ale cóż, próżno robi, daremnie pracuje:

Uniosło Agramanta szczęście wprzód, niż one

Przypadły jedną pomsty chęcią zagonione.

69

Jako para sierdzistych tygrysic się wstydzi,

Kiedy po bok tłustego zwierza idąc, widzi,

Jeśli za pierwszym razem, puściwszy się z góry,

Nie połapią go w ostre kły, krzywe pazury;

Idą nazad, i gniewem i sromem ujęte,

A oczy skry ciskają, z jadów słusznych wszczęte:

Tak obie bohatyrki, iż nie przebieżały

Drogi Agramantowi, gryzły się, wzdychały.

70

Nie zatrzymały przędę koni swych dla tego,

Ale w pojśrzodek gminu uciekającego

Wpadszy, gniew po staremu swój zwykły chowają,

Śmiertelnie głowy, piersi, grzbiety rozcinają.

Walą się gęsto trupy szkapie i człowiecze,

Niewstrąconem potokiem krew z ran srogich ciecze.

Więc Agramant, lub z głupstwa lub z strachu wielkiego,

Zamknąć bronę od pola kazał przestronego

71

I wszystkie mosty znosić na bystrem Rodonie

Z przeprawami, których dość trudnych w tamtej stronie;

Tak ludzie nieszczęśliwi marnie garła dają,

Jak bydło, które na rzeź umyślnie chowają.

O, jako w rzece siła i w morzu ich tonie!

O jak wielom łby strzygą nieuchronne bronie!

Ściekły piaski posoką, a hartowne zbroje

Huczały z tęgich razów, jak grom w letnie znoje

72

Srogiej potrzeby, w której tak siła zginęło

Ludzi prócz tych, co w bystrych wirach potonęło,

Są dotychczas ogromne znaki w kącie onem,

Gdzie Rodon nurtem tłucze w brzeg nieokróconem:

Blizko murów budownych Arie wyniesionej

Mogiły nieprzejrzane aż do wody słonej,

Twoich rąk, Bradamanto, robota straszliwa,

Której szczerzeć pomogła Marfiza gniewliwa.

73

Król zaś uciekszy w miasto, okręty gotuje

I na morze głębokie z portu wyprawuje;

Zostawił jednak nieco tem, co po zad byli,

Lżejszych, aby swe zdrowie prędzej unosili.

Sam dwa dni zmieszkać myśli, ażby się zebrały

Ostatki niedobitków biednych, co zostały.

Trzeciego wnet rozpuścił żagle i do swego

Nakierował bez zwłoki państwa afryckiego.

74

Niemniejszy Marsylego strach gryzie, przejmuje:

Tuszy, iż Hiszpanią, Karzeł wnet starguje,

A on sam płacić będzie musiał cło swojego

Uporu, gdy zgasła moc króla afryckiego.

Do Walencyej tedy bieży, jak szalony,

Miasta mocni, fortecom przyczynia obrony;

To sprawiwszy, odnowił wojnę, która wzięła

Zły koniec, bo nadzieja z szczęściem się minęła.

75

Agramant ku Afryce płynie po staremu

I łaje, najsmutniejszy, szczęściu opacznemu;

Zdumiewa się, w okrętach widząc lud tak rzadki,

Cieszy, sam utrapiony, mizerne ostatki.

Cieszy, lecz ci w sercu swem myślą co inszego:

Pysznem, okrutnem, głupiem cicho króla swego

Nazywają najwięcej stąd, iż nie ratował

Tych, co po zad zwycięzca surowy mordował.

76

Jeden drugiemu, wierni zwłaszcza przyjaciele,

Zwierza się tego jadu tajemnego śmiele

I pospołu gniew wielki, słuszny, sprawiedliwy

Wynurzają z serc swoich przez język dotkliwy.

Agramant, iż nie słyszy tego w swoje uszy,

O ich przeciwko sobie wierze dobrze tuszy,

To dla tego, że twarzy wszyscy mu zmyślone

Pokazują, pochlebstwa, zdrady mówiąc płone.

77

Nakoniec postanowił w głowie i uradził,

Aby swych w port bizerski ludzi nie prowadził:

Miał od szpiegów wiadomość pewną i przestrogi,

Iż Nubowie wszystkie w moc wzięli lądem drogi.

Tak milczkiem dalej żagle puścić rozkazuje

I opodal Bizerty w bok zsieść usiłuje,

Chcąc, sporządziwszy wojska ostatek na ziemi,

Niespodziewanie przypaść i zetrzeć się z niemi.

78

Dobra rada, ale ją los wywrócił płochy

I zabronił cieszyć się z tej, co zbywa, trochy.

Z armatą, która śpieszny lot swój prostowała

Do Prowincyej, aby brzeg jej w mocy miała,

Potkał się, gdy noc wyszła z progu podziemnego,

Okrywszy czarnem skrzydłem krąg świata wszystkiego,

Noc niepodobnie ciemna, chmurna, niepogodna,

Do wykonania śmiałych zamysłów wygodna.

79

Nie miał jeszcze Agramant o tem wiadomości,

Aby pływał po morskiej Dudon głębokości

Z swem wojskiem ani ponno uwierzyłby temu,

Iż sto okrętów różne rózgi dały jemu.

Dla tego bez bojaźni pruł morze bezpiecznie,

Żadnych trwóg w myśli swojej nie mając koniecznie;

Prócz straży i prócz szpiegów biegł w domowe strony,

Wysoką fantazyą swą ubezpieczony.

80

Tak okręty, które miał od Astolfa swego

Dudon z niemałą liczbą żołnierstwa dobrego,

Wpadły nań niespodzianie i wnet się mieszają;

Lecz jak prędko po mowie Maurów poznawają,

Żelaz dobywszy krzywych, na to Dudon godzi,

Aby niemi zatrzymał budowne ich łodzi;

Krzyk mężów zapalczywych, chrzęst zbrój i dźwięk broni

Wydziera słuch każdemu i wiatr lekki goni.

81

Skoro w zapędzie mocnem wraz w się uderzyli,

Królewskich kilka galer stłukszy, utopili.

Więc iż po naszej stronie Mars służył życzliwy,

Za najpierwszem zdarzeniem lud nasz, boju chciwy,

Zaraz oszczepy, strzały i ognie ciskają,

Zaraz pogan strwożonych wiele zabijają.

Już morze krwią spłynęło, okryte trupami,

Już pożera szyszaki, szable z puklerzami.

82

Przyszedł czas, aby skarał Bóg pogańskie złości,

Pychę, krzywoprzysięstwo, chciwe wszeteczności;

Zaczem bohatyrowie, co z Dudonem byli,

Snadno ich w słonem morzu, gdy On chciał, grążyli.

I z daleka tak dają raz nieuchroniony,

Że ledwie sam Agramant, nieszczęściem zemdlony,

Cał dotąd; chmura na nich strzał pada, a z boku

Insze pociski lecą, niedościgłe oku.

83

Z machin ciężarów wielkich wyciśnione skały

Wszystko z wielkiem poganów strachem druzgotały;

Skałubami[2225] leje się szerokiemi woda,

Lecz przez ogień daleko nieznośniejsza szkoda,

Przez ogień, który jako prędko się zajmuje

Z małej skry, wszytko niszczy, gubi, trawi, psuje.

Niefortunny gmin to w ten, to w ów kąt ucieka,

Bólem, strachem ujęty, ledwie się nie wścieka.

84

Ci o zdrowiu zwątpiwszy, w morze się ciskają,

Ci na pomniejszych batach w stronę uciekają;

Tonie ich niezmierna moc, mroki niewidome

Ciałmi ludzkiemi wody karmiły łakome,

Gdy razem szkody, śmierci, rany i dzielności

Okrywała noc czarna płaszczem swych ciemności.

Więc i pomniejsze barki, jak znosić nie mogły

Ciężaru, do zginienia nędznikom pomogły.

85

Ci, co darskiem[2226] pływaniem śmierć oszukać chcieli,

Nadmordowawszy sobie, gdy już tonąć mieli,

Znowu do swych okrętów na zad powracają,

Które ogniem gwałtownem haniebnie pałają.

Strach utonięcia przykry, aby gardł na wodzie

Nie dali, tak ich dusi, przymusza i bodzie,

Iż gorające drzewa biedni obłapiają

I we dwu mękach jakby dwakroć umierają.

86

Siła ich, co pociskom gdy się umykali,

W nienasyconą morską głębokość wpadali;

Tak jednej chcąc się ustrzedz, wnet śmierć biorą drugą —

Ale żebym was razem nie zabawiał długą

Powieścią jednej rzeczy, odmieniwszy strony,

W inszej pieśni napiszę rym niedokończony.

Tuszę, iż na to z chęcią sami pozwolicie,

Bo coraz świeższe słyszeć nowiny wolicie.

Koniec pieśni trzydziestej dziewiątej.

XL. Pieśń czterdziesta

Argument

Gdy nieuczciwy morzem Afer tył podaje,

Z daleka swe zniszczone widzi ogniem kraje,

Wysiada smutny na ląd, gdzie Gradas serdeczny

Namawia go z Orlandem na bój niebezpieczny

I chce mieć, aby wyzwał choć samotrzeciego[2227],

A on w starciu łeb uciąć obiecuje jego.

Rugier zwodzi z Dudonem pojedynek srogi,

Pragnąc z oków wyzwolić siedmi królów nogi.

Allegorye

W tej czterdziestej pieśni, pełnej pamięci godnych przykładów, poznać możesz przez szturm bizerski doskonały sposób dobywania miast, ziemią i morzem umocnionych; z Agramanta przykład weźmiesz mądrego, serdecznego i mężnego pana, z Sobryna szczerego i roztropnego poradnika, w Gradasie prawdziwego i jednakiego w obojem szczęściu poznasz przyjaciela; w Dudonie i Rugierze niemniej ludzkich, jako i wspaniałych dwuch bohatyrach, sercem wielkiem i poważną skłonnością świecących, ujrzysz chwały godny pojedynek.

1. Skład pierwszy

Gdybym różne przykłady boju straszliwego

Pisać miał, zacny synu Herkula[2228] wielkiego,

Sowy do Aten[2229] według dawnej przypowieści,

Krokodyle zdałbym się nieść w egipskie włości.

Darmo do Samu[2230] z inszych państw kryształ przychodzi[2231],

Nie trzeba w las nosić drew, bo się to tam rodzi.

Ciebie miały hetmanem wojska zagniewane,

Ja śpiewam z historyków krwie dawno przelane.

2

Widział twój lud przez mury i brony otwarte,

Gdy żagle nieprzyjaciół hardych rozpostarte

Najłakomszy ogień żarł wespół z galerami,

A łby, dziwnie ostremi ucięte szablami,

W piaskach pogrzeb nalazły. O, jak ogłuszały

Przeraźliwe wrzaski świat i wiatry mieszały!

Padus krwią zafarbował wiry zrumienione,

Kręciły maszty sztyry, na poły spalone.

3

Przyznam, swemi oczyma nie widałem tego,

Bo dnia przed tą szczęśliwą porażką szóstego

Do Rzymu kazałeś mi, abym święte nogi

Pocałowawszy, twoje opowiedział trwogi

I ratunku wraz prosił; lecz cóż po tem było?

Po odjeździe mem wszystko dobrzeć się zdarzyło:

Takeś przytępił ostrych pazurów zjadłemu

Lwowi, iż szkodzić państwu już nie myśli twemu.

4

Ale Alfonsyn, Trotto, co beł w tej potrzebie

Z Morem, z Afraniem[2232], zdrowie swe kładąc dla ciebie,

Więc Annibal, Zerbinet, trzej Aryostowie,

Bania[2233] laty zeszłego dorośli synowie,

Powiedzieli mi samę rzecz, potem znak dały

Chorągwie, które w wielkiem kościele wisiały,

Niemniej piętnaście galer u portu z więźniami,

Co ich miedzy gęstemi wiązano śmierciami.

5

Kto te haniebne ognie i śmierci bladawe,

Kto wyroki złych losów widział niełaskawe,

Które się naszych domów popalonych mściły,

Gdy z ciał zimnych z jelity dusze się toczyły,

Może snadno swą objąć myślą i ten twardy

Stos[2234], co go wziął na morzu król afrycki hardy,

Kiedy Dudon serdeczny, Dudon zapalczywy

We krwi jego chciał gasić swój gniew, pomsty chciwy.

6

Noc była nazbyt czarna, tak, iż dla brudnego

Cienia nie widział jeden w okręcie drugiego,

Ale kiedy się srogie zabijania wszczęły,

A ognie siarką, smołą przyprawione, jęły,

Płomień żartki wybuchnął, w popiół i w perzyny

Obracając galery w minucie godziny.

Zaraz gęste ćmy z nagła uciekły, a wkoło

Blask z nocy dzień uczynił, wzrok ciesząc wesoło.

7

Dopiero najbiedniejszy król widzieć mógł siły,

Które jego potęgę słabszą przechodziły.

Trwoży, bojaźń za boki blada go chwytała

I strach w żyły, krwie próżne, okropny wlewała.

Bo póki nieprzejrzane mroki noc czyniły,

Póki mdłe ognie góry z dymów nie wybiły,

Lekce ważył ten rozruch i tak mu się zdało,

Iż wojsko jego snadnie uskramiać go miało.

8

Potem rzeczy mizerną postać obaczywszy,

A Sobrynowi swemu tylko się zwierzywszy,

Przesiadł się, troską zjęty, dziwnie skłopotany,

Gdzie skarby i Bryljador jego beł kochany.

Tak cichuchno na małej, lecz sposobnej łodzi,

Zostawiwszy nieszczęsne swe ludzie, uchodzi;

Którem woda, płomienie, szabla dokuczała,

A śmierć w trojakiej męce jeden żywot brała.

9

Ucieka król, a mając przy sobie Sobryna,

Na widome nieszczęście narzeka chudzina;

Łzy gęste z oczu pędzi, dziwnie mu żal tego,

Iż rady, jako boskiej, nie usłuchał jego.

Niech się zrze; do Orlanda my się nawróciemy,

Który radami grofa nalegał zdrowemi,

Aby Bizertę z ziemią zrównał, nim w obrony

Nowe będzie skąd inąd Branzard opatrzony.

10

Tak jawnie po obozie wszytkiem wytrąbiono,

Iż dla szturmu trzeci dzień pewny naznaczono;

Statki wodne, co jeno jeszcze ich zostało,

Astolf Sansonetowi i wojsko w moc dało,

Sansonetowi, co jest rycerz doświadczony,

Lub morzem lubo lądem krwie nienasycony

Mars swoje proby czyni; ten w mili niemałej

Od portu ku Bizercie stanął okazałej.

11

Jak dobrzy chrześcijanie, surowo kazali

Orland z grofem, aby post wszyscy zachowali:

Wiedzą, że każde sprawy od Boga zaczęte

I koniec dobry muszą mieć i skutki święte;

Nadto porządkiem obóz cicho obwieszczają,

Iż trzeciego dnia kusić o mury się mają.

Zaczem na odpoczynek wolno iść każdemu

Dla obmyślania pociech sumnieniu swojemu.

12

Gdy takowem porządkiem toczyły się rzeczy,

A zmysł w bogobojnościach utonął człowieczy,

Powinni, przyjaciele, bracia się starali,

Aby pospołu z sobą przez on czas mieszkali;

Zajadłe morzą gniewy i wszelakie winy,

Choć to z najwiętszej kiedyś urosły przyczyny,

Obłapiają się wespół, łzy każdy z nich leje,

Jakby tracili spólnej miłości nadzieje.

13

W obleżonej Bizercie do meczetnych progów

Biedny lud pośpiesza się głuchych wzywać bogów;

Tłuką piersi chudzięta, a głosy smutnemi

Na Makona wołają, aby swą nad niemi

Litość pokazał prędką; o, jak ślubów wiele

I darów znamienitych wieszają w kościele,

Pamiątkę niefortunnych trosk, płaczu gorzkiego,

Najnieszczęśliwszych żalów, strachu widomego!

14

A gdy błogosławieństwo od każdego mieli,

Zbroje wdziawszy, do murów wyniosłych bieżeli.

Jeszcze jutrzenka nazbyt mdły słała i mały

Dzień, jeszcze mroki ciemne wszystko okrywały,

Kiedy z jednego boku z ludźmi przebranemi

Grof stanął, a Sansonet z drugiego z swojemi.

Potem głos usłyszawszy trąb krzykliwych, który

Chętne serca zapalał, skoczyli pod mury.

15

Morze głębokie ze dwu stron Bizerta miała,

Ze dwu drugich na suchej równinie siedziała.

Starą robotą wały, ale mur północny,

Gdzie woda nie zachodzi, nad podziw ma mocny.

Przekopy zaniedbane, bo do ich poprawy

Czas ścisły Branzardowi bronił i zabawy

Naglejsze; więc o cieśle przytrudniejszem[2235] było:

Co żywo się za wojskiem hultajską włóczyło.

16

Astolf z najprzedniejszemi skoczył Murzynami,

Którzy łukiem groźni są, kuszą i procami;

Lekce ważą śmierć, pełni wesołej ochoty,

Tak w letszych zbrojach jazda, jako i piechoty;

I już się do przekopów rączo przymykali,

Aby je równo z murem miąższem wyrównali,

Już gwałt[2236] chróstu, kamienia, ziemie, drzewa na dnie:

Idzie z rąk nieleniwych pilna praca snadnie.

17

Pomogło niemniej i to, iż wodę odjęli

Dniem przedtem, niż do szturmu lud przypuścić mieli.

Tak, choć się zbyt głębokie samy w sobie zdały,

Wypełnił je i dobrze i w skok Murzyn śmiały;

Zaledwie się haniebne murów nie tykają

Kupy skał, które gęste ręce w rów ciskają.

Astolf, Orland, widząc to, ludzie zgromadzone

Bez odwłoki na mury wiodą wywyszszone.

18

Więc i sami Nubowie, dawno ukwapliwi

Na zysk i zdobycz, której tuszą dostać chciwi,

Z wielką ochotą, tarcze niosąc nad głowami,

Skoczyli z rozwitemi na prost chorągwiami.

Ci ze spodu mur duży, walą, wywracają,

Ci naczyniem sposobnem brony wyważają;

Daje srogi, śmiertelny raz, niewytrzymany

Tram ścienie, wielką mocą wzdłuż rozkołysany.

19

Na zjednoczone siły Afrowie strapieni

Race, wieńce, gromadę spychają kamieni.

Ktokolwiek ukaże się z naszych, murów blizki,

Ognie, żelaza, różne nań lecą pociski;

Ciężkie drzewa, gwałtownie z obłamków[2237] spuszczone,

W trzaski kruszą zasłony, wzgórę wyniesione,

Kruszą i niejednemu zdruzgotały czoło

Przez szyszak; piasek mózgiem, krwią skropił się wkoło.

20

Dodaje serca, otuch Orland niecierpliwy,

Ze wszystkich stron odnawia bój i szturm straszliwy.

W port z armatą Sansonet swoją wpadł bez zwłoki

I uderzył się o mur narożni szeroki,

Na który wojska z chęcią pną się natarczywe;

Szablami błyszczą, łuki wyciągają krzywe,

Dardy[2238], proce i długie drabiny gotują

I z przewagą ostatnią pod sam wierzch wstępują.

21

Oliwier z Brandymartem z drugiej także strony

I Astolf jedną ścieszką idzie odważony;

Krwawą bitwę wznawiają, wzrok podnoszą srogi,

Bezpieczniejsze do weścia upatrując drogi.

Raz bron patrzą spiżanych[2239], prędkiemi nogami

Obbiegając mocny mur z dużemi[2240] basztami;

Potem, kędy wre bitwa najniebezpieczniejsza,

Wpadają, nie trwoży ich strzelba[2241] najgęściejsza.

22

Widome być odwagi każdego musiały,

Sława najsłodsza, sromy serca dodawały;

Świadkiem dzielności jeden zostawał drugiego,

Snadno rozeznać gnuśnych od męża dobrego.

Ale wysokie wieże, gdy postępowały

Na kołach, Sarracenom najsroższe się zdały,

Niemniej słonie, co wielkie na swych grzbietach mają

Czyny[2242] wojenne, a wzwyż z murem podołają.

23

Najpierwszy, choć kamienny grad nań z wierzchu spadał,

Brandymarte z drabiną do muru przypadał,

Czem w sercach mężnych chciwe rozpala ochoty;

Bieżą z niem serdeczniejszy do pięknej roboty.

Nie dba na srogie strzelby, namniej się nie wzdryga

Pocisków, jedną ręką tarcz na sobie dźwiga,

A drugą już obłapił mury uchwycone

I zabija pogany, na się zgromadzone.

24

Nogami i rękami przy wysokiej wieży

Pracuje, na mur chcąc wniść, choć nań zewsząd bieży

Nieprzyjaciel zajadły, szabla kole, siecze,

Kaleczy; krew z ran srogich wzdłuż po morze ciecze.

Tem czasem drabina znieść ciężaru wielkiego

Nie mogąc, u wierzchu się złamała samego:

Wszyscy prócz Brandymarta w przekopy wpadają

I haniebne stłuczenia z miejsc wysokich mają.

25

Nie tracąc serca, oślep zaczętej dowodzi

Przewagi i już murów wysokich dochodzi.

Proszą, wołają wszyscy, aby opuszczony

Od swych, na zad obrócił krok swój ukwapiony.

Nie słucha ten, straszliwą twarz, oczy gniewliwe

W miasto niósł: w Maurach wnętrza topnieją lękliwe,

I z muru na trzydzieści łokci wysokiego

Wskoczył w samy pośrzodek gminu afryckiego.

26

Jakoby na słomę padł lub na miękkie pierze,

Nie stłukł się: taka chciwość w wielkiem bohaterze

Sławy serce paliła; potem rozgniewany,

Rwie gęsty lud i srogie zadaje mu rany;

Surowem grozi wzrokiem, tłucze i morduje,

Niezmierny strach w poganach wspanialszych sprawuje.

Naszy, co kiedy wskoczył, widzieli na oko,

Wzdychają, żalem zjęci, ciężko i głęboko.

27

Po szerokiem obozie wprzód ciche szemranie

Wieść rodzi świegotliwa, a potem lękanie;

Wszyscy zdumiałych uszu szeptom nadstawują,

Wszyscy jego śmiałości bystrej się dziwują.

Sława, co zwykła płonne rzeczy i prawdziwe

Roznosić, bodzie w grabi serce nieszczęśliwe,

Ani wprzód żartkiem skrzydłom odpoczynąć dała,

Aż Dudonowi z grofem wszystko powiedziała.

28

Na nowinę nieszczęsną zarazem pobladli,

Chcąc go ratować prędko, jak piorun, wypadli;

Drabiny co najwyszsze do muru stawiają,

A tarcze nad głowami złożone trzymają.

I już się ku wysokiej podemknęli ścienie;

Nie trwożą ich pociski, oszczepy, kamienie,

Nienasyconą chciwość mordów ukazują

Przez oczy, z których szczere ognie wyskakują.

29

Tak więc, gdy wściekłe wichry morze poruszyły,

W ocemgnieniu na gniew się zdobędzie i siły;

Grożą, śmierć niosąc mokrą, najstraszliwsze wały,

W żeglarzach martwe serca od strachu strętwiały;

Maszty trzeszczą, żagle rwie wiatr nieokrócony

I krzyk nieszczęsnych topniów[2243] pędzi w różne strony,

Bo skoro wzdęta woda w bok łodzi przypadnie,

Kruszy ją, wszystko z niej zrze i połyka snadnie.

30

Kiedy na mur skoczywszy ci trzej w onej chwili,

Sarraceńskie zastępy, jak bydło, pędzili,

Drudzy bezpiecznie w miasto wpadali bronami,

A miecz nieuchroniony karmił się śmierciami.

Krew ciepła prędkiem ciekła strumieniem, wrzask srogi

Napełnił domy, rynki, ulice i drogi;

Trupy lub wznak lub leżą twarzami ku ziemi

I zębami ją kąsać chcą rozgniewanemi.

31

Nie z takiem pędem leci, gdy Wisła wylała

I brzegi najwścieklejszą mocą rozerwała,

Choć nowe drogi łąką przestroną najduje,

Pola pustoszy, domy bierze, zboża psuje;

Nie mogą strzymać gwałtu obory zamknione,

Niosą ich z biednem stadem potopy szalone,

Psi z pasterzami toną, a gdzie gniazda liche

Ptak miał, przez wierzchy dębów ryby płyną ciche:

32

Z jakiem gwałtem zwyciężca bieżał ukwapliwy

Na dźwięk trąby, co hasło daje, przeraźliwej;

We wszystkich miasta kątach szerzy się miecz srogi,

Z roztarchanemi matki włosami niebogi

Do piersi nieszczęśliwych dziecka przyciskają,

Oczy łzami ku niebu zalane wznaszają,

Przeraźliwemi prosząc zlitowania słowy

U zwyciężce, co swój jad krwią karmi surowy.

33

Któż srogie razy, różne śmierci dnia onego

Wypowie, kto twarz[2244] nędzną miasta dobytego?

Kształtem jezior szerokich krwią ziemia opływa,

Pomsta boża najmiętsze serca zatwardzywa[2245];

Okropny strach trup czynił i pobojowiska,

Kiedy kto bystrem okiem pojźrzał na nie z blizka.

Zrze pałace wyniosłe płomień niezgaszony,

Gorzkich płaczów głos smutny w różne leci strony.

34

Ciężki łupem bogatem miasta przedniejszego,

Do obozu odchodzi mężny Murzyn swego,

Łakomem w pokarm ogniom zostawiwszy mury,

Które przez gęste dymy buchają do góry.

Idą żałosne matki na długie więzienie;

O, jako jem wnętrzności przykre utrapienie

Srodze rani, oczyma gdy patrzą mokremi,

Co zwyciężca z córkami broi ich własnemi!

35

Swą ręką Bucyfara Oliwier serdeczny

Zabił, kiedy w pół szturmu trwał bój niebezpieczny;

Zaczem Branzard, straciwszy wraz wszystkie nadzieje,

Własną przebity ręką, duszę ze krwią leje.

A Folwina poimał i chciał mieć żywego

Astolf, ale okowy nogom sprawił jego.

Tem trzem, kiedy odjeżdżał z wojskiem do Francyej,

Polecił rząd Afryki król i Barbaryej[2246].

36

Który przez morze, gdzie go najtwardszy mus wiedzie,

Z Sobrynem opuściwszy biedne wojsko, jedzie;

Wzdycha, z oczu obfite łzy się dobywają,

Widzi, jako wyniosłe płomienie pałają.

Zwątpił o swej Bizercie, zaledwie na brzegu

Usiadł, alić w najprędszem ma posłańca biegu

Z przykrą wieścią; dopiero nieszczęściem zwątlony,

Chce mieczem piersi przebić na obiedwie strony.

37

Broni Sobryn i oczu swych nie spuszcza z niego.

»Tak to — mówi — pociechę z przypadku srogiego

»Zostawić chcesz Karłowi, który wszystkie siły

»Waży, aby twe państwa w mocy jego były?

»Wie on, iż póki żyjesz, póki w ręce twojej

»Szablę masz, on chciwości nie utuczy swojej.

»O, jakby mu sprawiła wesołe nowiny

»Śmierć, którą zadać sobie myślisz tej godziny!

38

»Wszystkich poddanych oraz zbawiłbyś nadzieje,

»Którą jem z męstwem ludzkość twoja w serce leje.

»Przetrwaj szczęście opaczne; tak na świecie bywa:

»Rozkosz nędzą, weselem żal się przeplatywa.

»Nie czyń więźniami wolnych, bo za śmiercią twoją

»Z wolnościąbyśmy żegnać musieli się swoją.

»Żyj dla nas i dla swojej Afryki, prosiemy,

»Albo, lubo to nie w smak, twem torem pójdziemy!

39

»Porzuć niewymówioną troskę i frasunki:

»A to i od zołdana[2247] możesz mieć ratunki.

»Da on ludzi, tuszę ja, i pieniędzy tobie,

»W przyszły czas zachowując twoje chęci sobie.

»Więc Noradyn[2248] aza tak w gwałtownej potrzebie

»Nie odważy dostatków i samego siebie?

»Masz Turki, masz Araby, Persy i z Medami:

»Ci świeżemi wszyscy cię posilą wojskami«.

40

Tak najmądrzejszy starzec poważnemi słowy

Usiłuje kłopoty ciężkie wybić z głowy,

Czyni dobrą nadzieję, iż prędko Afryka

Stanie w zwykłej ozdobie, zbywszy przeciwnika.

Ten słucha, a serce w niem taje żałośliwe;

Trwożą go zebranych trosk skutki nieszczęśliwe,

Widzi, jak to ostatnia, gdy sił swych nie staje,

W postronne dla ratunku udawać się kraje.

41

Tkwią w głowie wizerunki dawniejszych przykładów,

Jako to niebezpieczna potężnych sąsiadów

Wzywać na wsparcie rzeczy państwa lecącego:

Łakomy beł zawsze sceptr i powaga jego.

Tak Murzyn Sforca zginął w teraźniejsze wieki,

Gdy go wziął Ludwik na ślub do swojej opieki.

Słusznie trzykroć za błazna mądrzy mają tego,

Co szczęścia cudzem rękom powierza własnego.

42

Myślał to, a kierować kazał ku wschodowi

Okręt, wsiadszy na morze, swemu sztyrnikowi.

Ten zaledwie opuścił port, gdy wicher srogi

Zatrząsnął blizko od nich pomniejsze odnogi,

I krzyknął głosem wielkiem, wzniówszy wzgórę oczy:

»Widzę — lecz próżne siły, próżne i pomocy

»Upatruję być nasze — nagłe niepogody,

»Które z gruntu poruszą te pod nami wody.

43

»Jeśli mojej usłuchać zdrowej rady chcecie,

»W lewej ręce wyspę tu mieć małą będziecie;

»Tam ja obrócić życzę, ażby wściekłe wały,

»Skoro wiatry ucichną, srożyć się przestały«.

Pozwala król Agramant, pędzić rozkazuje,

Gdzie bezpieczniejszy sztyrnik miejsce upatruje.

Tak leci i do wyspu[2249] żagle wielkie miece,

Co wszerz Afrykę, wzdłuż ma Wulkanowe piece.

44

Pusty wysep[2250] po prawdzie, lecz czynią wesoły

Różne drzewa i łąki z pachniącemi zioły.

A iż tam rzadko łodzie stania swe miewały,

Kochał się w miejscu jeleń, sarna, zając mały;

W miejscu wolnem, bo tylko sami rybitwowie,

Spracowani po długiem w letni znój obłowię,

Sieci swe rozwiesiwszy, w skok się przesypiają,

Ryby w morzu tem czasem bezpiecznie igrają.

45

W port przyjechawszy, kilka inszych widzą łodzi,

Które zegnały w ten kąt przeciwne powodzi;

Bohatyra wielkiego przy nich poznawają,

Co mu hołd serykańskie królestwa oddają.

O, jak wesołe czynią wszyscy trzej obrady,

Widząc, iż samo szczęście do onej gromady

Trafunkiem ich złączyło! Wraz się obłapiają,

Spólne trudy paryskich szturmów wspominają.

46

Ale skoro początek nieszczęścia przykrego

Wlał w uszy przyjaciela Agramant swojego,

Tak w niem pobudza żale, z gniewem zjednoczone,

Iż chce kwoli niemu dać garło odważone.

W egipską ziemię, która z dawna słynie zdradą,

Zabrania jechać mądrą i poważną radą.

»Wiesz — mówi — jako chytry król wodza rzymskiego

»Zabił, gdy uszedł z bitwy przegranej do niego.

47

»Z strony Synapa mniejsza trudność jest czarnego,

»Co ludu, jak powiedasz, do boju godnego

»Grofowi dał, twe państwo, nie mając przyczyny,

»Popustoszył, Bizertę obrócił w perzyny;

»Weźmie on swą nagrodę, lecz to u mnie dziwy:

»Snać tu z niemi jest Orland, on Orland prawdziwy,

»Który statecznie zbywszy niedawno mądrości,

»Wszędy znak czynił srogi wściekłej okrutności.

48

»Gorsza to, ale cóż rzec? Za hojne łzy twoje

»Żywot własny poświęcę ja i siły moje:

»Pojedynkiem go wyzwę, choćby beł z szczerego

»Żelaza, z dyamentu lubo najtwardszego.

»Co wilk owcy, kiedy jest długo przemorzony,

»Co chart, gdy kieł w zającu utopił skrzywiony,

»Zwykł czynić, tak postąpię z niem; ci zaś Nubowie

»Przez straszny mord zostawią w twej Afryce zdrowie.

49

»Na ostatek ich naród ruszę, co z tę stronę

»Nilu mieszka, a w szabli położył obronę,

»Różny wiarą, językiem; bliższych Arabami,

»Trochę zaś odleglejszych zową Makrobami[2251];

»Ci bogatego złota gwałt[2252] mają i słoni,

»Tamtem stada wojennych rodzą siła koni.

»Pod mem sceptrem posłuszni, ja jem rozkazuję

»I z nich prędką Nubowi pomstę nagotuję«.

50

Z płaczem król, obłapiwszy Gradasa, całuje;

Iż mu chęć swą w zginionych rzeczach ofiaruje,

Szczęściu chce być powinien, które go w te strony

Przywiodło, gdzie przyjaciel tak jest ulubiony.

Ale pojedynku zaś co się tknie przykrego,

Na zdanie nie przypada i na radę jego;

Znaczną stąd na uczciwem zmazę ukazuje,

Gdy cugu[2253] w sprawie takiej inszem ustępuje.

51

»Jeśli — mówi — w złem razie fortuny surowej

»Na śmierci nam należy siła Orlandowej,

»Czemuż ja sam za krzywdę swą zdrowia własnego

»Ważyć nie mam, na Boga spuściwszy się mego?«

»Prawdę mówisz — rzeki Gradas — więc insze sposoby

»Podam, co zachowają wcale twe ozdoby.

»Daj grabi znać, kogo chce, aby przybrał sobie,

»Bo jutro będziem się bić dwaj z niem o tej dobie«.

52

»Temu nie przeczę — rzekł król, jakby kęs wesoły —

»I ja i on niegłodzien, tuszę, w przyjacioły.

»Niech będzie, co chce: nie dbam, kiedy w tej potrzebie

»Doświadczonego mam mieć pomocnika z ciebie«.

Gdy tak postanowili, Sobryn z drugiej strony

Boleje, wzdycha, iż jest od nich wyłączony.

»Starość — mówi — jeszcze mi nie zwątliła siły,

»A lata biegły w rzeczach rozum zaostrzyły«.

53

Jakoż duży[2254] beł jeszcze staruszek i w ciało

Serce męskie czerstwości ochocze wlewało;

Siwy włos, wojenny trud, prace nie wadziły,

Żywe oczy za śmiałość serdeczną ręczyły.

Tak widząc słuszną prośbę i żądania jego,

Pozwolili, aby beł z niemi za trzeciego,

I zaraz Orlandowi znać przez posły dają,

Iż trzej samotrzeciego[2255] w pole wyzywają.

54

I chcą, aby się stawił na wyspie rzeczonej

Lipaduza[2256], w bok prawy trochę nakłonionej;

Morze ją ze wszystkich stron jedno opasuje,

Lecz bezpieczny i wolny przejazd zostawuje.

Bieżą posłowie, żagle prędkie rozwinęli,

Już połowicę drogi kwapliwej minęli.

Przypadszy, widzą grabię, a on miedzy swoje

Dzieli złoto i srebro, więźnie, konie, zbroje.

55

O, jak ich wdzięcznie przyjął Orland zawołany,

Ogień śmiałości serce nieuhamowany

Rozpala; mile z niemi rozmawia, szanuje,

Upominki bogate posyła, daruje.

Słyszał od towarzystwa w tych czasiech swojego,

Iż Gradas Duryndanę u boku dużego

Nosił, po której takie żarły go tesknice,

Iż za indyjskie dla niej bieżeć chce granice.

56

Tuszył, iż tam Gradasa zadybie dużego[2257],

Bo o wyjeździe wiedział z państw francuskich jego.

Teraz, że tu pobliżej zasiągł o niem wieści,

Serce dla niepojętej skakało radości.

Więc Almontów róg piękny, róg złotem sadzony

Smakuje[2258] mu wyzwania niepodobnie ony,

W tąż[2259] Bryljador, co jako więźniem beł chudzina

W stajniej Trojanowego, zbywszy grabie, syna.

57

Obiera kompanią bez wszelakiej zwłoki —

Godziny zdadzą mu się, jak najdłuższe roki —

Brandmarta z Oliwierem: wie, jak jem dzielnością

Rzadki zrównał, serca zaś wszystkich trzech miłością

Jednaką zjęte były. Potem w onej chwili

Tarcz, zbrój, szyszaków szukać przednich umyślili,

Koni, szabel i kopij: świadomiście tego,

Iż z tych rzeczy z sobą nic nie mieli własnego.

58

Orland, szaleństwem zjęty, porozrzucał swoje,

A tem drugiem Rodomont przez surowe boje

Zdarł gwałtem, zastąpiwszy na ciasnej mościnie,

Gdzie niewstrąconem rzeka straszna pędem płynie.

Afryka nic nie miała, król ją ze wszystkiego

Złupił, kiedy Paryża dobywał wielkiego;

Więc w szturmie blizko przeszłem łakome płomienie

Brały z wiela rynsztunków, zrząc ich, pożywienie.

59

Zbiera po trosze Orland, gdzie może, dostaje,

Zardzewiałe co prędzej polerować daje.

Sam tesknice niecierpliw, nad brzegiem z swojemi

Chodzi, o pojedynku rozmawiając z niemi.

Gdzie skoro na morze wzrok wznieść mu się przydało,

Postrzegł, iż się łodzisko jakieś przybliżało

Ku miastu właśnie na prost; w żagle rozwinione

Wiatry dmuchały prędkie, niezastanowione.

60

Bez sztyrnika, bez inszych żeglarzów po wodzie

Biegła łódź w różnej wiatrów swowolnych niezgodzie.

Potem niedaleko tych, co się przechadzają,

W miałkiem miejscu stanęła, piaski ją trzymają.

Lecz tą razą o tem dość; Rugierowe cnoty

Wołają mię do siebie: ja z zwykłej ochoty

Idę i powiem, jako dwaj bohatyrowie

Po uczynionem ślubie stoją przy swem słowie.

61

Stoją; gniew, żal ich serca objął przykry, tęgi,

Ujrzawszy potargane umowy, przysięgi,

Kiedy w zapędzie żartkiem lud obojej strony

Gasił w strumieniach krwawych gniew niewymówiony.

Chcą wiedzieć, kto przyczynę podał do srogiego

Rozruchu, kto przymierza skaźcą[2260] jest ścisłego;

Bo tem barziej dręczy ich nagła mieszanina,

Im mniej wiedzą, na kogo ściągać się ma wina.

62

Tem czasem jeden sługa Rugiera dobrego,

Mądry, wierny, tajemnic wiadom pana swego,

Przebiwszy się przez wojsko, konia mu dodaje,

Gdy on tak skłopotany, gdy frasunek kraje

Serce biedne, a potem szablę wyostrzoną

Na jego bok przypasał, złotem oprawioną,

W tę bez chyby nadzieję, aby uzbrojony

Dodawał swojem, wpadszy miedzy nie, obrony.

63

Nie myśli on; jechać chce, lecz wprzód obiecuje

Rynaldowi, iż jeśli króla poszlakuje

Łamcą[2261] wiary swojego, tej zaraz godziny

W zad cofnie[2262], aby nie dał najmniejszej przyczyny

Do zgwałcenia przysięgi; potem wiarę jego

Złą porzuci, a do krztu uda się świętego.

Tak rzekł i do swej Arle drogę na prost bierze,

Jadąc, pyta, kto stargał, bezecny, przymierze.

64

Co żywo odpowieda, iż król uwiedziony

Próżną jakąś nadzieją, wszczął bój zabroniony.

Strętwiał, ciężkie z wnętrzności posyła wzdychanie,

Widzi, iż pewnie musi dość z królem rozstanie.

Nie jeno się w niem kochał, lecz i srogie znaki

Niefortun rodzą w sercu jego żal dwojaki:

Coś nie grzeczy, gdy szczęście mieni swe obroty,

Mienić miłość ku panu i spuszczać z ochoty.

65

Różne dyskursy w głowie, różne myśli knuje,

Co godzina się biedzi, dzień i noc frasuje,

Czy jechać ma, czy zostać: tu mus niepożyty

Uczciwego biedz każe, tu zaś ogień skryty

Serdecznej Bradamanty na powinność jego

Munsztuk kładzie i gwałtem wstrzymuje biednego.

Niemniej przysięga grozi, serce trapi, bodzie

I niemądrą powieda roztropność po szkodzie.

66

Z drugiej strony czujne go starania mordują

Sławy i najostrszemi[2263] bojcami przejmują

Bojaźń, strach: serceby mu przyznano lękliwe,

Jeśli zjedzie pod ten czas, kiedy nieżyczliwe

Szczęście pogan zrzuciwszy z wierzchu najwyszszego

Pociech, do dna niefortun posyła samego;

Więc takich wiele będzie, co z klątwą umowy

Słuszne nazwą, gdy tłumi Mars swoich surowy.

67

Tak cześć, sława i miłość gryzie ustawicznie

Serce w niem ani wytchnąć dopuszcza koniecznie.

Wątpliwe myśli rzuca na rozmajte strony,

Nie przychodzi do siebie, jako obłądzony.

Nakoniec postanowił, umyślił sam w sobie

Powrócić do Afryki rączo w onej dobie.

Siła mogła w niem miłość najgorętsza, ale

Uczciwe z sławą pragnie, aby było wcale.

68

Puścił wodza[2264] do Arle, mniemania jest tego,

Iż jeszcze jaki okręt zdybie króla swego.

Przybiegł i swój po brzegach wzrok obraca chciwy;

Nie widzi nic prócz trupów, co je zapalczywy

Miecz chrześcijański złożył; tu dopiero nowe

Skłóły żale wnętrzności wskróś bohatyrowe.

Myśli, twarz schylił smutną, potem ze wszystkiego

Pędu ku Marsyliej puścił konia swego.

69

Tuszy, iż tam przybiegszy, troską obciążony,

Przeprawi się na tamte co najprędzej strony,

Lub przez prośbę lub przez gwałt, w czyjejkolwiek łodzi

Takie w niem ciężka żałość myśli dziwne rodzi.

Już też pod Marsylią w port wszedł Dudon śmiały,

Skoro okręty nasze wstręt poganom dały,

I na milę od brzegu morze zastąpiła

Armata jego i co Afrom wzięta była.

70

Wszystkie nawy pogańskie, co ich jeno zbyło

W ten czas, gdy ogień drugie żarł, morze grążyło,

Wszystkie pod Marsylią Dudon w porcie stawił,

Potem korzyści dzielił, z więźniami się bawił.

Miedzy któremi nalazł stanu przedniejszego

Siedmi królów udatnych, wzrostu wysokiego;

Ci z swemi poddawszy się okrętami, stali

Na brzegu, a ku ziemi wzrok smutny trzymali.

71

Dudon, iż witać Karła miał wolą dnia tego,

Przywodził plon[2265] i więźnie do porządku swego,

Aby gdy z pompą wnidzie w miasto lud ochoczy,

Swój wzrok w nowem tryumfie utopił i oczy.

Zaczem więźnie wywiódszy na brzeg, rozkazuje

Swych urzędów strzedz wszystkiem, kto czego pilnuje.

Nubowie wkoło niego wrzaski wyniosłemi

Zwycięstwo krzyczą, głos swój Echo śle za niemi.

72

Ujrzał z daleka Rugier morze, co pianami

Toczyło, ujrzał brzegi, zakryte wiosłami,

Rad: tuszy, iż armata króla jego była,

Lecz dla pewnych w te kąty przyczyn powróciła.

Natrze żartko, alić wprzód króla z Nasamony

Poznał, widzi, łańcuchem iż w pół jest ściśniony;

Potem Balstra z Manlardem, więc i Faruranta,

Bambiraga, Rymdonta, swego Agrykanta.

73

Zdumiał się, a z dusze ich miłując, takiego

Przypadku znieść nie może: rozpuszcza swojego

Konia i w najbystrzejszem, jako piorun, skoku

Składa drzewo, gniew niesie w zapalonem oku

I wprzód tego, co ich wiódł, uderzywszy srodze,

Na ubitej bez dusze zostawuje drodze;

Potem szable dobywa, a w onej gromadzie

Więcej trupów, niżli sto, dziwnie prędko kładzie.

74

Słyszy Dudon różnego tumultu niezgody,

Widzi krwie potok srogi i śmiertelne szkody;

Tył pierzchliwi podają, wszyscy nogi rącze

Ku okrętom prostując przez piaski gorące.

Woła tarczej, na głowę szyszak bierze lity,

Bo już twardą na piersiach zbroją beł okryty;

Kopią, jako wściekły, pędem wielkiem chwyta,

Gniew i chciwość na krew go podwodzi niesyta.

75

Konia, włożywszy mu w bok ostrogi, kieruje

Na głos, a lud się w stronę rączo ustępuje.

Tem czasem namężniejszy Rugier tylo dwoje

Zabija Nubów, kruszy tarcze, hełmy, zbroje;

A zoczywszy Dudona, iż w te, zapędzony,

Kędy on ludzie biedne siecze, bieżał strony,

Ma za to[2266], że ich jest wódz, i prosto do niego

Z wielką chciwością konia obraca rączego.

76

Postrzegł Dudon, iż nie ma kopiej w swem toku;

Cisnął swoję, końskiego zatrzymawszy skoku,

Ani się słusznem gniewom daje tak uwodzić,

Aby miał w pierś rycerza tą bronią ugodzić,

Której on nie zażywa wzajem przeciw niemu.

Zaczem Rugier sercu się dziwuje wielkiemu,

Tuszy, postępkiem jego pięknem zwyciężony,

Iż pewnie jest bohatyr jakiś doświadczony.

77

I myśli wprzód: »O, gdyby jeszcze z tej ludzkości

Chciał podać imię swoje do mej wiadomości!«

A potem prosi o to. Wnet Dudon wspaniały

Powiada, iż jest tej krwie, co i Rynald śmiały,

Syn książęcia Danesa[2267]; ale zaraz tego

Życzy, aby nie taił i on stanu swego.

Pozwala z chęcią Rugier; a gdy już wiedzieli

Swe imiona, do krwawej zabawy lecieli.

78

Groźny beł Dudon swoją buławą staloną,

Która w tysiąc potrzebach sławę niezginioną

Dała mu i z którą się tak dobrze sprawował,

Iż snadno stąd wysoką swą krew ukazował.

Niemniej szablą, co psuje hełm, najtwardszą zbroję,

Oświadczał namężniejszy Rugier dzielność swoję,

Gdy jej dobywszy, dał znać jawnie Dudonowi,

Jakiem w boju potrzeba być bohatyrowi.

79

Ale, iż miał tę wolą najkochańszej żony

Nie gniewać nigdy, by też gwałtem przymuszony,

Nie chce, od Dudona się dowiedziawszy tego,

Iż jej bratem jest, gniewu nań wylewać swego.

Więc i sam we Francyej miał te jeszcze wieści,

Gdy przedniejszych familij złączenia po części

Chciał wiedzieć, jako siostrą Beatryce była

Armeliny, Dudona która porodziła.

80

Z tej przyczyny, jak nie chcąc, swoją szablą kręci:

Tkwi mu wdzięczna Bradmanta w głębokiej pamięci.

Nigdy nie tnie, gdzie niegdzie płazą[2268] tylko zmierza,

Sam się buławie srogiej składa, nie dowierza.

Pisze Turpin, iż w ten czas mógł snadno mężnego

Dudona pożyć, gdyby wola była jego;

Ale miłość gorąca gniew, ręce wiązała,

Cięcia srogie, śmiertelne sztychy hamowała.

81

Płazą[2269] jednak, aby się nie zdał być nikczemny,

Dudonowej oddaje sile raz wzajemny

I tak ciężko na szyszak spuszcza ustalony

Szablę swą, iż zostaje zaraz ogłuszony.

Oczy mgła ćmi, pamięć w niem ginie w onej chwili,

Sam na przykre spadnienie z konia już się chyli.

Koniec bitwy do drugiej pieśni odłożemy,

A teraz jakikolwiek czas odpoczyniemy.

Koniec pieśni czterdziestej.

XLI. Pieśń czterdziesta pierwsza

Argument

Dudon więźnie z ochotą Rugierowi daje,

On z niemi w afrykańskie morzem bieży kraje.

Giną burzą straszliwą, samego łaskawa

Woda na skałę wnosi, gdzie przez chrzest poznawa

Drogę zbawienia pewną, gdy pustelnik stary

Rozwiązał mu prawdziwej tajemnice wiary.

Srogą bitwę samotrzeć[2270] Orland odprawuje,

Łby uciąwszy dwom królom, zdrowie odejmuje.

Allegorye

W tej czterdziestej pierwszej pieśni z Agramanta, który wzgardziwszy mądrą i roztropną Brandymartową radą, garło dał i królestwo stracił, przykład masz, jako szkodliwy ludziom wszelkiem, gdy mu się w korzyść dają, jest gwałtowny upór. Przez Rugiera, który już, już tonąc na morzu, przysięgę obiecaną i śluby iści, Panu Bogu poświęcone, zaczem i zdrowy wypływa cudownie i krzci się u pustelnika, znać się daje wielka i nieskończona łaska Boga naszego przeciwko tem, którzy lub to z prostoty grzeszą lub szczerą tknieni skruchą, poprawę obiecują.

1. Skład pierwszy

Najrozkoszniejszy zapach, w którem lub to szaty

Lub swój pieszczony zmaczał włos młodzian bogaty,

Młodzian, co go trwożliwa miłość często łudzi,

Gdy wnętrznych ogniów zapał zmysły słabe trudzi,

Jeśli przeciągiem czasu długiem nie zwietrzeje

Jego wonność i jeśli moc nie osłabieje,

Widomemi snadno to ukazuje znaki,

Iż cena jego dobra i skutek jednaki.

2

Wiecznej pamięci godnych Estensów krwi sławna,

Której i starożytność wieków przeszłych dawna

Ludzkości nie zwątliła, świecisz, jako złoty

Febus, gdy blask ciskają płomienne obroty

W najjaśniejsze południe; nie dziw, bo z takiego

Przodka idziesz, co nie ma porównania swego;

Nie migoce tak luna miedzy drobniejszemi

Płanety, gdy swój srebrny wóz złączyła z niemi.

3

Zawsze miewał w potrzebach wielkich Rugier śmiały

Przy męskiem sercu umysł wielki i wspaniały;

Zawsze jednaką ludzkość i powagę chował,

Lub pieszo lub na koniu wojn[2271] krwawych probował.

Zaczem i Dudonowi jawnie pokazuje,

Iż do zwycięstwa chromem krokiem postępuje;

Zmyśla mdłych członków słabość, siły przyrodzonej

Tłumi pożar, litując grofa w bitwie onej.

4

Widzi Dudon i przyznać namniej się nie wzbrania,

Iż go zabić nie myśli, iż go sam ochrania;

Widzi, jako wielekroć daremny raz jego

Wiatr tylko próżny siecze powietrza lekkiego.

Tak niewymowną zaraz ujęty ludzkością,

Chce onę miłość oddać wzajemną miłością,

Tem barziej, iż pomniejsze poznawa swe siły,

Które już od Rugiera nadwątlone były.

5

Krzyczy: »Pokój, dla Boga, pokój, o serdeczny

»Bohatyrze, uczyńmy miedzy sobą wieczny!

»Widzę jawnie wielką chęć twoję przeciw sobie

»I niezrównaną ludzkość w poważnej osobie«.

Odpowieda mu Rugier: »Przymierza lubego

»I ja chcę, lecz umowa ta niech będzie jego,

»Obowiąż mię do usług, mężu doświadczony:

»Daruj wolnością, wypuść z oków więźnie ony!«

6

Tak rzekł i ukazuje więźniów utrapionych,

Którzy w żelezie nieśli i w stryczkach kręconych

Pokrępowane nogi, ręce, szyje, boki.

Tych zaraz dobry Dudon bez wszelakiej zwłoki

Z chęcią oddaje, jechać pozwoliwszy z niemi,

Kędy chce, morzem, lądem, lasy zgęścionemi;

Nadto co lepszy okręt wybrać rozkazuje!

I wnet go Rugierowi ludzkiemu daruje.

7

Puszcza się ku Afryce Rugier odważony,

Bierze wiatr w swą moc żagle, w obłudach ćwiczony,

Rozbójca wiatr, i wprzód dmie wolnemi siłami

W gęste płótno, aby tak przyłudził zdradami

Snadniej żeglarzów biednych; brzeg się z nagła kryje

A morski rosół[2272] nawę chwiejąc gładką myje.

Aliści w mgnieniu oka słońce jasność traci,

Eurus[2273], Auster[2274] i Korus[2275] z sobą się rozbraci.

8

Dają jawny znak niezgód wichry zapalczywe,

Poprzecznem dęciem czynią upory straszliwe.

Okręt lata samopas, najeżone wały

Gwałtem oń swoje wściekłe jady roztrącały.

Chmury wzrok wydzierają, ciemność nieprzejrzana

Dzień bierze, śmierć zginieniem grozi niebłagana[2276],

Zginieniem oczywistem; sztyr, wiosła i żagle

Nie czynią powinności swej, ustają nagle.

9

Ryczy okropnem głosem, wydawszy się z wody

Dziw morski, stado brzydkie Proteowej trzody;

Szum gwałtowny rwie wszystko, trzeszczą wyniesione

Maszty, a w łódź powodzi wdzierają się słone.

Dziwnie twarz sztyrnikowi zbladła zlęknionemu,

Wzdycha ciężko, strach przykry sercu nieszczęsnemu

Dojmuje; raz rękami swem szyprom znak daje,

Raz najsmutniejszy woła, co mu garła staje.

10

Próżno, nie pomaga wrzask, daremny krzyk jego:

Niesie wiatr głosy w stronę powietrza czarnego.

Skwierk najbiedniejszych ludzi Echo szczebietliwa

Powtarzając, w odległych górach się ożywa;

Łamią o się wspólną moc powodzi gniewliwe,

Huczą z razów gwałtownych skały, brzegi krzywe;

Odjęła niepogoda słuch na wszystkie strony,

Uszy tylko napełnia płacz nieutulony.

11

Żartkość wichrów szalonych miedzy skałubami[2277]

Gwizd najstraszniejszy czyni, błyski z piorunami

Niewymownych trwóg dają przyczynę, a srogi

Szturm w obadwa okrętu tłucze przykro rogi.

Już go zwątlił, już wały, gdzie chcą, niem ciskają,

Już władzej marynarze strętwieli nie mają.

Poprzeczne wiatry w deszczki ustawicznie biją,

A te wierzchem i spodkiem morską wodę piją.

12

Oto świszcząc haniebna burza wnet przypadnie,

Którą Akwilo wzruszył, i raz wraz szkaradnie

Targa żagle, niosąc je na wieżate[2278] wały,

Które swą wysokością nieba dosięgały.

Łamie zła niepogoda wiosła, sztyr urywa,

Dusze ostatniej sztyrnik ledwie nie pozbywa,

W bojaźni utopiony sam sztyrnik ubogi,

A włosy mu strach zjeżył na łbie skrzydłonogi[2279].

13

Okrętu prawa strona tonie stłuczonego,

Dziury się rozdziewiły u oderwanego

Sztyru: wrzask w niebo leci, boskiej Opatrzności

Co żywo się poleca, swych nie tając złości.

Idzie ich na dno siła, zdrowia pozbywają,

A żywi na przeciwne szczęście narzekają.

Już odpierać nie może nawa skołatana

Krętem wirom, grąży ją woda, w wał zebrana.

14

Już najbystrzejsza burza i szturm jadowity

Zgubę niósł wszystkiem jawną i strach nieukryty;

Zda się, iże głowami nieba dosięgają,

Gdy łódź wały szalone wzgórę wymiatają;

Zda się, iż w piekielne zaś upadła ciemności,

Gdy ich znowu spuszczają w niezmierne nizkości.

Żadnej nadzieje niemasz, coby ręczyć chciała

Za zdrowie, śmierć się zewsząd mokra dobywała.

15

Całą noc w onem strachu chudzięta pływali,

Całą noc żale przykre z lamenty mieszali,

Jeżdżąc po rozgniewanem morzu, gdzie ich srogi

Wiatr pędził, pełen grozy surowej i trwogi.

Ledwo się dzień ukazał na wschodzie białawy,

Rozpuszczał zaś swe jady wicher niełaskawy

I do blizkiej ich poniósł z wielkiem pędem skały,

Której wody nadęte w pół nie zakrywały.

16

Po trzy i po czterykroć naukler[2280] wylękniony

Dusznie chce minąć miejsca niebezpieczne ony;

Nawraca w stronę okręt, według sił kieruje,

Cóż po tem: próżno robi, daremnie pracuje

Bez sztyru, wiatry mają żagle w swojej mocy,

Nie może jem ratunku przybrać i pomocy.

Leci okręt, podobny żartkiem orlem piórom,

Z niewymówionem strachem ku skalistem górom.

17

Tu dopiero o zdrowiu wszyscy swem zwątpili,

Gdy na widome nawy rozbicie patrzyli;

Lamenty, narzekania blada bojaźń dwoi,

Cisną się w bat, przy słabem co okręcie stoi,

I wnet go wielkiem gwałtem zaraz obciążają,

Ledwie weń bystre przez wierzch wody nie wpadają;

Tak strach, rozsądku próżen, gdy się nie odważa,

Tusząc, iż śmierci ujdzie, prędzej się naraża.

18

Postrzegł Rugier, w okręcie iż niemasz samego

Sztyrnika, bo już beł wpadł do batu małego;

Tarcz, zbroję zdjął, odpasał szablę swą od boku

I w rześkiem tam do niego puścił się też kroku.

Lecz bat przez zbytni ciężar snadno przemagała

Sroga powódź i na dno morskie pociągała;

Pacierze w każdym kącie z płaczem pomieszane

Przebijają gwiazdami sfery osypane.

19

Poszła nieszczęsna łódka, jako ołów, z temi

Na dół, których ma w sobie, utonąwszy z niemi.

Pomocy nie mógł nikt dać: żałośliwe głosy

Nieunoszony pędził wicher pod niebiosy.

Ostatek najłakomsze morze połykało,

Głuche morze, smutnych próśb co przyjąć nie chciało.

Już skarg więcej nie słychać, usta spracowane

Musiały pić przez dzięki[2281] wody rozgniewane.

20

Ten w głębokości morskiej bez dusze zostaje,

Ten rękę, aby mógł mieć ratunek, podaje;

Ten kilkakroć ukazał głowę z ramionami,

Ten jedną nogą bosą robi pod wodami.

Rugier, jak skoczył, gdy już tonąć miała, z łodzi,

Na wszystkie strony wzrok wzniósł przez one powodzi

I zaraz się udaje, bo najbliżej była,

Do skały, kędy okręt nawałność pędziła.

21

I z mocy, na jaką się mógł zdobyć, pracuje,

Wały nieubłagane ramionmi przejmuje.

Krople wzgórę pryskają, uchodzi częstemu

Woda tknieniu, on przecię wygadza swojemu

Z odwagą przedsięwzięciu. Tem czasem szalony

Wicher ciskał po morzu okręt opuszczony,

Opuszczony od ludzi nieszczęsnych, co z niego

Do batu, jak na pewną śmierć, uszli mniejszego.

22

O, głupia zjętych strachem topielców ufności!

Patrzcie: bezpiecznie nawa uszła surowości

Niezgodnych Ąkwilonów, gdy sztyrnik z swojemi

Uciekł do nich szyprami i z ludźmi wszystkiemi,

Bez rządu puściwszy ją; bo wnet, jak na zmowie,

Ucichł gniewliwych wiatrów szum i dał jej zdrowie.

Nastąpiła pogoda, która w inszą stronę

Obraca próżny okręt, biorąc go w obronę.

23

Tak leci bez wszelakich rządów ludzkich, wolny,

Gdzie go lekkiem dmuchaniem żenie wiatr swowolny,

Jakoby ku Bizercie na prost rozwalonej,

Dwie lub to trzy mile w bok od krainy onej,

Którą Nil żyzny moczy; w tem miejscu utkniony,

Został, jakby umyślnie, w piasku zostawiony.

W ten czas właśnie po brzegu Orland urodziwy

Przechadzał się z swojemi, tesknic niecierpliwy[2282],

24

Jakom przedtem powiedział; a chcąc wiadomości

Dość, coby za łódź była, jakich niesie gości,

Wziął z Oliwierem wespół Brandymarta swego

I w lekkiem czółnie bieżał do miejsca onego.

Przyjechawszy, wysiedli, ale się dziwują,

Iż żywej dusze w żadnem kącie nie najdują

Prócz Frontyna dobrego, zbroje ustalonej,

Szable, na wybór kształtnej, dziwnie wyostrzonej.

25

Rugierów to rynsztunek beł, odbiegł którego,

Gdy uchodził przed burzą do batu małego.

Przypatruje się Orland szabli i z radością

Poznawa Balizardę, którą swą dzielnością

Przeszłych czasów wydarł beł wiedmie[2283], gdy jej psował

Pyszny ogród i ręce we krwi zafarbował,

We krwi pogan obrzydłych; jako ją zaś potem

Ukradł mu chytry Brunel, czytaliście o tem.

26

I jako pod wysokiej Kareny górami

Rugier dobry z inszemi wziął ją podarkami,

Co za mocy, dobroci, co za kuźnie była,

Jako krew ludzką pijąc, zbrój gwałt[2284] pokruszyła,

Wiedział grabia; zaczem wzrok wzniówszy zapłakany,

Nizko przypadł do ziemie swojemi kolany,

Mówiąc: »Tak to wygadzasz dziś mojej potrzebie,

»O dobrotliwy Panie, który mieszkasz w niebie!

27

»Wielkiej mojej potrzebie, bo za święte twoje

»Imię jutro odważę z chęcią garło moje«.

Tak rzekł niedarmo, wiedząc, iż król z Serykany

Beł panem namocniejszej szable Duryndany

I Bajarda miał w mocy. Inszego rynsztunku

Nie chciał brać dla jakiego piersi swych warunku;

Lekce waży, choć złotem nabijana była,

Zbroję, i od drogich się kamieni bleszczyła[2285].

28

Dał ją Oliwierowi; broń tylko do swego

Przypiął, pełen radości, boku cierpliwego;

Konia Brandymartowi pozwala swojemu,

Aby beł sposobniejszy na niem ku przyszłemu

Pojedynkowi; dzieli bohatyr wspaniały

Miedzy swe zdobycz drogą i łup okazały.

Serce wielkie nie chce być samo ucześnikiem

Tych fortun, do których ma Boga przewodnikiem.

29

Wróciwszy się, do nowej potrzeby mieć chcieli

Nowe szaty, w którychby na koniech siedzieli.

Wysoką Orland wieżą na teleju[2286] swojem

Dał haftować, co ją Bóg zniósł piorunem trojem,

Oliwier psa w pancerzu, na którem gotowa

Obróż jest, a na tej zaś szyte w ten kształt słowa:

»Męstwu przy roztropności każdy ustępować

»Musi, chyba żeby chciał sromotnie szwankować«.

30

Brandymarte dla ojca swojego miłości,

Co szerokich, umarwszy, swoich odbiegł włości,

Nie chce, jeno czarny mieć strój na jasnej zbroi,

Listwa tylko białych go aksamitów dwoi

Po samym kraju, który dziwnie jest bogaty,

Bo go w różne perłami usadziła kwiaty

Nadobna Fiordylizi, złączywszy niemało

Dyamentów, od których blask słońce miotało.

31

Swą ręką najwdzięczniejsza dziewka to robiła

Tak szeroko, że szata i zad zasłoniła,

Po zbroi się zemknąwszy, konia wspaniałego,

A z przodu subtelny włos miękkiej grzywy jego.

Ale od pierwszego dnia tej swojej roboty,

Co beł znak zły, lubego śmiechu i ochoty

Żaden po niej nie postrzegł: zawsze smutna była,

Zawsze melankolia jakaś ją dręczyła.

32

Lękanie jej nad podziw przejmuje wnętrzności.

Świadoma odwag pięknych i dziwnej śmiałości,

Brandymarta swojego często widywała,

Gdy go we stu Fortuna prawa pilnowała,

We stu potrzebach przykrych; boi się odmiany,

Strach do tego srogi ją, z trwogą pomieszany,

Co raz trapił, a z onej nowej zaś bojaźni

Dwoją w niej bojaźń dwojem strachem serce drażni.

33

Już sporządziwszy wszystko, bohatyr serdeczny

Rozwinął żagle na wiatr, pogodny, bezpieczny,

A Sansonet z Astolfem u wielkiej zostali

Bizerty, którą świeżo z ziemią porównali.

Fiordylizi gęstemi oczy łzami psuje,

Nieba śluby obciąża, moc ich obiecuje;

Póki dojrzeć okrętu może najprędszego,

Trzyma w niem wzrok, z brzegu się nie da brać krzywego.

34

Zaledwie dobry Astolf z mężnem Sansonetem

Od morza ją z niemałem odniózszy kłopotem,

Przyprowadzili do jej pokoju własnego,

Gdzie utrapiona dziewka dopadszy swojego

Łoża, ciska się na nie, przykremi skargami

Wznawiając ból, głęboko co tkwi pod piersiami.

Tem czasem trzech rycerzów przyniósł wiatr życzliwy

Na wyspę, pojedynek gdzie ma być straszliwy.

35

Wysiadszy najmężniejszy Orland i z swojemi,

Pod namioty na brzegu stanął rozbitemi;

Ku wschodowi przedniejsze miejsca zastępuje,

Należące do bitwy potrzeby gotuje.

Tegoż dnia król Agramant i tejże godziny

Przypłynął i obrał plac naprzeciwko iny;

A iż z wieczorem zorza już się nakłoniła,

Wszystkich zgoda do rana bitwę odłożyła.

36

I z tej i z owej strony nocną odprawuje

Straż żołnierz i hetmanów swych zbrojny pilnuje.

Dobry Brandymart, gdy już w noc była godzina,

Szedł do Trojanowego sam umyślnie syna

Z pozwoleniem Orlanda, bo się przedtem znali

I przodkowie ich sobie sąsiady bywali;

Sam Brandymart, od ojca wyprawiony swego,

Do Francyej z niem wjechał pod znakami jego.

37

Po spólnem przywitaniu siła rozprawuje

Z Agramantem, przyczyny ważne ukazuje,

Któremi do pokoju kierował lubego

Z tej miłości, co ją ma z dzieciństwa do niego.

Od Nilu, kędy płynie najszerzej trojaki,

Po same Herkulesa najduższego[2287] znaki

Ofiarował mu kraje, jeśli brzydkie błędy

Porzuciwszy, Chrystusa chce wysławiać wszędy.

38

»Gdybym, o wielki królu, nierad służył tobie,

»Gdybym — mówił mu — krwie twej nie poważał sobie,

»Zamknąłbym usta słowom mojem, takowego

»Nie przynosząc ci szczęścia dziś osobliwego.

»Sprobowałem ja stokroć, jakie są przysady

»Szalbierskie w Mahomecie, jakie jego zdrady:

»Uwierz w Chrystusa, proszę, a doznasz sam snadnie,

»Iż ci wnet lepsze szczęście i twem wszystkiem padnie.

39

»Tu zawisła fortuna i uciechy twoje:

»Przymi, o przymi rady i żądania moje!

»Co wskórasz, lub pożyjesz Orlanda mężnego?

»Jeszcze nie upatruję ja stąd dobra twego:

»Sławę niebezpieczeństwo, sam widzisz, przechodzi,

»Która twe serce na ten srogi bój podwodzi.

»Bo jeśli Mars życzliwy będzie z naszej strony,

»Szyje, przyjaciół, królestw zbędziesz i korony.

40

»Położyli też grabia tu zdrowie i z nami,

»A wy trzej zwyciężcami zostaniecie sami,

»Twoje rzeczy nie będą tak ugruntowane,

»Jakoć porady z różnych głów tuszą zebrane,

»Ani Karłowa weźmie potęga odmiany,

»Chociabyśmy przez piękne zginęli tu rany.

»Sam wiesz, o zacny królu, jakich w wojsku swojem

»Ma hetmanów, bo nieraz dali się znać twojem«.

41

Tak rzekł serdeczny młodzian i jeszcze miał więcej

Przydać, ale gniewliwy Agramant co pręcej

Przerywa; ogniem mu twarz i skronie pałają,

Oczy szczere płomienie na wierzch wymiatają.

»Upór — mówi — z głupstwem jest w tobie pomieszany,

»Wrywasz się w rzecz, do której nie jesteś przyzwany;

»Bo któż twej rady pragnął? Skądeć to urosło,

»Że cię politowanie tu jakieś przyniosło?

42

»Rada, którą mi dajesz, jeżeli pochodzi

»Z miłości, co ją w sercu twem życzliwość rodzi,

»Ja nie wiem; lecz z Orlandem ponieważ cię widzę,

»Tak tą, jako i tobą samem się już brzydzę.

»Djabłom, którzy duszę zrzą, żeś siebie samego

»Głupie[2288] oddał, więc i mnie życzysz szczęścia twego?

»Zachowaj je dla siebie: już tak w piekło zatem

»Bezemnie wędruj, proszę, z chrześcijańskiem światem.

43

»Przegram — wygram, dostanę nazad państwa mego,

»Lub, wygnaniec ubogi, wieku mizernego

»Dokończę: mądrość twoja podomno nie zgadnie.

»Bóg sam wie, skąd w przyszły czas śmierć na nas przypadnie.

»Ale niech będzie, co chce: ja zawołanemu

»Nie uczynię, wiedz pewnie, urodzeniu memu

»Namniejszej hańby i dać jeśli garło przydzie,

»Upewniam, na męstwie mi, na sercu nie zydzie.

44

»Idźże precz, a poranku raczej jutrzejszego

»Szablą ostrą chciej poprzeć dzieła wspanialszego;

»Bo za fraszkę nie ważą u mnie rady twoje:

»Jam krwią rozstrzygnąć sprawy postanowił moje«.

Te ostatnie choć wielkiem głosem wyrzekł słowa,

Ledwo mu przecię z ust szła zrozumiana mowa:

Tak gniewem wściekłem pałał. Potem się rozeszli

A swem świeże nowiny nowych mów przynieśli.

45

Nazajutrz, skoro wyszła z morza głębokiego

Jasna zorza, wszyscy trzej do umówionego

Pojedynku się kwapią, wyborną robotą

Najdoskonalsze zbroje wdziewają z ochotą.

Zjechawszy się, namniejszych zabaw nie czynili,

Zaraz najokrutniejsze kopie złożyli. —

Ale wprzód do Rugiera wrócę się dobrego,

Bo w morzu nie zda mi się odbiedz tonącego.

46

Rękami i nogami tłukł bohatyr śmiały,

Siląc się bez przestanku, nieużyte wały.

Suknie przemokły na niem, z trudem mu przychodzi

O najniebezpieczniejsze kusić się powodzi.

Wzdycha, chęć serce grzeje do prawdziwej wiary,

Widzi, jak trudno ma uść pomst boskich i kary.

Bo iż nie chciał, gdy czas beł, w wodzie poświęconej

Krzcić się, musi podomno w tej gorzkiej i słonej!

47

Więc mu i związki w oczach tkwią przysięgi trojej,

Którą pięknej uczynił Bradamancie swojej,

Nuż Rynaldowi danie ręki, że przyjedzie

Do Karła, gdy na jego króla kto dowiedzie

Starganie bitwy spólnej; tak myśląc, ślubuje

Zostać chrześcijaninem, jeśli go ratuje

Bóg od widomej śmierci, w brzegu pożądanem

Pozwoliwszy stawić się nogom spracowanem,

48

I szable nie dobywać na pomoc brzydkiemu

Narodowi, co kłamcy wierzy przeklętemu,

Ale zaraz do Karła wróci się i jego

Sługą będzie, aż z ciała duch pójdzie zimnego.

Bradamancie nadobnej ślub spełni rzeczony,

Zapał w słusznej miłości zgasiwszy wzniecony.

Patrzcie cudu! Zaledwie to rzekł, wnet mu mocy

Przybywa, nowe siły, nowe zna pomocy.

49

Nową rześkość i serce niestrwożone czuje:

Dopieroć, pełen nadziej, z ochotą pracuje.

Nieuśmierzonem wichrem wyniesione wody

Same go wynosić się zdały z tej przygody.

Szeroko ramionami wał przez wał przejmuje,

Aż nakoniec na piasek żółtawy wstępuje

I z tej strony, gdzie kopiec widzi pochylony,

Idzie ku skale równią, do szczętu zmoczony.

50

Inszy wszyscy od morza groźnego połknieni,

Straszliwą burzą, gdy on patrzał, zwyciężeni;

On sam tylko, bo się tak Bogu podobało,

Wyszedł nienaruszony, zdrowy, czerstwy, cało.

I gdy przy onej skale pustej i odludnej

Po równinie niewielkiej chodził, ale cudnej,

Nowy strach zejmuje go, nowa bojaźń dusi,

Iż tu na tem wygnaniu umrzeć głodem musi.

51

Lecz serce niestrwożone przychodzi do siebie,

W skok zatopione łzami oczy utkwił w niebie,

»Cierpieć, cierpiećem gotów — mówiąc — Boże prawy,

»To wszystko, co twój dekret rozkaże łaskawy«.

Wtem chęć jakaś, która się w sercu dobrem rodzi,

Aby na wierzch skały wszedł, znowu go podwodzi.

Idzie i pojrzy w górę, alić siwiuchnego

Zoczy człowieka, na prost co idzie do niego;

52

Odzież ma pustelniczą. Ten wnet przeraźliwem

Krzyknął głosem: »Czemuś tak, Szawle, uporczywem?

»Czemu Chrystusa wiarę świętą prześladujesz?

»Krew toczysz chrześcijańską, lud dobry mordujesz?

»Tuszyłeś ponno morze, cła nie płacąc na niem,

»Przepłynąć za swem z wielką odwagą staraniem:

»Ale, patrz, jako ręka daleko dosięga

»Boska, patrz, jak się żaden przed nią nie wybiega«.

53

Miał świątobliwy starzec to o niem widzenie,

Iż mu go boskie stawić miało opatrzenie,

Wyrwawszy z niebezpiecznych szturmów i powodzi

Bez ludzkiego ratunku, pomocy i łodzi.

Nadto przyszłych spraw jego obraz Bóg swojemu

Ukazał słudze i śmierć naznaczoną jemu,

Syny, wnuki, więc wszytkę linią krwie jego,

Jak urostą, jak będą wielcy czasu swego.

54

Zaczem zaraz gromi go na pierwszem wejźrzeniu,

Aby zranionemu dał plastr zdrowy sumnieniu.

»Czemu — mówi — odkładasz? Czemu karku swego

»Pod słodkie jarzmo Boga nie schylasz mojego?

»Któremu nie tak miły mus: usty wolnemi

»Imię jego wyznane tu ma być na ziemi.

»Tyś beł łaski niewdzięczen: cóż za dziw, iż twemu

»Dał munsztuk uporowi tak wyuzdanemu?«

55

To rzekł najpobożniejszy mąż, a potem słowy

Łagodniejszemi daje ratunek gotowy:

»Ufaj, dobry Rugierze: Chrystus nasz przymuje,

»Choć kto zrazu leniwo za niem postępuje«.

I wnet o robotnikach powieda mu onych,

Na godziny od Pana różnie zgromadzonych

Do obfitej winnice, a ucząc go wiary

Idzie z niem lekko w górę ku skale mnich stary.

56

Na której samem wierzchu beł kościółek mały

Ku wschodowi, o który wiatry gniew wstrącały;

Trochę niżej z jałowcu, z lauru gaj wesoły,

Żyznemi przeplatany palmami na poły.

Krynic żywych moc wielka, które zasłaniają

Mirty, gęste, a ptacy z nich się ożywają

Najucieszniejszem głosem; śrzodkiem rzeczki małe

Bieżą i odżywiają trawy zagorzałe.

57

Mało nie czterdzieści lat brat błogosławiony

Na onej skale mieszkał, jakby rozłączony

Z światem i z rozkoszami jego, żywot święty

Prowadząc, dóbr niebieskich miłością ujęty.

Sam Bóg najdobrotliwszy miejsce to zbudował,

Sam żywność z palmowego drzewa nagotował,

Którą on, wypędzając głód, przy jasnem wzroku

Ośmdziesiątego dognał, zdrowy, czerstwy, roku.

58

W komórce nizkiej ogień z pilnością gotuje,

Suknie, włosy gościowi suszyć rozkazuje.

Przychodzi biedny Rugier do siebie z przestrachu,

Odżywia się owocem w najuboższem gmachu[2289].

Tem czasem subtelniejsze wiary tajemnice

Otwiera mu, z niebieskiej daje pić krynice.

Słucha Rugier nauk zdrowych, dziwnie się buduje,

Drogę prostą zbawienia i prawdy smakuje.

59

Drugiego dnia krzest święty przyjąwszy z radością,

Już nie tak tesknicami, już nie tak żałością

Związane czuje serce, bo mu troski z głowy

Ustawicznie wybijał pustelnik surowy.

Obiecuje, iż za dni kilka do własnego

Odeśle go niechybnie kraju ojczystego;

Raz o wiecznem bawi go niebie powieściami,

Raz, jako wnuki ma mieć zacne z potomkami.

60

Wiedział to on: skrytości Bóg co zna łaskawy,

Tak przeszłe, jako przyszłe objawił mu sprawy

Rugiera wspaniałego i jak nieszczęśliwy

Od przyjęcia krztu sześć lat tylko będzie żywy.

Zdradą dla Pinabella, w chytrościach mistrzowie,

Przyprawią go o nagłą śmierć Magazenzowie,

Dla Pinabella, który serdecznej dziewice

Poległ szablą, rozcięty u jednej krynice.

61

Co więtsza, tak to cicho sprawi złość przeklęta,

Iż namniejsza wiadomość nie będzie przejęta

Rozlania krwie niewinnej, bo przekłóte ciało

W tem miejscu sztucznie skryją, gdzie ducha wylało.

Zaczem żona i siostra rychłą pomstą swego

I gniewem nie nasycą serca zażartego.

O, jak siła dróg, aby była pocieszona,

Odprawi Brandamanta, płodem obciążona!

62

Między Brentą, Adygiem[2290], w końcu gór wysokich[2291],

Gdzie Antenor[2292] władzą miał swoich państw szerokich,

Gdzie tak rozkosznych wiele po łące zielonej

Rzek płynie, kędy w gajach niemasz zamierzonej

Uciechy, wyszła z kresu, a znać, gdyby znała

Wenus miejsce, z chęciąby Cypr frymarkiem dała,

Nakoniec skłopotaną, trudem nademdloną

Rozwiąże Bóg, dziecinę dawszy ulubioną.

63

Ta torem bitnych dziadów męstwy kwitnąć będzie,

Krwią najzacniejszą dawnych Trojan słynąc wszędzie.

Potem, podrósszy sił swych, z odwagą Karłowi

Da ratunek przeciwko złemu Lombardowi[2293]

I otrzyma margrabstwa tytuł zawołany,

Pan na Eście szerokich dzierżaw uczyniony;

Wiedział, jakiem sposobem mścić się miała swego

Rugiera Bradamanta zamordowanego.

64

Wiedział, iż się jej, gdy świt powiedzie białawy

Febusa, przebodziony ukaże i krwawy,

I o śmierci, jak mu ją zdradziecko zadano,

Powie i kędy ciało martwe pochowano.

Zaczem żalem ujęte bojowniczki obie,

W tysiącznem mścić się będą swych żałob sposobie;

Pontygier[2294] ogniem, szablą zniszczą, potem młody

Niewymowne Maganzom Rugier zada szkody.

65

Alberta, Adzia, Borsa, z któremi Obidzi

Obok stoi, Alfonsa, Hipolita widzi

Wieszczem wzrokiem pustelnik święty i Nikola[2295],

Izabellę[2296], a przy niej na końcu Herkola[2297].

Lecz język za zębami ma i tai tego,

Co milczeć rozkazano z nieba wysokiego;

Nic mu o przyszłej śmierci nie powieda, ani

Jako się jej wnukowie zemszczą rozgniewani.

66

Tem czasem z Brandymartem swojem Orland śmiały

Zbroję, od której blaski promienie ciskały,

Wdziawszy, do pogańskiego Marsa drzewo składa.

Z drugiej strony Agramant z markiezem wypada,

Dobry Sobryn z Brandmartem i groty stalone

Zniżywszy, mierzą w piersi, tarczą zasłonione.

Od najbystrzejszych brzegi poskoków zadrżały,

Morze szum więtszy dało, góry się ozwały.

67

Sześć kopij, jakby z lodu urobione były,

Do samych gałek w drobne trzaski się skruszyły.

Głosy rozlegających huków usłyszała

Francya, gdzie je Echo w lasy posyłała.

Zwarł się Orland z Gradasem; oczy jem pałają

Najwspanialszą kolerą[2298], zębami zgrzytają

I mogli sobie zrazu równi być dzielnością,

By beł Bajard drugiego nie przeszedł dużością.

68

Tak konia grabinego piersiami swojemi

Trącił, iż się rozciągnął, upadszy, na ziemi

Ani się mógł pokrzepić więcej od tęgiego

Razu, choć się dobywał z piasku chropawego.

Po trzy, po cztery razy bohatyr surowy

To mu do pochylonej sięga pięścią głowy,

To zaś bez cierpliwości, bez namniejszej zwłoki

Ostrem bojcem obadwa juszy mocno boki.

69

Próżno robi, wyskoczyć musi z siodła swego,

Chyżo szable dobywszy od boku dużego.

Z Oliwierem Agramant wraz w się uderzyli

I równem męstwem tarcze obiedwie przeszyli.

Lecz Sobryna Brandymart tak za pierwszem razem

Ugodził, iż go z strzemion wysadził zarazem:

Lub to końska lub jego pomniejszych sił wina,

Atoli wnet na ziemi ujrzał się chudzina.

70

Nie bawi się Brandymart nad niem, do wściekłego

Serykana prostuje Frontyna rączego,

Widząc, iż jego Orland, Orland ukochany

Z koniem upadszy, odniósł raz niespodziewany.

A miedzy markiezem zaś i Afryki panem

Wszczyna się bój, wzruszony gniewem niesłychanem;

Po zdruzgotaniu kopij szabel dobywają,

Srogie cięcia, śmiertelne sztychy wymyślają.

71

Orland, widząc Gradasa w potrzebie dużego

Z Brandmartem, już się więcej nie wraca do niego;

Bo ten ma dość mocy zeń[2299] i tak niem kieruje,

Iż się prędko Serykan upoci, zmorduje.

Tak w najrzeźwiejszem skoku do Sobryna bieży,

Co beł pieszo, jako on, w żelaznej odzieży;

Na grzmot stopy pierzchliwej góry się ozwały,

Niebo grzmi, huczą brzegi, jęczą lasy, skały.

72

Niestrzymany raz na się rzeźwy starzec czuje,

Chowa piersi pod paiż[2300], zasłania, ratuje;

Tak mało spodziewane na morzu odmiany

Widząc szyper, chce sztuką uść wściekłe bałwany,

Obraca sztyr i żagle do blizkiego brzegu,

Gdzie się bezpieczniejszego spodziewa noclegu.

Podnosi tarcz na srogi raz, nieuchroniony,

Sobryn, który nań Orland spuszcza rozdrażniony.

73

Lecz doskonałych hartów Balizarda była,

Weścia jej namocniejsza zbroja nie broniła,

Zwłaszcza w ręku grabinych, w ręku doświadczonych,

Co dużością[2301] równały moc Gigantów onych.

Rznie tarcz broń nieuchronna, przepada kręcone

Kolca[2302] i łuski, z stali szczerej zjednoczone;

Rznie tarcz do samych gruntów, potem jasnej zbroje

Blach kruszy i przecina ramiona oboje.

74

Nie dał żadnej pomocy obojczyk sowity[2303]

I telej[2304] atłasowy, jedwabiem przeszyty;

Otwiera się szeroka rana, a onego

Krew uchodzi i zlewa ziemię w koło niego.

Oddaje wzajem Sobryn, wściekłością zażarty,

I chce mieć u mężnego grabie bok otwarty.

Próżno, bo i z przejrzenia i daru boskiego

Żadna broń nie jęła się twardej skóry jego.

75

Powtarza srogie cięcia Orland zajuszony,

Aby mu zniósł z łopatek kark, krwią pobroczony.

Widzi to mądry starzec, widzi i zna wielką

Moc Balizardy, szablę co przechodzi wszelką,

Zna i grabię dużego[2305]. Zaczem chyżem krokiem

W zad cofa[2306]; niedościgły tak więc pod obłokiem

Błysk leci. Lecz go przecię końcem w samo czoło

Dosiągł grabia; ten, nędznik, zwinął się wnet w koło.

76

Zwinął się, od tęgiego razu ogłuszony,

Choć płazą[2307] w szyszak trafił Orland zapędzony;

A tusząc, iż go odbiegł duch, iż już nie wstanie,

Pojrzawszy, gdzie się silą dwaj duży[2308] poganie,

Skoczył i do Gradasa bieg z żartkością dwoi.

Idzie mu o Brandmarta, dziwnie się oń boi;

Wie, jako zbroją, szablą, koniem doświadczonem

Przechodzi go Serykan w pojedynku onem.

77

Lub to syn Monodantów na dzielnem Frontynie

Siedział, co swą żartkością na wszystek świat słynie

I którego beł własnem panem Rugier śmiały,

Póki między szalone nie wyskoczył wały,

Ma jednak z poganinem co czynić, bo jego

Niepożyta jest zbroja z kruszcu wybornego,

On zaś ma słabszą; zaczem rączo uskakuje,

Gdy ów szkaradne cięcia na szyszak miarkuje.

78

Niemasz na świecie konia mem zdaniem drugiego,

Coby lepiej rozumiał wolą pana swego;

Skądkolwiek Duryndana przypada straszliwa,

Jego noga unosi w drugi bok pierzchliwa

Jeźca z razów śmiertelnych. W kącie inszem zasię

Agramant z Oliwierem nacierają na się

I tak zapalczywy bój, gniewliwi, staczają,

Iż ich za bohatyrów przednich słusznie mają.

79

Odbiegł na ziemi, jakom powiedział, Sobryna

Orland i do srogiego bieżał poganina,

Chcąc dać Brandymartowi pomoc, a gdy spory

Krok czynił, ujźrzał konia w śrzodku pola, który

Piasek kopyty siejąc, biegł wciąż z wielkiem pędem,

Osiodłany i drogiem ozdobiony rzędem.

Sobrynow beł; udał się za niem grabia śmiały,

Tęten[2309], grzmot z biegów żartkich pola ogłuszały.

80

Nie długi czas, jako go rączy grof dopada

I jednem skokiem w jarczak[2310] uzłocony wsiada;

W prawej mu ręce bleszczy[2311] szabla wyostrzona,

A w lewej od nagłówka[2312] jest wodza ściśniona.

Postrzegł Gradas Orlanda, imieniem go woła,

Tusząc, iż w srogiem boju obiema wydoła.

»Pódź — mówi — pódź, Orlandzie, abyś nieprzespaną

»Wziął noc z mych rąk, nim zorze wieczorne nastaną«.

81

Tak rzekł i zaraz konia obraca rączego,

Opuściwszy Brandmarta, do grabie dużego

I sztych gwałtem prostuje srogi, jadowity

Do boku miedzy słabsze i przęczki i nity.

Ale się oszukiwa, bo z twardego ciała

Broń ostra krwie wytoczyć rumianej nie chciała.

Zaś Balizardę spuszcza grof; ta tarcz, przyłbicę

Skruszywszy, twarzy męskiej ścina połowicę.

82

Potem zbroję przenika, pierś, kolana srodze

Rani Serykanowi, krwi dając dwie drodze.

Ten pobladł, zdumiewa się i barzo dziwuje,

Iż sczarowany jego blach ran nie hamuje;

Uważa raz szkaradny, ciężki, niesłychany,

Co go dopiero Orland zadał niebłagany[2313],

Bo, by była kęs więtszy szabla uczyniła

Pochop, głowęby i brzuch razem rozdzieliła.

83

Tak nie chce ufać stali, widząc probę taką,

Raczej najbystrszem[2314] okiem, pilnością wszelaką

Umyka razom srogiem, rozumem sprawuje

Wzrok, rękę, nogę, tarczą miejsc słabszych ratuje.

Brandymart widząc, iż mu grabia zajątrzony

Z ręku bój wydarł, stanął z szablą z drugiej strony

W pośrzodku tej i owej pary, aby swojem

Dawał pomoc, jeśli mdleć będą Marsem trojem.

84

Gdy tem kształtem straszliwa bitwa się toczyła,

Sobryn, co go na ziemi już krew uchodziła,

Po małej chwili z lekka przychodzi do siebie,

Trzyma oczy z stłuczonem czołem w jasnem niebie.

Potem to w ten, to w ów bok patrzy mglistem wzrokiem

I ociężałem z ziemie podnosi się krokiem,

Widzi, iż w onej bitwie słabszy jest król jego;

Zaczem przybiega milczkiem na pomoc do niego.

85

Przybiega i markieza, co ma oczy swoje

W Agramancie, gdy srogie z sobą wiedli boje,

Obala surowy dziad gwałtem w onej dobie,

Swą przeciąwszy koniowi szablą nogi obie.

Upada z wielkiem grzmotem Oliwier na ziemię,

A nogę mu przyciska lewą twarde strzemię,

Której z pod konia dobyć próżne prace były,

Bo mu nie dozwalają wstać podcięte żyły.

86

Siecze tem czasem Sobryn szablą wyostrzoną

Markieza i przyłbicę psuje ustaloną;

Chce mu jednem zamachem szyję odciąć, ale

Broni zatyłek[2315] mocny i chowa ją wcale;

Zatyłek, co go Wulkan zrobił, Hektor zasię

Na razy niebezpieczne z hełmem wdziewał na się.

Bieży na pomoc Brandmart, co jest siły w koniu,

I strąconego starca zostawia na błoniu.

87

Lecz ten porywa się w skok i znowu koniecznie

Nie chce dopuścić, aby markiez wstał bezpiecznie;

Posłać go na drugi świat myśli, zaskakuje

Stąd zowąd, na śmierć prędszą miejsca upatruje.

Oliwier, iż ma rękę wolną, gdzie przypada

Sobryn, wyciąga szablę i rączo się składa;

Raz tnie, drugi raz sztych da i jak jest broń jego

Długa, tak ów daleki musi być od niego.

88

Spodziewa się, gdyby kęs miał w on czas pokoju,

Nogi z strzemienia dobyć, siebie z błota, z gnoju;

Widzi ściekłego starca krwią, którą tak leje,

Iż we mdłych siłach wściekły gniew jego niszczeje.

Gdzie stąpi, czerwony deszcz wychodzi strumieniem,

Słabo siecze i macha rozciętem ramieniem.

Snadnoby go mógł pożyć markiez, zaczem kusi

Sposobów uść z pod konia, co go ścierwem dusi.

89

Do Agramanta w lot biegł Brandymart serdeczny

I dał mu w sam szyszaka wierzch raz niebezpieczny;

Obraca się na koniu rączem w pełnem skoku,

To w piersi tnie, to zasię dziurę czyni w boku;

Frontyn, jak żartka cyga[2316], ciasne robi koła.

Już Agramant nadpocił, uskakując, czoła,

Choć też niepośledniejszy jest Bryljador jego,

Co Mandrykarda Rugier zrzucił przedtem z niego.

90

Ale doskonalszą zaś ma Agramant zbroję;

Ów porwał w prędkiem razie służebną, nie swoję,

Z niewymowną się chęcią kwapiąc do przyszłego

Boju, aby nie wydał[2317] grabie kochanego.

Złą ma zbroję, lecz serce wielkie, niestrwożone,

Co przechodzi najtwardsze odzieży stalone.

Bo choć srogi Afrykan dużem uderzeniem

Rozkrwawił mu łopatkę prawą i z ramieniem,

91

Choć najsilniejszy Gradas, Gradas niebłagany[2318]

Uczynił mu w piersiach dwie niebezpieczne rany,

Przecię ów tak obraca króla wschodowego,

Iżby życzył poprzestać igrzyska onego:

Rozciął twarz, popsował blach, gdzie się schodzą nity,

I z prawej ręki strumień wypuścił obfity,

Strumień krwie hojnej; lecz to przeciw razom były

Żarty, które od drugiej pary się robiły.

92

Wierzch hełmu zniósł precz Gradas i obiedwie stronie

Boków: stąd zowąd widać grabi gołe skronie;

Rozczepił paiż[2319], zrąbał zadni blach i przedni,

Łęk w drobne trzaski skruszył u siodła pośledni.

Prawda, iż go nie ranił, bo najtwardsze ciało

Najduższy[2320] ostrej szable raz za fraszkę miało.

Ale Orland twarz przeciął i w brzuchu szkodliwą

Ranę zadał, z jelity krew mu tocząc żywą.

93

Już zdesperował Gradas, dwa dobre potoki

Widząc krwie swej, co jego pobroczyła boki,

A ów jeszcze nieranny, a ów niedraśniony,

Po wielu razach ciężkich prędszy do obrony.

Zaczem prawej swej ręce lewą pomagając

Spuszcza szablę; ta z góry haniebnie spadając,

Jak chce Serykan srogi, w czoło uderzyła

I wspaniałego grabię zaraz ogłuszyła.

94

Głowę, piersi, brzuch oraz miecz, przykro spuszczony,

Rozdzieliłby beł pewnie na obiedwie strony;

Lecz grabinemu ciału nic to nie wadziło:

Żelazo, jak od twardej stali, odskoczyło,

Skry jednak wyskoczyły z oczu Orlandowi.

Tak niesłychanemu się dziwuje razowi,

Potem wodzą[2321] nie władnie, powoli słabieje,

Szablę jedwabny temblak, z rąk puszczaną, chwieje.

95

Na dźwięk grzmotu strasznego koń się zląkł i uszy

Ścisnąwszy, gęsty piasek żartką nogą kruszy;

Leci wciąż, w siedle mając Orlanda dobrego,

Gdy w pół martwy nie trzymał munsztuka twardego.

Mgła mu oczy zaćmiła, twarz poty zlewają,

Mdłości serce ujęły, siły w pół ustają.

Skoczył za niem, skoro to postrzegł, Gradas srogi

I obie Bajardowi w bok włożył ostrogi.

96

Już go dopadał, kiedy w złem razie swojego

Ujźrzał króla od syna Monodantowego:

W pół go z zbroje obnażył, podziurawił blachy,

Szyszak rozwiązał, potłukł srogiemi zamachy,

Nakoniec puinałem gardziel usiłuje

Przebić; ów się nie broni z strachu i nie czuje.

Już mu i szablę wydarł z ręku posieczonych,

Niemasz żadnej nadzieje w karwaszach stalonych.

97

Tak chyżo w zad się cofa i grabie nie goni,

Przeciwko Brandmartowi swej chce użyć broni,

Który tusząc, iż Orland Gradasa od siebie

Nie puści, tyłu nie strzegł w okrutnej potrzebie,

Wszystkę myśl utopiwszy w tem, aby srogiemu

Sztylet w garło mógł wrazić panu afryckiemu.

Tem czasem przypadł Gradas i szablą straszliwą

Ciął z obu rącz w przyłbicę jego nieszczęśliwą.

98

Boże, który duchami władniesz niebieskiemi,

Męczennikowi twemu miejsce miedzy niemi

Daj, co już burzliwego morza straszne boje

Przeszedszy, w porcie zwinął dzisiaj żagle swoje.

Tak to, o Duryndano sroga, panu twemu

Oddajesz chęć, tak gubisz przyjaźń miłą jemu,

Srodze zabiwszy w oczach żałośliwych jego

Towarzysza, co nie miał nadeń kochańszego!

99

Kolco[2322] w miąsz na dwa palca kręcone żelazem

W koło hełmu, jako nic, przestrzygnął zarazem:

Tak beł niewytrzymany raz, tak duże[2323] siły

Gradasa, które szyszak na pół rozwaliły.

Odpada precz skofia[2324] z najprzedniejszej stali,

A Brandymart się biedny na dół z konia wali;

Pobladł, gwałtem haniebnem krew wylewa z rany,

Którą się piasek pieni, z mózgiem pomieszany.

100

Już też Orland raz wziąwszy ciężki, niesłychany,

Wzroku dobywał, co mgłą gęstą beł odziany;

Potem na ziemię pojźrzy: alić jego drogi

Brandymart krwie wylewa z głowy potok srogi.

Widzi zabójcę nad niem: tu go żal przejmuje,

Tu gniew z jadem do serca oraz przystępuje,

Do pomsty się sposobia — o czem w pieśni drugiej

Powiem; teraz tesknicę nie chcę wam dać długiej.

Koniec pieśni czterdziestej pierwszej.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

XLII. Pieśń czterdziesta wtóra

Argument

Sławne nakoniec grabia odnosi zwycięstwo

Przez zwykłą dzielność swoję, niezrównane męstwo.

Ale Rynalda wnętrzne ognie ugarają,

Ognie, co i rodzonej jego dosiągają.

Ta dla Rugiera wzdycha, ten dla Angeliki,

Której gdy jechał szukać do ciepłej Afryki,

Gniew go w zad do Włoch wraca w niewstrzymanem biegu;

Ktoś na pierwszem wdzięcznie go przymuje noclegu.

Allegorye

W tej czterdziestej wtórej pieśni z Orlanda, który mężnie w boju stanąwszy, zwycięża, potem sam z ziemie podnosi i bratersko zawiązuje Sobrynowi, nieprzyjacielowi swemu, rany, przykład masz wielkiego i serdecznego bohatyra; przez Rynalda, co pozbeł niebezpiecznej zapomocą nieznanego rycerza miłości, który mu potem Gniewem się mianował, daje się znać, jako twardej, nieużytej białej płci miłość przywodzi nakoniec do wielkiej siebie samej wzgardy swoich miłośników.

1. Skład pierwszy

Żaden munsztuk nie będzie tak twardo zrobiony,

Żaden węzeł nie będzie tak mocno ściśniony,

Aby gniew mógł utrzymać słuszny, sprawiedliwy,

Nie bez ważnej przyczyny prędkiej pomsty chciwy,

Widząc, iż przyjaciela, co jest wykowany

W sercu twem, potykają, gdy ty patrzysz, rany,

Rany lub to despektów lub szkód i żałości,

Lubo widomej śmierci, nieszczęścia, boleści.

2

I jeśli wściekłych jadów rozum nie hamuje

W ten czas, jeśli ich raczej i sam naśladuje,

Słusznej wymówki godzien, bo w sercu zażartem

Rozsądek nie panuje tak, jako w upartem.

Skoro najduższy[2325] Greczyn ujźrzał kochanego

Patrokla, a on ścieszki z boku przebitego

Krwią kropi, nie dosyć ma śmierć dać Hektorowi,

Włóczy go na więtszy żal ojcu i ludowi.

3

O wspaniały Alfonsie! gdy cię jadowity

W róg czoła kamień trafił[2326] przez twój szyszak lity,

Jakie skry z zapalonych oczu wylatały

Rycerstwu twemu, jako nie zahamowały

Mury, baszty, przekopy gniewu ich słusznego!

Tem barziej, im pewniej już ciebie zabitego

Tuszyli, i tak gaszą w pomście z tej przyczyny

Jad swój, iż nikt złej do swych nie przyniósł nowiny.

4

Żeś upadł z najtęższego razu, to bolało

Twoich, to w sercach litość żałosnych wzniecało;

Zaczem bez żadnych względów szable ich śmierciami

Karmiły się, a krew z ran ciekła potokami;

I Bastya[2327] za kilka godzin w ręce twoje

Przyszła, co w mury przedtem śmiała ufać swoje,

A tak przyszła, że dotąd Kordubeńczyk[2328] śmiały

Nie weźmie jej, póki twe dzieła będą trwały.

5

Bóg tak chciał, Bóg dopuścił i naznaczył ciebie,

Abyś w sławnej zwycięstwo otrzymał potrzebie,

Grzech ludu pokarawszy brzydki złośliwego,

Którem się z dawna mazał aż do czasu tego,

I Westydla[2329] się pomścił, co strumień obfity

Krwie wylał, stem koncerzów pogańskich przebity,

Gdy chytrość jedwabnemi zdradziła go słowy,

A Bóg wykonał dekret przez nie swój surowy.

6

Nakoniec tem zamykam, iż boleśniejszego

Nic niemasz, jako, gdy kto w oczach kochanego

Cięmiężyć przyjaciela i tyrańsko temu

Stawia się, który panem sercu jest twojemu,

Cóż za dziw, że wściekłościom wolne puścił wodze

Dobry Orland, ujźrzawszy krwią ściekłego srodze

Brandmarta, we wnętrznościach co jego wyryty

Ścisłej przyjaźni związek nosi znamienity.

7

Jako numidzki[2330] pasterz, gdy mu dziecko małe

Wąż zabił, w pierś wraziwszy nagą żądło śmiałe,

Kij porywa z furyą, pasie pomstą oczy,

Morduje ksykający łeb i w ziemię tłoczy:

Tak Orland utrapiony, Orland nieszczęśliwy,

Widząc, że już przyjaciel jego nie jest żywy,

Leci z okrutną szablą, namniej nie odkłada

I wprzód do Agramanta w zapędzie przypada.

8

Już ten krwią hojnie spłynął, szablę mu wydarto,

Szyszak ze wszystkich boków stłuczono, otwarto,

Tarcz miał rozpadłą w poły, zbroję zdziurawioną,

Ręce, piersi, głowę, twarz srodze posieczoną.

Naciera srogi Orland, wzrok niesie surowy

I czoło groźne marszczy okazałej głowy,

Potem, gdzie z ramionami kark się duży schodzi,

Tnie i duszę niechętną z swem ciałem rozwodzi.

9

Tak w zatyłek[2331] haniebnie, gdzie nit blachy spina,

Ugodził, iż jako włos, szyję mu ucina.

Padł w jednę stronę tułów króla libyskiego,

W drugą zaś ustrzygniony łeb z karku twardego;

Cień po powietrzu lecąc, skargi niepojęte

Powtarza, a Charon go w łódź między przeklęte

Bierze duchy. To Orland sprawiwszy, prostuje

Bieg dalej i Gradasa wściekłego najduje.

10

Widział smutny Serykan, kiedy odleciała

Biedna głowa Afrowi od własnego ciała;

Bojaźń mu sercem trzęsie, mróz przejął wskróś żyły,

Twarz pobladła, znikają przyrodzone siły.

Trwoga wieszcza zginienie prędkie prorokuje,

Żałość go z gniewem bodzie, a strach oblatuje;

Stoi, słupowi rówien, na poły zmartwiały,

Nie postrzega, gdy ciężkie razy nań spadały.

11

Nakoniec w boku prawem szablę piorunową

Topi grabia i rzeką krew wylewa nową;

Ta pod ostatniem ziobrem oba rozerwała

Blachy, potem sztych na piądź tyłem precz podała.

Jako siły jest męskiej, snadno ukazuje

Zacny Orland, gdy tego na śmierć wyprawuje,

Co nadeń nie beł duższy[2332] w pogańskiem obozie

I tam, gdzie wschód zapala Febus na swem wozie.

12

Z tak sławnego zwycięstwa namniej niewesoły

Grabia, widząc na ziemi oba przyjacioły,

Z siodła chyżo wypada, bieży do swojego

Brandymarta, a serce strach przenika jego.

Widzi szkaradnem cięciem szyszak rozwalony,

Jakiego lub siekiera lub berdysz[2333] stalony

Nie mógłby srożej sprawić, bo jak kartę jaką

Przestrzygnęła go szabla przez blachę dwojaką.

13

Podnosi legusieńko, smutny, żałośliwy,

Szyszaka i widzi raz zły, nielutościwy,

Który miedzy obie brwi do nosa samego

Rozczepił czoło gładkie męża serdecznego.

Jednak tak wiele jeszcze zostało w niem ducha,

Iż kilka słów powiedzieć cicho mógł do ucha,

Za swe grzechy żałując, a potem swojego

Cieszy biedny Orlanda, rzewno płaczącego,

14

»Pomni — mówiąc — mój drogi Orlandzie, kochany,

»Aby Bóg za me grzechy często beł błagany;

»Pomni na najwdzięczniejszą, proszę, dziewkę moję,

»Którą spuszczam w opiekę ostatni raz twoję«.

To rzekszy, zamknął mowę rycerz odważony

I żartkiem lotem w niebo, ubłogosławiony,

Z kupą aniołów bieżał miedzy melodyą

Niebieskich pieśni, dusze gdzie szczęśliwe żyją.

15

Choć Orland miał się z czego cieszyć i radować,

Choć takiej nie powinien śmierci beł żałować,

Będąc bez chyby pewien, iż go w miejsca święte

Wziął sam Bóg za odwagi i prace podjęte,

Przecię miłość wrodzona znieść nie może tego,

Aby łzami nie zlewał ciała strętwiałego;

Wzdycha, po twarzy, piersiach wciąż gęsty płacz bieży,

Raz podle trupa siedzi, a drugi raz leży.

16

Sobryn, co go już uszła krew w hojnem potoku,

Gdy z ramion, z twarzy ciecze ustawnie i z boku,

Na wznak się rozciągnąwszy leżał, zapomniały,

A żyły oziębione w niem wszystkie zdrewniały.

Więc i markiez nie mogąc przywalonej nogi

Z pod konia dobyć siłą swą, ból cierpi srogi;

Rusza się, najbiedniejszy, i darmo pracuje,

Darmo, bo ranny huków koń żadnych nie czuje.

17

I by beł smutny Orland, Orland upłakany

Do ratunku nie przyśpiał sporuszonej[2334] rany,

Dopierobyż go przykre trapiły boleści!

Alić ten porwawszy się, w prędkiej skwapliwości

Szkapę przewraca na bok drugi i swojemu

Daje pomoc w nieszczęsnem razie powinnemu.

Lecz ten przecię z miejsca się nie rusza, bo srodze

Trapi go w przytłoczonej raz szkaradnej nodze.

18

Małą rozkosz z zwycięstwa odnosił krwawego

Grabia, serce mu kraje śmierć kochanka jego;

Więc i Oliwierowe niemniej go frasuje

Zdrowie płoche, jeśli go prędko nie ratuje.

Potem zaś do Sobryna biegł rozciągnionego,

Z oddechu, iż żyw będzie, poznawa sporego,

Choć w niem krwie kropli kilka ledwo jest, a żyły

Zmartwiawszy, przyrodzoną wszystkę moc straciły.

19

Kazał go podnieść, sam mu zawięzuje rany,

Ciepłe łzy nad niem leje rycerz ubłagany[2335];

Otrzeźwia go i cieszy lubemi słowami,

Ten przychodzi do siebie, obraca źrzeńcami[2336].

Wiedział Orland o cnotach starca roztropnego,

Wiedział, iż pragnął zawsze pokoju lubego.

To sprawiwszy, trupom wziął szable, konie, zbroje,

A inszy sprzęt rozdzielił miedzy sługi swoje.

20

Potem podniósł ku morzu oczy ociężałe

I ujźrzał łódź z daleka, co ma żagle małe,

Łódź lżejszą; oczywiste ta znaki dawała,

Iż w porcie onej pustej wyspy stanąć chciała.

Kto beł w niej, skąd ją pędzi wiatr, wiedzieć będziecie

Niedługo; lecz wprzód ze mną do Karła pójdziecie,

Abyśmy zrozumieli, jeśli jest wesoły,

Wyrzuciwszy z Francyej swe nieprzyjacioły.

21

Więc i to usłyszycie, co robi serdeczna

Dziewka, gdy ją nowina w uszy niebezpieczna

Uderzyła, iż Rugier z wojskiem uszedł swojem,

Przysięgę oraz złamał troję z ślubem trojem,

Przysięgę, przed królami dwiema uczynioną,

Gdy bitwę z pojedynkiem miał mieć odważoną.

Bo gdy ten słowo zmienił, tak nieszczęsna tuszy,

Że już mężczyznę szczerość żadnego nie ruszy.

22

To uważywszy, skargi wznawia niesłychane

I łzy znowu wylewa nieuhamowane;

Srogiem, okrutnem zdrajcą Rugiera lekkiego

Mianuje, klnie wyroki nieba przeciwnego.

Wzdychaniu wolne wrota do serca otwiera,

Tysiąckroć mdleje biedna, tysiąckroć umiera.

»O, wiarołomco — mówi — zły, niesprawiedliwy!

»Com winna, że tak na me cnoty jedziesz mściwy?«

23

Potem do inszych żalów prędko się udaje,

Melissie i proroctwom jej jaskinnem[2337] łaje.

Pomni, iż pierwsze stąd w niej urosły zapały,

Które nieporuszoną stateczność zachwiały;

Stąd w niezbrodzonem morzu gorącej miłości

Swe naprzód pogrążyła serce i wnętrzności.

Nakoniec przed Marfizą uciąża, boleje,

Ratunku prosi, zleca wątpliwe nadzieje.

24

Ta ją ścisło obłapia i co może, czyni,

Brata wymawia, nagłą jej porywczość wini;

Ręczy za prędki jego zwrot[2338], ręczy, iż swego

Dotrzyma ślubu, stokroć poprzysiężonego.

Bo gdyby chciał postąpić Rugier z nią inaczej,

Ona wprzód za jej krzywdę umarłaby raczej,

Lub na srogą kopią zaraz go wyzwawszy

Lub, iż niegodzien jej być bratem, napisawszy.

25

Tak wściąga nieco żalów dziewki utrapionej

Marfiza, gdy przestaje na poradzie onej.

Nie tak ją kłopot bawi, nie tak ból przejmuje,

Folgę przykrem frasunkom u siostry najduje.

Lecz to opuściem na czas, a do serdecznego

Udamy się Rynalda, który gorącego

Ognia znosić nie może; w kościach, w żyłach, wszędy

Pała, a tesknic próżnych zrzą go próżne błędy.

26

Próżnych, bo Angelika piękna, jako wiecie,

Już dawno, dawno była na katajskiem świecie,

Która mu srogiem grotem serce przebodzione,

Grotem miłości, z sobą wzięła ukradzione.

Tak w krętej sieci został Rynald nieszczęśliwy

Gładkiej twarzy i tak go bodzie niecierpliwy

Kłopot, iż miedzy swemi, co tryumf radosny

Z pogan mieli, sam, jakby więzień, jest żałosny.

27

Sto posłańcom szukać jej każe utrapiony,

Za któremi sam jechać myśli w różne strony,

Aby wżdy jakiejkolwiek dosiągł wiadomości,

Gdzie twarz najrozkoszniejsza cudownej gładkości

Podziała się; ale wprzód, biedny, skłopotany,

U Malagiza chce wziąć na serdeczne rany

Nieco lekarstw; raz wstydem jagody farbuje,

Raz blednie, prosi, woła, ból swój ukazuje.

28

Zdziwił się Malagizy, bo czasu przeszłego

Wiedział, jak miłowała Rynalda dobrego

Nadobna Angelika, i mógł ze sto razy

Na łóżku ją bezpiecznie mieć swem bez przekazy[2339].

Lecz nie jeno nie chciał dbać o to, ale swemu,

Gdy się za nią przyczyniał, łajał stryjecznemu.

Żaden człowiek nie mógł go nachylić prośbami,

Żaden nie wzniecił ogniów miłości groźbami.

29

Dziwi się Malagizy, mniema, iż zmyślone,

Chocia je z płaczem mieszał, jego prośby one;

Ale gdy ustawicznie, łzy lejąc, nalegał,

A najcięższem obłoków wzdychaniem dosięgał,

Boi się, aby z ciężkiej nie umarł żałości,

Ogniem nieuśmierzonych zagrzany miłości;

Ratunek jak najprędszy bratu obiecuje

I gdzie jest, prędką mu dać wiadomość ślubuje.

30

Lubo to we Francyej lub w Afryce będzie

Angelika, dowie się snadno o niej wszędzie.

To rzekszy, nadzieję mu czyni, iż szczerego

W tej mierze dozna brata i ochoty jego.

Potem bieży, kędy zwykł klątwami srogiemi

Djabłów zwoływać miedzy padoły ciemnemi,

W jaskiniach nieprzystępnych, głębokich, straszliwych,

A ci wnet stawili się w postaciach kłamliwych.

31

Obrał jednego, co mu przypadki w miłości

Nie tajne od stworzenia tych ziemskich nizkości,

I wiedzieć chce zarazem prawdziwie od niego,

Czemu beł przedtem Rynald tak serca twardego,

Iż go niebieska gładkość namniej nie ruszyła,

Co teraz nieszczęśliwe serce przeraziła.

Ten dwuch krynic przyległych moc dziwną winuje:

Jedna co miłość robi, druga, co ją psuje.

32

I dalej prowadzi rzecz, jak czasu jednego

Niewiadomie napił się wody z źrzódła tego

Rynald, która w szcząt gasi serdeczne zapały

I na płacz ślicznej dziewki skamiał[2340] ogłuszały.

Potem nieszczęściem w tamten zaś kraj przybłąkany,

Z drugiej pragnienie przykre zagasił fontany,

Z drugiej, co miłość wznieca, i mocą tej wody

Kocha się w Angelice i życzy z nią zgody.

33

Lecz jako szczęście jego przeciwne mieć chciało,

W ten czas, gdy z pośledniejszej pić mu się przydało

Studnie, z przeciwnej piękna Angelika piła

I wnet, co ma do niego, miłość swą straciła,

Tak straciła i tak ma serce nieużyte

Po tem trunku, iż węże woli jadowite

Widzieć; wściekła nienawiść z gniewem się zakryła

W jej piersiach, z których pierwszą miłość wyrzuciła.

34

Tak rzekł djabeł i taką o Rynaldzie sprawę

Malagizemu dawał, a potem zabawę

Dalszych postępków dziewki nadobnej powiedział,

Jako wpadł Medor w szczęście, o którem nie wiedział,

Jako z niem z Hiszpaniej na śmiałej galerze,

Swe zdrowie poruczywszy śliskiej wiatrów wierze,

Nigdy nienawrócona, morzem pobieżała

Do Kataju, kędy swych państw wolny sceptr miała.

35

To mądry usłyszawszy czarownik, swojemu

Wszystko szczerze powiedział bratu strapionemu,

Nie życząc, aby w sercu jego mieszkać miała

Dziewka, co się podłemu gburowi oddała;

Ani chce, aby ją miał gonić, bo już ona

Do swych królestw bez chyby była wprowadzona

Z Medorem, co od szczęścia znacznie jest uczczony,

Najwdzięczniejszej zostawszy nagle mężem żony.

36

Nie tak odjazd kochanej dziewki Rynaldowe

Przeraził serce, nie tak jady jej surowe,

O których słyszał, że je woda uczyniła

Sczarowana, której się niechcący napiła,

Jako to, iż pierwiastki najbielszego ciała

Poganinowi głupia wiejskiemu oddała.

Zrze się wewnątrz, śmiertelny ból wśrzód piersi bije,

Wzdycha ciężko, ciepłe łzy i gorzki płacz pije.

37

W ziemię patrzy, podobien do słupa wrytego,

Gniew mu wargami trzęsie, wściekłość struchlałego

Tyka serca, nie może pół słowa związany

Język wstydem przemówić, jad w uściech zebrany

Swe przykrości rozsiewa; potem zapalony

Zazdrościwą miłością, biegł w odludne strony

I po najżałośliwszych skargach, łzach obfitych

Myśli jechać do krajów wschodnich znamienitych.

38

Prosi o pozwolenie u cesarza swego,

A przyczynę odjazdu kładzie dalekiego,

Iż dziwnie po kochanem teskni koniu swojem,

Którego rozbójniczem dostał Gradas bojem;

Więc aby to ukazał, iż go tknął w uczciwe

Z swem złem, zdrowie odważa serce, pomsty chciwe,

I tej chluby nie wytrwa kłamcy Gradasowi,

Co udaje, iż go wziął przez miecz Rynaldowi.

39

Przymuje Karzeł prośbę i na wolą daje,

Chocia mu niepoślednia żałość serce kraje.

Ten rad, z wielką się w drogę gotuje ochotą,

Zbroję najdoskonalszą wdział na się robotą.

Wprasza mu się do lubej Dudon kompaniej,

Wprasza Gwido, ale on nie pragnie niczyjej.

Wypada z miasta, a gdzie stąpi i gdzie jedzie,

Gniew go wściekły prowadzi, miłość ślepa wiedzie.

40

Tkwi mu w pamięci, jako beł roku przeszłego

Szczęśliwy, tysiąc razy zapału wnętrznego

Płomień mogąc ugasić w najśliczniejszem ciele

Wdzięcznej dziewki, gdyby beł choć z raz natarł śmiele.

Teraz, skoro już stracił tak czas pożądany

Z gładką twarzą, dopiero najprzykrzejsze rany

Serce mu otwierają; dałby własne zdrowie

Temu, kto ją ukaże, kto mu o niej powie.

41

Niepodobna zda się rzecz, aby tak podłego

Służkę miała wziąć łoża ucześnikiem swego

Harda, wyniosła dziewka, co pięknością ciała

Wszystek świat, jako wielki, w sobie celowała[2341].

Taką ujęty myślą, wodze wprost kieruje

Ku wschodowi, a piersi miłość bodzie, psuje.

Mija Ren z Bazyleą budowną za czasu

I do Ardeńskiego w lot przypadł, smutny, lasu.

42

Jedzie kilka mil puszczą, liściem[2342] się okrywa,

A wzdychanie mu słowa, skarg pełne, przerywa.

Z oczu miasta daleko i wsi już zniknęły,

Gęstwy, ciemność przywiódszy, strach jakiś przymknęły;

A potem w ocemgnieniu niebo swą odmieni

Wesołość, słońce jasnych nie daje promieni:

Alić dziw ujźrzy straszny, co wypadł z głębokiej

Jaskinie, a postać ma niewiasty wysokiej.

43

Dziw brzydki; tysiąc oczu pod czołem rogatem

Bleszczy się[2343] i tysiąc usz we łbie ma kosmatem.

Nie śpi straszydło nigdy szkaradne, powieki

Dziurawe źrzenic zamknąć nie mogą na wieki.

Kupa wężów na głowie sprosnej jadowitych

Wije się, z członków inszych smród leci odkrytych.

Okrutny wąż, szpetny wąż, wąż nad insze srogi

Miasto ogona obie okręcił mu nogi.

44

Fraszka od urodzenia strach beł Rynaldowi,

Najniebezpieczniejszemu rad bywał razowi;

Ale jako cud[2344] ujrzał z daleka straszliwy,

A on się zda, iż chce gniew swój w niem topić mściwy,

Tak go bojaźń przeraża, tak strętwiałe żyły

Strach ujmuje, iż giną w niem do szczętu siły.

Pomni jednak na swój stan sławy śmiałość chciwa

I przecię drżącą ręką szable w skok dobywa.

45

Ale okrutna postać straszydła szpetnego

Sroży się, żądłem grozi węża świszczącego,

Nieutrzymanem, jako strzała, pędem bieży,

Łeb żmijami natkniony modrawemi jeży,

Stąd, zowąd zaskakuje i zachodzi w oczy.

Ten szablą macha ostrą, co ma sił i mocy,

I cięcia na wiatr próżny wyrzuca daremne,

Choć mu się zda, iż razy oddaje wzajemne.

46

Wprzód dziw najszkaradniejszy puszcza węża w oczy,

Potem najbystrszem[2345] lotem na stronę uskoczy

I dobywa z parszywych włosów drugiej źmije,

Którą na piersi ciska; ta się pod blach kryje,

Wnętrzności przechodząc wskróś. Rynald nieszczęśliwy

O wygranej zwątpiwszy, koń bodzie pierzchliwy,

Ucieka, ale darmo; bo jędza brzydliwa

W darskiem[2346] skoku za siodło do niego przybywa.

47

I lubo na prost bieży lub konia kieruje

W bok, zawsze go przeklęta zaraza morduje.

Nie może najść sposobów zbyć dziwu strasznego,

Choć koń częstem wierzganiem pomaga do tego.

Drży w niem serce; tak więc zwykł w jesienne list czasy,

Kiedy wicher odziera z swoich ozdób lasy.

Dokucza mu gadzina brzydka, ale więcej

Strach; schnie, wzdycha, gniewa się, umrzeć chce co pręcej.

48

W najciemniejszą gęstwinę, gdzie wyniosłe skały

Widomą śmierć w przepaściach swych ukazowały,

Gdzie ścieszki namniej nie znać, a najprzykrszej[2347] góry

Ledwie mężna orlica dosiądź może pióry,

Leci, jako na pewną zgubę, odważony:

Tak przemierzłe straszydła dogryzły mu ony.

I złamałby beł pewnie szyję, lecz w tem razie

Ujźrzy rycerza w jasnem nad podziw żelazie.

49

W jasnem, jako dyament, żelazie beł zbrojny

Bohatyr, pod którem koń i dzielny i strojny.

Jarzmo złamane za herb swój ma przy szyszaku,

A szabla na jedwabnem wisiała temlaku[2348].

Paiż[2349] równa się słońcu, szaty haftowane

Blask miecą, u nich kraje żółto wypuszczane;

W ręku dzida, z obu stron dziwnie wyostrzona,

A u łęku buława, ogniem zapalona.

50

Pełna buława ognia zawsze jest wiecznego,

Nigdy się sam nie trawi, nigdy wesołego

Nie utraca płomienia; stal najwyborniejsza

Ustępować jej musi i tarcz najmocniejsza.

Zbroje, hełmy, pancerze kruszy doświadczone,

Karaceny[2350] przenika, trzykroć wypławione[2351].

Takiej właśnie potrzeba było Rynaldowi,

Aby się z rąk brzydkiemu wydrzeć mógł dziwowi.

51

Ten na krzyk wrzasków jego w rozpuszczonem pędzie

Przeciw potworze[2352] dziwnej, rozgniewany jedzie;

Widzi, iż kilka wężów śliskich tysiącznemi

Węzłami opasało Rynalda ścisłemi;

Widzi, iż się wydziera, biedzi, odejmuje,

A przecię drogi jadom zniknąć nie najduje.

Zaczem w bok buzdyganem dziw przemierzły bije:

Ten w lewo z konia spadszy, nakoło się wije.

52

Lecz prędko pokrzepiony, dobrze rętszy wstawa

I źmij grofowi kilka do pierwszych przydawa.

Świszczą te i po gładkiej przebiegają zbroi,

A ów się zapomina, jako wryty stoi.

Bohatyr zaś nieznany raz wraz rozpaloną

Buławą tłucze głowę, wężami natknioną,

Wymierza gęste razy brzydkiemu źwierzowi,

Nie dopuszczając szkodzić więcej Rynaldowi.

53

I tem czasem, gdy spuszcza bez najmniejszej zwłoki

Na łeb parszywy swą broń, na grzbiet, piersi, boki,

Krzyczy i taką radę Rynaldowi daje,

Aby w dalsze uchodził za gęsty las kraje,

Przeciwko wielkiem górom; ten leci, a swego

Nie obraca w zad czoła do dziwu strasznego

Ani hamuje biegu, aż wysokie skały

Minął, choć niebezpieczny i zły przejazd miały.

54

Serdeczny zaś bohatyr, gdy w piekielną dziurę,

Stłukszy smrodliwe ciało, stłukszy na niem skórę,

Wpędził jędzę szkaradną, gdzie się zrze, omdlewa

I łzy z tysiąca oczu żałosnych wylewa,

Wraca się i po grofie bieży utrapionem,

Chcąc mu być przewodnikiem w błędnem lesie onem.

Dogonił go, skoro już wyjeżdżał z padołu;

Ten zaś krzyknął, gdy obok z niem jedzie pospołu:

55

»Dotąd, o najwspanialszy mężu, dzięki tobie

»Oddawać chcę, póki mię nie położą w grobie.

»Dłużnikiem zostałem ci żywota mojego,

»Tyś go dał, tyś do zdrowia wrócił mię pierwszego.

»Ale do tych dobrodziejstw przyłóż jeszcze i to,

»Tak ci Bóg niechaj płaci twą dobroć sowito:

»Powiedz twe imię, niech wiem, kto mi pomoc dawał,

»Abym przed Karłem chwalcą cnót takich zostawał«.

56

Odpowiada mu drugi: »Nazwiska mojego,

»Odpuść, wiedzieć nie będziesz do czasu pewnego,

»Choć potem oznajmię je, skoro wyjedziemy

»Z gęstwy tej i na łące zielonej staniemy

»Przy zrzódle zimnem, jasnem, co pomiernem pędem

»Szum wdzięczny czyni, mając mirty gęste rzędem

»Nad sobą; z niego pije pasterz i podróżny,

»Gdy w czas miłość zgubić chce niewdzięczną, ostrożny«.

57

Z tej jakiemsi[2353] trafunkiem studnie żywej wody,

Która zapały lube gasi wnętrznej zgody,

Napiła się katajska królewna i swego

Wnet sobie obrzydziła grofa kochanego.

Ta fontana toż przedtem w Rynaldzie sprawiła,

Iż długo Angelika w nienawiści była

U niego, ani się on wzruszał płaczem, słowy,

Aby na miłość przypadł pięknej białej głowy.

58

Skoro do tego miejsca oba przyjechali,

Koni upracowanych z chęcią zatrzymali.

Mówi rycerz nieznany panu z Jasnej Góry:

»Sam wiesz, jakośmy pojazd[2354] przepędzili spory.

»W tak niesłychane znoje dobrze uczyniemy,

»Gdy siadszy nad tą wodą, trochę spoczyniemy«.

»Pozwolę z chęcią — Rynald rzekł — bo oprócz tego,

»Iż mię Febus upalił w pół dnia gorącego,

59

»Dziwniem strachem przejęty, dziwniem zmordowany,

»Więc i ten sam nas wzywa kwieciem farbowany

»Pagórek«. — Po tych słowiech z siodeł wyskoczyli

I konie w żyzną łąkę na paszą puścili.

Wprzód Rynald do kryształu biegł przeźroczystego,

Po trudzie, prochu, znoju nie mogąc przykrego

Znieść słońca; pije i wraz mocą wody onej

Pragnienia i swej żądze zbywa rozpalonej.

60

Wielka radość rycerza drugiego przejmuje,

Bo gdy ten od wód zimnych wargi odejmuje,

Postrzegł, że go odbiegła miłość zapalczywa,

Miłość niewycierpiana, zła, głupia, szkodliwa.

Skoczy zaraz i mówi wyniosłemi słowy:

»Teraz pełnić twą wolę, Rynaldziem, gotowy:

»Wiedz, iż Gniew imię moje; przybiegłem dla tego,

»Abym ciężkie jarzmo zdjął dziś z karku twojego«.

61

To rzekszy, zniknął zaraz kształtem mgły i z koniem,

Rynald tylko wzrok swój śle zadumiały po niem.

Dziw wielki rodzi mu to, dziw niewymówiony,

Mniema, iż go piekielnych larw próżne zasłony

Chytrze bawią; trzykroć się nakoło obraca,

Trzykroć ręką wątpliwą zginionego maca;

Tuszy zaś, iż to sprawka jest Malagizego,

Bo on zawsza rozerwać chciał te pęta jego,

62

Pęta nielutościwe, co pierś skrępowały

I w niej sercu wolności nigdy nie dawały;

Albo Bóg z górnych niebios posłał mu dobrego

Anioła, co go z strachu wyrwał nieznośnego.

Ktokolwiek beł, lub to zły lubo duch szczęśliwy,

On mu za to powinien jest, iż został żywy.

Chwali nieporównane i męstwo i siły,

Co z nieuchronnej serce zguby wyzwoliły.

63

Wraca mu się pierwszy gniew do zajątrzonego

Serca: znowu królewnę Kataju żyznego

Zbrzydziwszy sobie, w takiej zaś ma nienawiści,

Iż niegodną rozumie być swojej miłości.

Na rzeczy więtsze chęć go z uczciwem podwodzi,

Co nie bez przyczyn w ludziach wspanialszych się rodzi

Bajarda znowu dostać chce, bo tak Karłowi

Obiecował, tak braciej, tak Sansonetowi.

64

Jedzie na zad z ochotą w nieodmiennem biegu

I w Bazylejej stanął pierwszego noclegu.

Gdzie usłyszał wieść nową, wieść niespodziewaną

O Orlandzie, co bitwę miał mieć zawołaną

Z Agramantem i z królem dużem[2355] z Serykany,

A tę grof jeden przyniósł, umyślnie posłany

Z Sycyliej, i sławę taką puścił wszędzie,

Iż prędko po rozprawie i po wojnie będzie.

65

Rad Rynald w towarzystwie chce być Orlandowi,

Ku afryckiemu żartko pojeżdżą krajowi.

Co trzy mile odmienia konie, przewodniki,

Na rącze nie żałuje złota zawodniki[2356].

Bieży, najserdeczniejszy rycerz, już Ren mija,

Już Alpes, już granice, gdzie jest Italia;

Wpadł w kraj włoski, Mantuą po zad zostawuje

I przez głęboki rączo Pad się przeprawuje.

66

Już noc swoje czarnawe rozwijała włosy,

Już wieczorna wypadła gwiazda na niebiosy,

Gdy Rynald rzeki wielkiej stanąwszy na brzegu,

Polotnego kęs wściągnął, spracowany, biegu

I aby wytchnął dotąd, tę myśl przed się bierze,

Póki w jasnem nie stanie świat złoty ubierze.

Aliści przed wzrok jego bohatyr nieznany

Stawił się, ludzki, kształtny, z rycerska ubrany.

67

Po spólnem pozdrowieniu odwiódszy na stronę

Rynalda, pyta, jeśli miał lubo ma żonę.

Odpowiada mu drugi, iż ścisłej miłości

Małżeńskiej dawno węzeł zżął[2357] jego wnętrzności.

»Radem temu — pierwszy rzekł — i przyczynę mego

»Pytania słuszną, nie wątp, dam teraźniejszego;

»Jeno proszę, chęciami nie gardź ubogiemi,

»A nawiedź szlachecki dom z progami nizkiemi.

68

»Dziwną rzecz, dziwną ujźrzysz, przyjacielu drogi,

»O której nie słyszałeś, jakoś wstał na nogi.

»Rad jej będziesz, a zwłaszcza, żeś już ułowiony

»Sidłem, w które wpadają ci, co mają żony«.

Zdumiał się Rynald na to, wszystek w się zebrany[2358],

A choć jest prędkiem biegiem dziwnie spracowany,

Tak go chęć widzieć on cud gorąca morduje,

Iż wnet pozwala i koń wprost za niem kieruje.

69

Ledwo na jedno z łuku strzelenie skoczyli,

Piękny, rozkoszny pałac zarazem zoczyli,

Skąd służków kilkanaście, ćwiczonych w ludzkości,

Wypadło i ponure z podwórza ciemności

Wypędzili, świec lanych[2359] nastawiawszy wszędy.

Potem Rynald przez długie gmachów cudnych rzędy

Idąc, wzrok cieszy składnem kształtnie budowaniem

I subtelnem nad podziw w koło rysowaniem.

70

Z ofitu i z porfiru[2360] ślicznie wygładzone

Łśnią się mury; przy bramach wysokie, przestrone

Wrota z mosiądzów gładkich, na których figury

Subtelniejsze trochę się wydają do góry,

Rzekłbyś, że tchną i mówią; jeśli wzrok nie błądzi,

Z najsztuczniejszej roboty tak je każdy sądzi.

Podwórze, na sto łokci kształtnie wymierzone

W kwadrat, uciechy swoje ma niewymówione.

71

Każdy gmach piękną salę, piękne ma pokoje,

W każdem rozkoszy, w każdem są uciechy swoje.

Ganki na mosiądzowych słupach wyniesione,

Na frambugach[2361] kamiennych, drugie uzłocone.

Nadto misterna ręka rzemieśników sztucznych

I pod ziemią pałaców narobiła bucznych[2362],

Których takie są stania i rozkoszne wczasy,

Iż ich prędko wypisać krótkie bronią czasy.

72

Rubych[2363] filarów wierzchy ze złota szczerego,

Same z marmuru zaś są najwyborniejszego,

Rozmajcie wyrzezane i sflorysowane[2364]:

Tu perłami, tu drogiem szafirem sadzone.

Jakobyś na najwiętsze złota patrzył bryły,

Ściany jasne blask oku chciwemu czyniły.

Malowanie tak sztuczne, tak rozkoszne było,

Iż na szerokiem świecie insze przechodziło.

73

Ale nad wszystkę piękność, różnemi sposoby

Zbogaconą, nad wszystkie koszty i ozdoby

Fontana celowała, która żywem zdrojem

Trudy, prochy, pragnienia z najgorętszem znojem

Uśmierzała; od niej trzy z trzech stron wypadały

Strugi, a zagorzałe kwiecia odżywiały.

Słodki szmer rozerwanej po kamykach wody

Wszystkie uciechy, wszystkie zdał się mieć wygody.

74

Zbudowana od mistrza dziwnie uczonego

Dość subtelnie i fodzą[2365] rozumu bystrego

Nakształt namiotu albo ośmrożnej altany,

Której strop wielkiem kosztem beł pomalowany

Gwiazdami, jakowe noc błękitnawa miewa,

Gdy szare bez chmur ciemnych poświaty[2366] rozsiewa;

Wierzch na ośmiu statuach stał alabastrowych,

Które trzymają niebo ono planet nowych.

75

Amalteej[2367] róg w prawej ręce jest obfity,

Dziwnie wesołem kunsztem od mistrza wyryty;

Tam w naczynie z marmuru bielusienieczkiego,

Szepcąc, woda pryskała ze źrzódła onego.

Każdy słup podobieństwo pięknej białej głowy

Takie ma, iż żywemi jakby mówią słowy;

A choć różną twarz, postać, szaty różne mają,

Wdzięczną jednak gładkością sobie porównają.

76

Każda oparła nogi, nogi spracowane

Na dwu obrazach niższych, co też są rzezane.

Ci zaś otworzonemi dają znać gębami,

Że jem muzyka miła i z melodyami,

A iż na to umysłem stałem się udali,

Aby cnoty, wieczności godne, wysławiali,

Cnoty najświętobliwszych niewiast, które stały

Na ramionach ich własnych, a wierzch gwiazd trzymały.

77

Te niższe podobieństwa mężczyzn w rękach mają

Pisma imion, a źrzeńce[2368] nad niemi trzymają,

Jakoby je z pilnością najwiętszą czytali

I dzieła w szeroki świat wielkie podawali.

Przypatruje się to tej, to owej osobie

Dobry Rynald, w każdą twarz wlepia oczy obie;

Świec każe więcej przynieść, aby pod obłoki

Wygnał ponurą ciemność i czarnawe mroki.

78

Pierwszy napis, co oczom jego się nawija,

Daje wiedzieć, iż to jest ona Lukrecya[2369]

Z Borgiów krwie przezacnej, co twarzy pięknością

Równa się dawnej rzymskiej, cnotą i czystością.

Dwaj mężczyzn, którzy ciężar ten tak świątobliwy

Trzymają, jako napis wyświadcza prawdziwy,

Teobald[2370] jeden, drugi Strozza[2371] się mianuje;

Ten Orfeusza nauką, ów Lina[2372] celuje.

79

Niemniej wdzięczniejsza, niemniej piękniejszej postaci

Druga figura, co się z pierwszą obok braci:

Córka Herkola sławna, córka zawołana,

Izabella[2373] imieniem i rzeczą nazwana.

Przez tę Ferrarz o jako musi być szczęśliwy,

Dla tej poddany każdy na śmierć natarczywy;

Dobra, wspaniała, ludzka, szczęście jej łaskawe

Wszystko da, zjedna niebo, zjedna bogi prawe.

80

Ci dwaj, co to afekty wielkie ukazują,

Iż chcą, pragną, ostatniem gwałtem usiłują,

Aby sława cnót wielkich jej kwitnęła wszędy

I u Indów, gdzie brzydkie djabłów są obrzędy,

Obadwa się jednako zową Jakubami,

Kalandr[2374], Bardelon[2375], równi godnością, naukami.

Na trzeciem, czwartem miejscu dwie są białe głowy

Jednej krwie, roztropności, rozsądku, wymowy.

81

Elizabeta[2376] pierwsza, drugą nazywają

Leonorą[2377], marmury jako wyświadczają.

Próżno o mantuański, chwalisz się, obfity

Kraju, Wirgiliuszem, co tak znamienity;

Nie zazdroszczę, szanuj go, waż święte zewłoki,

Mądrość drogą z rozumem wynoś pod obłoki:

Azaż mniejszy Sadolet[2378], Bembus[2379] z swej roboty,

Co pierwszej na wszystek świat rozsławiają cnoty?

82

Kastylion[2380] zaś drugiej, w naukach ćwiczony,

Z niem Muty Arelius[2381] na to zjednoczony.

Te imiona już ponno dawnoby zginęły,

Ale marmury wieczną ich pamięć w się wzięły.

Potem pojrzeli okiem bystrem zaraz na tę,

Co i prawego szczęścia nieraz znała stratę

I najazdy wytrzymać umiała lewego,

Wsparta wielkomyślnością rozumu bystrego.

83

Bentywolę złote być pismo ukazuje

Lukrecyą[2382], co cnotę tak barzo miłuje,

Iż Ferarczyk za jedno szczęście swe poczyta

Być jej ojcem i że ją za córkę swą wita.

Kamil[2383] o sprawach dzielnych, sprawach wyniesionych

Tej śpiewa z wielką chwałą królów, miast uczonych;

Nigdy pasterza swego chętniej nie słuchała

Amfryza[2384], choć się słodkiem pieśniom zdumiewała.

84

A drugi[2385], od którego ziemia, gdzie się schodzi

Izaur[2386] z morzem, w słone się wmieszawszy powodzi,

Nazwana będzie, swego nie tracąc imienia[2387],

Póki ludzkiego zstanie na świecie plemienia,

Póki Indom i Maurom świecić będzie rany

Febus, póki krąg ziemski nie weźmie odmiany,

Gwido Posthum[2388], któremu oraz dwie koronie,

Stąd Pallas, stąd Apollo, włożyli na skronie.

85

Ta zaś, co w pierwszem rzędzie po tych następuje,

Dyana[2389] jest, cnota ją i rozum sprawuje.

Nie sądź jej, gościu, choć wzrok obraca szeroki,

Z postaci, i choć umysł zda się mieć wysoki,

Ludzka jest, pokorna jest. Kalkanin[2390] zaleci

Cnoty jej, kędy gaśnie i gdzie słońce świeci,

Mones[2391] królestwo z sławy pozna ją szerokie,

Pozna Murzyn, pozna lud przez morze głębokie.

86

Więc i Kawal[2392] o zacnych sprawach tej dziewice

Tak zaśpiewa, iż żadne parnaskie krynice

Nie zrównają, lub je koń wybił nogopióry[2393],

Nie wiem, czy z Helikonu czy z Parnasu góry.

Beatrycze tuż za nią gładkie wznosi czoło;

Otej pismo, w marmurze wydrożone[2394] wkoło,

Tak mówi: »Beatrycze[2395] męża błogosławi

Żywa, a śmiercią swoją w nieszczęście go wprawi«.

87

Ba, raczej włoską ziemię, bo póki ta żyła

Tryumfy ustawiczne z zwycięstw swych czyniła;

Bez niej, jak niewolnica biedna, utrapiona,

Głowę zwiesza, niszczeje, leci[2396] spustoszona.

Koredz[2397] o tej napisze rymy tak wdzięcznemi

Z Tymotem[2398], co jest jasną świecą miedzy swemi,

Iż dźwiękiem słodkich luteń, usiadszy na brzegu

Ady[2399], oba jej nieraz zahamują biegu.

88

Między tą, a ostatnią, Borgiej podobną,

Widać twarz najwdzięczniejszą[2400], twarz bardzo nadobną

Serdecznej białej głowy z marmuru białego,

Kształtnych nad podziw członków, oka poważnego;

Bieluchne alabastry czarną zakrywała

Szatą, pereł, kamieni, złota nic nie miała.

Nie tak Wenus przechodzi gwiazdy swą jasnością,

Jako ta piękne panie niebieską gładkością.

89

Nie rozeznać, choćbyś dzień na twarz patrzał cały,

Jeśli powagi więcej oczy będą miały,

Oczy gwiazdom podobne, czyli wspaniałości

Majestatu pańskiego, wdzięcznej wesołości:

Najdziesz oraz to wszystko przy ostrem rozumie.

»Kto mądry, kto uczony, co jeno kto umie,

»Niech pisze — takie marmur litery ma w sobie —

»O cnotach nieśmiertelnych w anielskiej osobie«.

90

Bo choć pełna dobroci, pełna i wdzięczności

Jej postać, choć ją samo skłania do ludzkości

Przyrodzenie, zda przecię gniewać się, iż swemi

Chwalił ją ktoś wierszami niedouczonymi.

Te imiona wyrżnione w alabastrach były,

Które zakrytych przezwisk wiadomość czyniły;

Insze, czy z zapomnienia czyli też z niechęci,

Mądry rzemieśnik podał ciemnej niepamięci.

91

W śrzodku figur okrągłe miejsce uczyniono,

A pawiment[2401] koralem szczerem położono;

Przezeń z kryształu strużka bieży żywej wody,

Podając w gorące dni pragnącem ochłody,

Potem więtszem w podwórze wypada zapędem

W kanał, który sadzone kwiaty różnem rzędem

Odżywia, z niemi miękkie trawy zagorzałe

I wkoło usadzone szczepy niedojrzałe.

92

Tem czasem z gospodarzem ludzkiem ma rozmowy

Rynald, często dając znać, iż już jest gotowy

Z chęcią widzieć to, z czem się w drodze popisował,

Kiedy go do swych gmachów przywieść usiłował;

Patrzy po cztery razy, wzmiankę czyni o tem,

Lecz postrzega, iż z ciężkiem jakiemsi[2402] kłopotem

Rozpływa się w niem serce, płacz w źrzenicach stoi,

A sto w głębokich piersiach wzdychania się roi.

93

Już co jeno nie spyta przyczyny ciężkiego

Frasunku; bezpieczeństwa[2403] lecz zażyć takiego

Nie zda mu się, hamuje mowę, wraca słowa,

Które już gęba była wypuścić gotowa.

A wtem też, gdy wieczerzy pół się odprawiło,

Chłopię, co do posługi naznaczone było

Podczastwa, czarę z wierzchu kamieńmi sadzoną,

A wewnątrz winem dobrem niesie napełnioną.

94

Pojrzawszy na Rynalda pan zamku dobrego,

Uśmiechnął się; lecz ktoby serce widział jego,

Snadno pozna, iż jako śmiech w uściech zmyślony,

Tak w piersiach tai się ból, łzami opojony.

Potem rzekł: »Teraz już czas, mój gościu kochany,

»Zwłaszcza, żem beł od ciebie jawnie nagabany,

»Spełnić słowo, ukazać zaraz probę taką,

»Której dawnoś miał szukać z pilnością wszelaką.

95

»Miałeś szukać i ty sam i wszyscy, co macie

»Żony, a w nich się, jako w czem dobrem kochacie

»Niech tak będzie, dla Boga; lecz jeśli miłuje

»Ciebie twoja i spólnej osławy[2404] pilnuje,

»Jako ty wiedzieć możesz? Lekka rzecz na głowie

»Rogi są, ale zmazę kto słowy wypowie?

»Ciężka ta, ciężka, gościu, a kto ją wczas czuje,

»Szczęśliwy, bo się prędko z obmówisk wyzuje.

96

»Twoja jeśli przestrzega przysięgłej czystości,

»Słusznie, słusznie małżeńskiej godna już miłości.

»Wiedz, iż siła żon takich, co się popisują

»Z swą cnotą, a na targ ją cicho wystawują.

»Wiedz, iż siła żon takich, co są w podejźrzeniu

»Bez winy, prawe cnocie, prawe i sumnieniu.

»Ludzieśmy, mylemy się; więc trudno pewności

»Szczerej dosiądz w gęstej mgle zmyślonych miłości.

97

»Ty, jeśli chcesz dość pewnej dzisia wiadomości,

»Nie uraniali twoja wstydu i czystości,

»Jako podomno tuszysz, zwłaszcza jeśli proby

»Przez widome nie miałeś sam nigdy sposoby,

»Wnet ujźrzysz; bo ta złota na tem stole czara

»Ukaże, jaka żony twej ku tobie wiara,

»Jaka miłość i przyjaźń, jeno wina tego

»Napij się, dla przyczyny tej przyniesionego.

98

»Napij się, a wierz szczerej i prawdziwej mowie,

»Bo jeśli rogi nosisz miasto piór na głowie,

»Taką roztruchan ma moc ponno sczarowany,

»Iż na twe piersi Bakchus będzie wnet wylany,

»Kropla namniejsza z niego do ust ci nie wpadnie.

»Samą rzeczą ujźrzysz to, jeno sam chciej snadnie«.

To rzekszy, oczy trzyma w Rynaldzie utkwione,

Będzieli wino z czarą złotą wywrócone.

99

Potrętwiał, usłyszawszy Rynald dziwne rzeczy,

Ledwie się trochę przy niem zmysł bawi człowieczy.

Wyciąga jednak ręce, bierze kubek złoty,

Myśli, mali probować w oczach ludzkich cnoty

Niepodejrzanej nigdy, jako ją wziął, żony;

Uważa co za żal stąd, żal niewymówiony

Snadno wyniknąć może. — Lecz odpoczyniemy

Wprzód trochę, potem słuchać Rynalda będziemy.

Koniec pieśni czterdziestej wtórej.

XLIII. Pieśń czterdziesta trzecia

Argument

Rynald serdeczny słucha rycerza ludzkiego,

Gdy przyczynę nieszczęścia powiada trefnego[2405],

Jako głupio utracił małżonkę kochaną,

Zdradą chytrej niewiasty zwiedzion niesłychaną.

Potem swą łódź do pięknej Rawenny prostuje

I na wyspie zwyciężcę Orlanda najduje.

Pustelnik, na odludnem co mieszka ostrowie,

Krzci Sobryna, przywraca markiezowi zdrowie.

Allegorye

W tej czterdziestej trzeciej pieśni przez żonę rycerza mantuańskiego znaczy się podłość animuszu i głupstwo wielu nikczemnych małżonków, którem lub to łakomstwem zbytniem uwiedzieni, lub nieszczęściem swojem przyciśnieni, własne dają w małżeństwo ojcowie córki; w Fiordylizie nie rzekę rzadki, ale własny i przyrodzony, po którem cnotliwe białe głowy, iż słuszną nakłonione są miłością, poznać snadno, ukazuje się przykład szczerej, nieodmiennej, w obojej fortunie jednakiej miłości.

Skład pierwszy

O, przeklęty tysiąckroć i nienasycony

Głodzie, z łakomstwa w samem piekle urodzony!

Co za dziw, gdy parszywą zarażasz chciwością

Podlejszy gmin, któremu cnota z uczciwością

Mniej smakuje; lecz wyszsze iż prowadzisz stany

W temże pęcie, to rodzi żal nieporównany.

O, jako siła mądrych, godnych, dobrych siła,

Którem niesytość drogę szczęścia zagrodziła!

2

Ten morze, ziemię, niebo przepędził i skryte

Ich wyroki zrozumiał w płanetach wyryte;

Więc aby badał samej tajemnic natury

Pod obłoczne, jako ptak, myślą lata góry,

Więtszej chęci, starania nie mając więtszego,

Od żądła ukąszony szkodliwie twojego,

Jeno pieniądze zbierać, bogatem być, brzydkie

W tem chęci utopiwszy i nadzieje wszytkie.

3

Rwie wojska nieprzyjaciół drugi, waży zdrowie,

Blachy, choć je robili sami Wulkanowie,

Kruszy najdoskonalszą szablą, nadstawuje

Swych piersi we dnie, w nocy nie sypia, pracuje,

Królestwa, prowincye posiada i bierze:

Cóż potem, chciwość taż go trapi w jednej mierze.

O drugich pisać nie chcę, co serce w bezdennem

Pogrążyli łakomstwie i zysku codziennem.

4

Co rzekę o piękniejszych paniach w przedniem stanie,

Które na łzy, posługi, prośby i wzdychanie

Najrozkoszniejszej młodzi nie jeno nie dbały,

Ale marmurem twardem, srogie, skamieniały?

Twój to despekt, Miłości, bo skoro kęs złota

Wzrok ich dopadł, wnet serce gorąca ochota

Kruszy twarde, mienią się — ktoby wierzył temu? —

I urodę w moc dają chłopu najbrzydszemu.

5

Rzecz mówię doświadczoną, lub się boję tego,

Aby kto nie rzekł, żech jest języka płochego.

Nic to, cnotliwy zawsze szczerościami robi,

Nie zmyśla, próżen obłud, prawdę prawdą zdobi.

Ale od przedsięwzięcia nie chcąc odstępować,

Tam swój, kędym umyślił, bieg będę prostować,

Wróciwszy się zarazem do grofa dobrego,

Co już, już wino miał pić z kubka tak dziwnego.

6

Wprzód jednak strasznem skutkiem rzeczy zamyślony,

Nim roztruchan do jego ust beł przyłożony,

Głosem rzekł: »Miedzy mądre słusznie się policzy

»Ten, kto szukać nie będzie, czego mieć nie życzy.

»Moja żona jest żona, a tyś świadom tego,

»Iż każda żona miękka i da się do złego

»Snadniej pociągnąć, zwłaszcza kiedy lubość rodzi

»I lub z miłości lubo z zalotów pochodzi.

7

»Dopuść mi, proszę, wierzyć o cnocie mej żony,

»Jakom wielą przykładów dobrych nauczony.

»Zła rzecz jest kusić Boga: groźniej zakazuje

»Takich czarów, niż jabłka, co go snać pilnuje

»Anioł w raju i które dziwnie przyczyniało

»Żywota, gdy namniejsze stworzenie go rwało.

»Każże wziąć ten kosztowny kubek z stołu swego,

»Bo nie mając pragnienia, pić nie będę z niego.

8

»Tych owoców choć bronił sam Bóg litościwy,

»Skosztowawszy w pierwszy wiek Adam niecierpliwy,

»Wnet śmiech na płacz frymarczył, a co lat zbywało,

»W pracach, bólach, kłopotach trawić się musiało.

»Tak jeśli kto będzie chciał postępki swej żony

»Skryte wiedzieć, biegłością[2406] głupią uwiedziony,

»Wpadnie, zbywszy rozkoszy, w żal, w lamenty takie,

»Których szepty, lekarstwa nie zleczą wszelakie«.

9

To mówiąc dobry Rynald, nienawisnej czary

Popchnie dalej, jakoby gniewał się bez miary,

I wraz na gospodarza pojźrzy siedzącego.

A temu hojny potok z oka zaćmionego,

Hojny wypada potok łez nieutulonych,

Które bieżą na ziemię wciąż z szat pomoczonych.

Jak zaś wytchnął, wstał i rzekł: »Gościu ulubiony,

»Ten kubek najkochańszej pozbawił mię żony.

10

»Czemum tak niefortunny, czemum nieszczęśliwy,

»Że mię przed dziesiątkiem lat przyjaźni życzliwy

»Węzeł z tobą nie ścisnął? Bo te rady twoje

»Wprzód, niż się niezrównane wszczęły żale moje,

»Mogły całą pomoc dać, a ja płaczu tego

»Nie lałbym dziś, który mię już czyni ślepego.

»Ale abyś rzecz wiedział, gościu mój kochany,

»Dziwną nieuleczonej dam ci sprawę rany.

11

»Wyszszej kęs mimo miasto[2407] biegłeś murowane,

»Od przeźroczystej rzeki wkoło opasane,

»Która do Padu wpada gościńcem szerokiem,

»A początek snać swój ma w Benaku[2408] głębokiem;

»Gdy mury rozwalono Agenorowego

»Węża[2409], w ten czas pierwiastki rosły miasta tego.

»Tam ja urodziłem się ze krwie dosyć znacznej,

»Lecz w ubóstwie, co krzywda fortuny niebacznej,

12

»Krzywda fortuny ślepej, która zaniedbała

»Mnie i moich, a bogactw namniejszych nie dała.

»Ale dobra natura z zwykłej łaskawości

»Na to miejsce dziwnej mię nabawia gładkości,

»Tak obficie, iż tysiąc żelesc w sercu czuje

»Każda panna, co twarzy mej się przypatruje.

»Więc miałem ludzkość wdzięczną do wzrostu ślicznego;

»Odpuść, iż głupie[2410] chwalę sam siebie samego.

13

»Beł w mieście naszem człowiek mądry i uczony,

»Ciężkiemi, zgrzybiałemi laty obciążony;

»Bo gdy głucha śmierć oczy zamykała jego,

»Sta dwudziestu ośmi lat doszedł wieku swego.

»Odludny żył, póki żył, jak w puszczej chowany,

»Nie znając, co jest miłość, co są jej odmiany.

»Lecz ta, iż pojął żonę, mściwa przymusiła,

»Z której się cicho dziewka piękna urodziła.

14

»Ażeby płochej matce podobna nie była,

»Co wiary, co i wstydu mocno uroniła,

»Przedawszy drogą czystość, czystość ulubioną,

»Czystość nad wszystkie złota, perły wyniesioną,

»Zamyka ją na miejscu pustem, osobliwem,

»Aby w życiu kwitnęła niewinnem, cnotliwem;

»I ten pałac budowny, wyniosły, bogaty

»Djabłom postawić kazał dla niej bez swej straty.

15

»Samę zaś białem głowom zlecił podstarzałem,

»Które z pilnością wielką, z kłopotem niemałem

»Młode dziewczę ćwiczyły i wychowywały,

»Z żadnem mężczyzną rozmów mieć nie pozwalały,

»Więc przykład ustawiczny aby w oczach miała

»Uczciwych pań i torem cnoty iść umiała,

»Różne obrazy, różne dał wyryć figury,

»Które się zakrywają pod temi marmury,

16

»Nie tylko tych, co wzięte z swej czystości były

»U świata, którą wiek on dawniejszy zdobiły,

»I których wieczna sława do późnych podaje

»Prawnuków, gdzie zapada i gdzie Febus wstaje,

»Ale i inszych wielu, co dni świeższych żyły,

»A cnotami włoski kraj wszystek rozświeciły,

»Jakoś swemi oczyma widział sam ośm one,

»W alabastrze gładzonem kształtnie wydrożone.

17

»Potem, gdy piękna dziewka lat swych dorastała,

»A do małżeństwa ojcu sposobną się zdała,

»Lub tak moje nieszczęście lub szczęście sprawiło,

»Mnie jej mężem za wolą wszystkich naznaczyło.

»Szerokość pól obfitych, które wkoło leżą,

»Stawy, jeziora, rzeki, co ich gruntem bieżą,

»Na dwadzieścia mil wielkich staruszek zgrzybiały

»Dał mi z chęcią w posagu i skarb pozostały.

18

»Tak nadobna, tak wdzięcznych obyczajów była,

»Iż najpiękniejsze wieku swego przewyszszyła;

»Co się tknie w haftowaniu subtelnej roboty,

»Zrównać jej Pallas temi nie mogła[2411] przymioty.

»Chód wspaniały, roztropna mowa, gdy śpiewała,

»Niebieski głos, nie ludzki wszystkiem się mieć zdała.

»Ociec biegły w rozumie, biegły i w mądrości,

»W naukach ją od najpierwszej wyćwiczył młodości.

19

»Z najostrzejszem dowcipem, z cudowną gładkością

»Łączył się wesoły wzrok, napełnion słodkością.

»Same najtwardsze skały, głuche, nieme skały

»Jej anielskiem jakby się wdziękom radowały.

»Cóż za dziw, że i teraz na samo wspomnienie

»Czuję w piersiach biednego serca rozpadnienie!

»Najwiętszą radość, wszystkę chęć z pociechą miała,

»Aby ze mną, gdziem jeno stąpił, przebywała.

20

»W sześć lat, jakom małżeńskiem wieńcem beł ściśniony,

»Rozstał się z światem ociec, laty obciążony.

»Zaczem i na nas fortun ślizkich kołowroty

»Przywiodły po weselu frasunki, kłopoty;

»Powiem, jakiem sposobem, powiem, gościu drogi,

»Dla oczywistej stadłu drugiemu przestrogi.

»Biała głowa nadobna w tem kraju mieszkała,

»Która zajrzawszy mię raz, dziwnie zakochała[2412].

21

»Od pierwszych lat były jej gusła zabawami,

»Umiała rozkazować i władnąć djabłami;

»Wszystkie miesiąca, wszystkie słońca tajemnice,

»Wszystkie sztuki przedniejszej wiedząc czarownice.

»Cóż potem: wiary mojej nie mogła wyszpocić[2413],

»Nie mogła ran swych zgoić, bolu, troski skrócić,

»Bo najkochańszej żony miłość pilnowała

»Mnie wszędy i tej krzywdy wyrządzać nie dała.

22

»Nie mogła mię pokonać groźbą i prośbami,

»Gładkością, gorącemi dziwnie miłościami;

»Tysiąc lubych słów, tysiąc podarków dawała,

»Tysiąc razy w godzinie jednej namawiała,

»Nigdy nie dopinając, abym chęcią małą

»Leczyć pozwolił miłość tak zapamiętałą;

»Żadnej skry nie pobudził płomień jej szalony

»We mnie: cnotą żony swej byłem uzbrojony.

23

»Cnotą, wiarą, przysięgą namniej niewątpliwą

»Takem utwierdził miłość w sobie zapalczywą,

»Iż najpiękniejsza córka Ledy[2414] zawołanej,

»Choć przeszła rozkoszny świt jutrzenki rumianej,

»Próżnoby się kusiła, daremneby były

»Obietnice, które trzy boginie czyniły[2415]

»W Idzie[2416]: niepożytem beł, do tysiąca razy

»Odrzucałem ją, strzegąc w łożu swem tej zmazy.

24

»Lecz jak moje nieszczęście chciało dnia jednego,

»Zdybawszy mię opodal pałacu mojego

»Melissa — takie wiedma krzcone imię miała —

»Najłagodniejszych słówek zwykle zażywała;

»Potem, obłudy pełna, sposoby najduje,

»Któremi słodki mój wczas, wdzięczny pokój psuje

»I z serca, gdzie gospodę czystość lubą miała,

»Podejrzaną zazdrością wiarę wyrzucała,

25

»»Chwalę twą cnotę — mówiąc — że nie zdradzasz żony,

»»Choć o jej wstydzie jesteś mniej uwiadomiony.

»»Lecz jeśli ona wierna temże kształtem tobie,

»»Jako probujesz, w którem dowodzisz sposobie?

»»Mniejsza rzecz, iż swojego z niej nie spuszczasz oka,

»»Mniejsza rzecz, iż ją jakaś podle twego boka

»»Wiąże miłość, bo nigdy mężczyzny żadnego

»»Nie widzi z wolej twojej, z rozkazania twego.

26

»»Odjedź jeno na mały czas, a głos[2417] puść taki,

»»Iż cię z domu gwałt pędzi, gwałt nieladajaki

»»Ważnych spraw, niech się o tem wsi, miasta dowiedzą,

»»Co o bliższą granicę z grunty twemi siedzą;

»»Daj czas młodzi rozkwitłej, ich listom pieszczonem,

»»Gorącem prośbom, darom drogiem, ulubionem:

»»Wytrwali, nie złamawszy wiary przysiężonej,

»»Do śmierci godna łaski twej nierozdzielonej«.

27

»Takie i tem podobne mówiąc ze mną słowa,

»Wiedma złośliwa, sztuczna, chytra biała głowa

»Pociągnęła snadniuchno wolą na to moję,

»Żem umyślił sieć proby na małżonkę moję

»Rzuciwszy, precz odjechać; lecz przecię w tej dobie,

»Jaki znak cnót jej będę miał, myślę zaś sobie,

»I po czem, wróciwszy się, poznam, że dla wiary

»Złamanej godna gniewu, godna będzie kary.

28

»Proszę o radę zdrową wieszczki nauczonej,

»Ta pozwala, wynosi moc nieprzepłaconej

»Czary, którą Morgana dla brata swojego

»Zrobiła we dni chmurne księżyca[2418] pewnego,

»Aby wstydu doświadczył żonej podejrzanej

»I troski, co go gryzła, pozbył niewytrwanej.

»Bo kto szczodrą ma, a z niej napić się chce wina,

»Rozlewa je do szczętu, macza pierś, chudzina.

29

»»Sprobujże też ty — rzekła — nim odjedziesz, tego,

»»Choć ja jeszcze o niej nic nie rozumiem złego,

»»I tuszę, iż uczciwa dotąd się najduje,

»»Uczciwą i prócz ciebie inszych nie miłuje.

»»Ale skoro się wrócisz, nie śmiem ręczyć tobie,

»>Abyś ją w teraźniejszej cnót zastał ozdobie.

»»Ślizka rzecz gładkość: ponno wylejesz przez szpary

»»Wino do jednej krople, gdy pić będziesz z czary«.

30

»Z chęcią mądrej mistrzyniej poradę przymuję,

»Kubka mocy cudownej przez wino probuję,

»Które w oczach jej do dna wypijam samego

»I dobry skutek wstydu widzę żeninego.

»»Patrz — mówi mi Melissa — żem prawdę mówiła,

»»Patrz, iżem za jej czystość niedarmo ślubiła.

»»Odjedźże kęs, a jeśli tem kształtem wypijesz,

»»Gdy się wrócisz, już jej wierz, już szczęśliwy żyjesz«.

31

»Mnie iż nieznośna przy niej nie być rzecz się zdała,

»Bo miłość serce skłóte stem grotów trzymała,

»Wymawiam się i proszę sposobu inszego,

»Przez który wziąłbym skutek zamysłu mojego.

»»Dobrze — odpowiada mi — zaraz ja to sprawię,

»»Więc przez snadniejszy środek w tem kresie postawię

»»Chęć twoję, do którego bieży: mowę, szaty

»»Twarz odmienięć, jutro mi nie będziesz brodaty«.

32

»Wiesz o najbliższem mieście[2419], tuszę, gościu drogi,

»Pod którem wznosi Padus straszny groźne rogi;

»Wiesz niemniej i o władzy, bo jego szerokie

»Rozciągnęły się kopce po morze głębokie.

»Miasto ludne, bogate; kształtem, wesołością

»Najprzedniejszemu nie da i starożytnością.

»Ostatki biednych Trojan, kiedy uciekały

»Przed Atylą, w porywczą ono zbudowały.

33

»Stamtąd do nas przyjechał młodzian urodziwy,

»Młody, kształtny, roztropny, bogaty, wstydliwy.

»Ten, gdy mu uciekł z ręku sokół dnia jednego,

»Trafunkiem do pałacu wpadł za niem mojego

»I ujrzy żonę moję, żonę dziwnie śliczną,

»Która mu niezgojoną ranę ustawiczną

»Niebieskiem zaraz wzrokiem przez piersi zadaje

»1 dziką nieludzkością biedne serce kraje.

34

»Czego nie czynił, czego nędzny nie probował,

»Aby jej jakokolwiek miłość pozyskował!

»Lecz tysiąc odmów czyni mądra biała głowa,

»Gardzi złotem, płacz, smutna nie ma miejsca mowa.

»Tak przestał, nieużytość widząc, utrapiony,

»Choć cudowną twarz pożar nigdy niezgaszony

»W jego wyrył pamięci; schnie, łzy gęste leje,

»Raz omdlewa, raz kona, pozbywszy nadzieje.

35

»Tem czasem ja też w drogę wyjeżdżam zmyśloną,

»Małżonkę pożegnawszy dziwnie zasmuconą,

»I nazajutrz chód, oczy, mowę, twarz, odzienie

»Biorę młodziana, który kochał się w mej żenie,

»Tak, jako chce Melissa, co też sługi jego

»Postać zmyśla i boku pilnuje mojego.

»Jedziem na zad, a prędszą chcąc wykonać zdradę,

»Dyamentów, rubinów bierzemy gromadę.

36

»Wszystkie skryte pokoje pałacu mojego,

»Wszystkie ścieszki wiedziałem, wszystkie drogi jego.

»Zaczem wszedłem, bezpieczny, tam, kędy siedziała

»Bez swych służebnic sama, jak fortuna chciała.

»Powtarzam próśb gorących, które żałosnemi

»Przerywają się łzami, stokroć obfitemi,

»I, bojce najostrzejsze szalonej miłości,

»Ukazuję klejnoty cudownej piękności.

37

»Powiadam, iż to jeszcze mniej kosztowne dary,

»Choć robotą, choć ceną wielką wyszły z miary,

»Przeciwko tem, które jej chowam, gdy swojego

»Użyczy mi, ludzcejsza[2420], wzroku weselszego.

»Zalecam czas sposobny, co nam wszystko sprawi,

»Gdy męża niemasz w domu, gdy się drogą bawi;

»Przypominam, iż miłość szczera, wielkie straty

»Jakiejkolwiek nakoniec godne są zapłaty.

38

»Obruszywszy się zrazu, słuchać mię nie chciała,

»Wstydem najpiękniejszą twarz swą zafarbowała.

»Ale błysk pałających, jak ogień, kamieni

»Powoli twarde serce i surowe mieni:

»Odpowiada łagodniej, a we mnie wnętrzności

»Padają się, niestetyż, od wielkiej żałości!

»Odpowiada, iżby chęć tęż, co i ja, miała,

»Kiedyby żywa dusza o tem nie wiedziała.

39

»Tem słowem, jako dardą[2421] srodze wyostrzoną,

»Poczułem duszę w poły srodze przebodzioną;

»W kości zaraz zimny mróz wkradł mi się i w żyły

»Stoję, jako słup, tają przyrodzone siły.

»Melissa też w tenże raz postać mi zdejmuje

»Cudzą, a własną moję pierwszą ukazuje.

»Uważ, gościu, jakowe żale ją napadły:

»Twarz chustą była, wargi rumiane pobladły.

40

»Oboje, trupom równi, strętwiawszy stojemy,

»Oboje wzrok spuszczony mając, nie mówiemy.

»Aż ja wprzód rozwiązałem język zasromany,

»Abym jad z niecierpliwej wyrzucić mógł rany:

»»Tak mię to, najkochańsza żono, zdradzasz, moja,

»»Za złoto? Tak to na nie łakoma chęć twoja?«

»Ona nic, milczy, gościu, jako kamień wryty,

»Z oczu tylko płynął jej zdrój płaczu obfity.

41

»Wstyd ją ujął, prawda to; ale gniew surowy

»Oddać mi on mój figiel oddać jest gotowy.

»Dwoi go w sobie sromem serce niecierpliwe,

»Źrzenice jej pałają obie zapalczywe;

»Nakoniec gdy na zachód Febus zniżał konie

»I już w Oceanowem zanurzył je łonie,

»Wpadszy na małą barkę, całą noc bieżała

»Rzeką, która szeroko po dżdżu rozlewała.

42

»I rano przyszła w pałac rycerza onego,

»Co ją przedtem miłował, co zdrowia swojego

»Tysiąckroć nie litował dla niej, a osoby

»Użyczył mi swej przez złe złej wiedmy sposoby.

»Jako mu wdzięczny beł jej przyjazd, gościu drogi,

»Jako szczęśliwe odtąd nazywał swe progi,

»Kto wierzyć nie będzie chciał? Stamtąd mi wskazuje,

»Iż już nie moja, iż mię więcej nie miłuje.

43

»Niestetyż, od tego dnia on lubej pociechy

»Z nią zażywa, a ze mnie stroi żarty, śmiechy.

»Ja zaś od smutku jęczę, stękam, schnę, boleję

»I łzami się rozpływam, co godzina mdleję.

»Bo żal im dalej, więtszy piersi mi przeraża,

»Skąd nieszczęśliwy na śmierć żywot się odważa.

»Jednak pierwszego roku, żem ducha biednego

»Nie wytchnął, tę przyczynę, a pewną wiedz tego:

44

»Przez dziewięć lat, co jeno kolwiek było gości

»U mnie dla ulżywania frasunków, żałości,

»Wszystkiem z tej nienawisnej czary nieszczęśliwej

»Dawałem pić, chcąc rzeczy doświadczyć prawdziwej.

»Każdy swe piersi polał, każdy się najdował

»W tem rosole[2422], którego jam naprzód skosztował.

»Zaczem lżej cierpię z wielą; tyś tylko tej doby

»Mądry beł, niebezpiecznej nie chcąc kusić proby.

45

»Lecz przecię wesołego od godziny onej

»Nie mam czasu, jakom zbył żony ulubionej,

»A ponno w tych dniach winny dług śmierci zapłacę

»Iz żywotem wzgardzonem wiecznie się rozbracę.

»Wieszczka zaś, mój żal widząc, dziwną radość miała,

»Bo się prędszych w swej żądzy skutków spodziewała;

»Ale darmo: tak ją wzrok kwaśny mój rad widzi,

»Jako psa nadgniłego, co się niem świat brzydzi.

46

»Postrzegła niepochybnie przykrej surowości,

»Postrzegła wnet, iż mój gniew płacić jej chytrości

»Koniecznie usiłuje; tak bez omieszkania

»Do inszego, żałosna, wędruje mieszkania.

»Nie dosyć na tem: bolu przyczyny swojego

»Nie chce mieć blizko, jedzie w kąt świata dalszego

»I tak sztucznie opuszcza te pobliższe kraje,

»Iż mi się wiedzieć o niej nic, nic nie dostaje«.

47

Gdy tak bolesną skargę, niezgojone rany

Przekładał Rynaldowi gospodarz stroskany,

Ten milczy, zamyślił się, litość w niem wnętrzności

Porusza i do spólnej przychodzi żałości.

Potem rzekł: »Złą poradę, złąć Melissa dała

»I szerszenie jakoby draźnić rozkazała.

»Ale niemniej samemu dziwuję się tobie,

»Żeś szukał, czego naleźć nikt nie życzy sobie.

48

»Nie dziwuj się, iż złotem piękna twoja żona

»Do złamania przysięgi spólnej przywiedziona:

»Nie pierwsza, nie dziesiąta, nie ostatnia była;

»Siłu w tem pasowaniu, siłu zwyciężyła

»Białych głów chciwość brzydka przednich, które cnoty

»Zapomniawszy, przedały wstyd za kruszec złoty.

»Mniejsza to; sroższąć powiem: srebro nieszczęśliwe

»Wydało niewinnego pana w ręce mściwe.

49

»Twoja słusznie tak straszną potrzebę przegrała:

»Niestrzymany szturm, sam mi przyznasz, na się miała.

»Albo nie wiesz, jaką ma moc, co złoto broi:

»Murów, wałów, dział, szabel, kopij się nie boi.

»Tyś zgrzeszył mojem zdaniem barziej, niżli ona:

»Niebezpiecznie w tak ślizkiem razie jest kuszona.

»Uważ sam, jeśliby cię nie zwiodła ochota,

»Choć mąż w swem statku jesteś, do pięknego złota«.

50

To rzekszy, wnet od stołu Rynald się porywa:

Tkwi mu w żywej pamięci cnota sławy chciwa,

Krótkość czasu ściska go, minuty godziny

Nie chce daremnie tracić bez ważnej przyczyny.

Tak gospodarza prosi zarazem ludzkiego,

Aby za pozwoleniem ukłaść się mógł jego.

Ten, iż wszelakiem wczasem wdzięcznemu gościowi

Wygodzie chce, na wolą daje Rynaldowi.

51

I mówi: »Jako z cery[2423] twej zrozumieć mogę,

»Pilną gdzieś, gościu miły, masz przed sobą drogę.

»Nie zbywam cię, Bóg widzi, bo mdłe moje siły

»Dziwnie wielką ludzkością twoją dziś ożyły;

»Ale jeśli cię pędzi gwałt, jako powiadasz,

»Czemuż z swem przewodnikiem w lżejszą łódź nie wsiadasz,

»Gdzie bezpiecznie śpiąc, drogi nie omieszkasz sobie?

»Ja z ochotą żywności rozmajtej dam tobie«.

52

Wdzięcznie od gospodarza chęć onę przymuje

Rynald i zniewolony uprzejmie dziękuje.

Potem bez omieszkania z pałacu wypada

I w gotową pomniejszą barkę rączo wsiada,

W której legł, długą jazdą przykro spracowany,

A sen mu pokój na wzrok przyniósł pożądany.

Łódź leci, jako strzała, puszczona z cięciwy,

Albo jak po powietrzu ptak, obłowu chciwy.

53

Leci łódź, sześcią wioseł raźnych rozpędzona,

Woda się ustępuje, w wały zgromadzona.

Potem, gdy już ferarskich blizko murów byli,

Jako prosił, Rynalda ze snu obudzili.

W lewej ręce Melara[2424] na brzegu zostaje,

A Sermido[2425] po prawej kęs się widzieć daje.

Figarellę[2426], Stellaty[2427] widzą nizkie progi,

Gdzie Padus srogi zniża rozdwojone rogi[2428].

54

Puszcza do Wenecyej gościniec szeroki,

A w prawy bok kieruje żeglarz sztyr bez zwłoki

I Bondenę[2429] w bok mija. Już wozy złocone

Apollo wyprawował na niebo przestrone,

Już z jutrzenką w ubierze złotem świt rumiany

Trząsł światem, mając wieniec na głowie różany,

Gdy Tealdu ujrzawszy Rynald wieże obie[2430],

Cicho mówić i myślić tak począł sam w sobie:

55

»Trzykroć szczęśliwe miasto! Nigdyć Febus wieczny

»Nie zgaśnie, jako mój brat z aspektów stryjeczny,

»Z aspektów upatrował na niebie utkwionych

»I z gwiazd tajemnie duchem wieszczem opatrzonych

»W ten czas, gdym w niedojrzałem wieku, dziecko małe,

»Z niem jeździł włoskie miasta widzieć okazałe,

»Które, gdy przydą lata, snadno niezrównaną

»Przejdziesz sławą, naukami, męstwem przeplataną«.

56

Gdy to mówił, żartka łódź, jakby skrzydła miała,

Po wysokich bałwanach Padowych leciała.

Potem od miasta wyspę najbliższą[2431] mijają,

W której tylko źwierzowie pomniejszy mieszkają.

Pusta teraz, nieznaczna, przecię Rynald swemi

Oczyma na nię dziwnie patrzy wesołemi;

Wiedział bowiem, jako jej życzliwa być miała

Fortuna, skoro szturmy opaczne wytrwała.

57

Tą drogą z niem pospołu jadąc Malagidzi,

Co przyszłe rzeczy duchem czarowniczem widzi,

Powiedał, iż jej szczęście łaskawsze się stawi,

Gdy jad losów przeciwnych srogość swą odprawi.

I ledwie siedmset razy w czarnej baran sferze

W kędzierzawem się żartko obróci ubierze,

Będzie tak znaczna, będzie tak niewysławiona,

Iż jej druga nie zdoła, na świecie stworzona.

58

Onę, co się jedynem chlubić śmie kochaniem

Tyberyusza[2432], bacznem przejdzie budowaniem;

Pierwsze miejsce dadzą jej Hesperyjskie sady,

Gdzie nimfy dla swych uciech przebywają rady.

O, jak utuczy źwierza wszelką moc różnego!

Nigdy Cyrce[2433] w swem stadzie nie miała takiego.

Tu, Cypr swój opuściwszy, Wenus mieszkać będzie,

Tu z lubem Kupidynem Gracye przywiedzie.

59

Opatrzy ją niepodłą nakoło obroną

I uczyni bez chyby nieprzezwyciężoną

Ten, co miastu mury da i wysokie wały,

Za któremi bezpieczne domy będą stały;

Tak bezpieczne, iż cudzej nie pragnąc pomocy,

Wszystkiego świata snadno wytrzymają mocy.

Herkula ociec zacny najserdeczniejszego

Sprawi to i wyniesie możność miasta swego.

60

Taka bohatyrowa cicha była mowa,

Tak sobie przypominał proroctwa i słowa

Braterskie, o których więc często rozmawiali,

Gdy się wieszczbą spraw przyszłych dziwną zabawiali.

Jednak widząc pierwiastki drobnych chałup małe,

Podziwienie mu serce trwoży zadumiałe;

»Jako to, prze Bóg, ma być — myśli zaś — iż z tego

»Wielkie miasto wyniknie miejsca bagnistego?

61

»Jako rzecz jest podobna, aby w tej piękności,

»O której mi powiedał brat w pierwszej młodości,

»Urosło sławne miasto, miasto zawołane

»Na tem miejscu, co lgniącą kałużą zalane?

»Tu to pola być mają żyzne i obfite,

»Tu skarby, szczerość, ludzkość, cnoty znamienite?

»Szczęśliwe trzykroć miejsce, jak wielkich narobisz

»Spraw i dzieł, któremi świat napełnisz, ozdobisz!

62

»Bóg sam, Bóg, szczera dobroć, niechaj pany twoje

»Błogosławi i złote zdarza jem pokoje.

»Miłość, prawda, wstyd, wiara zszedszy się spółecznie,

»Niech w tobie przebywają na wieki bezpiecznie.

»Wszystkie najazdy wściekłe nieprzyjaciół twoich

»Niech tają, niechaj skutków nie odnoszą swoich.

»Na twe dostatki zazdrość niech zębami zgrzyta,

»Ty się śmiej, gdy złość będzie płakać jadowita«.

63

To rzekł serdeczny Rynald, a łódź takiem lotem

Rżnęła wody, iż prędzej błysk nie leci z grzmotem.

Nie prędzej żartki sokół na myśliwcze głosy

Lekkiem skrzydłem wiatr siekąc, wpada pod niebiosy.

Mija uczony szyper w prędkiem dziwnie biegu

Kasztelliki[2434], co stały na obojem brzegu;

W ocemgnieniu Gabanę[2435] po zad zostawuje,

Za którą w ręce prawej Fossę[2436] ukazuje.

64

Potem, gdy Febus wyszszej wóz kierował złoty,

A on z tych proroctw pięknej pełen beł ochoty,

Do stołu siadszy, żądzą morzą przyrodzoną

Potrawami, których dał moc niewymówioną

Mantuańczyk do batu i zaś po obiedzie

W drogę bez żadnej zwłoki przedsięwziętą jedzie.

Ginie z oczu Argenta, Giron w zad zostaje[2437]

Z brzegiem, gdzie Santern głowę wspaniałą wydaje.

65

Wierzę, że jeszcze wtenczas Bastyej nie było,

Na którą Hiszpanowi dzisiaj patrzyć miło[2438].

Potem w prawo puściwszy łódź, lewy róg mija

Sztyrnik, a ta się, jako lekki wiatr, uwija;

Woda, wiosłami bita, szum głośny wydaje,

Grzbiet straszny kędzierzawiąc, i przy brzegach kraje.

Do przekopu w minucie godziny wpadają

I w Rawennie, dopadszy brzegów, wysiadają.

66

Tu Rynald odprawuje do domu żeglarza,

Który beł od dobrego dany gospodarza,

Oświadczywszy mu naprzód z wrodzonej ludzkości

Niepośledni bogatej znak szczodrobliwości.

Sam bieży, odmieniając często poszty[2439] rącze,

Nie wstrzymywa go wiatr, deszcz, grad, znoje gorące.

Przypadł do Aryminu, jeszcze słońce było

Brudów z nadobnej twarzy w morzu nie omyło.

67

Stamtąd ze wschodem równo Febusa ranego

W Urbin[2440] wjechał, gdzie dotąd Gwidona[2441] zacnego

Nie było z Federykiem[2442], Halszki[2443], Leonory,

Co gościa przymowali z chęcią w swoje dwory,

Gościa, który się jeno tą drogą nawinął;

Żaden bez wzięcia znacznej łaski ich nie minął,

Jako to dobrze widziem teraźniejszej doby,

Każdego czczą, szanują różnemi sposoby.

68

Mija to dobry Rynald, gdy go nikt za wodze

Nie wziął, potem na prawej Kali[2444] puszcza drodze.

Górą[2445], co ją Gaur[2446] dzieli i Metaur[2447] głęboki,

Jak najprędzej Apenin, przebiega wysoki,

Przez Umbry, przez Hetruski do Rzymu przypada

I tam na odpoczynek z konia trochę zsiada.

Stamtąd biegł do Ostyej[2448], a morzem do tego

Miasta, gdzie kości schował syn Anchiza swego[2449].

69

Tu zaś bat odmieniwszy, do wysepki onej

Kieruje, Lipaduzy, od wszystkich rzeczonej,

Gdzie srogą bitwę, skoro spólne hasło wzięli,

Sześć bohatyrów przednich odprawować jęli.

Przynagla Rynald szyprów, aby się śpieszyli

I zgromadzoną siłą wiosłami robili.

Pracują ci, lecz darmo: Zefiry uparte

Poboczną niepogodą dmą w żagle otwarte.

70

Zaczem opóźnić musiał, bo już urodziwy

Skończył Orland przez szablę swą bój zapalczywy

I duży afryckiemu przeciął kark królowi,

W sercu ostrą utopił broń Serykanowi.

Ale krwawe zwycięstwo wnętrzności mu psuje,

Wszystkie uciechy, wszystkę radość odejmuje;

Raz patrzy na Brandmarta, smutny, zabitego,

Raz na markieza, z bolu na poły żywego.

71

Potem zoczywszy brata, hojniej rozkwilony,

Prowadzi go, gdzie wiecznem leżał snem uśpiony

Syn Manodantów blady, a krwie czarnej szlaki

Ukazowały razu okrutnego znaki.

Westchnął serdeczny Rynald, litość go przejmuje,

Ściska trupa i wargi strętwiałe całuje.

Stamtąd do Oliwiera szedł i nogę jego

Obłapia, od strzemienia zgniecioną twardego.

72

I ból przykry uśmierza łagodnemi słowy,

Choć samemu dojmuje żal i gniew surowy,

Iż pogody omieszkał takiej i swojego

Nie ratował Brandmarta, dziwnie kochanego.

Tem czasem nad trupami swych królów czynili

Lament słudzy i w miasto z płaczem prowadzili,

W miasto bliskiej Bizerty, które gdy chowają,

Nieśmiertelne ich dzieła z męstwem wspominają.

73

Już też wieść świegotliwa w Bizercie latała,

A Orlanda zwyciężcą być opowiadała,

Cieszy się częścią Astolf i Sansonet śmiały,

Częścią wnętrza ich żale smutne przejmowały

Dla śmierci Brandmartowej i oka swojego

Nie chcą ukazać dziewce nadobnej smutnego,

Którą już wieszczy trapił ból z frasunkiem srogi

I serce przerażały jakieś nowe trwogi.

74

Tej nocy, co straszliwą bitwę poprzedzała,

Taki sen Fiordylizi najsmutniejsza miała:

Szatę, którą rękami robiła własnemi,

Kroplami pobroczoną widziała krwawemi,

Kroplami, które na nię spadały z wysoka,

Jako więc grad lubo deszcz z ciemnego obłoka,

Gdy w zawichrzeniu chmury powietrznem się schodzą,

A gwałtowne pioruny żartkie błyski rodzą.

75

Potem ocuciwszy się, mówi sama w sobie:

»Wżdyć nie w takiem zrobiłam szatę ja sposobie,

»Szatę kochanka mego: czarna, pomnię, była

»I czarnem ją jedwabiem ręka ma przeszyła.

»Skądże się ta krew wzięła? Niestetyż, złe znaki,

»Złe są i złej fortuny los to ladajaki«.

Wtem Astolf z Sansonetem obadwa pospołu

Wszedszy, u okrągłego siedli przy niej stołu.

76

Ledwie jem w smutne czoła i twarzy pojrzała,

Sto bolów czuje, strachem niezwykłem zadrżała.

Już o kochanem pytać nie chce mężu swojem:

Zna serce, iż w potrzebie okrutnem legł bojem.

Źrzeńce[2450] mgłą ćmi, z których łza gęsta, jak deszcz, spada,

Potem na ziemię, zimny trup, ciężko upada;

Zęby, perłom podobne, ścina, tchu żadnego

Nie czyni, traci wdzięczność czoła wesołego.

77

Gdy zaś przyszła do siebie, rzewnem płacze głosem,

Głowę szarpie, pokrzepłem najeżoną włosem,

Drapie najwdzięczniejszą twarz, łzy gorące pije,

Powtarza słodkie imię, pięścią piersi bije,

Woła, wrzeszczy, a prochem skronie posypuje;

Tak zwykł broić, gdy duch zły człowieka morduje,

Tak zwykł broić, swych zmysłów pozbywszy szalony,

W którem rozsądek, pamięć i rozum uśpiony.

78

Prosi o nóż to tego pilno, to owego

I niem do serca drogę chce otworzyć swego;

Potem ponurem patrzy ku portowi wzrokiem,

Gdzie dwu królu są ciała przy morzu głębokiem.

Nad temi pomstę czynić myśli przykrą, srogą

I zaś morską tam bieżeć zarazem odnogą,

Gdzie ostydła[2451] zewłoka[2452] Brandmarta wdzięcznego

Leży, aby umarła z niem i podle niego.

79

»Czemu, niestetyż, garła nie dałam przy tobie,

»Czemu mój grób nie miał być własny w twojem grobie? —

Chrapliwem krzyczy głosem — oszalałam była,

»Żem cię w niebezpieczny bój bez siebie puściła!

»Bo choć płochy ratunek mdła ręka dać może,

»Choć biała płeć jest słaba, choć mało pomoże,

»Krzykiem samem, gdy Gradas wzniósł broń niebłagany[2453],

»Przestrzegłabym, śmiertelnej żebyś nie wziął rany.

80

»Albobym twoje piersi swemi zasłaniała,

»Albobym, dobywszy jej, bronią cię składała,

»Raz z mej głowy czyniąc ci puklerz nieprzebity,

»Raz sztych nieprzyjacielski psując jadowity.

»Trafiłoliby się też w surowej potrzebie

»Paść i wytchnąć biednego ducha podla[2454] ciebie,

»O, jako tę szczęśliwą śmierćbym rozumiała,

»Która me zdrowie wziąwszy, twemu sfolgowała!

81

»Jeśliby też złe losy na to się uparły,

»Aby ostatnie wieku twego dni zawarły

»W tej utarczce, przynajmniej skropiłabym łzami

»Twarz bladą, usta zimne całując ustami,

»I wprzód, niżby duch wyszedł twój błogosławiony

»Z ciała, przez ręce w niebo anielskie niesiony,

»Rzekłabym: Idź w pokoju, droga duszo moja,

»Idź, w też tropy za tobą bieży dziewka twoja!

82

»A takież to królestwo, któreś obiecował,

»Kiedyś mi z cnotą wiarę małżeńską ślubował?

»Tak to w królewski stołek przyjmujesz mię złoty,

»Ten sceptr dajesz dziedzicznych państw drogiej roboty?

»Trzykroć szczęście okrutne, fortuna zdradliwa!

»Weź wszystko, kiedyś na mię tak nielutościwa;

»Bo czemuż przez śmierć nie mam ukrócić dni moich,

»Zbywszy pociech, rozkoszy wszystkich oraz swoich?«

83

Tak i więcej mówiła dziewka utrapiona,

Potem niewymówionem żalem przerażona,

Znowu targa włos złoty, znowu łamie ręce,

Twarz strętwieniem powłóczy, serce topi w męce;

Wzdycha ciężko i z wielkiem wszystkich użaleniem

Hojnem na ziemię gęste łzy leje strumieniem.

Niech się płaczem rozpływa i psuje niewczasem;

My do pana z Anglantu wróciem się tem czasem.

84

Ten z swojem Oliwierem, co nieodwłocznego

Potrzebował ratunku i wczasu lepszego,

Przeciwko górze, która noc jasną ogniami

Zawsze czyni, a dzień ćmi gęstemi dymami[2455],

Bieżeć chce, bo tam pogrzeb najukochańszemu

Brandmartowi ma sprawić, gdy czas jest po temu:

Widzi cichą pogodę, widzi wiatr łaskawy,

Który do tak sposobnej sam pomagał sprawy.

85

Po prawej ręce wyspę sławną blizko mieli,

Do której z ciałem jechać Brandmartowem chcieli.

Odpychają się, kotew wymują zębatą,

Gdy Febus swych promieni światu groził stratą,

A cicha Latonówna jasnem rogiem z góry

Ukazowała jem bród, rozpędzając chmury.

Nazajutrz na wesołem brzegu spoczynęli,

Skąd Agrygentę[2456] pięknie budowną widzieli.

86

Tam Orland jął gotować wieczora drugiego

Potrzeby do pogrzebu przyjaciela swego;

Które skoro w porządku słusznem zostawały,

Gdy po zachodzie słońca zorze zapadały,

Miedzy szlachtą z tamecznej zgromadzoną strony,

Miedzy kupą świec, które żal nieuśmierzony

Wzbudzają, przyszedł do mar młodziana dzielnego,

Co za żywota nadeń nie miał kochańszego.

87

Przy marach Bardyn, wiekiem ciężkiem znakomity,

Łzami się, biedny, karmił, a płacz pił obfity;

Oczy dwie źrzódła własne mając, brodę, skronie

Prochem miąższo posypał; sam niewymówionie

Wzdycha, najokrutniejsze niebiosa nazywa,

Złe gwiazdy, złą fortunę, co trosk jego chciwa.

Ręce siwy targają włos, a twarz zmarszczoną

Paznokcie pokrwawiły srogością szaloną.

88

Na przyście Orlandowe dopiero boleści

Wszczynają się, dopiero płacz, krzyk, żal, litości;

Bo ten, skoro u ciała bliżej kochanego

Stanął, od żalu blady, niemy padł ciężkiego.

Tak więc rano liliej kwiat, z różą urwany,

Wieczór, cerę straciwszy, więdnie zaniedbany.

Zaś gdy przyszedł do siebie po ciężkiem westchnieniu,

W hojnem zatopił ciepłych łez oczy strumieniu.

89

I rzekł: »O drogi bracie, o pociecho moja!

»Tuś umarł, ale w niebie żyje dusza twoja.

»Nie wydrzeć już rozkoszy wiecznych jadowity

»Sarracen: ten swej śmierci, ten masz zysk sowity.

»Odpuść mi, kiedy pojrzysz z nieba wysokiego

»Na mój płacz, bom tu został bez ciebie samego,

»Ani ja wiecznych pociech zażyć mogę z tobą,

»Ani cię tu na ziemi mam, jak przedtem, z sobą.

90

»Samem bez ciebie został, niestetyż, i rzeczy

»Tej nie widzę, cobych ją już miał mieć na pieczy.

»Lecz jeślim ci obok stał w wojnach ukrwawionych,

»Czemuż nie mam w pociechach być też nieskończonych?

»Garść to błota, co duszę zamyka, sprawuje,

»Iż mi śladu twych broni stóp, nie ukazuje,

»A słusznie, kto frasunku z kiem zażył ciężkiego,

»Ma też być ucześnikiem i radości jego.

91

»Ty zysk stąd masz, a ja zaś szkodę, bracie drogi,

»Tem więtszą, im cięższy żal i przykrzejsze trwogi

»Włoska ziemia, francuska, niemiecka poczuje,

»Z którą znowu w bój przykry pogaństwo wstępuje.

»O, jako wiele razy westchnie mój kochany

»Pan i wuj, na śmierć twoję wspomniawszy i rany!

»O, jak z cesarstwem kościół będzie utrapiony,

»Gdy usłyszy, iż z tobą pozbył swej obrony!«

92

Tak rzekł Orland; tem czasem mniszy czarni, biali

Pogotowiu pilnując swych urzędów, stali,

Więc księżej świeckiej liczba wielka, którzy swoje

Szepcąc słali modlitwy w niebieskie pokoje,

Aby duszy szczęśliwej i błogosławionej

Dał wieczny odpoczynek Bóg w ojczyźnie onej.

Świec tak wielka gromada wprzód i po zad była,

Iż z ciemnej nocy jasny dzień snadno czyniła.

93

Wziąwszy mary, ponieśli przedniejszy wodzowie,

Na przemianę książęta, rycerstwo, grofowie.

Szarłat okrywał trunnę, złotem przetykany,

U którego perłami kraj w krąg haftowany,

Po stronach nie podlejszą herby zaś robotą

Dziadów bitnych, co męstwem słynęli i cnotą;

Sam najmężniejszy leżał w takowejże szacie

Bohatyr, klejnotami ozdobion bogacie.

94

Postępowało trzysta ubogich z świecami,

Czerwonemi okryci do kostek sukniami;

Sto pacholąt po stronach trunny dzielnych koni

Sto wiodło, złote wodza[2457] w swej ściskając dłoni;

W jedwabnych kapach, wszystkie jednakiego kroju,

Których najczęściej rycerz zażywał do boju.

Te, jako pacholęta, co ich prowadziły,

Wzdychaniem częstem w sercach ludzkich żal budziły.

95

Siła chorągwi pozad, siła naprzód było,

Przez które umarłego męstwo się znaczyło;

On je sam najsroższemu nieprzyjacielowi

Powydzierał, gdy wściekłem bitwom i szturmowi

Mężne odpory dawał ręką wyprawioną,

Niszcząc hardość pogańską i moc odważoną.

Tarczy niezliczona rzecz[2458], herbem naznaczonych

Arabów i we krwi ich dobrze umoczonych.

96

Dwieście do pogrzebowej posługi oddano,

Dwiema set białe świece lane[2459] nieść kazano.

Za ciałem Orland smutny, Orland upłakany

Szedł, przydając do dawnych nowe sercu rany;

Oczy od ustawicznych łez mu sczerwieniały,

Twarz niewymownie zbladła, wargi potrętwiały.

Niemniej smutniejszy Rynald z lekka postępuje,

Zbolała Oliwiera noga zatrzymuje.

97

Długobym, długo zmieszkał, wszystkie procesye

Wyliczając i święte wdłuż ceremonie,

Któremi duchowieństwo Boga niebieskiego

Za duszę bohatyra błagali wielkiego.

Nakoniec w katedralnem kościele stawiają

Zimne ciało i nad niem płacze odnawiają.

Tak to, o tak to młodzian dobry, zacny, młody

Nie mógł uść srogich losów, śmiertelnej przygody!

98

Skoro próżne łzy, łkania, lamenty daremne

Ci, a księża z muzyką śpiewania wzajemne

Skończyli, na katafalk wielki kładą ciało,

Gdzie lamp tysiąc tysięcy różnych barw gorzało.

Znowu Orland szarłatem trunnę sam okrywa,

Klnie złą fortunę, nieba przeciwne nazywa,

Chcąc mieć, aby zewłoki tak jego leżały,

Póki nie będą grobu wspanialszego miały.

99

Porfirów posłał szukać i z alabastrami,

Rzemieśników z dobremi przedniejszych mistrzami

Zwoławszy, fodzę[2460] grobu najwynieślejszego

Ukazuje, więc długość i szerokość jego.

Tem czasem Fiordylizi smutna przyjechała,

A gdy i materyą i mistrze ujrzała,

Sama grób stawiać każe i słupy wysokie,

Sama gładzić marmury na ściany wysokie.

100

Potem płacze wylewa nieuhamowane,

Jęczy, stęka, boleje, włosy rwie złotawe,

Ani myśli już stamtąd odjechać przez dzięki[2461],

Póki śmiercią nie skróci nieskończonej męki.

I wnet wybladła dziewka komórkę buduje

Przy trunnie, swe sieroctwo w której opłakuje;

Tam mieszka, tam łzy pije, karmi się wzdychaniem,

Pacierze odprawuje z żałosnem szemraniem.

101

Skąd, gdy jej nie mógł grabia i swemi listami

I gorącemi długo odwabić prośbami,

Do niziuchnej komórki poszedł w swej osobie,

Aby w śmiertelnej jaką dał pomoc chorobie.

Raz ją chce towarzyszką widzieć Galerany[2462],

Raz Aldy[2463], potem mówi, iż ma zbudowany

Klasztor dla niej, jeśli swój żywot utrapiony

Pragnie oddać w czystości Bogu poślubiony.

102

Skały prosił, bo ona przy grobie siedziała,

A oczy zapłakane we dnie, w nocy miała.

Zaczem, gdy przyrodzonej mocy ubywało,

Złej Parce duszę z ciałem rozdzielić się zdało.

Umiera biedna dziewka przy kochanem ciele

I w temże od Orlanda schowana kościele;

Który z wyspy olbrzymskiej[2464] z przyjacioły swemi

Wodami nieodwłocznie popłynął słonemi.

103

Bez cyrulika jednak odjechać nie chcieli,

Bo markiezową boleść haniebną widzieli.

Straszliwie mu opuchła noga i zsiniała,

Kość stłuczona niezmiernej męki przydawała,

Której on nie mógł wytrwać, ale co godzina

Omdlewał, wołał, sarkał, narzekał chudzina.

Tak gdy o słabe jego zdrowie się lękają,

Od szypra wiadomego miejsc tę radę mają:

104

Radzi jem, powiadając sztyrnik, iż świętego

Męża najdą na skale wysepku[2465] jednego,

Który gdy się w przypadkach ludzie uciekają,

Nie zwłóczy, wszyscy na zad zdrowi odjeżdżają.

Wzrok ślepem snadno daje, żywot umarłemu

O jak przywrócił wiele razy niejednemu!

Wiatr uśmierza, stanowi krzyżem wicher srogi,

Uspokoja na morzu rozgniewanem trwogi.

105

Zaczem wątpić nie trzeba, gdy mnicha świętego

Uproszą, co wolą zwykł pełnić Boga swego,

Iż markieza, choć blizki śmierci jest, uzdrowi

I najprzykrzejsze zaraz bole zastanowi.

Podobała się dziwnie rada Orlandowi,

Wnet obracać rozkazał sztyr ku wysepkowi;

A gdy się najwdzięczniejsze świty zapalały,

Twarde skały swój ostry wierzch jem ukazały.

106

Z radością żagle jeden po drugiem zwijają

I do brzegu żeglarze cicho przypuszczają.

Potem z posiłkiem wiela sług utrapionego

Oliwiera z okrętu wynoszą krzywego

I z spólnych sprawiwszy mu rąk krzesło szerokie,

Na skały jako najlżej prowadzą wysokie;

Na skały, gdzie staruszek święty miał złożenie[2466],

Co Rugierowi przez krzest darował zbawienie.

107

Wdzięcznie pustelnik dobry Orlanda przymuje,

Ochotną twarz, wesołe oczy pokazuje;

Z błogosławieństwy wszystkich rozmajtemi wita,

O podróżne niewczasy i przypadki pyta,

Choć wiedział, upewniony z nieba wysokiego,

Że bez chyby przypłynąć dziś mieli do niego.

Orland mu odpowieda smutnie, a swojemu

Ratunków nieodwłocznych prosi powinnemu,

108

Który za wiarę świętą i Chrystusa swego

Ledwie ducha w złem razie nie wytchnął biednego.

Łagodnemi ten znowu słowy obiecuje,

Iż markieza uzdrowi zaraz i ratuje,

Lub to ziół panaceej[2467] nie zna i dyktamu[2468],

Drogich plastrów nieświadom z lekarskiego kramu.

Tak rzekł i do kościółka biegł sporo małego,

Gdzie Boga modlitwami błaga wszechmocnego.

109

Stamtąd skoro się wrócił, śmiały i wesoły,

Na utrapione wejrzał mile przyjacioły.

Potem w imię najświętszej i nierozdzielonej

Trójce u nogi bliżej stanął przytłuczonej:

O cudo niesłychane! rana wprzód przykrego

Zbywa bolu, on zdrowia dostaje pierwszego[2469].

Sobryn, co dotąd z naszych ceremonij szydzi,

Zdumiewa się, gdy wielki cud okiem swem widzi,

110

Okiem mdłem, bo i jego rany takie były,

Iż mu widomą śmiercią koniecznie groziły.

Zaczem skruchą ujęty, którą w niem duch nowy

Sprawował, brzydkie błędy wygnać myśli z głowy

Mahometańskie, na krzest dufność go podwodzi

I jakąś najweselszą światłość w sercu rodzi;

Prosi, aby go zaraz Chrystusowi swemu

Oddał starzec i pomógł do nieba staremu.

111

Krzci go ten i całe mu oraz zdrowie daje,

A w piersiach Orlandowych nowa radość wstaje;

Cieszy się z nawrócenia króla pogańskiego,

Cieszy się z uzdrowienia markieza zacnego.

Ale najbarziej serce pływa Rugierowe

W radości, jako prędko cuda ujrzał nowe;

Potwierdza w wierze świętej Sobryna i siebie,

Dopiero jest pewniejszej nadzieje o niebie.

112

Od czasu, jako z morza wypłynął srogiego,

Mieszkał serdeczny Rugier u starca świętego,

Który miedzy wielkiemi stał bohatyrami,

Niebieskiemi ich karmiąc wdzięcznie rozmowami.

Prosi, żąda, jeśli się chrześcijany liczą

I ojczyznę oglądać onę wieczną życzą,

Aby świecką rozkoszą krótką pogardzali

I do Boga wzniesione oczy obracali.

113

Tem czasem dobry Orland z okrętu swojego

Chleba przynieść rozkazał i wina starego;

Pustelnik rozkoszniejszych potraw choć smak stracił,

Jako się z zdrajcą światem dla nieba rozbracił,

Miłość jednak snadno go przywodzi, iż z niemi

Je mięso z przyprawami najwymyślniejszemi

I wina trochę pije; a gdy wypędzili

Głód przykry, do rozmów się świętych zaś wrócili.

114

A jako pospolicie bywa, iż człowieczy

Zmysł jednę zrozumiewa rzecz po drugiej rzeczy,

Pierwszy Rynald poznawa Rugiera dzielnego,

Z którem krwawą miał spórkę[2470] czasu niedawnego,

Kiedy ten o cesarstwo, ów o państwo swoje

Straszliwe rozczynali berdyszami[2471] boje.

Potem Oliwier, Orland wnet go poznawają

I mile obłapiwszy, rękę prawą dają.

115

Sobryn, choć zaraz wzrok swój utkwił w twarzy jego,

Gdy przy witaniu obok starca stał dobrego,

Ręki przecię zawściągnął, odłożył witanie,

Aby go nie zmamiło jakie oszukanie.

Skoro zaś nieomylnej doszedł wiadomości,

Iż to Rugier u świata sławny z swych dzielności,

Rugier, co męstwo, ludzkość przeplatuje cnotą,

Porywa się i z wielką ściska go ochotą.

116

O, jako znowu został u Rynalda wziętem,

Gdy usłyszał, iż krztem jest odrodzony świętem!

Przypada, raz źrzenice, raz usta całuje,

Łzy wylewa, rękami szyję opasuje,

Ofiarując mu ludzkość i chęć swoję wszędy,

Rad, iż brzydkie opuścił Makonowe błędy.

Dalej u pustelnika co się z niemi działo,

W inszej pieśni pióro wam będzie powiedało.

Koniec pieśni czterdziestej trzeciej.

XLIV. Pieśń czterdziesta czwarta

Argument

Rugierowi swą siostrę Rynald obiecuje,

Potem do Marsyliej z niem się wyprawuje.

Astolf z dymem Bizertę posławszy w obłoki

I hojne afryckiej krwie wylawszy potoki,

Jedzie z niemi do Karła; ten za dzielne cnoty

Dał na ich skronie wieniec tryumfalny złoty.

Rugier zabić Leona bieży rozgniewany,

Któremu ślubił córkę Amon zawołany.

Allegorye

W tej czterdziestej czwartej pieśni snadno uważysz, jako w sercach, szczerą miłością zapalonych, wiele ostatnia robi desperacya; Rugier przykładem, który wielką w zamysłach swoich przez spólną z Leonem miłość widząc przeszkodę, jedzie go odważony zabić. Leon, iż nieporównane męstwo upodobawszy sobie Rugierowe, lubo to hojne w wojskach jego krwie uczynił rozlanie, zakochał się w niem niewymownie. Tak cnota, która w animuszach prawdziwie szlacheckich mieszkać zwykła, i w nieprzyjaciołach naszych podobać się musi.

1. Skład pierwszy

Częściej w biednych chałupkach i w domach ubogich,

W utrapieniach żałosnych i przygodach srogich

Wiążą się szczere piersi przyjaźnią prawdziwą,

Niż w zamkach wielkich miedzy zazdrością złośliwą,

Gdzie pełno figlów, obłud, łakomstwa, chytrości,

Gdzie zgasły piękne cnoty, wierne życzliwości,

Kędy, jeślić kto serce chce otwierać swoje,

Nie wierz: zawsze zdrad pełne wyniosłe pokoje.

2

Stąd ono jest, iż miedzy królami umowy

Spólne często śmierć, często swar rodzą gotowy.

Bo jako wiele razy książęta panowie

W poprzysiężonem spólnie nie stanęli słowie!

Aza raz monarchowie ligi czynią swoje

Dziś, a jutro nieszczęsne toczą z sobą boje?

Czemuż myśl chytra z twarzą piękną się nie zgadza,

A mowę, wrzkomo szczerą, serce sztuczne zdradza?

3

Tacy, iż się w serdecznej mało co kochają

Przyjaźni, nie dziw: skarby barziej poważają

I lub o wielkich sprawach sekretne ich mowy,

Lub przy trunku weselnem zagrzewają głowy,

Po staremu jakiejsi[2472] pełni nieufności,

Język miód leje, wewnątrz niemasz uprzejmości.

Szczęśliwe niższe duchy, co serce jednakie

Mogą mieć bez przysady na szczęście wszelakie.

4

Świeży przykład: w ubogiej chałupce mąż boży

Mocniej, niż najduższemi[2473] miłością powrozy

Piersi tych pokrępował, którzy w pańskiem dworze

Schowani, trudno mieli kochać się w pokorze.

Co więtsza, do skonania trwali ostatniego

W tem węźle, którem twardo ściśnieni od niego,

I serca ich, skoro jad przykry wyrzuciły

Złej zazdrości, niż łabęć, bielsze wewnątrz były.

5

Szczerze się obłapiają, szczerze się kochają

W swoich przyjaźniach wszyscy, bo prawdziwe mają.

Pochlebstwo z farbowaną twarzą ustępuje,

Zmyślonego nic niemasz, wstyd prawdy pilnuje.

Niewinnością się szczycą, przeszłe odpuszczają

Winy i w niepamięci gniewy umarzają,

Tak, jakoby pod jedną wątrobą leżeli,

Albo jednego ojca, jednę matkę mieli.

6

Ale nad inszych wszystkich pan z Alby szanuje

Rugiera, chęć oświadcza, ludzkość pokazuje;

Wiedział o jego męstwie, świadom beł dzielności,

Doznał w ścisłych z niem szrankach serca i śmiałości.

Potem po spólnej zgodzie, gdy jem do rozmowy

Spólnej przyszło, piersi ich ogień ujął nowy;

Lecz nade wszystko stąd mu jest obowiązany,

Iż znak przyjaźni jego wziął niespodziewany

7

W ten czas, gdy Ryciardyna wybawił młodego,

Co skrępowany czekał ognia gwałtownego,

Iż z najpiękniejszą dziewką króla z Hiszpaniej

Lubej zażywał kilka dni ceremoniej;

Znowu, kiedy książęcia Bowa dwu serdecznych

Odbił synów z okrutnych ręku niebezpiecznych,

Których Sarracenowie złemu Maganzowi

Za drogie poprzedali złoto, Bertolowi.

8

Stąd snadno się domyśla, iż mu winien siła,

I słusznie w jego sercu pamięć odnowiła

Dziś znak przeszłych miłości; znowu go całuje,

Narzeka na niedbalstwa swoje, utyskuje,

Bo dawno za te dziwnie wielkie uczynności

Mógł on też swoje jemu oświadczyć miłości.

Zaczem, aby odpuścił, prosi, obiecuje

Zdrowiem słuszną nagrodę, które mu daruje

9

Tem ochotniej, im z więtszą patrzy dziś radością,

Iż nowej wiary nową zapalił miłością

Serce ku prawdziwemu Bogu. To gdy święty

Słyszy starzec, weselem słodkiem jest ujęty

I mówi, przystąpiwszy: »Rynaldzie kochany,

»Twoja chęć niechaj, proszę, nie bierze odmiany.

»Wiedz, że jest niedaremna ta spólna ochota:

»Złączy ją pokrewności węzłem wielka cnota,

10

»Aby z zacnego obu domów pokolenia

»Jedna krew zawołana, jednego plemienia

»Wyszła na świat i dzieły tak go wspaniałemi

»Ozdobiła, jak Febus zwykł koły złotemi.

»Nie baśni to, wiedz pewnie: Bóg, co prorockiemi

»Duchy władnie, to mi dał wiedzieć przed inszemi.

»Pójdą jeden po drugiem, sławni u narodów,

»A który świata koniec, ten jest waszych rodów«.

11

Potem dalej nabożny starzec postępuje,

Tysiąc pociech z złączenia tego obiecuje.

Zaczem tak Alby pana poruszył dobrego,

Iż Rugiera obiera wnet za pokrewnego,

Siostrę mu obiecawszy. Chwali Orland śmiały

Tę sprawę, cieszy się z niej Oliwier wspaniały.

»Przypadnie — mówią — na to sam Amon, a jego

»Chęci z Karłem Francya pomoże do tego«.

12

Tak w ten czas nic nie wątpiąc, wszyscy rozumieli,

Bo iż Amon obiecał córkę, nie wiedzieli,

Z pozwoleniem cesarskiem Konstantynowemu[2474]

Synowi, co panował światu wschodowemu.

Leon własne imię miał; kształtny, urodziwy,

Przymioty go pięknemi los z nieba życzliwy

Obdarzył. Ten o męstwie dziewczem mając wieści,

Rozpalił się miłością na pierwsze powieści,

13

Nie znając jej, jak żywo; tylko to wadziło

Iż Amon kończyć nie chciał, pókiby nie było

Rynalda, z którem o tej sprawie chciał koniecznie

Mówić, bo go nad inszych miłował serdecznie.

Zaczem taką odpowiedź zaraz dał posłowi,

Że swemu zwierzywszy się tylko Rynaldowi,

Do skutku przyprowadzi rzecz zaczętą snadnie,

Nie wątpiąc, na tak miłą sprawę iż przypadnie.

14

Rynald zaś, od swojego ojca oddalony,

Nie wiedział, aby stwierdził Karzeł prośby ony.

Tak z Orlandem zniózszy się, oraz i z inszemi,

Którzy u stołu jedli wtenczas obiad z niemi,

W małżeństwo Bradamantę piękną obiecuje

Rugierowi, co go już uprzejmie miłuje.

Bo i pustelnik tuszył, iż nie będzie temu

Wyrokowi śmiał przeczyć Amon przedwiecznemu.

15

To zamknąwszy, cały dzień aż do nocy blizkiej

Zażywali uciesznych rozmów w celi nizkiej,

Jakoby żadnej drogi przed sobą nie mieli,

Choć wiatr pogodny, cichy, dzień jasny widzieli.

Nakoniec ich szyprowie, co czasu żałują,

Aby go nie tracili, kilkakroć wskazują.

Ci żądaniu ich zaraz dosyć uczynili,

Staruszka pożegnawszy, z skały pośpieszyli.

16

Któremu za wzięty krzest najbarziej dziękuje

Dobry Rugier i wdzięczność wszelką obiecuje,

Prosząc, aby co jeno jeszcze może wiedzieć

Trudnego w wierze, chciał mu na prędce powiedzieć.

Tem czasem najmężniejszy Orland szablę jego

I Hektorowę zbroję i konia dzielnego

Wraca mu z tej, którą już zawarł z niem, miłości

Dla cnoty, męstwa, wiary, wrodzonej ludzkości.

17

Potem błogosławieństwo wziąwszy, w łódź wsiadają

I żagle rozpostarte Zefirom podają.

Ta leci, gdy jasne dni służą, rozpędzona,

Woda się wkoło pieni, wiosły poruszona,

I w marsylijskiem porcie za pięknej pogody

Stanowi się, przebywszy ciche morskie brody.

Niech tu będą i czasu niech czekają tego,

Aż przyprowadzę do nich Astolfa zacnego.

18

Ten, jak prędko usłyszał, iż Orland serdeczny

Pojedynek z królami wygrał niebezpieczny,

Tuszy, że trwóg nie będzie więcej żadnych miała

Francya od Afryki, której się znać dała.

Zaczem do swoich królestw pana nubijskiego

Odesłać chce ze wszystkiem oraz wojskiem jego

Tą drogą, jaką sam szedł, kiedy wyniesionej

Bizercie rogów przytrzeć chciał w krainie onej.

19

Armatę, co nią zwalczył na morzu pogany,

Skoro odesłał po zad Dudon zawołany,

Jak się prędko Maurowie[2475] ruszyli, cud nowy

Obrócił zaś pręciuchno w chróścik gałęziowy;

Znowu się wielkie, małe łodzie przemieniają

W rózgi pierwsze[2476] i wierzchem wód morskich pływają.

Te wiatr pod same bystry porwawszy obłoki,

Tak zgubił, iż ich żadne nie mogły dość wzroki.

20

Kto pieszo, kto na koniu z afrykańskich brzegów

Ku Nubiej odjeżdża, do pierwszych noclegów.

Grof Synapowi dzięki sam niewymówione

Czyni, ofiarując mu zdrowie odważone,

Że w osobie swej własnej z całą państwa swego

Potęgą w ten kąt przybeł na żądanie jego.

Potem w pęcherzu dziwnem daje mu zamkniony

Auster przykry, gniewliwy, okrutny, szalony.

21

Daje wiatr od południa, co z taką wściekłością

Wychodzi, że najsroższy wicher nawałnością

Nigdy barziej nie miece morską, kiedy wały

Raz piekła, drugi nieba dosięgać się zdały,

Bo tak suchemi władnie szaleniec piaskami,

Iż twarz słońca zasłaniać zwykł jasną z gwiazdami,

Upomniawszy wprzód, aby gdy przyjdzie do swego

Państwa, wypuścił go zaś z woru skórzanego.

22

Skoro pod Atlantowy wierzch przyszli wysoki,

Pisze Turpin, iż konie ich bez wszelkiej zwłoki

Znowu postać twardych skał pierwszą[2477] wzięły na się,

A ci pieszo, jak przyszli, musieli iść zasię.

Ale już czas, aby grof nawiedził Francyą,

Opatrzywszy żywnością, ludźmi Barbaryą;

To jak prędko uczynił, hipogryfa swego

Osiodłał i we mgnieniu oka wsiadł na niego.

23

Leci do Sardyniej w niedościgłem biegu,

Potem na krzywem stanął pod Korsyką brzegu.

Stamtąd nad samem morzem rozciągnione skrzydła

Trzymając, w lewą rękę kieruje wędzidła

I do Prowincyej się bogatej udaje,

Afrykańskie za morzem precz opuszcza kraje.

Tam, dawną rajskich dziwów pamięcią ujęty,

To czyni z hipogryfem, co Jan kazał święty.

24

Kazał ewangielista, Jan błogosławiony,

Aby skoro przyjedzie w te zamorskie strony,

Siodła nań więcej nie kładł, nie bódł ostrogami,

Nie krępował dzikiego pysku munsztukami,

Lecz mu raczej wolność dał; bo też i róg jego

Już beł w pierwszem niebie dźwięk stracił głosu swego

I nie jeno ochrypiał, ale — jakie dziwy! —

Zgubił cale w królestwie luny grzmot straszliwy.

25

Do Marsyliej Astolf gdy przybył szczęśliwy,

Wita Orlanda, z którem Oliwier szedziwy

I pan z Montalby siedział, z boku zaś prawego

Wita Sobryna, wita Rugiera dobrego.

Tem świeże wspominanie Brandmartowej śmierci

Świeżą żałością smutne serce bodzie, wierci;

Nie mogą być minuty godziny weseli,

Choć przyczynę wesela słuszną z zwycięstw mieli.

26

Już też miał z Sycyliej i Karzeł nowiny,

Iż dwom ucięto królom szyje z ich przyczyny,

Trzeci dyszał w więzieniu, Brandymart zabity,

Rugier się okrzcił, cnotą, męstwem znakomity.

Rad dziwnie, sercem objąć nie może nadzieje,

Nowa wieść nową wdzięczność przez piersi mu leje;

Widzi, że już ramiona są wolniejsze jego

Od ciężaru, co ledwie nie przygniótł samego.

27

Zaczem, aby nagrodę słuszną nagotował

Tem, których serdecznością państw wątłych ratował,

Co wyborniejszej zaraz szlachcie rozkazuje

Zajechać jem, gdzie Sonna wiry swe prostuje.

Sam za murem z książęty, z królmi przedniejszemi,

Z cesarzową i z syny czekał dorosłemi;

Nadobniusieńkich dziewek kompania była

Tak wdzięczna, iż świat na kształt słońca weseliła.

28

Wprzód Karzeł dziękuje jem, gdy się przybliżyli,

Potem drudzy powinni ścisło obłapili;

Szlachta najmężniejszego grabię wysławiają

I wdzięczności rozmajtej jawny znak działają.

Krzyk pieśni o Mongranie[2478] i o Górze jasnej[2479]

Powtarza lud, co w kupie obok idzie ciasnej.

Przez Orlanda, Rynalda i przez Oliwiera

Poznawa wielki Karzeł dobrego Rugiera.

29

Ci mu wiadomość dali, iż syn jest onego

Rugiera z Rysy, sobie co nie miał równego;

Jeżeli go on wydał, jeśli się wyrodził,

Nasze pułki rozsądzą, we krwi których brodził.

Tem czasem nierozdzielnej kompaniej sobie

Pomagają wspaniałe bojowniczki obie;

Marfiza brata ściska, obłapia, całuje,

Bradamanta chęć wzrokiem lubem ukazuje.

30

Kazał znowu wsieść na koń cesarz Rugierowi,

Bo beł wyskoczył przeciw z siodła cesarzowi,

I chce, aby ten obok jechał z niem koniecznie,

Którego wielce waży, miłuje serdecznie.

Wiedział już, iż krzest przyjął i w Trójcy jednego

Wyznawa z niemi wespół Boga prawdziwego;

O tem i inszych sprawach zaraz powiedzieli

Trzech bohatyrów, skoro cesarza ujźrzeli.

31

Z wielką pompą na zad się do miasta wracają,

Różne tryumfy czyniąc, z różnych sztuk strzelają.

Ulice suknem cienkiem wszystkie położono,

Wszystkie pałace drogiem obiciem upstrzono.

Deszcz wieńców wonnych z góry na zwycięzcę spada,

Nowy akademia wesoła rym składa;

Panny z ganków i z okien, kosztownie przybrane,

Ciskały pełną ręką kwiecia farbowane.

32

We wszystkich kątach nowe arki[2480] poczyniono;

Tu zdobyczy pogańskie droższe zawieszono,

Tam ogień, co Bizertę psował, malowany,

Owdzie szturmy i w mieście lud pomordowany.

Na teatrach fochy[2481] są dziwne, niezliczone,

Gdzie błaznowie swe figle robią ucieszone.

Po kamieniach i w każdem wyryto kościele:

»Taką cesarstwa mają cześć wybawiciele«.

33

Przy dźwięku krzykliwych trąb i różnej muzyki

Więźniów smutnych z podbitej wiedziono Afryki;

Pospólstwo proste między wyniosłemi śmiechy

Ledwo zwyczajne w piersiach może mieć oddechy.

Potem do pałaców zsiadł cesarz wynieślejszych

I wziął książąt z rycerstwa swego wyborniejszych,

Gdzie dni kilka wszystka z niem kompania była,

Gonitwami, tańcami, winem się cieszyła.

34

Tem czasem kiedy Amon siedział z przyjacioły

U cesarza pod onę dobrą myśl, wesoły,

Rynald przystąpiwszy się, cicho rzekł do niego,

Iż przy bytności grabie i markieza swego

Bradamantę obiecał z chęcią Rugierowi,

Co było i samemu miło Orlandowi;

Bo na krew zacną patrząc, męstwo, ludzkość, siły,

Słusznie się jego zdania z niem na to zgodziły.

35

Obruszył się wnet Amon, że bez wolej jego

Śmiał siostrę swą wydawać za nieznajomego,

Gdyż on już postanowił i w głowie uradził,

Aby w cesarskiem krześle prędko ją posadził,

Za Konstantynowego wydawszy ją syna.

Rugier bez państw szerokich gołota, chudzina,

Namniej mu się podobać nie może, bo cnota

Z szlachectwem mało waży, kiedy niemasz złota.

36

Potem skoro i matka te wieści przejęła,

Uszczypliwemi słowy syna łając, klęła;

Jawnie przeciwko temu jest, przeszkadza, broni,

Płacze, z gniewu pierś bije, wrzeszcząc, łamie dłoni

I wszystkiemi się na to usadza siłami

Do Leona[2482] ją z jego wyprawić posłami.

Uparł się dobry Rynald w przeciwnem sposobie,

Nie chce z płochych słów puścić niesławy po sobie.

37

Beatryce[2483] serdecznej dziewki zawołała,

Tusząc, iż na jej wolą przypaść będzie chciała.

Radzi, aby śmierć raczej nagłą ulubiła,

A ubogiego żoną rycerza nie była.

Bo jeśli słuchać będzie Rynaldowej rady,

Przed wszystkiemi jej zaraz zaprze się sąsiady;

Gdyż snadno przyłożywszy śmiałości i chcenia,

Ujdzie tego swej głupiej braciej niewolenia.

38

Słucha wspaniała dziewka i na słowa ony

Nie śmie matce namniejszej, biedna, dać obrony;

Ma ją w takiej powadze, w takiej uczciwości,

Iż przykrej woli zażyć, milcząc, cierpliwości.

Raz jej bojaźń i blady strach mowę hamuje,

Raz rumiany wstyd piękne jagody farbuje.

Co czynić w ścisłem razie, nie wie, utrapiona:

Miłość serce przenika sroga, niezmyślona.

39

»I przyznać i zaprzeć się — o, jako rzecz sroga!«

Tak, nic nie mówiąc, wzdycha nędznica uboga.

Ale skoro odeszła, w płaczu hojnem tonie,

Twarz tłucze, z włosów złotych swe odziera skronie.

Rada, iż nikt nie widzi, dziewka, upłakana

Teskni, trętwieje, stęka, smutna, skłopotana.

Potem na żałośliwe głosy rozwięzuje

Język i na nieszczęście swoje tak styskuje:

40

»Niestetyż, mamże ja chcieć, czego zakazuje

»Z ojcem matka, która mię nad zdrowie miłuje?

»Takli to w lekkiej, nędzna, będę miała cenie

»Najkochańszych rodziców i wolą i chcenie?

»Któryż grzech cięższy może być i cięższa wina,

»Jako, gdy tych nie słucha mdła, licha dziewczyna,

»Co ją w swej władzej mają? Aza to być może,

»Abym drogiej czystości oszukała stróże,

41

»Męża sobie obrawszy sama? Więc czy będzie

»Tej wagi zaś pobożność, iż mię w kres przywiedzie

»Srogiej śmierci, jeśli cię, Rugierze kochany,

»Opuszczę, coś mi w piersiach pierwsze zadał rany?

»Takli dla macierzyńskiej winnej uczciwości

»Oddam się, niefortunna, niewdzięcznej miłości?

»Czy tą wzgardziwszy, ciebie będę po staremu

»Miłować i kochana, dam się kochanemu?

42

»Wiem ci ja, co mam czynić, jakiej powinności

»Przeciwko rodzicielskiej zażywać miłości;

»Ale cóż potem: rzecz jest niepodobna, aby

»Mocną miłość zwyciężyć miał mój rozum słaby;

»Ta niem władnie, niestetyż, ta niem rozkazuje,

»Ta wnętrzem rozpalonem, jako chce, kieruje.

»Nie wiem sama o sobie, wszystkie me nadzieje

»W Rugierze, po niem serce teskni, wzdycha, mdleje.

43

»Choć córka Beatryki jestem i Amona,

»A przecię od miłości jestem zwyciężona,

»Którą jeślibym grzechem jawnem obraziła

»I gwałt jej najwdzięczniejszem prawom uczyniła,

»Kto mię z ręku wybawi swą przyczyną mściwych,

»Kto w karaniach ratuje srogich, zapalczywych?

»Bo czyjeż, gdy się gniewa, wymówki przymuje?

»Co żywo winy u niej garłem okupuje.

44

»O, jakom z dawnych czasów o to się starała,

»Abym chrześcijaninem Rugiera widziała!

»Nakoniec dokazawszy z kłopotem wszystkiego,

»Niestetyż, cóż mam dzisia za pożytek z tego?

»Tak słodkie plastry pszczoła robiąc pracowita,

»Głodem schnie w swych bogactwach, łacna i niesyta.

»Próżno, jeśli już męża wziąć inszego muszę,

»Wyleję raczej biedną przez srogą śmierć duszę.

45

»Wyleję, lecz któż będzie karać mię chciał, srogi,

»I rzecze, iż uchybiam przystojności drogi,

»Matki swej nie słuchając, kiedy słucham brata,

»Któremu późne nazbyt nie ujęły lata

»Z rozsądkiem roztropności, rozumu bystrego?

»Nadto też wolą widzę i Orlanda mego.

»Kto nie wie, iż tych obu barziej świat szanuje,

»Niż inszą krew, co w mojem domu się najduje?

46

»Jeśli ci są przedniejszy i na wszystkie kraje

»Słusznie wieść nieśmiertelna dzieła ich podaje,

»Jeśli ich ludzkość, męstwo, serce znamienite

»Zwycięża złej zazdrości strzały jadowite,

»Czemuż ich słuchać nie mam — wszak są bracia moi —

»Zwłaszcza gdy w ojcu miłość ojcowska się dwoi?

»Będę słuchać: Rynald mię szczerze Rugierowi

»Dał, wątpliwie obiecał ociec Greczynowi«.

47

Tak najpiękniejsza dziewka troską się dręczyła

I z obudwu obfite łzy źrzenic toczyła.

Ale i Rugier niemniej wzdycha, lamentuje,

Skoro w mieście przykrych się nowin dowiaduje;

Fortunę klnie przeciwną, co małżonkę jego

Wydziera i skarbu go zbawia jedynego.

»Jeśliś — mówi — z bogactwy królestw mi nie dała,

»Niesłusznie najwdzięczniejszą dziewkę będziesz brała!

48

»Niesłusznie, o przeklęta, bo zaż moje cnoty,

»Które dała natura z wrodzonej ochoty,

»Zaż prace ustawiczne, serce niestrwożone,

»Umysł wspaniały, męstwo, królom poświęcone,

»Nie godne lepszej dobrze od ciebie nagrody

»Za trudy, koszty, rany i podjęte szkody?

»Godne, po trzykroć godne; lecz ja nie dbam o to,

»Jeno mi dziewki nie bierz kochańszej nad złoto!

49

»Niech mię głupie pospólstwo sądzi, żem ubogi,

»Trzykroć głupie pospólstwo, co jeno skarb drogi

»Waży wielce i kruszcom świetnem się dziwuje,

»Na nie we dnie i w nocy zarabia, pracuje,

»Cnotę ganiąc, na którą często potwarz kładzie

»Język brzydki, w piekielnem omoczywszy jadzie.

»Nic to: u mnie ta będzie po staremu w cenie,

»Choć ty odymiesz gwałtem swój dar, dobre mienie«.

50

Tak rzekł Rugier strapiony; potem żalów skraca,

Do Amona, jakby z niem beł, mowę obraca:

»Jeśliś tak postanowił, jeśliś tak uradził,

»Abyś swą Leonowi córkę zaprowadził,

»Rok mi wolny daj, proszę, a ja obiecuję,

»Iż i syna z cesarstwa i ojca wyzuję;

»Potem, kiedy obudwom wezmę ich korony,

»Przyzwól, abym córki twej mąż beł ulubiony«.

51

Tu przestał dobry Rugier i zaś się frasuje,

Bo stąd ostatnią zgubę swoję upatruje.

Myśli: »Co będę czynił, jeśli Rynaldowa

»Chybi mię obietnica albo Orlandowa,

»Którą przy świątobliwem starcu uczynili,

»Przy markiezu, Sobrynie, gdyśmy wespół byli?

»Cóż uczynię? Ścierpieć mam despekt nieprzełkniony,

»Czy poniosę na pomstę żywot odważony?

52

»Niestetyż, co uczynię? Jaż niespodziewanej

»Mam krzywdy mścić[2484], dobywszy szable niebłaganej[2485]?

»Czyli lekką uwagę niedbalstwem pokryję,

»A w kącie kędy siedząc, twarz łzami umyję?

»Bo choćbym zdrowia zbawił starca upornego,

»Choćbym do szczętu wszystek dom wyniszczył jego,

»Tem słabo nasycą się moje rozgniewania,

»Raczej do ostatniego przypędzą skonania.

53

»Ta chęć zawsze, to było uprzejme staranie,

»Abym u pięknej dziewki miłość i kochanie

»Zyskał, ale nie gniewy; lecz jeśli takiego

»Co zrobię lub to ojcu lubo braciej złego,

»Azażby tu niesłuszną okazyą miała,

»Aby mię nienawiściom i gniewom w moc dała?

»Cóż mam czynić, dla Boga: cierpieć czy żywota

»Dla najnieszczęśliwszego pozbędę kłopota?

54

»Pozbędę, ale pierwej szyję Leonowi

»Utnę, co przyczynę dał mojemu żalowi,

»Odmieniwszy w serdeczną boleść me pociechy

»Swemi nad wszelką moję nadzieję pośpiechy.

»Nu[2486], nic to: nigdy więcej krwie nie rozlewali

»Grekowie, gdy dziesięć lat Trojej dobywali,

»Nie dał śmierci Pirtous[2487] Centaurom tak wiele,

»Jako ich siła z synem ojcu mój gniew ściele!

55

»Prawdaż to, najwdzięczniejsza Bradamanto moja,

»Iż mi rozkoszy bierzesz i zajrzysz pokoja?

»Prawdaż to, iż Rugiera już opuszczasz swego

»Dla Greczyna — wszyscy są takowi — chytrego?

»Niech tak będzie, zgadzaj się z ojcem, z matką twoją,

»Co mi cię, złota duszo, biorą złością swoją;

»Niech ci się tak zda, lepiej iż za cesarskiego

»Iść syna, niż być żoną rycerza dzielnego.

56

»Ale podobnaż to rzecz, aby twoje cnoty,

»Męstwo, dzielność królewski zwalczyć miał sceptr złoty?

»Podobnaż rzecz, aby twój umysł wyniesiony

»Cesarskie zwyciężyły tytuły, korony,

»Tak, iż dla nich przysięgi wyszpocisz[2488] na nice,

»Wiarę złamiesz, w pośmiech dasz klątwy, obietnice

»I nie zostaniesz raczej ojcu upornemu

»Uporną, Rugierowi oddawszy się twemu?«

57

Te słowa mówiąc Rugier nieszczęsny sam w sobie,

W niebie łzami zalane trzymał oczy obie;

A gdy je zaś powtarzał głosem, a swojego

Świadków wzywał skał niemych żalu nieznośnego,

Trafunkiem usłyszał ktoś i smutne nowiny

Do smutniejszej, zmarszczywszy czoło, niósł dziewczyny,

Którą nie tak bolały własne utrapienia,

Jak jego żal, skoro jej przyszedł do wiedzenia.

58

Lecz ze wszystkich skarg, które od posła słyszała,

Ta jej piersi nabarziej biedne przerażała,

Iż niepotrzebnie Rugier rozumiał i sądził,

Aby Leon jej sercem barziej, niż on, rządził.

Tak z głowy chorej próżne chcąc wybić mniemania,

Uśmierzyć żal, umorzyć przykre narzekania,

Jednę do niego z swoich posyła kochanych,

Co mu tajemnic powie rzecz niezrozumianych.

59

Takie było poselstwo: »Rugierze serdeczny,

»Skoro szczerych zapałów węzeł z tobą wieczny

»Ścisnął mię, w tem bez odmian, ufaj mojej cnocie,

»Pragnęłam na inszy świat iść po tem żywocie,

»Lubo miłość łaskawa lub będzie gniewliwa,

»Lub fortuna pochlebi lub mi, zapalczywa,

»Pogrozi, chcąc być skałą, której nie poruszą

»Srogie wały z wichrami, choć się o nię kuszą.

60

»Cale całem ja serce w moc twoję oddała,

»Szczerze, wątpienia nie miej, tobie przysięgała,

»Nie Grecyej książęciu, któremu, iż wiary

»Nie dotrzymam, niech ociec nie ma za złe stary.

»Któż taki, coby wolną myśl i chęci moje

»Zniewoliwszy, podbić chciał w posłuszeństwo swoje?

»Tobie, drogi Rugierze, żadnych nie potrzeba

»Czynić szturmów: Bóg ci je, sam Bóg podał z nieba!

61

»Do nieprzebitych murów nie puszczaj piechoty:

»Z dobrowolnej ja chcę być żoną twą ochoty.

»Niemasz bogactw na świecie takich i godności,

»Któreby wydrzeć śmiały mnie twoje miłości.

»Fraszka sceptr, fraszka drogie cesarskie korony:

»Ja z tobą prowadzić chcę żywot zjednoczony.

»Te rzeczy choć pospólstwo waży, lecz ty w takie

»Nie wdawaj mię mniemania, proszę, ladajakie.

62

»Nie da tam nowej twarzy serce ryć nikomu,

»Gdzie chce, abyś sam mieszkał, jak w swem własnem domu,

»A gdzie w pośrzodku samem jesteś wykowany

»Tak znacznie, iż cię żadne nie zetrą odmiany,

»Tem pewniej, im twardsze są i nie z wosku moje

»Piersi; wie Miłość: strzały złamała w nich swoje.

»Zaczem już się też kusić podomno nie będzie!

»Śmierć mię stawiać w obłudnem lekkich dziewek rzędzie.

63

»Wiesz, iż dyament z stalą drugich nie przymuje

»Herbów, skoro pierwsze wziął i wyrżnione czuje,

»I raczej się rozpada, a nigdy inszego

»Rzezania nie pozwala tam, gdzie znak pierwszego.

»Nie jest od tych me serce różniejsze w stałości:

»Jednej przyjaźni pragnie, jednej chce miłości;

»Rychlej na sztuki miłość pokruszy go drobne,

»Niż uczyni na nowe zapały sposobne«.

64

Tak niefortunna dziewka do niego wskazała,

Aby w nieszczęsnem sercu żale hamowała,

I nie bez skutku, bo moc miały taką słowa,

Iż otrzeźwiała nieco skłopotana głowa.

Skąd kiedy beł weselszy wieczora onego,

Znowu zażywa smutku tęgiego, przykrego,

Bo te, co już w porcie być nadzieje się zdały,

Wichry zaś na głębokie morze wnet porwały

65

Tem sposobem, iż dziewka biedna się starała

Rozmajcie, jakby przy swych zamysłach została,

Nakoniec zwykłą śmiałość wziąwszy, bez wszelkiego

Względu do Karła zaraz z gniewem szła wielkiego

I mówi: »Jeślim z całą powolnością swoją

»Pragnęła zawsze służyć tobie z bracią moją,

»Jeślim uprzejmie o to zawsze się starała,

»Abym twoję królewską łaskę pozyskała,

66

»Chciej, królu i panie mój, dzisia prośbę moję

»Przyjąć jednę i zwykłą oświadcz łaskę twoję.

»Słuszna jest, jeno ty wprzód, nim wyrzekę słowo,

»Ślubuj, iż wszystko mam mieć od ciebie gotowo«.

»Cnoty twoje, serdeczna dziewko, i dzielności

»Dawno moje ujęły serce i wnętrzności —

»Mówi Karzeł — żądania weźmiesz skutek swego,

»Chociabyś której chciała części państwa mego«.

67

»Mam to już — rzekła — z pańskiej twej szczodrobliwości.

»Tego pragnę, aby ten, co węzłem miłości

»Małżeńskiej ośmieli się ze mną być ściśniony,

»Do pojedynku na plac wychodził przestrony

»I ukazał lub szablą lub grotem stalonem,

»Że mię męstwem, wygrali, kupił doświadczonem.

»Jeśli też moją bronią będzie uśmierzony,

»Niech sobie w inszych krajach słabszej szuka żony«.

68

»Godne sił twoich — rzekł zaś Karzeł — to żądanie,

»O najwspanialsza dziewko; przypadam ja na nie.

»Bądź dobrej myśli, bo twe chęci się zgadzają

Z mojem chceniem i dziwnie mi się podobają«.

Ta ich rozmowa spólna nie w pokoju była,

Zaczem uszy zarazem wielu napełniła;

Nakoniec sam ją Amon słyszy dnia onego,

Gryzie się, żalu żenie udziela przykrego.

69

Oboje równem gniewem haniebnie pałają,

Oboje na swą córkę zębami ściskają,

Widząc dobrze, iż te jej prośby i żądania

Te na srogą kopią groźne wyzywania

Dają znać, że nie myśli syna cesarskiego

Mężem mieć, ale raczej Rugiera swojego.

Więc żeby zamysłowi temu przeszkodzili,

Gwałtem ją do fortece jednej wprowadzili.

70

Tę niedawno darował Karzeł Amonowi,

Przyległą od Karkason[2489] Perpinianowi[2490];

Nad samem brzegiem morskiem wyniesiona stała,

Mocna i niedobyta wszystkiem się być zdała.

Tam ją chował w uczciwem więzieniu, niebogę,

Myśląc, dzień upatrzywszy, odesłać ją w drogę

Na wschód słońca, aby tak z chęci lub z niechęci

Wziąwszy Leona, Rugier wypadł jej z pamięci.

71

Najutrapieńsza dziewka, jako się stawiła

Zawsze mężną w potrzebach, tak tu skromną była;

Słucha wolej rodziców, na zamku zostaje,

Rozkazaniu wygadza, w moc się jem podaje.

Jednak tysiąc więzienia, tysiąc śmierci woli

Podjąć, niż Leonowi być kiedy po woli.

Miłe jej dla Rugiera męki, katowania,

Byle do ostatniego z niem była skonania.

72

A serdeczny zaś Rynald, skoro postrzegł tego,

Iż Amon ukradkiem skrył kędyś siostrę jego,

Wstydzi się, nie śmie patrzyć w oczy Rugierowi,

Wolne wodze[2491] przykremu wypuszcza żalowi,

Gada, łaje, na ojca swego utyskuje,

Ani się w powinności swej synowskiej czuje;

Cóż potem: ociec mało dba na słowa ony,

Sam swą córką rządzić chce, do Greka skłoniony.

73

Niemniej Rugier blednieje, boi się chudzina,

Aby go nie minęła kochana dziewczyna;

Widzi, iż na swych żądzach nigdy nie utyje,

Póki Leon na świecie jest i póki żyje.

Tak milczkiem postanowia, w sercu nieszczęśliwy,

Aby w niem prędko pomsty miecz utopił chciwy

I wydarł, jeśli szczęście pomoże dzielności,

Uciąwszy łby obiema, królewskie ich włości.

74

Zbroję, która niekiedyś była Hektorowa,

A tych późniejszych czasów zaś Mandrykardowa,

Wdział i osiodłał zaraz Frontyna dobrego.

Znak tylko herbu mieni: w pół puklerza swego

Nie chce orła mieć w polu jasnem, lazurowem,

Aby go nie wydał gdzie w zamyśle surowem;

Jednorożca[2492] w szarłatnej barwie na tarcz kładzie

Białego, chcąc w najgęstszej znacznem być gromadzie.

75

Wnet zaś sługę obiera z swych najwierniejszego,

Rozkazawszy mu taić zamysłu skrytego,

I aby nie powiadał przed człowiekiem żywem,

Że z Rysy jest potomkiem Rugiera prawdziwem.

Tak jedzie, Mossę i Ren minął precz głęboki,

Austryą, z której w kraj wpadł węgierski szeroki,

Potem opodal Istru[2493] prawem jedzie brzegiem,

Aż u Białgrodu[2494] stanął, spracowany biegiem,

76

Gdzie Sawa w Dunaj wpada; ten z nią zjednoczony

Hardszem nurtem zalewa brzeg nad morzem słony.

Widzi wojska cesarskie wielkie pod znakami,

Widzi pstremi okryte pola namiotami.

Sam tam leżał Konstantyn i miasta mocnego

Dobywał, przez Bulgary niedawno wziętego;

Najwyborniejszej młodzi greckiej kwiat miał z sobą,

Z niemi Leon, cesarski syn, swoją osobą.

77

I z Białogrodu i z gór, co są za murami,

Które rzeka bystremi umywa nurtami,

Bulgarowie do Sawy gwałtem wypadali,

Aby z końmi dobytek mdlejszy napawali.

Nie dopuszczał i prześcia Grek bronił serdecznie,

Chcąc most co prędzej długi rozrzucić koniecznie.

Oto gdy się wręcz siekli, srogie czyniąc rany,

Nad spodziewanie Rugier przypadł zagniewany.

78

Na Bulgara, tak Greków siła jest, jednego

Czterech z wojska rachować może[2495] cesarskiego.

Most na powiętszych łodziach mają przyprawiony,

Na którem lewej dopaść usiłują strony.

Tem czasem chytrą sztuką Leon się ukrada

Od swych i w drugiem miejscu most na dole składa,

Przechodzi, jako piorun, w najbystrzejszym skoku

I pod Białogrodem się widzieć daje z boku

79

Z wielką kupą wybornej jazdy i piechoty,

Których świadom dzielności, odwag, męstwa, cnoty.

Pod dwadzieścia tysięcy było w szyku onem,

Do szturmów po drabinach na mury puszczonem.

Cesarz, skoro Leona obaczył swojego

Po drugiej stronie rzeki, u brzegu lewego,

Most z mostem i łódź z łodzią łączy bez przeszkody,

Potem z wojskiem przebywa swem głębokie brody.

80

Watran[2496], król Bulgaryej, roztropny, serdeczny,

Wypadł z swemi, odbija raz zły, niebezpieczny

I gdzie jest nieprzyjaciel gęsty, gdzie szturmuje,

Sam się uwija, siecze, rannych posiłkuje.

W tem razie otoczył go Leon z przedniejszemi.

Konia skłół i gwałtem paść przymusił na ziemi;

Ale gdy żadną miarą imać się nie daje,

Stem szabel trup na placu przebity zostaje.

81

Bulgarowie pozbywszy hetmana swojego,

Zwątpili o wygranej, nie mogą przykrego

Znieść zapędu w tak gęstej ludzi nawałności,

Uciekają, a nowe strach czyni trudności.

Rugier, co miedzy greckiem wojskiem beł wmieszany,

Wielką w Bulgarach szkodę, srogie widząc rany,

Mało myśli, pomoc dać biednem usiłuje,

Gniewu przeciwko ojcu z synem nie hamuje.

82

Zwarł podobnego wiatrom Frontyna w żartkości,

Mija wszystkich, jako błysk, gdy wypadł z ciemności,

Miedzy lud wpada, co krwią pola napojone

Opuszczał i strachy z głów wybija jem płone.

Sam okrutną kopią złożywszy, prostuje,

Gdzie greckie więtszem gwałtem wojsko następuje,

I tak, surowej grozy pełen, serce swoje

Na krew ostrzy, najsroższe iż mu fraszka boje.

83

Ujźrzał na samem czele wojska przebranego

Rycerza, jako mu się zdał, doświadczonego;

Nasuwień[2497] miał szarłatny, wkoło haftowany,

A zasiadacz[2498] okrywał nogi, złotem tkany.

Konstantynów siestrzeniec beł to ulubiony;

Tego naprzód uderzył drzewem, rozpędzony:

Puścił przedni i zadni blach, tarcz się rozpadła,

Kopia na piądź tyłem przez piersi wypadła.

84

To sprawiwszy, szable swej straszliwej dobywa

I w co najbliższej kupie Greków się okrywa.

Lecą jedna po drugiej głowy, z karków zdjęte,

Ręce, nogi w krwi własnej topią się odcięte;

Temu czoło rozczepił, a ten w pół przebity,

Ślizkiemi świeci brzydko przez ranę jelity.

Krew po piaskach pełnemi ciecze strumieniami,

Pola się okrywają szerokie trupami.

85

Nigdyście tak szkaradnych razów nie widali,

Nigdyście o straszliwszych ranach nie słychali,

Jakowe srogi Rugier, Rugier niebłagany[2499]

Zadawał: ucieka lud niezahamowany,

Twarz jem blednie, strach wznosi najeżone włosy,

Wrzask, krzyk, huk, płacz, stękanie leci pod niebiosy.

W mgnieniu oka pułki się wszystkie pomieszały

I bez wstydu pierzchliwy tył pokazowały.

86

Z wyniosłego pagórka Leon utroskany

Widząc nieuleczone swych żołnierzów rany,

Wzdycha, bojaźń niem trzęsie, ale myśli swoje

Topi w Rugierze, przykre co świeżo wszczął boje

I sam z przedniejszych mężów wojsko zniósł skupione,

Namioty powywracał, hojną krwią zbroczone,

Ani się może wstrzymać, nieporównanego

Aby nie miał sam w sobie męstwa chwalić jego.

87

Zna po herbie, po szacie drogo haftowanej,

Po najświetniejszej zbroi, jasno hecowanej[2500],

Że nie jest Bulgarczykiem, choć Bulgarom daje

Dziwną pomoc, w opiekę swą wziąwszy ich kraje.

Mniema, iż anioł z nieba bez chyby zesłany,

Aby greckich złości grzech przezeń beł skarany,

Nieludzką widząc jego moc, nieludzkie siły,

Co w mgnieniu oka ziemię krwią, mózgiem skropiły.

88

I jako młodzian grzeczny, serca wyniosłego,

Kochać się w niem poczyna z tych dzielności iego;

Już nie życzy, aby nań czyja broń spaść miała

I obrazić w urodzie kształtnej choć kęs ciała.

Raczej swych na to miejsce kilku stracić woli:

Tak go krzywda w nieznanem bohatyrze boli,

Krzywda, jak własna swoja; nie dziw: cnota budzi

Miłość gorącą prędko w sercach wielkich ludzi.

89

Tak utrapione dziecko, które z pieszczonego

Łona gwałtem wypchniono dla płaczu częstego,

Nie skarży się przed bracią starszą i siostrami,

Matkę raczej biednemi ściska ręczynami;

Ta zasię cichem tkniona w pół serca wzdychaniem,

Do piersi go przyciska z lubem całowaniem,

Gniew uśmierza i pierwszej nie chce pomnieć winy

Najsmutniejszej, co za grzech żałuje, dzieciny.

90

Lecz jeśli z dusze Leon Rugiera miłuje,

Jeśli moc jego chwali, siłom się dziwuje,

Przeciwnem on sposobem pragnie śmierci jego,

Pragnie nasycić głody serca zajadłego.

Biega tam, sam, a w ręku kręci miecz gotowy,

Którem go własnej myśli wnet pozbawić głowy.

Pyta u wszystkich, gdzie jest, gdzie się skrył, gdzie swoje

Lub namioty wojenne lubo ma pokoje.

91

Ten zaś, aby lud jego w szcząt nie beł zrażony,

Na odwrót trąbić każe, strachem nakarmiony,

I do cesarza posłów prędko wyprawuje,

Przez których o most wolny prosi i wskazuje

Dla prędszej niedobitków strwożonych przeprawy,

Którem Mars żywot jeszcze zostawił łaskawy.

Sam uchodzi ku rzece głębokiej przez pole,

A konia w oba boki ostrogami kole.

92

Siła ich poimano u mostu samego,

Siła ich powpadało do wiru wściekłego;

Topią się niebożęta na wielkiej głębinie,

Z tysiąca ledwie jeden do brzegu wypłynie.

Idą na dno, tych rzeka pożera straszliwa,

Tych szabla Rugierowa ścina zapalczywa.

Wloką więźniów do zamku gwałt białogrodzkiego

Bulgarowie, weseli z zwycięstwa nowego.

93

Skończyłaby się była bitwa dnia onego,

Bo Bulgarowie króla straciwszy własnego,

Słabszy się już być zdali, lecz mąż doświadczony,

Co swój miał jednorożcem[2501] puklerz naznaczony,

Fortunę jem pojednał przeciwną i swojem

Męstwem sprawił, iż będą siedzieć za pokojem.

Z wygranej nad mniemanie co żywo się cieszy

I do Rugiera, chcąc go poznać, swój krok śpieszy.

94

Ten mu się nizko kłania, ten słowy dziękuje,

Ten rękę, a ten nogę schylony całuje.

Każdy się rozumie być za najszczęśliwszego,

Kto bliższy jest, kto może dotknąć szaty jego.

Nie człowieka być sądzą, widząc niezrównaną

Odwagę, dzielność, serce, moc niewytrzymaną.

Proszą, wołają wszyscy, życzą tego sobie,

Aby złotą koroną skronie okrył obie

95

I na miejscu Watrana królem beł zmarłego,

Wziąwszy w swą opiekę kraj państwa bulgarskiego.

Ten się wymawia, małej dotąd życząc zwłoki,

Póki z tę stronę[2502] trzyma Greków nurt głęboki,

Póki nie wpadną za most w równiny przestrone,

Do ucieczki bezpiecznej barziej sposobione;

Bo odpoczynku nie chce swemu dać koniowi

Aż szyję, jak umyślił, utnie Leonowi.

96

Tysiąc mil dla tej samej ujechał przyczyny,

Ta jedna chęć gnała go tu, nie zamysł iny.

To rzekszy, odbiega ich i konia prostuje

Na ślad, gdzie pierzchliwy tył Leon ukazuje,

I leci, co ma siły, często bojcem swego

Zwiera, choć dziwnie żartki, Frontyna dzielnego.

Daleko już, daleko po zad zostawuje

Giermka, a przecię o to nic się nie frasuje.

97

Lecz nieleniwszy Leon śpieszy ku domowi,

Ani zmordowanemu folguje koniowi.

Przebiegszy most, który mu wolną drogę daje,

Zrzuca go, a w ojczyste sam uchodzi kraje.

Już też promienie zniżał Apollo wysokie,

Chcąc je w Oceanowe łono skryć głębokie,

Mrok padł; Rugier nie widzi domu w żadnej stronie,

Gdzieby stał, choć rozświecał miesiąc pełny błonie.

98

A iż miejsca nieświadom, umyślił noc całą

Jeździć lub wielką drogą lubo ścieszką małą.

Potem, kiedy już słońce wschodziło do góry,

W prawej ręce opodal białe postrzegł mury

Miasteczka pomniejszego i tam myśli swemu

Frontynowi kęs wytchnąć upracowanemu,

Na którem tak wiele mil ubiegł w przykre znoje,

Odprawiwszy surowe po południu boje.

99

Undziard od Konstantyna trzymał je bogaty,

Dojrzałem już obciążon i wiekiem i laty,

Z dusze go, Leon, z dusze sam cesarz miłował;

Mocniejszych zamków w swojem dozorze pilnował.

Więc i na przeszłą wojnę ludzi dał niemało

Z ochotą tak, jako się panu jego zdało.

Wjechał Rugier do miasta, dziwnie spracowany,

I chce czekać, ażby świt wszedł nazajutrz rany.

100

Chce czekać, lecz jak jego nieszczęście mieć chciało,

Z Romaniej[2503] żołnierza w tenże dom przygnało,

Który zaledwie z krwawej bitwy uszedł żywy,

Gdy Bulgarom pomagał Rugier zapalczywy;

Jeszcze drży, jeszcze włosy na łbie ma zjeżone,

Jeszcze serce w niem skacze, strachem nakarmione.

Zda mu się, iż za sobą widzi serdecznego

Męża, co w tarczy źwierza miał jednorogiego[2504].

101

Pojźrzy z boku na puklerz biało malowany

I poznawa wnet, że to rycerz niebłagany[2505],

Rycerz, co greckich ludzi wojska zbił zebrane,

Wpadszy, gniewliwy, pędem na niespodziewane.

I zaraz do pałacu biegł Undziardowego,

Prosząc o wolny przystęp, do pana samego;

Któremu co powiedział, w drugiej mieć będziecie

Pieśni, jeśli nie teskniąc, słuchać mię zechcecie.

Koniec pieśni czterdziestej czwartej.

XLV. Pieśń czterdziesta piąta

Argument

Z oków Leon wybawia Rugiera dobrego;

Bradamantę swą Rugier zwycięża za niego,

Tarcz z zbroją pod znakami wziąwszy cesarskiemi,

Aby herby sam siebie nie wydał własnemi.

Potem koniecznie umrzeć biedny usiłuje:

Tak go przeraża srogi żal, troska morduje.

Małżeństwo rozerwać chce Marfiza zmówione

I niesie na Leona serce zajątrzone.

Allegorye

W tej czterdziestej piątej pieśni masz osobliwy dwuch wielkich bohatyrów przykład, co szczerej cnoty ścisłem ujęci są węzłem, osobliwie w Rugierze, który lekarstwa na żal słuszny nie mogąc naleźć zdrowego, bo zwątpiwszy o Bradamancie swojej, garłem zapieczętować miłość umyślił prawdziwą, daje się widzieć, że między szczerze ukochanemi przyjacioły lekcej się żywot waży własny, niż miłość z prawdziwych cnót wszczętą; którego jednak żywota mężowie serdeczni wprzód tracić nie mają, aż wszystkich sprobowawszy środków do ustrzeżenia się niebezpiecznej desperacyej. Rugier, jeżeli uczynił dobrze albo źle, iż wiarę Leonowi słowem stwierdzoną przełożył nad miłość Bradamanty kochanej, snadno rozeznać możesz, te pieśni uważając.

1. Skład pierwszy

Na niestatecznem kole szczęścia obłudnego

Im kto wyszszej wzbije się, do wierzchu samego,

Tem cięższe, upadszy zaś, zwykł miewać stłuczenie,

O czem i same ledwo nie mówią kamienie.

Zaż Polikrates[2506], Krezus nie doświadczył tego,

Zaż i Dyonizyus[2507], mistrz[2508] z króla wielkiego,

Nuż inszych aza mało, co we mgnieniu oka

Z tronu do głębokiego nądz wpadli potoka?

2

Przeciwnem zaś sposobem im kto jest zniżony

Barziej od tego koła i biedą ściśniony,

Tem prędzej obróci się z niem i żądze jego

Do skutku przyprowadzi najfortunniejszego.

Bo cóż za dziw, iż ten dziś kark pod jarzmo daje,

Który wczora sceptrem swem chełznął ziemskie kraje?

Wszak Maryusz[2509], Serwius[2510] za czasów dawniejszych

Ukazali to, a król Ludwik teraźniejszych.

3

Król Ludwik krwią, z mem panem blizką zjednoczony,

Na głowę pod Albinem[2511] świętem porażony,

Jeno co z szyją nie zbył zdrowia nieszczęsnego,

Na które nieprzyjaciel dawno czyhał jego.

Nuż i Korwin Matyasz[2512] w więzieniu chowany,

Aby mieczom katowskiem rano beł oddany.

Cóż z tego: ten francuski osiadł stolec złoty,

Ten królował dla wielkiej swojem Węgrom cnoty.

4

Tysiącznemi gotówem dowieść przykładami,

Które są objaśnione od wieków pismami,

Iż stopa w stopę radość smutku naśladuje,

Śmiech płaczem, wzdychanie się śmiechem przeplatuje.

Głupi, kto w skarby ufa, w sceptr, w zwycięstwa swoje,

Niezmierną osadziwszy swe strażą podwoje:

Najdzie czas niefortuna, kiedy go ułowi

I wydrze z dostojeństwem majestat królowi.

5

Taką miał ufność w męstwie Rugier zawołany,

Skoro zwyciężył greckie co przedniejsze pany,

Tak o szczęściu rozumiał, o swej mocy siła,

Iżby jej rzeźwia[2513] czerstwość nigdy nie pożyła

Najwiętszych nieprzyjaciół jego, lub to zbrojny

Będzie na koniu pragnął lub pieszo z niem wojny;

Myśli miedzy tysiącmi nierozerwanemi

Zabić ojca i syna rękami własnemi.

6

Ale ta, co za pieniądz statku nie ma w sobie

I w rozmajtem ten niższy świat rządzi sposobie,

Prędko mu swojej władzej skutek oświadczyła,

Macochą miasto własnej matki się stawiła.

Bo go poznawszy rycerz, co uszedł z krwawego

Pogromu, biegł zarazem wieczora onego

Do pałacu i tejże powieda godziny

Undziardowi wesołe, przyjemne nowiny.

7

»Wpadł nam — powiada — w ręce rycerz jednorogi[2514],

»Co sam z naszemi wojski wszedł w bój przykry, srogi.

»Dajże Konstantynowi znać o tem twojemu,

»Aby go ludowi wziąć rozkazał zbrojnemu,

»Póki noc, póki z pracej niewypowiedzianej

»Twardo zaśnie, bo mocy jest nieporównanej.

»Wielką rzecz sprawisz, skoro w łyka podasz tego,

»Co królestwa obronił jeden bulgarskiego.

8

Od tych, którzy cały dzień z bitwy uciekali

I w mieście pierwszem z trudów, ranni, spoczywali,

Już beł sam Undziard nieco doszedł wiadomości

O Rugierowem męstwie, sercu i dzielności;

Słyszał, iż swoją ręką rycerz odważony

Zbiwszy wielu, ostatek pędził w różne strony,

Białogrodu obronił, Bulgarom darował

Zdrowie, jako ich prędko z boku posiłkował.

9

Rad, iż sam dobrowolnie wpadł w sieć, nieszczęśliwy,

Choć jej łowiec nie rzucał nań, korzyści chciwy,

Wesele na swej twarzy jawne ukazuje,

Ściska rycerza wdzięcznie, nowinę przymuje.

Potem, kiedy beł we śnie Rugier utopiony,

Cichusieńko posyła lud swój uzbrojony

I wiąże bohatyra, na łożu śpiącego,

Co podejrzenia nie miał o zdradzie żadnego.

10

Niestetyż, własna go tarcz do więzienia daje,

W którem, szerokie mając okowy, zostaje;

Wzdycha, jęczy, gryzie się, łańcuchem ściśniony,

Do wieże na samo dno głębokie spuszczony.

Undziard, pełen otuchy, wesela, radości,

Różnych na zawołany bankiet prosi gości.

Potem do Konstantyna posztą[2515] wyprawuje

I nowinę o zacnem więźniu oznajmuje.

11

Już beł swoich wójsk cesarz zjednoczone mocy

Drugiem mostem przez Sawę przeprowadził w nocy

Do Beletyki, miasta Androfilowego.

Beł to serdeczny młodzian, blizki krewny jego,

Miał przy cesarskiem swój lud w bitwie nienadanej,

Który miedzy inszemi ręki niebłaganej

Doznał też Rugierowej w pierwszem zajuszeniu,

Gdy jem ucinał ręce, głowy w ocemgnieniu.

12

Tam opatrował stare i zwątlone mury

I w wale zasypował zaniedbane dziury,

Bojąc się, aby z wodzem Bulgarowie swojem

Ostatka mu nie znieśli wojska krwawem bojem

Z wodzem, którego siłom wielkiem się dziwuje

I coraz, skąd jest, kto jest, wiedzieć usiłuje.

Teraz zaś, jak usłyszał, iż w turmę wsadzony,

Niezmierną jest radością wewnątrz zapalony.

13

Pływa serce cesarskie w pociechach, iż swego

Snadno nieprzyjaciela związał potężnego;

Lekce waży Bulgarów, już się ich nie boi,

Pełen rozkoszy nowej, śmiech z weselem dwoi;

Tak więc na pojedynku tuszy wygrać sobie,

Gdy już kto zdrajcy swemu utnie ręce obie.

Nie może myślą objąć rozczętej nadzieje,

Która mu w piersi radość z pociechami leje.

14

Niemniej się Leon cieszy, niemniej i weseli,

Słysząc od różnych wielu swoich przyjacieli,

Iż do więzienia wzięto męża serdecznego,

Który mu się w serce wkradł dla męstwa dziwnego;

Chce się w niem kochać, myśli zniewolić go sobie

Dobrodziejstwem i łaską swą w nieszczęsnej dobie.

Nie zazdrości Rynalda, Orlanda Karłowi:

Z tem każdemu chce zdołać nieprzyjacielowi.

15

Ale zaś Teodora, której jedynego

Syna na pierwszem wstępie boju straszliwego

Zabił Rugier, wścieka się, od gniewu szaleje

I nieuhamowane łzy, stroskana, leje.

Do nóg się Konstantyna porzuca starego,

Prosząc, aby jej więźnia dał nienawisnego,

I tak hojnem zanadrze płaczem napełniła,

Iżby złą do litości lwicę pobudziła.

16

Woła: »Cesarzu, panie i bracie kochany!

»Ja tę ziemię przyciskać chcę dotąd kolany,

»Póki mi nie darujesz tyrana srogiego,

»Co syna wczora zabił okrutny mojego.

»Nie mniemaj, żeby więtsza część nie należała

»Pomsty tobie: własna krew twoja się rozlała;

»Twój siestrzeniec wszak on beł, który w tej potrzebie

»Za twe zdrowie samego ofiarował siebie.

17

»Widzisz, jako i sam Bóg lituje naszego

»Żalu, zdrajcę podawszy do rąk przemierzłego;

»Tak więc niespodziewanie lepiem[2516] usidlony

»Mniejszy ptak traci wolność i świat ulubiony.

»Daruj że mi go, proszę, abym nasyciła

»Pomstą gniew i krew brzydką wzajem wytoczyła.

»Niech w Acheroncie syna mego cień znikomy

»Męką nieprzyjacielską wzrok cieszy widomy«.

18

Tak mówiąc, płacze, wzdycha, nogi mu całuje

I smutne bólów przykrych znaki ukazuje.

A choć to brat rękami kilka kroć swojemi

Podnosił ją, ta znowu przyklęka na ziemi,

Ani od nóg cesarskich oderwać się dała,

Aż skutek pokropionej łzami prośby miała.

Przypada na jej wolą, żalem przerażony,

Rozkazuje, aby beł więzień przywiedziony.

19

Ledwie nie w ocemgnieniu[2517] stawiono przed niego

Męża, co jednorożca ma w tarczy białego;

Ten go najokrutniejszej Teodorze daje,

Co jadem niewymownem gniew jej serce kraje.

Ta wziąwszy w rozdraźnionej głowie uradziła,

Aby przez tysiąc żelaz nad niem się pastwiła.

Lekkie jej ćwiertowania zdadzą się być męki:

Pragnie go w różnych widzieć boleściach na wieki.

20

I wnet na szyję łańcuch, na nogi okowy

Wrzuciwszy, swój wylewa pierwszy jad surowy.

Potem na dno więzienia wpycha straszliwego,

Gdzie Febus namniej światła nie użycza swego.

Tam trochę tylko chleba spuszczać rozkazuje

Z kubkiem wody, a straż go tak sroga pilnuje,

Iż miasto przyzwoitej więźniowi pociechy

Śmiercią okrutną grożą, stroją żarty, śmiechy.

21

O, jakby stokroć była umrzeć zań gotowa,

Gdyby wiedziała o tem, córka Amonowa!

O, jakoby Marfiza serdeczna bieżała

Na ratunek, kiedyby złą wieść usłyszała,

Iż Rugier w wieży wzdycha, jęczy, lamentuje,

A zła baba rozmajte męki mu gotuje!

Żaden wzgląd na rodzice dziewek zajątrzonych

Nie utrzymałby w polu i w zamkach zamknionych.

22

Tem czasem, jako wiarę i słowo dał swoje

Karzeł, iż przykre ten wprzód ma rozpocząć boje,

Ktokolwiek ucześniczką łoża pragnie swego

Nadobnej Bradamanty, domu książęcego,

Zaraz nie jeno w mieście swojem rozkazuje

I w pobliższych królestwach, gdzie stolec gruntuje,

Obwołać tę wolą swą, ale w cudze kraje

Śle ją i wszystkiemu znać o tem światu daje.

23

Tego obwoływania własne były słowa:

»Kto chce, aby zań poszła córa Amonowa,

»W sam świt przed wschodem słońca bronią wyostrzoną

»Ma przymusić, iż jego pozwoli być żoną,

»Albo w pół pojedynku, jeśli sama ona

»Przyzna, iż jego męstwem dzielnem zwyciężona,

»Już go powinna będzie za męża wziąć sobie,

»W czyjejkolwiek twarz[2518] swoję zatai osobie.

24

»Różność zaś broni na jej wolej obrać będzie,

»Plac lub w Paryżu lubo w inszych miejscach wszędzie,

»Lub piechotą, na żartkiem lubo zechce koniu,

»Lub w obozie za miasty lub w przestronem błoniu«.

Amon, gdy to usłyszał, wolej Karolowej[2519]

Nie śmie sprzeczyć, stąd, z owąd rady sięga zdrowej;

Nakoniec postanowił jechać swą osobą

Do dworu, Bradamantę piękną wziąwszy z sobą.

25

A choć to przeciwko niej gniewami pałała,

Choć się ta sprawa matce jej nie podobała,

Szaty jednak na zbroję robić rozkazuje

I złotem w różne kwiaty i farby haftuje.

Bradamanta do dworu z ojcem przyjechawszy,

Rugiera po kilku dniach swego nie ujźrzawszy,

Nieznacznie oczy łzami zalewa zaś swoje,

Brzydki Paryż zda się jej i pańskie pokoje.

26

Jako więc w lubem maju pachniące ogrody,

Co sercu rozkosz, oczom przynoszą ochłody,

Mienią się snadno, wściekły gdy skrzydły swojemi

Auster w jesieni odrze list z kwiaty pięknemi:

Tak najsmutniejsza dziewka, nie widząc swojego

Kochanka, lekce waży dwór Karła wielkiego,

Ani ten być rozumie, jaki odjechała

W ten czas, gdy na Rugiera obecna patrzała.

27

Nie śmie pytać, kędy był, osławy się boi

Podejźrzanej, z nadzieją strachy blade dwoi,

Ucha szeptom nadstawia, zrze się, gryzie srodze

I lub to o dalekiej coś wie jego drodze,

Dokądby jednak jechał, z jej wielkiem kłopotem

Nikt namniejszej sprawy dać nie umie jej o tem,

Bo Rugier giermka z sobą wziął tylko jednego,

Któremu nie zwierzył się sekretu wielkiego.

28

Wzdycha ciężko, te w sercu myśli utrapionem

Wznieca, że jej być nie chce mężem sprzysiężonem,

Słysząc, iż Amon wolej sprzeciwił się jego,

Zaczem ponno do kraju odjechał inszego.

Bojaźń ją w pół przenika, serce troska psuje,

Pokoju w niewymownych trwogach nie najduje,

Mniema, iż umyślnie precz puścił się dla tego,

Aby jej nie przeszkadzał męża wziąć inszego,

29

A sam dawną mógł wygnać miłość z swych wnętrzności,

Zapomniawszy obietnic, przysiąg i miłości,

Gdzie indziej chcąc dziewczynę piękną obrać sobie,

Z którąby klin wybijał klinem w onej dobie.

Z drugą zaś stronę[2520] statek i powaga jego

Nie każe jej mniemania być tak opacznego;

Świadoma wiary, stokroć szczerości doznała

Odtąd, jako jeno go pierwszy raz poznała.

30

Tak smutna i wesoła raz wraz biała głowa

Rozbiera dawne jego z klątwą dane słowa;

Żałuje, iż winować bez przyczyny śmiała

Wielką szczerość, co samem skutkiem jej doznała.

Tłucze piersi, przyczynę sama sobie daje,

Niepotrzebnie miłości podejrzanej łaje.

»Zgrzeszyłam po czterykroć, Rugierze serdeczny —

Woła, jakoby on beł w oczach jej obecny —

31

»Zgrzeszyłam, lecz przyczynę miłość grzechu dała,

»Która wdzięczność w mem sercu twoję wykowała,

»W oczy mi zawsze kładąc postępki wspaniałe,

»Cnoty i obyczaje twoje okazałe

»Tak głęboko, iż się rzecz zda być niepodobna,

»Aby się w tobie kochać nie miała nadobna

»Każda dziewka, miłości życząc z tobą wiecznie

»Zażyć i mnie nieszczęsnej ukraść cię koniecznie.

32

»Dałby to Bóg, aby w mych twe myśli wyryte

»Były myślach, jako twarz nosi serce skryte.

»Nigdybym, nigdy o nich nie powątpiewała,

»Bo, jako we źwierciedle, na niebym patrzała,

»Próżna już podejrzanej, niestetyż, miłości,

»Która płomieniem gniewu me przenika kości;

»Tak przenika, iż gdybym nie przypominała,

»Cnót twych, tysiącbym śmierci przez dzień doznawała.

33

»Nie dziw: naśladuję w tem słusznie łakomego,

»Co odszedł w zbiorach serca swych pogrzebionego,

»Ustawicznie się bojąc, aby zgromadzony

»Od bezecnych nie beł skarb ręku ukradziony.

»Póki cię nie oglądam, Rugierze kochany,

»Tych strachów musi serce cierpieć przykre rany,

»Które lub są zmyślone lub prawdy nie mają,

»Przecię mię szczerem zawsze troskom w korzyść dają.

34

»Ale ledwie co słońce ślicznych oczu twoich

»Błyśnie w zaćmionych czarnem strachem źrzeńcach[2521] moich,

»Zaraz przepadnie, zaraz bojaźń nieścierpiana,

»Ufność sama nastąpi niewypowiedziana;

»Przepadną złe o pięknej mniemania szczerości,

»Wszystka w twojej utonę, szczęśliwa, miłości.

»Przynieśże, przynieś prędko różaną twarz twoję,

»A ożyw obumarłą nadzieję w skok moję!

35

»Jako na samem Feba pod wieczór zachodzie

»Gęsty mrok nową czyni bojaźń w niepogodzie,

»Jako na przyście rane znowu weselszego

»Apollina ucieka przed promieniem jego:

»Tak i mnie bez Rugiera serce trwoga wierci,

»Trwoga, najokrutniejszej co się równa śmierci;

»Przy niem bezpieczna jestem. Wróćże się, o drogi

»Mężu, póki strach nadziej nie umorzy srogi.

36

»Jako w nocy namniejszy płomień ukazuje

»Moc swoję, którą w niwecz zorza rana psuje,

»Tak pod niebytność słońca, niestetyż, mojego

»Bojaźń górę ma, bije w pół serca biednego.

»Lecz skoro zaś rozkosznem promieniem zapali

»Horyzont, wnet, wnet bojaźń okropną oddali.

»Wróćże się, najpiękniejsza, wróć, moja światłości,

»A wypędź ciemność, co mi zaślepia wnętrzności.

37

»Jako w jesienne czasy mroźne, uprzykrzone,

»Gdy słońce od nas dalej stroni, w bok schylone,

»Ziemia z wielkiem żywiołów żalem utraciła

»To, co najpiękniejszego lecie urodziła;

»Nie śpiewa ptak, opadło kwiecie, list zielony

»Uwiądł, wiatr dmucha przykry, zimny, obostrzony:

»Tak skoro twe przymioty słodkie ustąpiły,

»Tysiąc strachów, tysiąc zim we mnie uczyniły.

38

»Przydźże, przydź co najprędzej, wdzięczne słońce moje,

»Spraw z zimy wiosnę, wróć kwiat, liście, łąki, zdroje;

»Roztop śnieg żalów przykrych, znieś w skok ślizkie lody,

»Rozświeć najsłuszniejszych skarg ciemne niepogody!«

Jako skwierczy, na sam wierzch ptak wleciawszy góry,

Gdy mu dzieciny porwał, w pół odziane pióry,

Rozbójca jastrząb, kiedy odleciał ubogi

Dla pokarmu, którem chciał odżywić płód drogi:

39

Tak w głębokich strapiona dziewka troskach tonie,

Tak łzy leje, narzeka, obie ściska dłonie.

Miłość sto grotów w sercu łamie nieżyczliwa,

Mdłe oddechy ledwie ma dusza nieszczęśliwa.

Cóż, gdyby najmniejsza wieść przypadku srogiego

Doszła ją — umarłaby od żalu tęgiego —

Jako siedzi w więzieniu, łańcuchem związany,

Na śmierć najokrutniejszą nazajutrz skazany!

40

Stokroć sierdzita[2522] baba już się gotowała,

Aby mu przez tysiąc mąk różnych śmierć zadała.

Już kaci rozkazania surowi czekali,

Już instrumentów strasznych różność gotowali,

Ale Bóg, najnędzniejszych co prośby przymuje,

Prędki ratunek, prędką pomoc obiecuje,

Wlał zaraz w najwspanialsze serce Leonowi

Miłość niewymówioną przeciw Rugierowi.

41

Wlał miłość; tak go Leon uprzejmie szanuje,

Tak nieporównanemu męstwu się dziwuje,

Iż myśli, jako w ciężkiej ratować przygodzie

Rugiera, okowy stłuc, stawić na swobodzie

Cicho, aby się ciotka zła nie dowiedziała,

Która wczas drugiego dnia katom przyść kazała.

Widzi szkodliwą zwłokę, radby wiedział jego

Imię dla towarzystwa w przyszły czas ścisłego.

42

Nad więźniami starszego wnet przyzwał do siebie.

»Wygódź — mówi mu — mojej, proszę cię, potrzebie:

»Więźnia tego chcę poznać wprzód, nim wywiedziony

»Na plac, swój straci żywot w mękach ulubiony.

»Puśćże mię z jednem tylko sługą do tarasu[2523],

»Kędy przyzwoitego zażywa niewczasu;

»W pierwospy to sprawić mi tej nocy się zdało,

»Aby żywe stworzenie o tem nie wiedziało«.

43

Pozwala ten i cicho prowadzi Leona

Sam jeden, gdy noc dobrze była nachylona.

Skoro drugie do wieżej otworzył jem wrota,

Do więtszych dzieł wspaniała budzi ich ochota:

Porwą z tyłu rękami starostę[2524] dużemi

I obalają zaraz gwałtownie na ziemi;

Potem powróz na szyję jedwabny wrzucili

I starca w mgnieniu oka oba udusili.

44

Uchyliwszy na sznurze zwieszonej zasłony,

Wszedł Leon z laną świecą[2525] wewnątrz odważony

Do sklepu, w którym siedział Rugier nieszczęśliwy,

Z głodu, z ciężaru żelaz miąższych ledwie żywy,

W wodzie, co go, niż po pas, wyszszej zalewała

I już, już biedny żywot wydzierać się zdała.

Tem niewczasem prócz inszych mąk nieporównanem

Ducha przed świtem jeszcze wytchnąłby beł ranem.

45

Potem się bliżej dobry Leon przystępuje,

Ściska, obłapia więźnia miłego, całuje.

»Bohatyrze — mówi mu — twe cnoty, dzielności

»Węzłem serdecznej z tobą łączą mię miłości

»Tak ściśle, iż w ostatniem tem nieszczęściu twojem

»Atoć i własnem dziś chcę zdrowiem służyć mojem;

»A nie mniemaj, dla ciebie bym nie czynił wiele,

»Gdy co bliższe mniej ważę z ojcem przyjaciele.

46

»Doznasz wnet samą rzeczą z niemałej przyczyny.

»Wiedz, że Konstantego[2526] syn jestem ja jedyny;

»Przyszedłem tu umyślnie w swej własnej osobie,

»Abym prędką dał pomoc zginionemu tobie.

»Co mniemasz, gdyby ociec dowiedział się tego,

»Jeśliby mię dziedzicem chciał mieć państwa swego?

»Bo dla wspaniałych robót i męskiej śmiałości

»Jutro srogiej chciał z tobą zażyć surowości.

47

»Bierzże żywot ode mnie, mężu doświadczony,

»Odtąd wieczną przyjaźnią ze mną zjednoczony«.

To mówiąc, duże kłodki tłucze obuchami

I trupa ukazuje bladego za drzwiami.

Rugier się do nóg ciska, przysięga, ślubuje,

Iż mu to, które sam dał, zdrowie dziś daruje,

Stokroć chcąc je położyć w potrzebie dla niego,

Gdy najmniejsze usłyszy rozkazanie jego.

48

Gdy tak serdeczną zjęci miłością, mówili,

Wzgórę po nizkich stopniach śpieszno wychodzili;

Zdjąwszy szaty wszyscy trzej prędko z burgrabiego,

Na Rugiera dla strażej włożyli dobrego.

Tak nieznajomy wyszedł w cesarskie pokoje,

Gdzie Leonowi znowu chęci całe swoje

Oświadcza; ten mu konia i zbroję gotuje,

Undziarda ściąć za jego krzywdę obiecuje.

49

Ledwie jutrzenka mały dzień na świat posłała,

Wielka kupa przed turmę ludzi przybieżała.

Lecz straż drzwi obaczywszy całkiem otworzone,

Burgrabiego martwego członki rozciągnione,

Zadumiawszy się, milczą, powiesili głowy,

Każdemu dziwny się zda przypadek on nowy.

Na Leona któżby śmiał pomyślić samego,

Tusząc, iż z ojcem pragnął krwie więźnia mężnego.

50

Tą ludzkością tak barzo Rugier beł zraniony,

Tak na twarzy nadobnej dziwnie zawstydzony,

Iż onę złośliwą myśl, co mu zajątrzyła

Serce i dla której mil ujechał tak siła,

Mieni w nieporównane zarazem miłości;

Tkwi mu znak jawny w sercu z dostanej wolności

I jako przedtem pałał wściekłemi gniewami,

Tak teraz zwyciężyć go pragnie posługami.

51

We dnie i w nocy myśli, aby porwał taką

Pogodę, przez którą chęć oświadczy wszelaką;

Bo choćby to wszystek czas życia tu swojego

Odważył na posługi napodlejsze jego,

Jeszcze, jeszcze nie zrówna wspaniałej ludzkości,

Która z wrodzonej zdrowie wróciła miłości.

Fraszka sto podjąć śmierci zda mu się dla tego,

Co swem okupił zdrowiem zdrowie własne jego.

52

Już też tem czasem przykra wieść się rozchodziła

O Bradamancie, która chce, aby się biła

Z tem, ktokolwiek przyjedzie do francuskich krajów

Wziąć ją za żonę według dawniejszych zwyczajów.

Ta nowina tak w serce Leonowi wpadła,

Iż na głos pierwszy zaraz piękna twarz pobladła:

Zna swe siły, wie dobrze, że nie podołają

Siłom walecznej dziewki, co równia[2527] nie mają.

53

Biedzi się ustawicznie z swojemi myślami;

Czego mocą nie zdoła dostać, chce sztukami,

Bohatyrowi, co go nie zna jeszcze, swoje

Dawszy cesarskie na tarcz herby, znaki, zbroje.

Bo tak tuszy, iż męstwem snadno najduższemu[2528]

Zrówna w rycerskich dziełach mężowi każdemu;

Zaczem i Bradamanta będzie zwyciężona

Od niego, chocia w boju dziewka doświadczona.

54

Dwie rzeczy ma przed sobą, które do swej kluby

Przywieść musi, jeśli uść widomej chce zguby:

Pierwsza, na swe miejsce dać Rugiera mężnego,

Druga, aby u wojska nie beł obojego

Poznany. To w swej głowie zawarszy, los srogi

Klnie przed niem, prosząc, aby podjął się tej drogi.

»Masz z to serca[2529] — mówi mu — bracie ukochamy,

»Iż w tem razie mogę być przez cię ratowany«.

55

Wiele mogła uprzejma prośba Leonowa,

Ale więcej daleko ludzkość Rugierowa;

Pomni, jako za zdrowie siła darowane

Winien mu, co na męki już było skazane.

Tak choć przykrą w pół serca dotkniony żałością,

Z wielką na pojedynek pozwala radością,

Pozwala i w drogę się ochotny gotuje,

A Leon mu zwycięstwo pewne praktykuje[2530].

56

A choć to ostre dardy[2531] bolów niewytrwanych

Bodą go przez pośrzodek piersi skłopotanych,

Słowa jednak nie mówi, nieszczęsny, żadnego,

Któremby pojedynku unikał strasznego;

Schnie we dnie, schnie i w nocy, nigdy nieuśpiony,

Smutek piersi przenika srogi, niezgojony.

A przecię tysiąc śmierci podjąć raczej woli,

Niż kochanemu nie być Leonowi kwoli.

57

Łzy mu się, znak ciężkiego serca, w oczach wiją,

Wnętrze ból srogi zwarzył, śmierć wisi nad szyją;

Widzi, iż nie wydoła żalom wielkiem głowa,

Wielkiem, jeśli go córa minie Amonowa.

Sam sobie zdrowie wydrze, a duch nieszczęśliwy

Pódzie w podziemne kąty, krzywdy niecierpliwy.

Bo zaż to znieść podobna, aby droga żona

Jego komu inszemu była poślubiona?

58

Tak umrzeć postanowił Rugier skłopotany;

Ale przez jakie duszę wylaćby miał rany,

Nie wie jeszcze; wystawić myśli bok odkryty,

Aby go miecz przepędził żenin nieużyty,

Gdy w straszliwej postaci do siebie z szablami

Skoczą miedzy przedniejszych ludzi gromadami.

Bo tę błogosławioną śmierć sądzi i drogą,

Gdy Bradamanty swojej ręką padnie srogą.

59

Lecz się wnet obaczywszy, przypomina sobie,

Iż w Leonowej bić się dał rękę osobie.

Zaczem, jeżeli przegra, okrutnie zabity,

Dwoję szkodę będzie miał, żal i ból sowity:

On przez śmierć żonę straci, Leon zwyciężony

Przez edykt zaś w cesarskiem państwie wytrąbiony.

Różne myśli najduje, nakoniec uradził

Serdecznie stanąć, aby Leona nie zdradził.

60

A ten już pozwolenie od ojca swojego

Mając, do królestwa się śpieszył francuskiego,

Rycerzów kwiat wybranych, koni urodziwych

I dworzan z młodu sobie wziąwszy moc życzliwych.

Rugier z niem obok jedzie, któremu własnego

Wrócił konia i zbroję doświadczoną jego;

A tak śpiesznem pojazdem[2532] gościńca skracali,

Iż za kilka dni wielki Paryż oglądali.

61

Nie wjechał Leon w miasto, ale za murami

Stanął ze wszystkiem ludem sam pod namiotami,

Skąd do króla swych posłów zaraz wyprawuje

I przyczynę przyjazdu ważną oznajmuje.

Rad Karzeł, wiele razy nawiedza samego,

Czci, opatruje dworu potrzeby wszystkiego.

Nakoniec Leon prosi o pole bezpiecznie[2533],

Którego dziewka mężna pragnie tak serdecznie,

62

Dziewka, co męża nie chce nad swą moc słabszego,

Dziewka, co to umysłu jest tak wyniosłego.

Bo on ze wschodnich krajów przyjechał koniecznie,

Aby lubo małżeńską miłością beł wiecznie

Z nią zjęty, lubo zdrowia pozbywszy słodkiego,

Późnem wiekom podał znak serca niemniejszego.

Przyjął to z chęcią Karzeł i plac wymierzony

Tuż za broną ogrodzić kazał z prawej strony.

63

Ta noc, co pojedynek straszny uprzedzała,

Jako najbiedniejszego Rugiera troskała,

Snadno wiedzieć; tak prawem zbójca przekonany

Trętwieje, co na męki w sam pójdzie świt rany.

Wzdycha stokroć, potem się z pościeli porywa

I zupełnem kirysem wszystek się okrywa,

Aby go nie poznano, w rękę doświadczoną

Jednę broń tylko wziąwszy, dobrą, wyostrzoną.

64

Nie chce konia i drzewa; nie dlatego, aby

Naprzeciwko kopiej zdał się ludziom słaby,

Kopiej Argalinej, potem Astolfowej,

Co mocy takiej była straszliwej, surowej,

Iż za małem dotknieniem wszystkich wysadzała

Z siodeł, a tę przez czary wlaną dużość[2534] miała,

Ale aby Frontyna nie ukazał swego

Na pojedynku, obom wojskom znajomego.

65

Po którem zarazby go bez chyby poznała

Gniewem ujęta dziewka, co się z niem bić miała;

Bo i sama w Montalbie jeść mu przynosiła

I potrzebniejsze na niem pojazdy[2535] czyniła.

Rugier zaś, co w tem myśli utkwił wszystkie swoje,

Aby póki trwać będą z Bradamantą boje,

Od nikogo poznany nie beł, ma na pieczy

Namniejszej z dawnych swoich z sobą nie brać rzeczy.

66

Zaczem i Balizardę srogą zostawuje,

Wiedząc, iż gdzie jeno w blach najduższy[2536] zajmuje,

Kruszy go, jako śklany; stokroć hełm stalony,

Stokroć puklerz nigdy jej nie strzymał pławiony[2537].

Nadto i teraźniejszej młotkiem ostrze psuje

I wszystek hart z twardością pierwszą odejmuje.

Potem gdy zaiskrzywał Febus dzień rumiany,

Skłóty tysiącem żalów, szedł na plac ubrany,

67

Ubrany w Leonowę zbroję nabijaną,

Na tę zaś gęsto włożył szatę haftowaną:

w czerwonem polu sroży się dwugłowy,

Szyszak, czub trzęsąc, ludziom strach czynił surowy.

Więc mógł to snadno zmyślić, bo wysokość ciała

I miąższość z Leonową osobą równała,

Taki jeden, jak drugi; ten się w pole stawił,

Ów w miejscu skrytem myśl swą i odludnem bawił.

68

Bohatyrki zaś wielkiej insza wola była.

Bo jeśli Rugierową szablę przytępiła

Miłość zbytnia, tej gniewy tak broń wyostrzyły,

Iż nigdy bystrsze[2538] brzytwy balwierskie nie były.

Pragnie serdeczna dziewka, aby blach stalony

Przepędziwszy, jak papier subtelnie ścieńczony,

Jednem cięciem do serca drogę otworzyła

I nienawisną z niego duszę wystraszyła.

69

Jako po groźnem grzmieniu burza zapalczywa

Wichry w skok rozpędziwszy, dachy rozsiepywa[2539],

W mgnieniu oka z piaskami słone miesza wały,

Buki wywraca, duże sztukami rwie skały;

Bojaźnią źwierz przejęty do jaskiń uchodzi,

A stada z pasterzami biorą złe powodzi:

Tak zajątrzona dziewka, skoro usłyszała

Dźwięk trąby, na Rugiera w zapędzie leciała.

70

Ale nie tak mocno dąb stoi wiekuisty,

Nie tak go wiatrom broni korzeń rozłożysty,

Nie tak jest gruntem żywem krzemień utwierdzony,

Kiedy Korus oń wstrąca wściekłość swą szalony,

Jako broni Rugiera zbroja doświadczona,

Dla syna cesarskiego umyślnie zrobiona;

Znosi nielutościwej zapalczywość żony,

Która to w łeb, to w piersi z każdej siecze strony.

71

Tu tnie, tu straszny sztych da, na to usadzona,

Aby skóra przez zbroję była zdziurawiona;

Miedzy odległe przęczki, miedzy słabsze nity

Pcha miecz, gniewem zażarta, ostry, jadowity.

Raz na prawy bok skoczy, drugi raz z lewego

Krwie utoczyć gwałtem chce z Rugiera swojego;

Zrze się, gniew ją przejmuje przykry, tęgi, srogi,

Iż jej do szkodliwych ran bronią naleźć drogi.

72

Jako pod mocnem miastem hetman odważony,

Gdy go z wojskiem przebranem z każdej obiegł strony,

Wszystkich sposobów kusi; to z boku przypadnie,

To ukradkiem przez podkop dziurę czyni na dnie,

Ognistemi wyrzuca bronę petardami,

Piechoty pod mur pędzi, nakryte tarczami:

Tak serdeczna rycerka sili się, pracuje;

Próżno, bo broń od twardej blachy odskakuje.

73

Z zbroje, z tarczy, z szyszaka skry tak wylatują,

Jako z komina, w ogień gdy miechy dmuchają.

Krzywe, proste, zmyślone cięcia wynajduje,

Lubo szyję lub ramię przeciąć usiłuje;

Tak z pochmurza[2540] wypchniony czarnego deszcz z gradem

Urodzaj w polach żyzny częstem wali padem[2541].

Rugier nakoło krokiem sporem rączo chodzi,

Składa się, a choćby mógł, namniej jej nie szkodzi.

74

Raz stanie, raz uczyni odwrót prędki w stronę,

Czasem tarcz chyżą ręką wzniesie na obronę;

Podaje tam swą szablę, gdzie ręką gniewliwą

Sroga dziewka broń mierzy wrazić popędliwą.

On jej albo nie bije lub lekko na zbroję

Spuszcza szablę, jakoby szkodzić nie chciał, swoję.

Lecz ta mocno się stara, dziwnie pragnie tego,

Aby skończyła bitwę wieczora onego.

75

Ból ją przeraża ciężki i żal niesłychany,

Kiedy sobie wspomina edykt wywołany,

Bo jeśli przed wieczorem nie zwycięży swego

Leona, musi dusznie być małżonką jego.

Już Febus w tej, gdzie Alcyd słupy wetknął, stronie

Nurzać poczynał w wieczór spracowane konie:

Ta dopiero o swojem zwycięstwie zwątpiła,

Coraz słabszą jest, coraz odbiega ją siła.

76

Im ją mniej moc, im ją mniej i nadzieja wspiera,

Tem gwałtowniej gniew wściekły z oczu się wydziera;

Chyżo raz wraz powtarza ciężkie cięcia, ale

Po staremu Rugier jest niedraśniony wcale.

Tak więc rzemieśnik pilny, kiedy nakłonioną

Noc widzi, ręką raźnie miece wyprawioną;

Ta sam i ówdzie lata, na miejscu nie stoi,

Z głowy się para kurzy, a twarz z czołem znoi.

77

O najwdzięczniejsza dziewko! gdybyś rozumiała,

Komu tej zguby życzysz, kogoś zabić chciała!

Zaż nie wiesz? — Rugier to jest, co w pół serca twego

Wszystkie wiszą nadzieje wszystkich pociech jego!

Rugier to jest, który cię tak barzo miłuje,

Iż kochańszej na świecie rzeczy nie najduje!

Czemuż tak przykre razy i śmiertelne rany

Co raz mu zadać pragnie twój gniew niebłagany[2542]?

78

Karzeł i inszy wszyscy, co są z niem, wodzowie,

Książęta i przedniejszych baronów synowie

Tuszą, że to jest Leon; zaczem się dziwują

Sercu jego i męstwu, które upatrują.

Snadno ich ona ludzkość pociąga do siebie,

Iż Bradamanty nie chce obrazić w potrzebie.

»Patrz — mówią — jako sił są jednakich oboje:

»Godna go ona, godzien on jest tylo troje!«

79

Ale gdy już Apollo głowę ukurzoną

W oceanie głębokiem mył nad Barcelloną,

Wszyscy, na pojedynek co straszny patrzyli,

Wszystkich pociech w małżeńskiem stadle jem życzyli.

A Rugier nieszczęśliwy wsiadszy na małego

Podjezdka, pokwapił się w lot z miejsca onego,

Nie ruszając szyszaka, nie zdymując zbroję

Tam, gdzie troskliwy Leon miał namioty swoje.

80

Ten, skoro go obaczył, czterykroć całuje

I ścisło ramionami szyję opasuje.

Potem zdjąwszy hełm jasny, pot mu z twarzy ściera

I całe szczerych pociech wnętrzności otwiera.

»O bohatyrze — mówi — drogi, ukochany,

»Aby mogły mieć nasze miłości zamiany,

»Wzajem żywot mój, zdrowie tobie ofiaruję

»I wielkiego cesarstwa rząd pierwszy daruję.

81

»Lecz jeszcze i to mała twem pracom zapłata,

»Bo cóż dla rodzonego mogłeś więcej brata

»Uczynić? Tak mię twoje cnoty zwyciężyły,

»Tak rozkoszne przymioty serce przeraziły,

»Iż i tę, z głowy mojej zdjąwszy ją, koronę

»Dam, o serdeczny mężu, pod twoją obronę«.

Rugier smutny dziękuje, potem herby jego

Oddawszy, jednorożca z tarczą bierze swego.

82

I ukazując mu się nieco nademdlonem,

Odjechał do stanowisk w biegu zapędzonem.

Potem w pół nocy właśnie zbroję ukochaną

Wdziewa, troską zażęty[2543] ciężką, niesłychaną,

Na konia siodło kładzie tak cicho swojego,

Iż odjazdu nie postrzegł namniejszy z sług jego.

Jedzie, łzami zalewa twarz i wzdycha srodze,

A Frontynowi, gdzie chce, wolno puszcza wodze.

83

Frontyn przez pola bieży, proste, krzywe rowy,

Rozkazaniu pańskiemu wygodzić gotowy.

Ale się ten nie czuje, łzy tylko obfite

Z oczu śle, przeklinając losy jadowite;

Woła śmierci, wszystkie swe w niej mając pociechy,

Aby ostatnie prędko ścisnęła oddechy.

Bo nie widzi sposobu, stroskany, inszego

Do skończenia męczeństwa i bólu przykrego.

84

»Na kogóż, niestetyż, wprzód narzekać ja będę,

»Póki najbiedniejszego żywota nie zbędę?

»Komu — mówi — winę dam, nad kiem pomstę srogą

»Uczynię, żem utracił dziewkę moję drogą?

»Jam jest sam nieszczęśliwy, sam przyczyną sobie,

»Mój własny grzech, moje mię głupstwo kładzie w grobie.

»Tak jest, a nie inaczej: ty przypłacisz tego,

»Rugierze, żeś zbył skarbu nieprzepłaconego.

85

»Odpuść mi, najkochańsza Bradamanto moja,

»Żem beł przeszkodą do twych wczasów i pokoja.

»Zgrzeszyłem, zgrzeszył znacznie: o jakoby była

»Szczęśliwa śmierć, którą mi zła baba myśliła!

»Zła baba Teodora, bo przynamniej ciebie

»Nie rozgniewałbym tam beł i samego siebie.

»Fortunne po czterykroć więzienie to było,

»Choć przykrą aż do śmierci tesknicą dręczyło.

86

»Z którego na okrutne męki potępiony,

»Lubobym to beł w sam świt pewnie wywiedziony,

»Po tobie jednak mógłem przynamniej litości

»Spodziewać się w straszliwej bólów surowości;

»Lecz teraz, gdy się dowiesz od życzliwych tego,

»Żem w polu za Leona stanął dnia przeszłego,

»Cóż za dziw, iż cię gniewem słusznem zapaloną

»Sama miłość uczyni złą, nieprzeproszoną?«

87

Tak mówiąc, wzdychał ciężko Rugier żałośliwy,

A oczy, jak dwie źrzódła, pędzą strumień żywy.

Już też błyszcząc, Apollo postępował złoty

I promienie srebrnemi na świat ciskał wroty,

Kiedy Frontyn przychodził do gaju jednego,

Niewymownie i drzewem i liściem[2544] gęstego.

To miejsce postrzegł Rugier wnet, a iż mierziony

Żywot wzgardził[2545], tam umrzeć pragnie, zatajony.

88

Jedzie w las, gdzie najgęstsze chrósty z chwastem były

I gdzie jasne promienie nigdy nie wchodziły;

Tam zsiadł i uzdę zdjąwszy z Frontyna swojego,

Wolność mu daje, smętny mówiąc do smętnego:

»Mój najmężniejszy koniu, Frontynie kochany!

»Czujesz i ty podomno, jako przykre rany

»Słuszny żal dziś mi daje; zaczem umrzeć muszę

»I już nigdy na tobie, już siedzieć nie tuszę.

89

»Idzże, gdzie chcesz, bo za twe niewymowne cnoty

»Godzieneś, godzien osieść krąg niebieski złoty.

»Wszystkie konie, o których Grekowie pisali,

»Wszystkie konie, co o nich inszy powiadali,

»Miały coś, ale takiej nie doszły godności,

»W jakiej miało cię szczęście z swojej życzliwości.

»I słusznie tę odniesiesz chwałę przed inszemi:

»Z tobą nie zrówna żaden, a ty ze wszystkiemi.

90

»Ciebie nad insze dziewka piękniejsza karmiła,

»Dziewka, co wieczną sławę męstwem uczyniła

»Krwi swojej; tyś przedniejszem u niej beł kochaniem,

»Ty jedynem w kłopotach najwiętszych staraniem.

»Dziewka kochana moja w tobie się kochała,

»Ale co mówię «moja», jeśli już musiała

»Z inszem ślub brać, a ja zaś, abym na to żywy

»Nie patrzył, w pół się przebić muszę, nieszczęśliwy!«

91

Gdy tak ciężko narzekał Rugier utrapiony

I szablą chciał otworzyć bok niezasłoniony,

Źwierz niemy do litości budząc i lichego

Ptaka, co w gęstwie słuchał lamentu onego,

Bradamanta się niemniej łzami rozpływała,

Skoro wolą rodziców przykrą usłyszała.

Wymówki już jej żadne nie służą, surowy

Leon pragnie wesela prędkiego z umowy.

92

Ta zaś wszystkich sposobów kusi, żałośliwa,

A fortuna jej piersi przenika zdradliwa.

Wiarę zmienić, rodzicom daną i Karłowi,

Przyjaciołom zacniejszem, wszystkiemu domowi —

Coś nieuczciwem pachnie. Nakoniec stanowi

Nienawisnemu przez jad uniknąć węzłowi;

Woli tysiąckroć umrzeć, biedna, niż swojego

Raz opuścić Rugiera najukochańszego.

93

»Niestetyż, gdzieś się podział — woła — mój serdeczny

»Rugierze? Chcesz podomno, aby ostateczny

»Dni moich dzisiejszy beł? Cóż ci się wżdy dzieje,

»Iż moje coraz czynisz wątpliwsze nadzieje?

»Tyś to sam głuchy, ty to jeden cesarskiego

»Nie słyszałeś, biadaż mnie, edyktu głośnego?

»Jakoż, prze Bóg, postąpić i radzić mam sobie,

»Chyba opacznie sądzić i trzymać o tobie!

94

»Bo zaż to rzecz podobna, aby serce twoje

»Na wywołane natrzeć nie pragnęło boje,

»Jeśliś słyszał, jeśli cię w uszy uderzyła

»Wola cesarska, z moją co jednaka była?

»Ale co mówię, smutna? W chytrościach ćwiczony

»Leon ci ponno wydarł żywot ulubiony,

»Leon zdrajca, aby cię uprzedził do mego

»Małżeństwa, stokroć tobie poprzysiężonego.

95

»Nie darmom ja u Karła sobie uprosiła,

»Abym się w pojedynku z przyszłem mężem biła,

»Tak tusząc i tak twierdząc, że ciebie jednego

»Miałam mieć, coby w placu mężnie dowiódł swego.

»Ale, niestetyż, skarał Bóg moje śmiałości

»I miasto pociech ciężkiej nabawił żałości,

»Tego, co dziełem nie beł najmniejszem wsławiony,

»Zwyciężcę uczyniwszy przez bój dokończony.

96

»Cóż czynić? Zmienię wiarę czy dotrzymam słowa,

»Którem Karłowi dała, nędzna białogłowa?

»Zmienię, a w dotrzymaniu przysiąg Rugierowi

»Skale będę podobna lub dyamentowi.

»Niechaj mię niestateczną, kto jeno chce, zowie,

»Niech o prędkiej odmianie późnem wiekom powie:

»Mniej dbam, byłem się przy swem Rugierze została,

»Choćbym się, jak na drzewie list powienny[2546], zdała«.

97

Te skargi utrapiona dziewka powtarzała,

A ciężko ustawicznie wzdychając, płakała,

Ani jej mógł sen zamknąć oczu zmordowanych

Ani wystraszyć z serca trosk niehamowanych.

Potem, kiedy czarnawe mroki wypędziła

Rana zorza i piękne słońce prowadziła,

Niebo, co ją małżonką z wieków naznaczyło

Rugierowi, nagłą jej pomoc uczyniło.

98

Rano Marfiza piękna przed Karłem stanęła,

A skoro pozwolenie do rozmowy wzięła,

Uciąża żałośliwie, iż jej brat rodzony

Niesłusznie Bradamanty swojej odsądzony,

Bradamanty, co stokroć przy niej przysięgała,

Że mu małżonką zostać, gdy się okrzci, miała.

Rzecze to w oczy samej i cierpieć takiego

Despektu nie ma wolej Rugiera dobrego,

99

Szablą albo kopią chcąc ukazać swoją,

Że się przy prawdzie w jawnej sprawie nie zostoją

Jego nieprzyjaciele, ona zaś dowiedzie,

Iż to, co teraz mówi, szczerość sama będzie.

I gdyby Bradamanta przyznać się nie chciała

Do przysięgi, na którą stokroć rękę dała,

Ona zada, iż władnąć nie mogą oboje

Sami sobą, zakłady dawszy naspół swoje.

100

Marfiza lubo prawdę lubo fałsz mówiła,

Atoli się snać na to dobrze namyśliła,

Żeby Leona zrazić z przedsięwzięcia jego,

Małżeństwa nie dopuścić konać zawziętego.

Wszystkie surowych gniewów zbiera do gromady

Zapały, różne w głowie wynajduje rady,

Lecz ta nauczciwsza jej zda się być przyczyna:

Wystraszyć cesarskiego męstwem swojem syna.

101

Dziwnie się zafrasował Karzeł z mowy onej,

A zawoławszy sobie dziewki utrapionej,

Wprzód jej słowa Marfizy przykre oznajmuje,

Potem zaś po Amona bieżeć rozkazuje.

Bradamanta swe oczy w ziemi ma utkwione,

Jagody zarumienił wstyd, łzami zmoczone;

Stoi, jak słup, i samem milczeniem znać daje,

Że Marfiza słusznie się gniewa, słusznie łaje.

102

Niemniej i serdecznemu mowa Rynaldowi

Marfizy podoba się, także Orlandowi;

Pomnią swe obietnice, które uczynili,

Kiedy u pustelnika na wysepce byli.

Więc teraz na tem oba są i pragną tego,

Aby Rugiera mogli mieć za powinnego,

Bez kłopotów, bez wielkich gniewów Amonowych

Chcąc Bradamantę wyrwać z ręku Leonowych.

103

Dają znowu braterskie ręce oba sobie,

Iż Rugiera w nieszczęsnej chcą ratować dobie

I to, co obiecali, do skutku swojego

Przywiodą, by też Karła rozgniewać samego.

Stary zasię narzeka Amon, utyskuje

I na wolą pozwolić ich nie obiecuje.

»Znam — mówi — znam ten figiel wasz chytro zmyślony,

»Który zaraz musi być wniwecz obrócony.

104

»Niech tak będzie, chocia ja mniej chcę wierzyć temu,

»Abyście w moc mieli dać Rugierowi swemu

»Dziewkę moję, którego cnoty zalecacie,

»Na co i ta przypadła snać, jak powiadacie.

»Głupie[2547] głupia przypadła, jednak, gdzie to było,

»Kiedy, o którem czasie, przy kiem się toczyło,

»Chcę wiedzieć; bo jeśli on nie beł jeszcze krzcony,

»Nie mógł, poganin, pojąć chrześcijanki żony.

105

»Ani ja cierpieć będę, wierzcie temu snadnie,

»Płonnych przysiąg ani wam według wolej padnie

»Tak poskoczny[2548] postępek: nigdy, nigdy ona

»Nie mogła być żadnemu z pogan poślubiona.

»Cóż było potem wzywać człowieka wielkiego

»Do pojedynku, który wygrał dnia przeszłego?

»Więc i sam cesarz pewnie na to nie pozwoli,

»Bo przy prawdzie i słowie swem zostawać woli.

106

»Jakiejkolwiekby słowa wasze wagi były,

»Póki się w klubę słuszną rzeczy nie wprawiły,

»Teraz, gdy już z Leonem surowe potkanie

»Koniec ma na jej własne u Karła żądanie,

»Zakładuć trudno cofnąć w zad upewnionego

»I edyktem poważnem pańskiem stwierdzonego«.

Tak rzekł Amon, a cesarz wsparszy dłonią skronie,

Milczał ani pobłażał tej i owej stronie.

107

Jako straszny powstanie szum miedzy jodłami,

Gdy Auster i Akwilo, zatrząśnie Tatrami,

Jako tłuką brzeg krzywy wały rozgniewane,

Skoro Eol rozpuści wichry skrępowane:

Tak idzie szmer przez pałac wprzód, potem Francyą

Napełnia i w sąsiedztwie bliższą Hiszpanią.

Ten to mówi, ów owo, uszu nadkładają

Szeptom drudzy i końca w sprawie tej czekają.

108

Siła ich, siła, którzy życzą Rugierowi,

Wiele i nazbyt wiele, co zaś Leonowi

Przychylni; jeden Karzeł tylko się najduje,

Który rozumem spórki[2549] rozwieść usiłuje

I do parlamentu[2550] je odsyła swojego,

Sam przyczyn do rozruchu nie chcąc dać jakiego.

Tem czasem Marfiza się przed niem zaś stawiła

I głosem, podniózszy wzrok wesoły, mówiła:

109

»Żadną miarą, cesarzu, nie może być ona

»Leonowi, póki brat mój żyw, poślubiona

»Dla srogich przysiąg; ale jeśli Leon tego

»Pragnie małżeństwa, zabić wprzód ma brata mego.

»Tak bez uraz sumnienia dziewkę weźmie sobie,

»Skoro Rugier pożyty w zimnem lęże grobie«.

Tę mowę zrozumiawszy, Karzeł Leonowi

Śle chcąc, aby gotów beł ku pojedynkowi.

110

Niespodzianej nowinie ten się zaś dziwuje;

Rycerza z jednorożcem szukać rozkazuje,

Pewien będąc zwycięstwa, gdy on pod znakami

Jego z najsroższemi się bić będzie mężami.

Nie wie, iż mu przykry żal w pół serce otwiera,

A śmierć blada już duszę, już w lesie wydziera;

Tuszy, że po straszliwej bitwie zmordowany,

Na wczas lepszy ustąpił spuchłe wiązać rany.

111

Teskni dziwnie, po ścieszkach różnych upatruje,

Jeśli go nie potkano gdzie, sam wypytuje;

A gdy dzień drugi żadnej nie ma wiadomości,

W nieuśmierzonej serce opływa żałości.

Niebezpieczna rzecz zda się z mężem doświadczonem

Bez niego bitwy kusić w placu naznaczonem.

Znowu drugich i trzecich za niem wyprawuje,

Wzdycha, czeka i z godzin godziny rachuje.

112

Przez tysiąc wiosek jeżdżą posłowie strudzeni,

Od świadomych gościńca ludzi prowadzeni;

Których gdy się doczekać nie może, na swego

Wsiadł konia, troską tkniony żalu nieznośnego.

Szuka, jeździ, to lasy, to pola przebiega,

Lecz żadnej wiadomości o niem nie dosięga.

Aż nakoniec Melissę potkał; ta żal jego

Jako tuli, do czasu odkładam małego.

Koniec pieśni czterdziestej piątej.

XLVI. Pieśń czterdziesta szósta i ostatnia

Argument

Długo naszukawszy się Rugiera z pilnością,

Nalazł go Leon, przykrą zjętego żałością.

Potem mu Bradamanty pięknej ustępuje,

On po ślubach wolno ją na łonie piastuje;

Piastuje bez żadnych trwóg, swój tylko jad srogi

Król z Sarce nań wylać chce i wydrzeć skarb drogi.

Ale nakoniec szablą Rugiera dobrego

Przebity, piekła otchłań nawiedza ciemnego.

Allegorye

W tej pieśni czterdziestej szóstej i ostatniej z Leona, który widząc wielką ludzkość Rugierowę przeciwko sobie, nie jeno mu ją wzajem oddawa ustąpieniem Bradamanty, ale i Karłowi o wielkich jego szczerze powieda cnotach, poznać możesz, iż wspaniałe serca w ludzkości pięknej żadnem nie dają się zwyciężyć sposobem; śmiercią potem Rodomontową i ostatniem Rugierowem zwycięstwem, którem kończy się ta księga, barziej ucieszysz chciwy swój dowcip, niż Wirgiliuszową ostatnią z strony Turna z Eneaszem księgą; on bowiem nie dał namniejszej Eneaszowi do zwady przyczyny, raczej wydrzeć Turnowi umyśliwszy małżonkę, przedsięwzięcia powikłał jego, ten zaś pod naweselsze czasy wyzywa Rugiera i pożądanych zbawić go usiłuje pociech.

1. Skład pierwszy

Jeśli ta pieśń ostatnia prawdę ukazuje,

Już mej nawie prędko być w porcie obiecuje,

Gdzie szerokie zwinąwszy żagle, uwolniony,

Wytchnę po trudnem biegu przez pław niezbrodzony[2551].

Skąd lub z okrętem na zad wrócić się niecałem,

Lubo do śmierci błądzić po morzu niemałem

Obawiałem się, smutny; lecz darmo, bo blizki

Dom widzę, a me w radość mienią się uciski.

2

W radość uciski morskie mienią się: już głosy

Wdzięcznych piszczałek słyszę, które pod niebiosy

Z hucznemi się bębnami wespół rozlegają,

A ludzie krzyk swój z niemi ochoczy mieszają.

Już poczynam poznawać na wysokiem brzegu

Tych, którzy z dalekiego chcą mię witać biegu;

Już snadno rozeznawam twarzy ulubione

I wzdłuż do obłapienia ręce rozciągnione.

3

Widzę zacnych gromadę białych głów wspaniałą,

Z niemi liczbę rycerzów serdecznych niemałą,

A obok zaś przyjaciół ukochanych czoło,

Za swego mię poznawszy, wykrzyka wesoło.

Tu Ginepra[2552] z Mammeą[2553] rękę mi podaje,

Tu przeciwko mię z Molu Weronka[2554] powstaje[2555],

Weronka Febusowi dziwnie miła swemu

I chórowi uczonych panien aońskiemu[2556].

4

Juliusa zacnej krwie widzę poważnego,

Z niem Sforcę Hipolita przyjaciela jego[2557];

Najrozkoszniejszą dziewkę widzę[2558], Trywultyą[2559]

Margaretę[2560], po drugiej stronie Emilią[2561].

Tu Andziela Borgia[2562] z Gracyozą[2563] stoi,

Tu z Estu Ryciardety[2564] strzegą boku swoi;

Bijanka[2565] i Dyana, siostry urodziwe,

Dalej kęs rozpuszczają swe głosy życzliwe.

5

Anoż piękna, lecz mędrsza Barbara daleko,

Barbara Turka[2566], na świat co słynie szeroko;

Anoż Laura[2567], tak ludzka, tak rozkoszna pani,

Iż jej i sama zazdrość przeklęta nie zgani.

Nad tę parę nic słońce nie widzi lepszego

Tam, gdzie Jnda i Maura pali skopciałego.

Anoż Ginepra[2568], światłość krwie Malateścinej,

Mężniejszej w świecie dziewki nie najdziecie inej.

6

By była w Aryminie[2569] pod ten czas mieszkała,

Gdy Gallia zwyciężcę Cesarza witała,

Który rzeczkę przeszedszy po długiem myśleniu,

Ojczyźnie upad przyniósł i miał ją w więzieniu,

Nigdyby on beł, nigdy nie przyszedł do tego,

Aby Rzym najechawszy, skarb miał łupić jego;

Ta najwspanialsza dziewka zastąpiwszy drogi,

Wstrąciłaby zły upór i zamysł tak srogi.

7

Żonę Bodzola[2570] widzę, matkę i stryjeczne

Siostry, jako filary swoich ozdób wieczne,

Z Bentywolą Torellę[2571], Wiszkontki rodzone[2572],

W cnotach, w naukach z młodości swej tak wyćwiczone,

Iż greccy i łacińscy więcej nie pisali

Historyej o swoich, kiedy tu mieszkali;

Żadna dawniejszych wieków takowa nie była,

Którejby skłonność ludzka cześć więtszą czyniła.

8

Gonzaga[2573], gdzie wesołe skłoni oko swoje,

Wszystkie kąty rozświeca i wszystkie pokoje;

Tej tak insze piękności nagle ustępują,

Jak gwiazdy Latonównie, gdy przyście jej czują;

Powinna z nią[2574], co przeciw szczęścia odmiennościom

Wyjechać swem kazała na plac statecznościom.

Anna Aragonia[2575], światłość Wastu swego,

Już mię wita, z przyjazdu już się cieszy mego.

9

Anna wdzięczna, roztropna, ludzka i wstydliwa,

Której wiarą, miłością żadna dusza żywa

Nie zrówna, siostrę z sobą ma[2576] takiej gładkości,

Iż insza gasnąc przy niej, zachodzi w ciemności;

Tej wiersze najuczeńszej wdzięczne białej głowy[2577]

Tak rozkosznemi Parki powiązały słowy,

Iż męża, nieużyte, puścić jej musiały,

Którego cnoty wielkie do nieba posłały.

10

Ferarskie moje dziewki są też co przedniejsze,

I z Urbino podle nich, widzę, nadobniejsze;

Z Mantuej i co jeno Lombardya miała

Ślicznego, na mój przyjazd tu, widzę, posłała.

Miedzy temi bohatyr, jeśli moje oko

Nie zbłądzi, co go wszystek lud waży wysoko,

I jeśli jasnych twarzy promień mi nie szkodzi,

Aretyn[2578] jest, a męstwem swych dziadów dochodzi.

11

Jako przeze mgłę wnuka Aretynowego[2579]

Widzę w birecie pięknem z sukna czerwonego;

Z kardynałem z Mantuej[2580] i z Kampedziem[2581] mówi,

A są świecą świętemu trzej konsystorzowi.

Każdy z tych, jeśli dobrze z twarzy sądzić mogę,

Na przywitanie śpiesząc, zajść mi życzy drogę.

Zaczem, abym tak wielką łaskę, wielkie cnoty

Oddać mógł wrodzonej mi nie staje ochoty.

12

Z niemi Laktancy[2582], Klaudy Tolomej[2583], Dreseni[2584],

Których miłość nigdy się ku mnie nie odmieni,

Molza[2585], Montyn[2586] i ten, co do źrzódła żywego

Prostą drogą wieść umie Askreusowego[2587];

Zda mi się, że i Pansę[2588] z Latynem[2589] uczonem

Widzę, przyjaciół sercem równych zjednoczonem.

Kamilla[2590], Bernę[2591], Sangę[2592], więc i Antoniego

Flaminiusza[2593] z Julem[2594], Sassa[2595] subtelnego.

13

Bernardyna Kapela[2596] z Piotrem[2597] widzę mojem,

Bembusa, dziwnie pismem wsławionego trojem,

Gaszpara[2598] w kompaniej jednej Obidziego,

Co nieśmiertelną chwałę ma z pióra swojego,

Z Bewadzanem[2599] Tryfona[2600], Cela[2601], Majnardyna[2602]

I bicz możniejszych książąt, Piotra Arretyna[2603];

Widzę Frakastorona[2604], Gabryela[2605], za niem

Tassa[2606], wziętego wierszych uciesznych składaniem.

14

Mikołaja Tiepola[2607], Amania[2608] mego

Widzę, iż wzroku ze mnie nie spuszcza swojego;

Antonius Fulgozy[2609] dziwnie się raduje,

Że blizko moję nawę portu upatruje.

Ano mój Waleryusz[2610], co się miedzy panie

Wmieszał i jakieś o nich zda się mieć staranie

Z Baryniem[2611]; lecz opodal ten jakoby stoi:

Nowych podobno ogniów zachwycić się boi.

15

Dwa dowcipy nad ludzki rozum wyniesione,

Pika[2612], Piusa[2613] widzę, krwią z sobą złączone.

Ten zaś, co z niemi idzie, od nich szanowany,

Nie tuszę, aby mógł być z daleka poznany.

Lecz jeśli mię nie mylą pewne znaki jego,

Kształt poważnej osoby, wzroku wesołego,

Jakub Sannazar[2614] to jest, człowiek wielkiej ceny,

Po którem często tesknią odbiegłe[2615] Kameny.

16

Anoż wierny i dziwnie sekretarz uczony,

Pistofil[2616] z Aciawolem[2617], z Andziarem[2618] złączony;

Patrz, jak wszyscy trzej z serca szczerze się radują,

Iż mię zdrowego z jazdy dalekiej przymują.

Annibal Malaguccy[2619] z Odoardem[2620] mojem

Poważnem chcą mi dodać wieku piórem swojem,

Piórem, co śmierci nie zna i co odległego

Inda od Apeninu dojdzie wysokiego.

17

Wielkie Wiktor[2621] z Tankredem[2622] swe uciechy mają,

Wielkie, widzę, z daleka chęci oświadczają,

Mój wzrot już pewny czując, insze białe głowy,

Bo to jawnemi pięknie oświadczają słowy.

Zaczem, abym ostatek drogi w skok odprawił,

A w porcie pożądanem wątłą nawę stawił,

Nie chcę się bawić, idę do wiedmy uczonej,

Która Rugiera śmierci wydrzeć chce kwapionej.

18

Stokrocieście słyszeli, jako pilne miała

Staranie, aby węzłem małżeństwa związała

Nadobną Bradamantę, w toż Rugiera swego

Zaprzągszy lube jarzmo związku rozkosznego.

Obojgu dobrze baba najmędrsza życzyła,

Obojgu przyjaciółką nierozdzielną była,

Dla spraw ich duchy w drodze mając rozsadzonej

Którzy jej przynosili nowiny wzniecone.

19

Przypadł jeden i wiedmie mówi, zasmucony,

Iż Rugier, w ciężkiem dziwnie żalu utopiony,

Już, już śmierci wygląda, chcąc kres życia swego

Zamknąć przez śrzodek[2623] przykry głodu codziennego;

Jakoż tak było właśnie. Zaczem wylękniona,

Bieży wnet w przedsięwziętą drogę, odważona,

I umyślnie z synem się cesarskiem potkała,

Którego z oznajmienia swych djabłów poznała,

20

Leon, gdy bohatyra długo kochanego

Nie widział, tysiąc wprzód śle sług swoich dla niego,

Potem za niemi sam w też tropy bieży, rączy;

Ogień wznieconych chęci pali go gorący,

Schnie, nie widząc rycerza, co jednorogiego

Źwierza nosi w pośrzodku puklerza swojego.

Na djable w szkapiej skórze zbyt żartkiem siedziała,

Kiedy się z niem Melissa uczona potkała.

21

Mówi mu: »Jeśli dobroć taką i zwyczaje

»Masz wewnątrz, jakich zwierzchnia twarz wizerunk daje,

»Twarz najludzcejsza[2624] twoja, słusznie dziś jednego

»Ratujesz bohatyra sobie podobnego,

»O najdzielniejszy mężu, i przykrych żałości

»Ulitujesz się, tuszę, co zrzą biedne kości.

»Jenoby rychło trzeba, bo jeśli co zwlecze

»Twa ochota, śmierć z duszą tem czasem uciecze.

22

»Miedzy temi, co szablę u boku swojego

»Noszą i do ramienia tarcz wiążą lewego,

»Nie najdziesz nigdzież, nigdzież, jako świat szeroki,

»Coby męstwo i umysł przeszedł tak wysoki.

»Cóż po tem: śmierć go przykra za to oblatuje,

»Iż ludzkość, najwspanialszy, wszystkiem zachowuje.

»Dla Boga, ratujże go z pilnością wszelaką

»I miłości wzajemnych uczyń probę jaką«.

23

Mowa Melisse w myśl wnet Leonowi wpadła,

Wzrok w niej utkwił, rumiana twarz z strachu pobladła.

Tuszy, iż o rycerzu powieda mu onem,

Co wygrał pojedynek w placu naznaczonem

I którego sam szuka. Zaczem ofiaruje

Chęć jej swą i aby go wiodła, usiłuje.

Ta lecąc, co w szkapie sił, prędko przybieżała

Tam, gdzie śmierć Rugierowi zdrowie wydzierała.

24

Już ten trzy dni nie jadszy, mocy przyrodzonych

Nadwątlił, już mu zbiegła krew z żył oziębionych;

W całem leżał kirysie, a hełm gniótł wierzch głowy,

Miecz u boku na przęczkach dwuch wisiał surowy.

Ręką i nogą ruszyć nie mógł, źrzeńce[2625] łzami

Zatopił, twarz poszarpał wyschłą paznokciami.

Pod głowy[2626] puklerz włożył, z krajów okowany,

Na którem jednorożec łśnił się malowany.

25

Tak głęboko beł w myślach przykrych ponurzony,

Tak go przerażał przykry żal niewymówiony,

Że nie jeno gorącem wiatr pali wzdychaniem,

Oczy traci łez gorzkich hojnem wylewaniem,

Ale i włosy targa, wściekłością ujęty,

Dzień narodzenia swego mianując przeklęty.

Wargi skrwawił, a przecię coraz go morduje

Ból więtszy i przyjazdu swych gości nie czuje.

26

Nie chce mu odpoczynku troska dać surowa,

Już duch ustaje, już krew w żyłach się nie chowa.

Stoi cichuchno Leon, zsiadszy z konia swego,

A potem się przybliża na palcach do niego,

Ucha nadkłada pilno, chce wiedzieć przyczynę

Nieszczęśliwych lamentów: czuje, iż dziewczynę

Mianował, ale nie wie, któraby to była

Przezwiskiem, co mu śmierci okrutnej życzyła.

27

Dybie coraz to bliżej i pomyka kroku,

Aż z prawego tuż nad niem stanął nagle boku.

Z wielką chęcią go wita, braterskie[2627] całuje,

Obłapia, ściska, podnieść z ziemie usiłuje.

Nie beł wdzięczny Leonów przyjazd Rugierowi

Stąd, iż mu przykry smutek łagodnie stanowi

I znaczną jest przeszkodą śmierci odważonej,

Której już, nieszczęśliwy, czekał w gęstwie onej.

28

Ten zaś słodsze, niżli miód, słowa z ust swych leje

I obumarłe wewnątrz ożywia nadzieje.

»Powiedz — mówi — przyczynę wczas żalu przykrego,

»Bracie drogi, co to ssie krew z serca twojego.

»Powiedz, bo niemasz w świecie takich doległości,

»Któremby ludzkie zabiedz nie mogły mądrości.

»Trzykroć, czterykroć głupi ten, co desperuje,

»Póki żyw, póki jaką czerstwość w sobie czuje.

29

»Boleję ciężko, przygód iż mi taisz swoich,

»Znacznie, o znacznie w chęciach powątpiwasz moich.

»Jeślim ci dotąd mniejsze świadectwa miłości

»Ukazał, czas, nie moje winuj życzliwości,

»A bierz przykład stąd serca ku tobie dobrego,

»Żem cię, ludu zarazę, umiłował, mego.

»Co mniemasz, gdyś mi został już obowiązany,

»Nie damli zdrowia za cię przez tysiączne rany?

30

»Niechżeć ciężko nie będzie ust otworzyć smutnych,

»Bo chcę koniecznie wiedzieć tych żalów okrutnych

»Samę rzecz i abyś z nich wyszedł bez odwłoki,

»Zdrowie, skarb, mądrość i sceptr dam na to wysoki.

»Z tych odwag jeśli żadna nie pomoże tobie,

»Dopiero szukaj, skąd chcesz, inszej rady sobie.

»A teraz z nieszczęśliwem proszę, nieszczęśliwy,

»Abyś na głupią nie beł zgubę ukwapliwy«.

31

Tak rzekł Leon i słowy naciągał lubemi,

Iż łzami zalawszy się znowu obfitemi,

Mile nań pojrzał Rugier; serce w niem miękczeje,

Które jakaś nadzieja nowa z lekka grzeje;

Zda mu się, iżby zgrzeszył przeciwko ludzkości,

Gdyby milczeniem zbyć miał najwdzięczniejszych gości,

I już chce odpowiadać, lecz trzykroć wrócony

Hamuje słowa język, niewczasem zemdlony.

32

Potem przez dzięki mówi: gdybyś znał tego,

»Leonie, co mu życzysz tak wiele dobrego,

»Bez chyby w gniewy przykre, tęgie, niepojęte

»Obróciłbyś te swoje miłości rozczęte!

»Wiedzże, żem ja jest Rugier nienawisny tobie,

»Którego śmierci pragniesz w stokrotnem sposobie;

»Jam jest Rugier, co w państwo umyślniem wpadł twoje,

»Abym krwią twoją jady mógł ugasić moje.

33

»Najukochańsza dziewka tego jest jedyną

»Z swojemi rodzicami sprawą i przyczyną:

»Słyszałem, iż ci słowo Amon niestateczny

»Dał swoje, mnie żal i ból zostawiwszy wieczny.

»Ale patrz, gdy co zrobić człowiek usiłuje,

»Jako Bóg jego sprawę odmienia, nicuje:

»Ludzkość, cnota z moich mię zamysłów spędziła

»I twem z nieprzyjaciela sługą uczyniła.

34

»Chciałeś, nie wiedząc, żem ja mąż jej przysiężony,

»Abym z nią w najstraszliwszy bój wszedł z twojej strony.

»Uczyniłem to z chęcią, choć te prośby twoje

»Wydzierały mi z piersi żywe serce moje;

»I jeślim ci źle służył, jeślim nie odważał

»Wszystkiego kwoli tobie, dzień czwarty pokazał.

»Ustąpiłem, wygrawszy, Bradamanty tobie,

»A sam w zimnem ledz zato umyśliłem grobie.

35

»Dajże przynamniej pokój memu zamysłowi,

»Jeśli najsroższemu kres uczynię żalowi

»Słodką nad podziw śmiercią, bo pozbywszy żony,

»Gardzi światem mizernem żywot znieważony.

»Więc i ty, pókim ja żyw, mieć prawa słusznego

»Nie możesz do niej, a to najwięcej dla tego:

»Małźeństwośmy na własne poprzysięgli zdrowie,

»Jakoż jednę żonę mieć dwaj mogą mężowie?«

36

Niepodobnie się Leon strętwiały zdumiewa,

Skoro Rugiera z mowy tej być zrozumiewa;

Stoi na miejscu, jako wryta w ziemię skała,

Co małe podobieństwo człowiecze dawała.

Milczy, oczu nie spuszcza z męża serdecznego,

Twarz mieni i powagę czoła wesołego.

Niesłychanej ludzkości słusznie się dziwuje,

Której na wszystkiem świecie równia[2628] nie najduje.

37

I wściekły jad, co przedtem serce zajątrzone

Tuczył, niespodziewane widząc chęci one,

Precz wymiata, bo go tak żal Rugierów boli,

Że z niem umrzeć pospołu, aniżeli żyć, woli.

Rzeczą oświadczyć pragnie, iż syn jest wielkiego

Cesarza, co sceptr objął kraju wschodowego,

I. choć to Rugierowi męstwem ustępuje,

W ludzkości z niem porównać jednak usiłuje.

38

»Najkochańszy Rugierze — mówi — od onego

»Czasu, jakoś siły zniósł wójsk ojca mojego,

»Bym też beł dobrze poznał, żeś jest głównem mojem

»Nieprzyjacielem, przecię dziwnem męstwem twojem

»Zwyciężyłbyś mię zaraz i tę miłość tobie

»Oświadczyłbym, którąśmy już przysięgli sobie.

»Nie mniemaj, drogi bracie, aby mię nie miała

»Ruszyć cnota, co w tobie, jak słońce, błyskała.

39

»Przyznawam, groziłem się na to imię srodze,

»O przedsięwziętej gdym tu zamyśliwał drodze;

»Wzajemna miłość gniewem serce mi drażniła,

»Bom cnót nie znał, któremi dzielność się zdobiła.

»Lecz po tem, bym też dobrze, żeś jest Rugier, wiedział,

»Gdyś u mojej w więzieniu ciotki srogiej siedział,

»Po staremu z tąż chęcią bełbyś szanowany,

»Z jaką na on czas, gdyś szedł z turmy, rozwiązany.

40

»Co się tknie Bradamanty, Rugierze serdeczny,

»Kiedyś tak jest w miłości wierny i stateczny,

»Przyznać sam muszę, choć ją uprzejmie miłuję

»Dla cnót niewymówionych, które upatruję,

»Iż ona raczej tobie należy, bo swemi

»Kupiłeś ją siłami nieporównanemi,

»Zamilczę dawnych przysiąg. Wstańże, a tusz sobie

»Pociech zażyć, nie myśląc o śmierci, o grobie.

41

»Ato i z mej już ją dziś weź, proszę cię, strony,

»Bo nie jeno kochanej ustępujęć żony,

»Ale nie ma ten świat nic w sobie tak drogiego,

»Abym cię wprzód tem nie miał czcić, męża wielkiego.

»Prawda to, niepomału o to się żałuję,

»Iż nieufność tak wielką w tobie upatruję.

»Umrzeć pragniesz: cóż, abo już nie pomnisz onych

»Chęci sobie w więzieniu przykrem oświadczonych?«

42

Gdy się tak Leon skarżył, gdy tak utyskował,

Najsmutniejszą obfitem płaczem twarz rysował

Stąd, iż śmiał wątpić Rugier o jego szczerości,

Stąd, iż lekce poważał skarb wiernej miłości,

Drugi, niespodziewaną mową przerażony,

Rozwesela wzrok, chmurą płaczu zasłoniony.

»Żywot — mówi — już dwakroć, Leonie wspaniały,

»Nieodsłużone chęci twe mi darowały.«

43

Potem, kiedy go z pracą dźwignęli oboje,

Ledwie nogi powłóczyć mógł za sobą swoje;

Ale dobra Melissa prędko uczyniła

Kilka potraw, któremi mdłego posiliła.

Tem czasem Frontyn koni poczuwszy, w zapędzie

Lata po gęstwach onych i wszerz i wzdłuż wszędzie

Potem go swojem sługom Leon rozkazuje

Ułapić i z munsztukiem siodło nań gotuje.

44

Z pomocą sług, z pomocą Leona samego

Zaledwie Rugier wsieść mógł zemdlony na niego:

Tak ono serce żywe, niezrównana siła

Za kilka dni moc swoję wrodzoną straciła,

Moc, której nie nowina wojska zrażać całe

I krwią ich ręce juszyć po sam łokieć śmiałe!

Nakoniec stamtąd jadą po lekku i w mili

Dla słabego Rugiera stanie uczynili.

45

Ten dzień, drugi i trzeci w gospodzie mieszkali,

Lubemi zabawami tesknic ulżywali.

Już Rugierowi nie tak żal nieszczęsny szkodzi,

Już je lepiej, poniekąd do siebie przychodzi.

Tak znowu wszystko troje na swe wsiadszy konie,

Nie oparli się w samej aż paryskiej bronie,

Gdzie posłów z Bulgaryej najdują przedniejszych

Od rzeczypospolitej w sprawach uważniejszych[2629].

46

Naród ten chciał koniecznie Rugiera dobrego

Mieć królem i umyślnie posłali dla tego

Do Francyej, bo pewną tę wiadomość wzięli,

Że go przy Karle wielkiem zawsze zastać mieli.

Więc i sługa, co beł z niem, skoro pana swego

Stracił, jako w ręce wpadł Undziarda starego,

Wrócił się z niemi wespół i w Paryżu prawił,

Co Rugier Grekom broił, jako się jem stawił.

47

Nazajutrz, ptaka w tarczej mając dwugłowego,

Z Leonem poszedł Rugier do Karła wielkiego

W temże nasuwniu[2630], co beł złotem tkany drogiem

A wszędzie zdziurawiony w pojedynku srogiem,

Pokłóty, posieczony, aby ludzie znali,

Że ten jest, na którego w bój srogi patrzali,

Że to ten jest bohatyr, co bitwą straszliwą

Zniewolił Bradamantę sobie nieżyczliwą.

48

Więc i Leon w królewskiem stroju i ozdobie

Szedł, Rugiera prowadząc w nieznanej osobie;

Stąd i zowąd kwiat greckiej wyborniejszej młodzi

To mu w tył, to mu w oczy, to zaś w bok zachodzi.

Potem nizko Karłowi pokłonił się, który

Już beł przeciwko niemu za próg wyszedł z góry.

Idą w pałac cesarski pospołu, on swego

Po staremu Rugiera trzyma kochanego.

49

Gdy szmer ucichł w pokoju, Leon trochę głowy

Nakłoniwszy, tak swoje rozpoczyna mowy:

»Bohatyra, cesarzu, widzisz serdecznego,

»Co się bił do wieczora z poranku samego.

»Lecz iż go Bradamanta w boju nie pożyła,

»Słusznie, aby małżonką dzisia jego była.

»Tak twe edykty mieć chcą, taka jej jest wola:

»Czemuż na to z Beatą Amon nie pozwala?

50

»Tego serdeczna dziewka, ja wiem, sama chciała,

»Aby dzielnością sobie małżonka dostała;

»Któż może być mężniejszy, jako ten, co siły

»Jej zwątlił w ten czas, gdy się najbarziej srożyły?

»Jeśli o miłość idzie, z jego płomieniami

»Nikt, nikt nie zrówna, co ich gasić chciał śmierciami.

»Nakoniec ostrą bronią chce zaraz dowodzić,

»Iż jego jest, iż mu w tem nie ma żaden szkodzić«.

51

Zdumiał się, słysząc Karzeł powieść niespodzianą,

I na dół twarz nieznacznie spuszcza zasromaną;

Bo tak tuszył, tak twierdził, że Leon serdeczny

Z dziewicą pojedynek wygrał niebezpieczny.

Niedaleko Marfiza najmężniejsza stała

I zaledwo, aż Leon domówił, wytrwała,

Potem przed Karłem stanie, wzrok trzyma surowy

W Leonie i prowadzi rzecz swą temi słowy:

52

»Ponieważ brata niemasz, coby zapalczywe

»Skończył spórki[2631] o swoje przyjaźni życzliwe,

»Więc aby ladajako wzięta mu nie była

»Żona, co stokroć wiarę i miłość ślubiła,

»Ja w bój zaraz, ktokolwiek pragnie go, wstępuję

»I, siostra, rodzonego słusznie zastępuję.

»Niechże w skok ten bohatyr wyjeżdża, co swego

»Dowodzić chce o krzywdę małżeństwa przyszłego«.

53

Gdy to najserdeczniejsza dziewka wymówiła,

Wzrok jej pałał, twarz straszną postawą groziła;

Zaczem nie bez przyczyny wszyscy rozumieli,

Że na rany haniebne prędko patrzyć mieli.

Lecz tem czasem z Rugiera hełm Leon zdejmuje

I najwdzięczniejszą jego wnet twarz ukazuje,

A potem do Marfizy mówi obrócony:

»Awoż go masz: bijże się z niem z braterskiej strony!«

54

Nie zdumiał się Egeus w ten czas barziej siwy,

Kiedy na szabli swojej znak poznał[2632] prawdziwy,

Na szabli, którą przypiął do boku swojego

Tezeusz, nieznajomy macosze syn jego,

A ta mu jad śmiertelny u stołu podaje

I trucizną potrawy napuszczone kraje,

Jako Marfiza, swego gdy brata ujrzała

W osobie bohatyra, co go zabić chciała.

55

Dziwnie uweselona, rączo przystępuje

I rękami w okrągłą szyję obejmuje.

Rynald potem z Orlandem oba przypadają,

Szczerej miłości jawne znaki oświadczają.

Stąd Dudon, stąd Oliwier usta mu całuje,

Ale miedzy innemi Sobryn ukazuje

Niepodobną do wiary chęć z życzliwościami,

Twarz z twarzą, piersi łączy szerokie z piersiami.

56

Gdy inszych wszystkich spólne ucichło witanie,

Znowu do Karła Leon uczynił powstanie

I słowy wyniosłemi Rugierowe cnoty,

Męstwo, serce, odwagi, krwią ściekłe roboty

Wychwala, jako z wielką szkodą wojska jego

Przedniejszych pozabijał u mostu długiego,

Jako sam Białogrodu obronił, gdy z swemi

Już wpadał w brony cesarz ludźmi przebranemi,

57

Potem jako śpiącego zdradą poimano

I babie Teodorze za więźnia oddano,

Jako się zakochawszy w dziwnem męstwie jego,

Zabił stróża i z turmy wywiódł wpół żywego.

Więc aby mu te wielkie oddał życzliwości,

Rugier wzajem swej lubej ustąpił miłości

I bił się z Bradamantą pod jego znakami,

Gdy on w namiecie siedział, zakryty cieniami.

58

Jako po bitwie żalem przykrem zwyciężony,

Gdy już najukochańszej pozbył swojej żony,

Umrzeć chciał i koniecznie usadził się srogi,

Aby stygijskie[2633] mętne nawiedził odnogi.

I dokazałby pewnie; ale prośba jego

Sprawiła, że promienie widzi słońca tego.

Tak rzekł Leon wymowny; wszyscy, co słuchali,

Twarzy obfitem płaczem, wzdychając, maczali.

59

Do krnąbrnego Amona zaś wnet przystępuje

I tak w niem słodką mową wnętrzności ujmuje,

Iż już inszy i na to, co Leon powiada,

Nie jeno dobrowolnie i z chęcią przypada,

Ale Rugiera prosi najserdeczniejszego

Przy wszystkich, aby winę chciał darować jego,

Winę, którą nagrodzić córką obiecuje,

Jeśli wdzięczen, jeśli go za ojca przymuje.

60

Gdy się to w zamku dzieje, Bradamanta smutna

Włosy rwie, sama na się sroga i okrutna;

Wzdycha, płacze, narzeka, aż biednej dziewczynie

Ktoś o dobrej, przyszedszy, powiedział nowinie;

Której najutrapieńsza ledwie dosłuchała,

Blednieje, leci na dół, nagle potrętwiała.

Niespodzianej odmianie poseł się dziwuje,

Dźwiga ją prędko z ziemie, jak może, ratuje.

61

I by nie jego pilność, zabiłaby była

Wesoła wieść niebogę, gdy ją przeraziła;

Siły we mgnieniu oka wszystkie w niej ustały,

Nogi słabe wrodzonej pomocy nie miały.

Tak zwykł, gdy wiodą kogo na śmierć zasłużoną,

Martwieć i mowę tracić, z bojaźni zamknioną;

Lecz skoro od dekretu będzie uwolniony,

Niepojętą radością zaś jest napełniony.

62

Mongrana[2634] z Jasną Górą[2635] dziwnie się raduje,

Przyszłych potomków zacność już, już upatruje.

Ale zaś Anzelm z Ganem, Falkon smutno chodzą,

Tusząc, iż jem te związki coś złego urodzą;

Zmyślają jednak pięknie i służą czasowi,

Co dzień i co godzina na pomstę gotowi.

Tak na zająca dybie przy dziurze biednego

Chytra liszka, gdy mięsem chce być syta jego.

63

A choć zgładzić koniecznie chciał ten dom bezecny,

Kilku zabiwszy Rynald i Orland serdeczny,

Choć cesarz często spórki[2636] koił ich surowe

Powagą pańską, przecię zajątrzenia nowe

Wszczynały się sto razy na dzień miedzy niemi:

Tak pałali jadami nieporównanemi.

Knuje w sercu pomstę gniew zawsze jadowity:

Tkwi w pamięci Bertoladz, Pinabel zabity.

64

Posłowie z Bulgaryej, jakoście słyszeli,

Z tą nadzieją do Karła w Paryż przybieżeli,

Aby Rugiera wziąwszy za pana swojego,

Do opieki Białogród poruczyli jego.

Więc iż się na ufności swej nie omylili,

Skoro wychodzącego z pałacu zoczyli,

Dziękują szczęściu, do nóg nizko się rzucają,

Koronę i bulgarski sceptr w ręce podają.

65

»Wiedz to, o najmężniejszy — mówią — bohaterze,

»Iż cesarz znowu zbiera przedniejsze rycerze,

»Aby kraje pustoszył Białgrodu naszego,

»Który do rządu dzisiaj dajemy twojego.

»Śpieszże się, śpiesz dla Boga, a broń utrapionych

»I uczyń probę drugą sił niezwyciężonych,

»Sił, któremi nie jeno państw swoich ratujesz,

»Ale i greckie sławne wywrócisz, zepsujesz«.

66

Z ochotą wdzięcznie Rugier poselstwo przymuje

I pod Białygród przybyć prędko obiecuje,

Jeśli łaskawsze szczęście życzliwie się stawi

I w pożądane kresy zamysł jego wprawi.

Leon, skoro o posłach nową wieść przejmuje,

Rugierowi korony i sceptra winszuje,

Prosi, aby dotrzymał wiary Konstantemu

I tej miłości, którą ofiarował jemu.

67

Bo on wzajem już całem przyjacielem jego

I bratem został szczerem według słowa swego,

W Grecyej rozkazawszy swem, aby go znali

I powinną sąsiedzką miłość oddawali.

Żadna cnota tak wielka w Rugierze nie była,

Któraby Bradamanty matkę poruszyła,

Matkę nadętą, jako, gdy te wiadomości

Doszły ją, iż jest królem bulgaryskich włości.

68

Pozwala na wesele, które sam sprawuje

Cesarz i najwiętszego kosztu nie żałuje;

Kiedyby własną swoję córkę miał wydawać,

Życzliwościby więtszej nie mogła doznawać.

Nie dziw, bo namężniejszej dziewki takie były

Zasługi, iż znaczniejsze inszych przewyszszyły.

Dla dziwnych cnót Karzeł ją ważył, czcił, szanował

I powiat Marsyliej obfity darował.

69

W państwie, jako szerokie jest, kazał wywołać,

Aby każdy, kto jeno mógł drodze wydołać.

Przybywał do Paryża i naznaczonego

Dobrej myśli[2637] nie tracił czasu sposobnego.

Wszytkie przestrzeńsze pola, łąki za murami

Ozdobiono drogiemi dziwnie namiotami;

Ten się wybornem złotem świeci przetykany,

Ten wzrok cieszy, jedwabiem rożnem malowany.

70

W samem Paryżu ludu wielki gwałt[2638] różnego,

Zacnych, bogatych, stanu uboższych podłego;

Jest Greczyn, jest Arabin, Afer zwyciężony,

Włoch, Niemiec, Francuz, Hiszpan pychą wyniesiony.

Posłów z różnych monarchij tak się najechało,

Iż na ostatni świata kraj patrzyć się zdało.

Tem wszytkiem na cesarskie własne rozkazanie

W kosztowniejszych namiotach dano z chęcią stanie.

71

Tej nocy, co wesele przyszłe poprzedzała,

Łoże małżeńskie wiedma mądra gotowała

Z najwynieślejszą pompą, ubrane bogato,

Bo swe przemysły dawno odważała na to,

Wieszcze od duchów lekkich mając wiadomości,

Jakiej ich potomkowie nabędą zacności,

Jaka dobroć w przyszły wiek stąd wyniknąć miała,

Co włoską ziemię całą będzie rozświecała.

72

Nad łożem wielki namiot, długi i szeroki

Zawiesić rozkazała bez wszelakiej zwłoki,

Namiot drogi, kosztowny i dziwnie bogaty,

jakiego żaden, żaden pan nie miał przed laty.

A ten z brzegu trackiego widomie porwała,

Gdy już dzień i godzina ślubu przyśpieszała,

Nad Konstantynem, który rad pod niem siadywał,

Gdy, wesoły, przy morzu uciech swych zażywał.

73

Z pozwoleniem Leona stara prorokini,

Aby mu ukazała, jakie cuda czyni,

Jako snadno piekielnem duchom rozkazuje

I wędzidłem sprzeczne ich paszczeki kieruje,

Kazała z bizantyńskiej przywieźć go granice

Przez kryj orne nauk swoich sztucznych tajemnice.

Djabli, jak rozkazania zaraz usłuchali,

Tak w mgnieniu oka namiot w Paryżu jej dali

74

I. kapę niemniej drogą z długiemi sznurami

I z inszemi do niego wraz ochędóstwami.

Ten wziąwszy wieszczka dobra, dla Rugiera swego

Uczyniła w łożnicy pięknej pokój z niego

I tak rozkosznie łoże małżeńskie nakryła,

Iż porównana z inszą ta piękność nie była.

Ale zaś po weselu duchom rozkazała

Zanieść tam, gdzie go klątwą straszliwą porwała.

75

Przed dwiema tysięcy lat ten nieprzepłacony

Namiot za Pryamusa beł w Trojej zrobiony

Od królewny, co ducha prorockiego miała

I przyszłe rzeczy, jako na dłoni, widziała.

Ta na niem wspaniałych spraw historyą jasną

Wielkich ludzi wyszyła swoją ręką własną

I Hektorowi bratu za wielki dar dała,

A sama zaś Kassandrą imieniem się zwała.

76

Wielkiego bohatyra, któremu dzielnością

Porównać żaden nie miał i skłonną ludzkością,

Choć wiedziała, iż ze krwie bratniej zawołanej

Późno miał wyniść, przecię niezapamiętanej

Sławie wprzód poświeciła, twarz właściwą jego

Wyraziwszy i dzieła umysłu wielkiego.

Hektor, dziwnie rozkoszną ujęty robotą,

Kochał się w niem i dar wziął od siostry z ochotą.

77

Ale skoro od Greków zdradą beł zabity,

A miecz Trojan miceński[2639] psował jadowity,

Po otwarciu przez zdradę Synonowę[2640] brony

Menelaus losem wziął namiot zostawiony;

Z którem kiedy egipskie żyzne mijał włości,

W nieuśmierzoną zaś wpadł troskę i żałości,

Bo mu małżonkę znowu wziął Proteus srogi,

Za którą dać frymarkiem musiał namiot drogi.

78

Helena imię było tej; dziwną gładkością

Uczczona, ale wiarą, cnotą i miłością

Ku mężowi odmienna. Po śmierci zaś jego

W ręce Ptolomeusza wpadł chciwie pierwszego.

Nakoniec Kleopatrę kiedy zwojowano

A łup przedniejszy, złoto, śrebro, szaty brano,

Agryppie[2641] się w dział dostał; ten go Augustowi

Darował, August z chęcią Tyberyuszowi.

79

Tak z ręki w rękę długo szedł, aż Konstantemu

Dostał się, włoska ziemia powinna któremu,

Póki świat stoi, będzie; ten go do Tracyej

Przeniósł, gdy kraje sprzykrzył sobie Hesperyej.

Z wyborniejszego złota sznury miał kręcone,

Płoty śrebrem miejscami gęsto osadzone;

Figur rozkosznych było i tak pięknych siła,

Jakby Apellesowa ręka je zrobiła.

80

Miedzy inszemi sztuka najpiękniejsza była,

Sama ją z wielką pracą Kassandra przeszyła:

Przy rodzeniu ratować Gracye się zdały

Królową jednę[2642], którą dziwnie miłowały;

Ta zaś nadobniusieńką powiwszy dziecinę,

Wszczętą miedzy bogami koi mieszaninę;

Chce go Jowisz, Merkury, Wenus, Mars serdeczny:

Tak beł chłopiec rozkoszny, tak beł dziwnie grzeczny.

81

Nakoniec za jej wolą wszyscy się zgodzili

I cnót swoich z osobna dziecku udzielili.

Pismo go Hipolitem[2643] być opowiedało,

Które nad uzłoconą kolebką wisiało.

Gdy podrósł, malowanie znowu ukazuje,

Gdzie go szczęście prowadzi, jak cnota piastuje;

Bo od Korwina proszą oń wielcy posłowie

I z królem swem w opiekę biorą jego zdrowie.

82

Pozwala Herkul zaraz, jedzie ucieszone

Chłopię za Dunaj, gdzie go z wojskiem rozwinione

Chorągwie biorą chętnie, ważą i szanują,

Z najbystrzejszem dowcipem twarzy się dziwują.

Pływa serce królewskie w niezmiernej radości,

Nie może objąć w młodem ciele nauk[2644], mądrości

I jako w swojem własnem kocha się dziecięciu,

Czyni powagę, która należy książęciu.

83

Namalowała i to mądra prorokini,

Jako w niedoszłem wieku biskupem go czyni

Strygońskiem[2645], a on radę lub wesół w pokoju

Zdrową królowi daje lub krew leje w boju

I z niem wespół srogiego albo Traka[2646] bije,

Albo pod wziętem bez szturm Wiedniem Dunaj pije.

Gdziekolwiek serdeczny król swe ruszy namioty,

On go prowadzi, pełen szczęścia i ochoty.

84

I to się z haftowania pięknego znać daje,

Najrozkoszniejszy przy niem jak Fuszko[2647] zostaje,

Fuszko, co mu wspaniałych dzieła czyta ludzi

I w rozpalonem sercu męstwo więtsze budzi.

Raz go naucza, czego naśladować trzeba,

Jeśli wieczystą pragnie sławą dosiądź nieba,

Raz jako się wielkiemu wystrzegać mężowi

Tych, co cielesnem żądzom służą i brzuchowi.

85

Jeszcze i to nadobna Kassandra wyszyła,

Jak go na kardynalstwo cnota wywyszszyła:

Już w konsystorzu siedzi, już na mądrość jego

Zdumiewa się powaga Rzymu budownego.

»Co mniemasz — jeden mówi poszeptem drugiemu —

»Nie godzienliby światu panować wszytkiemu?

»O gdyby jego Piotrów płaszcz otoczył cnoty,

»Szczęśliwe mielibyśmy lata i wiek złoty!«

86

Na drugiej części widać młodziana dzielnego

Zabawy przyzwoite urodzeniu jego:

Tu zjadłą niedźwiedzicę z Krępakowej góry

Pędzi, tu z żółtej każe lwa odzierać skóry;

Tu w ostrowach[2648] gęściejszych, zemknąwszy smycz z dłoni,

Poruszone z wierzchu skał sarny co dzień goni,

Lub wieprza, kręcąc w ręku oszczep ustalony,

Dogoniwszy, przebija na obiedwie strony.

87

W wierzchu samem namiotu dziwnie bogatego

Insze sprawy wyryła chłopca serdecznego

Kassandra, któremi już w wieku poważniejszem

Słynął po włoskiej ziemi, gdy beł doroślejszem.

Wiele przykładów, wiele układnej ludzkości

Męstwa namalowała i lubej skromności,

Lecz nad te cnoty hojność jego wywyszszyła

Tak barzo, iż namiotu część ją zastąpiła.

88

A potem z nieszczęśliwem Insubrów książęciem[2649],

Co beł zawołanemu Herkulowi zięciem,

Jako na wojnę jedzie i żądła wężowe[2650]

Rozpuszcza, co jady tchną smrodliwe, surowe,

I wiary jednakiej mu zawżdy dotrzymuje,

Lubo go gromi lubo fortuna piastuje.

Ucieka z porażonem i w przypadku jego

Cieszy, serca dodaje, nie chce żyć bez niego.

89

Po drugiej stronie, z boku jakoby lewego,

Wyraziła plac, gdzie się za Alfonsa swego

Zastawia i Ferrarza broni roztropnością,

Kiedy go zdradą dostać chciano i chytrością,

I widomemi znaki zarazem szlakuje,

Iż brat przyrodzony ich zdrajcą się najduje[2651];

Zaczem tego imienia dziedzicem zostaje,

Które Cyceronowi Rzym słusznie wprzód daje[2652].

90

Potem, jak w jasnej zbroi z kruszca wybornego

Bieży w zapędzie bronić kościoła świętego

I z trochę swoich wpadszy na uszykowany

Lud, gęsto przez okrutne zabija ich rany.

Gdzie koń bystry kieruje, gdzie szablę podnosi,

We mgnieniu oka tumult sprzysiężony znosi

I wraz, niż pocznie płomień pałać, węgle psuje:

Przychodzi, widzi zdrajców, jak Cesarz, morduje.

91

U dołu zaś wesołą robotą wyszyła

Armatę, co się w morzu, przegrawszy, topiła[2653],

Armatę, jako więtszej przeciwko Turkowi

Wenetowie nie słali lubo Greczynowi.

Tę kruszy, topi, pali i łupu drogiego

Część przedniejszą z zwycięstwem śle do brata swego,

Miedzy żołnierstwo dzieli ostatek, szafuje,

Sobie jedyną tylko sławę zostawuje.

92

Białe głowy wspanialsze oczy utopiły

W pięknych osobach, co wzrok każdego cieszyły.

Cóż po tem: zadumiałe darmo patrząc, śledzą,

Bo przyszłych rzeczy skutku w obrazach nie wiedzą.

Miło jem jednak patrzyć w twarzy haftowane,

W których są tajemnice boskie zawiązane.

Bradamanta tylko się serdecznie raduje,

Gdy od Melissy krwie swej wiadomość przejmuje.

93

Ale i Rugier niemniej przypomina sobie,

Iż od Atlanta pierwej, niżeli legł w grobie,

Po wiele razy słyszał o cnotach wspaniałych,

Choć to jeszcze z lat słusznie nie wyroście małych,

Hipolita, co nadeń miedzy wnuki jego

Bohatyra nie miało być serdeczniejszego.

Ale do Karła pódźmy, który rozmajtemi

Dostatkami chce uczcić gości cesarskiemi.

94

Tysiąc krotofil różnych, tysiąc uciech czyni;

Snadno poznać, kto mąż jest dobry w onej chwili,

Gdy kopiami gęste czynią pojedynki

O zakład męstwa, droższe w złocie upominki.

Skry z hartowanych grotów koło zbrój latają,

Trzaski drobne obłoków pierwszych dosięgają,

Wszystkich jednak dzielnością swą Rugier celuje[2654],

W zapasach, w męstwie, w tańcu sam jeden przodkuje.

95

Dnia, jako się bankiet wszczął sławny, ostatniego

Miał Rugiera po lewej ręce serdecznego

Cesarz, a Bradamantę po prawej posadził

I wesoły o sprawach ich ważniejszych radził.

Alić z pola przyśpieszył bohatyr nieznany,

W czarny, kosztowny, piękny nasuwień[2655] ubrany;

Koń czarny, puklerz wisiał z ramienia lewego

Czarny, a sam nad podziw wzrostu ogromnego.

96

Beł to Rodomont, z Sarce królik zawołany,

Co po wziętem od dziewki razie zasromany,

Przysiągł nie nosić szable u boku swojego

I zbroją nie okrywać grzbietu szerokiego,

Aż rok jeden, dzień jeden, miesiąc jeden minie.

Sam tem czasem u jednej taił się jaskinie,

Bo tak rycerze zwykli karać samych siebie

Po nienadanej wieków dawniejszych potrzebie.

97

Tak z konia nie zsiadając, nie schylając głowy,

Zdał się wszytkiemi gardzić, hardy i surowy;

Nic go obecność wielkich ludzi nie ruszyła,

Nic pań pięknych, Karłowa fraszką zacność była.

Co żywo się zdumiewa, co żywo dziwuje,

Wstali wszyscy, szmer ucichł, każdy swe gotuje

Uszy na nowe wieści; już ich nadkładają,

Już w niem utkwiwszy oczy, co powie, czekają.

98

Ten zaś, jak ruszył koniem przed samego Karła,

Głosu dobywa, pychą uniesiony, z garła,

»Król — mówiąc — z Sarce jestem, Rodomont nazwany;

»Przyjechałem umyślnie tu, niespodziewany,

»Ciebie, Rugierze wyzwać, na okrutne groty

»I ukarać, nim Febus swą twarz skryje złoty,

»Żeś zdrajca, żeś niegodzien miedzy tak wielkiemi

»O bok bohatyrami siedzieć francuskiemi.

99

»A choć to jawnie twój fałsz może być widziany,

»Bo wiarę swą wzgardziwszy, siedzisz z chrzęścijany,

»Ja przecię tą kopią poprzeć pragnę tego,

»Żeś bez żadnej przyczyny króla zdradził swego.

»Wsiadajże, albo jeśli sił się boisz moich,

»Obierz kogo z przyjaciół na swe miejsce twoich,

»Bo ja o tę swej wiary i krzywdę i szkodę

»Z każdem, że to jest prawda, com wyrzekł, dowiodę«.

100

Na to buczne[2656], surowe i harde łajanie

Porywa się od stołu Rugier niemieszkanie

I z pozwoleniem Karła mówi do srogiego

Rodomonta, iż nigdy nie dowiedzie tego,

Aby w tem, coby wadzić miało uczciwemu,

Zgrzeszył kiedy przeciwko królowi swojemu;

Raczej tak go szanował, tak się z niem obchodził,

Iżby i pomyśleniu rad jego wygodził.

101

Zaczem bez wszelkich odwłok, namniejszej zabawy

Sam dziwnie ukrzywdzonej będzie bronił sprawy

I ukaże, ufając Bogu mocno swemu,

Że sił przeciw Afrowi dosyć ma dużemu[2657].

Tem czasem Rynald, Orland wraz się porywają,

O kirysy i konie na giermki wołają;

Markiez, Dudon, Marfiza za Rugiera swego

Chcą lub umrzeć lub zabić króla wyniosłego.

102

»Nie powinieneś — mówią — wesela swojego

»Sam rozrywać dla hardych słów króla dzikiego.

»Siedź w pokoju, my za cię lubo dziś wygramy,

»Lubo zdrowie, jeśli tak Bóg naznaczył, damy«.

Lecz to daremne słowa były, bo on swoję

Zaraz wdział doskonałą, rozgniewany zbroję.

Orland mu do przypięcia ostrogi gotuje,

Karzeł złotem oprawną szablę przypasuje.

103

Z Bradamantą Marfiza hełm nań jasny kładzie

Hektorów, aby głowy w przykrej bronił zwadzie,

Astolf wspaniały konia trzyma wyprawnego[2658],

Dudon posługę przyjął strzemienia lewego.

Sposobny plac z markiezem Rynald obierają,

Gdzie dwaj najserdeczniejszych mężów się bić mają;

Ten, jak prędko wyniosłem zrębem[2659] ogrodzono,

Niepotrzebny z pośrzodka gmin wnet wyrzucono.

104

Biała płeć wylękniona do kupy się ściska;

Tak więc stadko gołębiąt mdłych, gdy obłok ciska

Z najstraszliwszych piorunów gromy, trzaskawice[2660],

Skoro na rolą wyszły posianej pszenice,

Uchodzą, a wicher ich w bok pędzi szalony,

Grad tłucze, z nieprzejźrzanych chmur nagle spuszczony.

Boją się o Rugiera, widząc siły jego

Mniej podobne do wzrostu Afra najduższego[2661].

105

Toż się i inszem wszystkiem zda, strach ich przejmuje,

Żywa mdłe serce pamięć dotąd w nich rysuje

Pamięć sił niezrównanych i męstwa dziwnego,

Gdy trupem doły równał ludu pobitego

W śrzodku samem Paryża, a ognie wzniecone

Połykały z rąk krwawych domy wyniesione;

Znak świeży pogańskich dzieł tkwi w oczach każdemu:

Nierychło tuszą wskórać[2662] Paryżowi swemu.

106

Ale nad ine wszytkie Bradamanta smutna

Lęka się, żywe serce rżnie żałość okrutna,

Nie dlatego, aby mniej o męstwie trzymała

Rugierowem, którego tysiąckroć doznała,

Ale miłość serdeczna, miłość świeżo wszczęta

Sprawuje, iż troskami musi być przejęta.

Skry oraz i łzy z oczu pięknych wylatują,

Gniew, wątpliwość, nadzieja biedną obejmują.

107

O, jakoby życzyła tę spórkę[2663] za niego

Podjąć, na wadze stanąć Marsa wątliwego

I swem własnem okupić zdrowie Rugierowe

Przez to niebezpieczeństwo straszliwe, surowe!

Tysiąc śmierci fraszka, jej, byle na swojego

Co godzina patrzyła małżonka zdrowego;

Świeżych chęci i świeżych, gorących miłości

Nie chce nagle frymarczyć w płacze i żałości.

108

Lecz i słów i próśb takich smutna nie najduje

Użyć go; gniew mu szczery z oczu wyskakuje.

Milczy, twarz bladą spuszcza, serce żałośliwe

Ledwie patrzyć pozwala na boje straszliwe.

A ci zaś, skoro na plac wjechali szeroki,

Srogie kopie wziąwszy, w swoje kładą toki

I tak w się przykro w żartkiem skoku uderzyli,

Iż obie aż do gałek, jako lód, skruszyli.

109

Drzewo pogańskie w tarczy sam śrzodek trafiło, .

Ale najmniejszej szkody w niej nie uczyniło,

Bo miedź, co ją czterykroć Mulcyber[2664] ćwiczony

Dla Hektora wypławił[2665], grot zniosła stalony.

Rugier także w kraj trafił puklerza twardego,

Który wskróś przepędziwszy, kęs blachu przedniego

Zdziurawił i szerokich piersi jednem razem

Dosiągł srogiej kopiej hartownem żelazem.

110

Z tak gwałtownego razu doliny zadrżały

I przyległejsze lasy okropny dźwięk dały.

Kopia się w drobniuchne trzaski zdruzgotała

I na kształt mniejszych ptasząt pod niebo leciała.

Jak jem nogi podrąbił[2666], wraz obadwa konie

Na wymierzone padły z wielkiem grzmotem błonie.

Lecz się bohaterowie sami poprawują,

Ostrogami, munsztukiem z ziemie ich wzbudzają.

111

Skoro ułomki srogich kopij zarzucili,

Z dobytemi szablami do siebie skoczyli.

Oczy szczerem płomieniem obiema pałają,

Gniewliwe zęby coraz straszliwiej zgrzytają.

Stąd Rugier, zowąd Afer przypada zuchwały,

Dzielność się ostrzy, jako żelazo od skały,

Wielką sławy chciwością; już cięte spuszczają

Rany na hełm, już sztychem twarzy dosięgają.

112

Nie okrył twardem smoczem łupieżem swej głowy

Rodomont, który nosił król kiedyś surowy,

Król Babilonu srogi, i u boku swego

Nie miał tej szable, własna co bywała jego.

Bo jak od Bradamanty został zwyciężony

Na mostku, gdzie wir wściekłej rzeki biegł szalony,

Różnie[2667] to porozrzucał wszystko, zasromany:

Tak go gniew, żal i wstyd bódł srogi, niesłychany.

113

Wdział jednak inszą zbroję dobrą, doświadczoną

I broń przypasał twardą, dziwnie wyostrzoną.

Lecz ani ta i insza naleźć się nie mogła,

Coby Afra ustrzegła, coby mu pomogła

Przeciw najokrutniejszej Balizardzie jego:

Tak hełmy, tarcze kraje z żelaza przedniego.

Za każdem cięciem blachy, gdzie zajmie, ukroi:

Już w kilku miejscach ciecze krew po ślizkiej zbroi.

114

Ciecze krew z Rodomonta, gniewem zajadłego,

Miece się, zrze sam w sobie na kształt szalonego;

Nieuśmierzonem wichrem tak wzruszone wały

Grożą krzemiennem gruntom wyniesionej skały.

Tarcz cisnął precz, a szablę chyżo w onej dobie

Porwał w ręce, co są sił niezrównanych obie;

Potem najgwałtowniejszą mocą serdecznego

Ciął Rugiera w samy wierzch szyszaka jasnego.

115

Nie tak u Wulkanowej na wyspie roboty

Dużemi Cyklopowie raz wraz tłuką młoty,

Nie tak machinę ciężką po klubach spuszczają

Na tramy, które w ziemię głęboko wbić mają,

Jako poganin, wielką siłą rozwiedziony,

Z obu rącz trafił w szyszak mocny, doświadczony

I wzdłuż Rugiera pewnie rozciąłby dobrego,

Lecz hełmu nie drasnęła broń sczarowanego.

116

Ten jednak niesłychanem ogłuszony razem,

Z siodła się na spadnienie pochyla zarazem.

Powtarza srogie cięcia Afer zapalczywy:

Ów się namniej nie czuje, jakby nie był żywy;

I trzecikroć wyniosłem gdy z wierzchu zamachem

Ciął w szyszak, pięciorakiem umocniony blachem,

Nie strzymała krucha broń, w proch się rozsypuje

I bezbronną Afrowi rękę zostawuje.

117

Poskoczywszy Rodomont, bliżej przystępuje

Do Rugiera, co z razów ciężkich się nie czuje[2668];

Bo tak zmysły i ostry wzrok mu zaślepiły,

Iż przyrodzonej już nic nie zdał się mieć siły.

Lecz go trzeźwi Sarracen, idzie z niem w cieśniejszą[2669],

Za szyję łapa prawą swą ręką silniejszą;

Tem kształtem i sztukami, z mocą złączoneini,

Wyrzuca go precz z siodła, zostawia na ziemi.

118

Zaledwie piasku dopadł Rugier doświadczony,

Przyszedł do siebie, gniewem, wstydem zapalony;

Postrzegł, iż najkochańsza Bradamanta jego

Mdleje, przejęta strachem przypadku onego.

Kręci dobytą szablą, wziętej chce lekkości[2670]

Mścić zaraz, przybywa mu serca i śmiałości.

Raz wraz śmiertelne razy ciska, aby głowy

Dosiądź przez twardy szyszak mógł miecz piorunowy.

119

Ten konia ostrogami zwarł i chce pieszego,

Potrąciwszy, na ziemi mieć obalonego.

Ale lewą porywa Rugier prędko dłonią

Za uzdę, potem trzykroć jadowitą bronią

W boku, brzuchu, kolanach czyni krwawe sztychy

I karze Rodomonta hardego przepychy[2671].

Kręci się namocniejszy król, wodze wydziera

I coraz bystrem koniem, bodąc go, naciera.

120

Nakoniec, jako jeszcze miecza skruszonego

Jelca[2672] miał, tłucze przez hełm Rugiera mężnego

I mocy przydawając rękom zjednoczonej,

Chce w niem znowu przygasić siły nademdlonej.

Lecz Rugier, co się ostrem rozumem sprawuje,

Ramię duże[2673] oboją ręką obejmuje

I tak go mocno ciągnie, iż poganin srogi

Musiał siodło wypróżnić i stanąć na nogi.

121

Lub ta moc jego lubo szczęście tak mieć chciało,

Iż najsilniejszego z niem pohańca zrównała,

W tem więtszą Rugierowi oświadczając swoję

Życzliwość, że miał jeszcze całą bez skaz zbroję

I szablę w rękach, z którą w wielkiem chodzi kroku,

To w głowę tnie, to dziurę sztychem czyni w boku,

Tak przystępu Afrowi chcąc bronić blizkiego,

Który rękami objąć pragnie piersi jego.

122

Widzi krew, co mu ciecze z boku i z kolana,

W którem przez nakolanka świeciła się rana;

Zaczem tuszy i tej jest, weselszy, nadzieje,

Iż zmordowana jego wściekłość nademdleje.

Poganin zaś jelcami szable potłuczonej

Z ostatnią siłą mocy oraz zjednoczonej

Rugiera po trzecikroć tak dosiągł dobrego,

Iż znowu zmysły zaćmił i wzrok bystry jego.

123

W twarz przez hełm i łppatkę trafił odważony

Sarracen: chwieje sobą Rugier ogłuszony

I zaledwie się trzyma, aby z okrutnego

Razu grzbietem nie zmierzył piasku chropawego.

Widząc to Afer, śmierć mu pewną obiecuje

I podpaść jak najbliżej podeń usiłuje;

Lecz kiedy się porywa z ochotą do niego,

Szwankuje z zbytnich bólów kolana rannego.

124

Nie traci Rugier czasu: porwawszy mu prawy

Łokieć, daje w dużą pierś raz przykry i krwawy

I gdzie obojczyk strzeże powierzonej szyje,

Gniewem ujęty srogiem, tłucze, siecze, bije,

Nakoniec na ziemię go wali w onej chwili.

Ten zaś, aby prędko wstał, nie darmo się sili,

Ramionmi go mocnemi dużo[2674] opasuje,

Dziwne sztuki, aby padł na spodek, najduje.

125

Odpiera Rugier sztuką zapaśniczą śmiele;

Rodomontowi ranny bok wziął mocy wiele,

A ów żartkiem obrotem i stanu[2675] lekkością

Przeszedł go, w się zebrany, i umiejętnością.

Zna rzeźwiejszą swoję moc, nie tak obrażony,

Zaczem, gdzie potok widzi krwie hojnej puszczony,

Mdli go różnem sposobem, zajadły i srogi,

Pod kolano ranione podkładając nogi.

126

Temu z sierdzitych oczu płomień wyskakuje,

Kark mu ramieniem lewem mocno obejmuje,

A prawem za bok trzyma, raz podniesionego

Chcąc o ziemię uderzyć, raz zaś ściśnionego

Udusić; obraca niem, lecz Rugier żartkiemi

Stopami chwyta piasek, chcąc stanąć na ziemi,

Albo jeśli też przydzie paść, aby nie miała

Razów śmiertelnych nauka od miąższości ciała.

127

Chodzą dokoła oba, pomykając kroku;

Dopadł Rugier lewego pod piersiami boku

I wszystką mocą wraz go ścisnął żylistemi[2676]

Rękoma, Anteusa jak Alcyd swojemi.

Potem prawą swą goleń, trochę pochylony,

Pod kolana podłożył, z którego czerwony

Ciekł strumień i wzniówszy go, tak puścił na ziemię,

Iż swą tłucze haniebnie twarz, czoło i ciemię.

128

Ciemieniem wprzód, łopatką potem padł surowy

Sarracen: krew mu pryska z przy tłuczonej głowy

I ziemię chciwie zlewa, jako potok jaki,

Co od źrzódła gościniec udziałał trojaki.

Rugier szczęścia będąc już mistrz własny lepszego,

Na Rodomonta wpada bez zwłoki srogiego

I jedną ręką gardziel żmie[2677], ściska odkryty,

Drugą puinał wyrwał żartko jadowity.

129

Jako w jamach, gdzie złoto Węgrowie kopają,

Lubo ci, co nad rzeką Iberem[2678] mieszkają,

Jeśli ziemia przywali z górników którego,

Ledwie oddech ściśniony ducha subtelnego

Wypuści, skarg nie czyni język zasypany,

Oczy tylko, nos, uszy krwawe toczą piany:

Tak beł ciężko Sarracen niemniej przytłoczony

Od zwyciężce, na piasek gdy padł, obalony.

130

Do twarzy mu przymierza raz puinał srogi,

Raz do czoła, gdzie prędsze wyścia dusze drogi,

Krzyczy: »Poddaj się, radzę, a ja obiecuję,

»Iż cię, serdeczny mężu, żywotem daruję«.

Lecz ten, widząc szeroką raną bok otwarty,

Woli umrzeć, niżeli żyć: tak jest uparty;

Miece się gwałtem barziej, niż przedtem, potężny,

Lub mu na siłach zeszło lub jest niedołężny.

131

Tak więc, kiedy pod sobą brytan kundla tłoczy,

Świecą mu się czerwone wścieltłem jadem oczy,

A kły w niem utopiwszy, krew z garła wylewa;

Ten ledwie skrzeczy i tchnie, w pół martwy omdlewa,

Już o swem zwątpił zdrowiu, dziwnie spracowany,

Krwią ściekły pysk zbroczyły brzydkie w koło piany;

Lecz iż jeszcze w niem mieszka ciepło przyrodzone,

Wydziera się, światło chce widzieć ulubione.

132

Miece się straszliwy król, choć w bezkrewnem[2679] ciele

Trochę sił zostało mdłych i mocy niewiele;

To jednak uporami sprawił w ten czas swemi,

Iż ręki prawej dobył, gdy leżał na ziemi,

Z puinałem, w jeden raz cicho serdecznego

Chcąc uderzyć Rugiera w pół łona samego.

Postrzegł ten i jawnie stąd swą śmierć upatruje,

Jeśli zwlecze, jeśli go w skok nie zamorduje.

133

Tak po trzy, po czterykroć ręką wyniesioną

Trafia w czoło i wskroś je mocą zgromadzoną

Przebija, naostrzejszy puinał się kryje

Wszystek w mózgu i ze krwią łakomie go pije.

Do Acherontu[2680] leci dusza podziemnego,

Od ciała oderwana nad lód zimniejszego;

Leci w Kocyt[2681] brzydki duch, a z ostatniej mowy

Daje znać, jako tu beł zły, hardy, surowy.

Koniec pieśni czterdziestej szóstej i ostatniej.

Przypisy:

1. Orland szalony — Orland szalony Ariosta jest niejako dalszym ciągiem poematu Orland zakochany, którego autor, Mateusz Maria Bojardo, nie zdołał do końca doprowadzić. Tym się tłumaczą liczne wzmianki i napomknienia, same przez się niezrozumiałe, dla tych jednak, co czytali poemat Bojarda, zupełnie jasne, i dlatego poeta nasz nie przytacza potrzebnych do zrozumienia ich okoliczności. U czytelnika polskiego nie można przypuszczać znajomości Bojardowego Orlanda, gdyż nawet tłumaczenia tego olbrzymiego poematu literatura nasza dotąd nie posiada. Podane poniżej objaśnienia mają tedy na celu oświetlić przede wszystkim owe szczegóły naszego poematu, których zrozumienie zależy od znajomości Bojardowej epopei, a następnie wytłumaczyć te niejasne wyrazy i zwroty, których pod imionami własnymi umieścić i wyjaśnić się nie dało. [przypis redakcyjny]

2. naturalny syn — syn ze związku pozamałżeńskiego. [przypis edytorski]

3. nieustawiczność — niestateczność, zmienność. [przypis edytorski]

4. ponik (daw.) — strumyk. [przypis edytorski]

5. Bibiena właśc. Bernardo Dovizi da Bibbiena (1470–1520) — włoski pisarz, dyplomata, kardynał (od 1513 r.), przyjaciel poety. Autor pierwszej włoskiej komedii prozą Calandra. [przypis redakcyjny]

6. płókać (daw.) — dziś popr.: płukać. [przypis edytorski]

7. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

8. chceli — daw. konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli chce. [przypis edytorski]

9. dochodny — dziś popr.: dochodowy. [przypis edytorski]

10. pierwszego i aż do ostatnich czasów jedynego tłumaczenia Orlanda — w 1901 r. dzieło Ariosta ukazało się w Warszawie, pod tytułem Orland oszalały w tłumaczeniu Felicjana Medarda Faleńskiego (1825–1910); wydanie tłumaczenia Piotra Kochanowskiego, w naukowym opracowaniu prof. Jana Czubka wyszło nakładem Akademii Umiejętności w drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 1905 r.; wydanie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich z 1965 r. w oprac. Romana Pollaka (BN seria II, nr 150) opiera się również na przekładzie Piotra Kochanowskiego. [przypis edytorski]

11. synowiec (daw.) — syn brata; bratanek. [przypis edytorski]

12. Już samo pochodzenie naszego Piotra zmieniało się — [tj. domniemania o tymże pochodzeniu; por.] Wielka encyklopedya illustrowana pod hasłem Kochanowski Piotr. [przypis edytorski]

13. pochodzenie (...) Piotra zmieniało się (...) trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana (...). Pierwszy domysł (...) upadł już dawno, zbity gruntownie naprzód przez Aleksandra Krasickiego — [por.] Biblioteka nauk. Zakładu Ossol[ińskich], t. VI. [przypis redakcyjny]

14. pochodzenie (...) Piotra zmieniało się (...) trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana (...). Pierwszy domysł (...) upadł już dawno, zbity (...) przez (...) Przyborowskiego — [por. tegoż] Wiadomość o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, Poznań 1857. [przypis redakcyjny]

15. pochodzenie (...) Piotra zmieniało się (...) trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana (...). Pierwszy domysł (...) upadł już dawno, zbity (...) przez (...) ks. Gackiego — [por.] O rodzinie Jana Kochanowskiego, Warszawa 1869. [przypis redakcyjny]

16. pochodzenie (...) Piotra zmieniało się (...) trzykrotnie: naprzód kazano mu być bratem czarnoleskiego Jana (...). Pierwszy domysł (...) upadł już dawno, zbity (...) przez (...) Plenkiewicza — [por.] Dzieła Jana Kochanowskiego, Wyd. pomn., t. IV, cz. I, Warszawa 1884. [przypis redakcyjny]

17. akt prawny (...) Petrus Kochanowski miles ordinis S. Iohannis Hierosolymitani (...) — [por.] Materyały do dziejów piśmiennictwa polskiego t. II. Warszawa 1904, s. 46. [przypis redakcyjny]

18. Piotr Kochanowski (...) wznosi około r. 1615 razem z bratem Adamem pomnik matce, Katarzynie z Jasieńca, Mikołaja z Sycyny małżonce — [por.] ks. Gacki: O rodzinie Jana Kochanowskiego, Warszawa 1869, s. 147; Przyborowski, Wiadomość o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, Poznań 1857, s. 54. [przypis redakcyjny]

19. Twierdzenie o maltaństwie Piotra tłumacza (...) puścił w świat niebaczny Krasicki — [por. J. I. Krasicki] O rymotwórstwie i rymotwórcach. [przypis redakcyjny]

20. list Próchnickiego — znajduje się obecnie [1905; red. WL] w archiwum w Frauenburgu. Wiadomość o nim, jako też o liście do biskupa płockiego, Szyszkowskiego, z r. 1608 i wierny odpis zawdzięczam koleżeńskiej uczynności Dra A. M. Kurpiela. [przypis redakcyjny]

21. Podział Sycyny między obu dotąd „niedzielnych” braci — w r. 1563 (f. 2. p. octavas ss. Corp. Christi). R. Plenkiewicz: Jan Kochanowski (Dzieła, wyd. pomn. t. IV. cz. I. Warszawa 1884), s. 27. Ks. Gacki (O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 41) wziął mylnie datę oblatowania (1572) za rok sporządzenia (1563) dokumentu podziałowego. [przypis redakcyjny]

22. widzimy pana Mikołaja przez lat 13 (od r. 1569 do śmierci) na skromnym, lecz dochodnym urzędzie podstarościego radomskiego — [por.] ks. Gacki: O rodzinie (...), s. 51. [przypis redakcyjny]

23. Niech mi ogień wielki gore (...) w cnocie ćwiczyli — [por.] Rotuły Mikołaja Kochanowskiego do synów swoich. W Krakowie. W drukarni Andrzeja Piotrkowczyka 1611. [przypis redakcyjny]

24. chyz a. chyż (daw., starop.) — uboga, niska chałupa. [przypis edytorski]

25. Widziałem (...) Prozną pracą — [por.] Prozna praca wyd. z r. 1611. [przypis redakcyjny]

26. Za pobytem na dworze Zamojskiego przemawiałyby ścisłe i zażyłe stosunki z wielkim hetmanem dwu stryjów, Jana i Andrzeja; jakoż istotnie jeden z synów tłumacza Eneidy przebywał jakiś czas w otoczeniu Zamojskiego. — [por.] ks. Gacki, O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 54; [Wacław Aleksander] Maciejowski, Piśm[iennictwo polskie od czasów najdawniejszych aż do roku 1830], D. 212. [przypis redakcyjny]

27. Dowiadujemy się tedy pod r. 1598, że wtedy nastąpił pomiędzy 6 braci podział ojcowizny, połowy Sycyny (...) — [por.] ks. Gacki, O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 51. [przypis redakcyjny]

28. W następnym roku (1599) widzimy przyszłego tłumacza w Padwie (...) — [por.] Stanisław Windakiewicz, Księgi nacyi polskiej w Padwie (Archiwum do dziejów i literatury w Polsce, t. VI, s. 32). [przypis redakcyjny]

29. skarga Jana Gniewosza, wuja i opiekuna trzech sióstr: Krystyny, Elżbiety i Heleny Kochanowskich po Mikołaju Kochanowskim z Czarnolasu (...) — [por.] ks. Gacki: O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 105. [przypis redakcyjny]

30. w maju następnego roku (1603) jedzie już jako sekretarz do Rawy (...) — [por.] Wierzbowski, Materyały (...), s. 43. [przypis redakcyjny]

31. W tym też roku [1603] (...) umarła 15 czerwca (...) Katarzyna z Tymińskich (...) Kaplicę wyposażył nasz Piotr Kochanowski (...) wystawili obaj bracia, Adam i Piotr, w tejże kaplicy pomnik przekazujący potomności pamięć tej dobrej matki — [por.] ks. Gacki, O rodzinie Jana Kochanowskiego, s. 131 i n. [przypis redakcyjny]

32. 27 października 1603 (...) zostaje trzeci z kolei brat Jan (...) kanonikiem krakowskim — [por.] Stanisław Windakiewicz, Nieznane szczegóły o rodzinie Jana Kochanowskiego (Prace filolog. 1885). [przypis redakcyjny]

33. umiera jeden z młodszych braci Eremian czy też Hieremiasz (...) 13 października 1604 w Lublinie — [por.] Przyborowski, Wiadomość (...), s. 56. [przypis redakcyjny]

34. O Piotrze (...), że jako sekretarz królewski miał „zatrzymanego zasłużonego” 609 zł (...) wypłacić z arendy starostwa samborskiego i żup ruskich Jerzy Mniszek — [por.] Wierzbowski, Materyały (...), s. 44. [przypis redakcyjny]

35. jeździł (...) z polecenia królewskiego do Łomży (...) pod datą 30 marca 1605 poświadcza nasz Kochanowski, jako administrator starostwa łomżyńskiego (...) — [por.] Wierzbowski, Materyały, s. 45 (z podobizną podpisu Piotra Kochanowskiego). [przypis redakcyjny]

36. ślad tej administracji dochował się w rekognicji Jana Izdbickiego (...) jako „od IMP. Piotra Kochanowskiego, sekretarza JKMci, administratora natenczas Usczkiego (...) jurgielt odebrał” — [por.] Wierzbowski, Materyały, s. 47. [przypis redakcyjny]

37. (...) Kochanowski razem z Stanisławem Bykowskim, kasztelanem łęczyckim, od senatu i Pawłem Chocimowskim od rycerstwa, był przeznaczony do rewizji królewszczyzn na Rusi i na Wołyniu — [por.] Volumina Legum pod r. 1607 (wyd. pijarskie, t. II, s. 1611). Przy nazwisku Kochanowskiego nie dodano wprawdzie sekretarstwa; ale nie ulega wątpliwości, że to jest nasz tłumacz. W konstytucjach niekiedy dopisywano tytuł, często jednak opuszczano; tak np. w tejże konstytucji (s. 1611) wymieniony bez żadnego tytułu Wojciech Sękowski, jest już w r. 1601 w innej konstytucji (s. 1493) sekretarzem królewskim. [przypis redakcyjny]

38. ks. Gackiego O rodzinie Jana Kochanowskiego (s. 52) — [por.] Gacki, O rodzinie Jana Kochanowskiego, Warszawa 1869. [przypis edytorski]

39. [szczegóły dotyczące dzierżawy dóbr Balice, Burów, Szczeglice i Niegoszowice od Jana Firleja Piotrowi Kochanowskiemu] znajdowały się zapewne oznaczone w nieznanej nam intercyzie, ze znanej do akt grodu lubelskiego, na którą się relacja intromisyjna woźnego powołuje — [por.] Rel. castri crac., t. 541, s. 752. [przypis redakcyjny]

40. oto, co czytamy w księdze nacji polskiej pod r. 1609 (...) — [por.] Windakiewicz: Księgi nacyi polskiej, s. 36. [przypis redakcyjny]

41. do znanego już starożytnym fons Aponi, dzisiejszego Abano — do Abano (thermae Patavinae) jeździli w XVI w. dość często Polacy. Tak wedle Acta actorum ven. capit. crac., vol. IV, r. 1545, f. 103 towarzyszył chirurg Jakub Janowi Gamratowi, wojewodzie mazowieckiemu, „ad thermas Patavinas”; (z notatek Dra J. Lachsa); w r. 1555 (20 marca) przejeżdżała królowa Bona przez pewną miejscowość w „paese Stigliano” „per andar alli bagni di Padova” (ks. Jan Warchał, Materyały padewskie, rps.). W Ksiegach nacyi pol. w Padwie Windakiewicza spotykamy się też przy nazwiskach dawców dość często z dodatkiem, że ten lub ów był w Padwie „causa recuperandae valetudinis”. W słono-jodo-bromo-siarczanych cieplicach (24–66°R) abańskich leczono się w XVI w. na przymiot, podagrę i rozmaite reumatyzmy; która z tych chorób trapiła Kochanowskiego, nie podobna rozstrzygnąć. Ponieważ jednak współczesny Oczko niewiele sobie dla francy po cieplicach obiecuje (wyd. warszawskie 1881, s. 538), przeto większe prawdopodobieństwo przemawia za podagrą lub reumatyzmem. [przypis redakcyjny]

42. 23 sierpnia t.r. staje przed aktami ławniczymi krakowskimi ur. Marcin z Chrząstowa Chrząstowski, właściciel kamienicy przy ul. Brackiej, Eforynowską zwanej, i zeznaje na rzecz Piotra Kochanowskiego, sekretarza J. K. M., dług 650 zł (...) — [por.] Scabinalia crac. 1164, p. 317. Poczuwam się na tym miejscu do miłego obowiązku złożyć p. Dr. St. Tomkowiczowi szczere podziękowanie za udzielenie mi notatki z podaniem miejsc w księgach miejskich krakowskich, gdzie się znajdują wiadomości o Piotrze Kochanowskim. [przypis redakcyjny]

43. 16 maja 1615 sprzedali odłączoną już kamienicę przy Psim Rynku Piotr, Przecław i Jan, synowie śp. Marcina, Chrząstowscy (...) panu Melchiorowi Michałowskiemu — [por.] Scab. crac, 1165, p. 240. [przypis redakcyjny]

44. [Melchior Michałowski odsprzedał kamienicę 8 sierpnia] 1617 r. Piotrowi Kochanowskiemu — [por.] Scab. crac, 1166, p. 114. [przypis redakcyjny]

45. Widzieliśmy też, zeznają dalej wiertelnicy (...) jakiego niebezpieczeństwa — [por.] Acta relat. quartual. crac. II, p. 181. [przypis redakcyjny]

46. Widzieliśmy na tyle (...) których okien IMć pan Kochanowski cierpieć nie chceActa relat. quartual. crac. II, — p. 249. [przypis redakcyjny]

47. w r. 1613 widzimy go po raz trzeci we Włoszech, jak świadczy księga nacji polskiej — [por.] St. Windakiewicz, Księgi nacji poi. w Padwie, s. 38. [przypis redakcyjny]

48. pozew (z 9 marca 1615 r.) Andrzeja i Henryka Firlejów (...) — [por.] Rel. castri crac. t. 546, p. 341. [przypis redakcyjny]

49. w Lublinie, gdzie (...) kanonik, wysłany przez kapitułę na trybunał, „z wielką pilnością swój urząd spełniał” — [por.] Nagrobek w Przyborowskiego: Wiadomości o życiu i pismach Jana Kochanowskiego, s. 56. [przypis redakcyjny]

50. w ostatecznym gładzeniu i polerowaniu tego poematu ostatni z Tęczyńskich [Jan] brał udział wybitny — myśl tę wypowiedział pierwszy prof. A. Brückner w Wielkiej, encyklopedyi illustr pod wyrazem [tj. hasłem] Kochanowski Piotr. [przypis redakcyjny]

51. w r. 1618 (...) na łożu, do którego go przykuła uporczywa słabość (...) z tej choroby już się (...) podnieść nie miał — „In lecto aegritudinis decumbens gen. Petrus de Sycyna Kochanowski S. R. M. secr.” wyraża się akt urzędowy, a niżej: „licet corpore aliquantum debilis” (Scab. crac. 1165, p. 1127). [przypis redakcyjny]

52. obowiązują się zakonnicy (...) co tydzień odprawiać w swoim kościele przed ołtarzem Poczęcia N. M. P., przy grobie fundatora mszę św., a w dniu zejścia aniwersarz cum officio pro defunctis — [por.] Scab. crac. 1165, p. 1127. [przypis redakcyjny]

53. Urząd ławniczy (...) przybył osobiście do kamienicy (...) Piotra Kochanowskiego, IKM. sekretarza, a pan sekretarz (...) zeznał odpowiednią rekognicję — [por.] Scab. crac. 1166, p. 101. [przypis redakcyjny]

54. w rzeczywistości był nasz Kochanowski już śmiertelnie chory, gdyż w niecały miesiąc potem (2 sierpnia) wedle napisu na nagrobku już nie żył — mówię „wedle napisu na nagrobku”, gdyż akt krakowskiego urzędu ławniczego z dnia 7 sierpnia 1620 r. nie dodaje do nazwiska Kochanowskiego „olim”; jedno więc z dwojga: albo pisarz aktu zapomniał dodać owo słówko, albo też kamieniarz, mając podaną niewyraźną liczbę, zamiast IX, wyrył na kamieniu II. [przypis redakcyjny]

55. nieodwłoczny — dziś popr.: niezwłoczny. [przypis edytorski]

56. W literaturze naszej istnieje przekład dwudziestu pięciu pieśni, przypisywany Piotrowi Kochanowskiemu (...) przypuszczenia — Przedmowa do Orlanda Oszalałego (Biblioteka dzieł wyborowych, Nr 181). [przypis redakcyjny]

57. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]

58. nauczone zdroje (...) srogich wyzwolili — wiersz wydrukowany po raz trzeci w Wierzbowskiego Materyałach, s. 51. [przypis redakcyjny]

59. Rękopisy — Z = rkps bibl. hr. Zamojskich w Warszawie; P = rkps bibl. Poturzyckiej hr. Dzieduszyckich we Lwowie; J = rkps bibl. Jagiellońskiej, w Krakowie; C = rkps bibl. ks. Czartoryskich w Krakowie; D = rkps bibl. hr. Tarnowskich w Dzikowie; S = rkps miejskiej t. z. Szersznikowskiej (Scherschnicksche Stadtbibliothek) w Cieszynie; B = rkps bibl. hr. Baworowskich we Lwowie; W = rkps bibl. uniwersyteckiej w Warszawie. Wszystkim zarządom powyższych bibliotek za chętne użyczenie rękopisów, i to na czas dłuższy, przez co to pierwsze krytyczne wydanie stało się możliwym, składam najszczersze podziękowanie. [przypis redakcyjny]

60. J (...) ten rękopis daje nam tekst w poprawnej redakcji anonima, gdy tymczasem Z2 wykazujący znaczne różnice, jest owym brulionem (a raczej odpisem jego), którego Kochanowski, zaskoczony przedwczesną śmiercią, nie zdołał jeszcze poprawić — widocznie i podział na tomy: I–XXV i XVI–XLIV, jest dziełem anonima, gdy tymczasem Kochanowski dzielił nieco odmiennie: t. I = I–XXIII i t. II = XXIV–XLVI. [przypis redakcyjny]

61. Wydawca, mąż uczony i znawca poezji, a nawet sam kawałek poety (...) jego przyjaźń z biskupami: Jędrzejem Lipskim, Jakubem Zadzikiem i Pawłem Piaseckim — [por.] Bandtke, Historja drukarń krakowskich, s. 459. [przypis redakcyjny]

62. porównywując — dziś popr.: porównując. [przypis edytorski]

63. Rękopisy (oznaczenia) — Z = rkps bibl. hr. Zamojskich w Warszawie; P = rkps bibl. Poturzyckiej hr. Dzieduszyckich we Lwowie; J = rkps bibl. Jagiellońskiej, w Krakowie; C = rkps bibl. ks. Czartoryskich w Krakowie; D = rkps bibl. hr. Tarnowskich w Dzikowie; S = rkps miejskiej t. z. Szersznikowskiej (Scherschnicksche Stadtbibliothek) w Cieszynie; B = rkps bibl. hr. Baworowskich we Lwowie; W = rkps bibl. uniwersyteckiej w Warszawie. [przypis edytorski]

64. uczciwe (daw.) — tu: uczciwość; cnota. [przypis edytorski]

65. Murzynowie — [tu:] Maurowie. [przypis redakcyjny]

66. Agramant — syn Trojana, król afrykański. [przypis redakcyjny]

67. cesarz Karzeł — Karol Wielki. [przypis redakcyjny]

68. Trojan — ojciec Agramanta, zginął z ręki Karolowego siostrzeńca, Orlanda. [przypis redakcyjny]

69. sieść (daw.) — usiąść. [przypis edytorski]

70. Orland — syn Milona z Anglantu i Berty, siostry Karola Wielkiego, bohater poematu. [przypis redakcyjny]

71. Herkules — [tu:] Herkules I d’Este, książę Ferrary, ojciec Alfonsa i Hipolita; pozbawiony tronu i wygnany z Ferrary przez brata swego, bękarta Mikołaja I, Leonella, bawił na dworze Alfonsa I, króla Neapolu („króla Katalony”), gdzie zostawił pamięć swych dzieł rycerskich; powrócił z wygnania i objął rządy w Ferrarze dopiero po śmierci Borsa, brata Leonella. [przypis redakcyjny]

72. Hipolit — kardynał Hipolit Este, statysta, wojownik, niepospolity matematyk, mecenas Ariosta. [przypis redakcyjny]

73. przym (daw.) — przyjm; przyjmij. [przypis edytorski]

74. Rugier — syn Rugiera i Galacyelli (Galacyej), brat Marfizy, narzeczony Bradamanty, jeden z główniejszych bohaterów poematu. [przypis redakcyjny]

75. Angelika — córka króla katajskiego (w Chinach), Galafrona, jedna z głównych bohaterek poematu. [przypis redakcyjny]

76. Marsyli — król hiszpański. [przypis redakcyjny]

77. tam w ten czas trafił Orland — Orland przybył z dalekiego wschodu, gdzie walczył w obronie oblężonej (w jej zamku Albraka) Angeliki. [przypis redakcyjny]

78. Hesperyjskie brzegi — zachodnie. [przypis redakcyjny]

79. Eojskie [brzegi] — wschodnie, od Eos, jutrzenka. [przypis redakcyjny]

80. książęcia (...) bawarskiego, — książę bawarski nazywał się Nam (Namo), Nestor pośród Karolowych paladynów; był ojcem czterech bohaterów, wspominanych dość często w tym poemacie: Awina, Awoliona, Ottona i Berlingiera. [przypis redakcyjny]

81. karacena — pancerz łuskowaty. [przypis redakcyjny]

82. paiż — tarcza. [przypis redakcyjny]

83. zawodnik — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

84. wodza — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

85. Albańska Góra — Montalbano, zamek Montauban we Francji, którego położenie niewiadome. [przypis redakcyjny]

86. Amon — Amon z Dordony, syn Bernarda, a ojciec Rynalda; syn Amonów: Rynald. [przypis redakcyjny]

87. Bajard — rumak Rynalda. [przypis redakcyjny]

88. wodze — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

89. Ferat — syn Lanfuzy, bohater saraceński. [przypis redakcyjny]

90. podomno (daw.) — podobno. [przypis redakcyjny]

91. kosztowali się z sobą — próbowali się z sobą. [przypis redakcyjny]

92. męskie — (przysłówek) [po męsku]. [przypis redakcyjny]

93. blach — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

94. nakowalnia — kowadło. [przypis redakcyjny]

95. Montalba — zamek Montauban niewiadomego położenia we Francji. [przypis redakcyjny]

96. podomno (daw.) — podobno. [przypis redakcyjny]

97. niedogoda — niedogodność, niewygoda. [przypis redakcyjny]

98. jakiś rycerz z wody — Argala, brat Angeliki. Zabił go w pojedynku Ferat, złożywszy poprzednio obietnicę, że jego ciało z całą zbroją wrzuci do pobliskiej rzeki; wymówił sobie tylko hełm na cztery dni, gdyż jego własny został zniszczony, i dotąd słowa nie dotrzymał. Powód pojedynku podany [w pieśni] VIII 42, w. 7. [przypis redakcyjny]

99. Zdrajco (...) Maranie brzydki! — wyraz marrano, pochodzenia hiszpańskiego, oznaczał pierwotnie Maura, który pozornie przyjął wiarę chrześcijańską; przeszedłszy do języka włoskiego, stał się, podobnie jak u nas cygan, imieniem pospolitym, przybierając znaczenie: „wiarołomca” lub „zdrajca”. Tłumacz uważał go tu jednak, jak się zdaje, za imię własne i pozostawił w brzmieniu oryginału; podobnie: XII 45, w. 3. [przypis redakcyjny]

100. podomno (daw.) — podobno. [przypis redakcyjny]

101. Almont — syn Agolanta, brat Trojana, stryj Agramanta, zabity przez młodzieńczego Orlanda pod Aspromonte. [przypis redakcyjny]

102. Mambryn — król saraceński, który prowadził wojnę z chrześcijanami, zabity przez Rynalda. [przypis redakcyjny]

103. Argala — syn Galafrona, króla katajskiego, brat Angeliki. [przypis redakcyjny]

104. Lanfuza — Saracenka, matka Ferata. [przypis redakcyjny]

105. trafić się z kim — spotkać się z kim. [przypis redakcyjny]

106. liście — r. n. [przypis redakcyjny]

107. wczesne — wygodne. [przypis redakcyjny]

108. liście — r. n. [przypis redakcyjny]

109. tenten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

110. tygrzyca (daw.) — tygrysica. [przypis redakcyjny]

111. pry — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

112. dobre myśli — wesołość. [przypis redakcyjny]

113. cyrkaski — [od:] Cyrkasy, kraina na Kaukazie. [przypis redakcyjny]

114. Sakrypant — król cyrkaski, bohater saraceński. [przypis redakcyjny]

115. złotej liliej — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

116. katajska królewna — Angelika; Kataj, kraina w północnych Chinach, państwo Galafrona, ojca Angeliki; [przypis redakcyjny]

117. pogoda (daw.) — [tu:] sposobność. [przypis redakcyjny]

118. król z Cyrkas — Sakrypant; Cyrkas: kraina na Kaukazie. [przypis redakcyjny]

119. z Delu (bogini) — bogini Diana (Artemis). [przypis redakcyjny]

120. z Cypru bogini — Wenus (Afrodyta), gdyż na Cyprze była głośna siedziba jej kultu. [przypis redakcyjny]

121. Kataj — kraina w północnych Chinach, państwo Galafrona, ojca Angeliki. [przypis redakcyjny]

122. nabatejski — właściwie arabski; Ariost używa jednak tego wyrazu w znaczeniu ogólniejszym: wschodni. [przypis redakcyjny]

123. Serykana — państwo Gradasa, kraina gdzieś za Indiami, w Chinach leżąca. [przypis redakcyjny]

124. tej pogody — tej sposobności. [przypis redakcyjny]

125. wodze — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

126. fuki (daw.) — łajania, krzyki, groźby. [przypis redakcyjny]

127. tok — [tu:] rurka rzemienna, w którą się wkłada tylec kopii. [przypis redakcyjny]

128. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

129. żywotni [koń] — ulubiony, na którym bohater zwykle jeździ. [przypis redakcyjny]

130. biegł w długą — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekał. [przypis redakcyjny]

131. trzaskawica — grzmot. [przypis redakcyjny]

132. gałęzie — [daw.] r. n. [przypis redakcyjny]

133. koniowi wypuszczał — wypuszczał wodze, ruszał biegiem. [przypis redakcyjny]

134. Bohatyra (...) jadąc — zamiast: jadącego. [przypis redakcyjny]

135. Bradamanta — dziewica-rycerka, córka Amona i Beatryczy, córki księcia bawarskiego Nama, jedna z przedniejszych bohaterek poematu. [przypis redakcyjny]

136. tenten — tętent. [przypis redakcyjny]

137. sarn — rogacz. [przypis redakcyjny]

138. dogoda (daw.) — wygoda. [przypis redakcyjny]

139. spiża (daw.) — spiż. [przypis redakcyjny]

140. Albraka — zamek w Kataju (w Chinach). [przypis redakcyjny]

141. wodze — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

142. ją — [tu:] nią. [przypis redakcyjny]

143. Ardenna — las Ardeński, dziś już nieistniejący, w dep[artamencie] Charente-Inferieure. [przypis redakcyjny]

144. jem (daw.) — dziś: nim. [przypis redakcyjny]

145. com czynił w Albrace — Angelikę oblegał w jej zamku Albrace król tatarski, Agrykan. Po stronie Angeliki walczył między innymi Sakrypant, któremu królewna, napadem nocnym Agrykana zagrożona, zawdzięczała swe ocalenie. [przypis redakcyjny]

146. odkrycie — (przysłówek) [w sposób otwarty; otwarcie; jawnie]. [przypis redakcyjny]

147. Agrykan — król Tartarii, ojciec Mandrykardów. [przypis redakcyjny]

148. Pinabell — syn Anzelma z domu maganckiego. [przypis redakcyjny]

149. jem (daw.) — nim. [przypis redakcyjny]

150. ją — [tu:] nią. [przypis redakcyjny]

151. kupia (daw.) — towar. [przypis redakcyjny]

152. fuk (daw.) — łajanie, krzyk, groźba. [przypis redakcyjny]

153. skąpe (...) sztychy — [tu:] słabe sztychy. [przypis redakcyjny]

154. grabia z Anglantu — Anglant: gród Angers we Francji; grabia z Anglantu: Orland, syn Milona, grabi z Anglantu. [przypis redakcyjny]

155. łatwie (daw.) — dziś: łatwo. [przypis redakcyjny]

156. niepowolność (daw.) — nieposłuszeństwo. [przypis edytorski]

157. przekaza (daw.) — przeszkoda, zawada. [przypis redakcyjny]

158. Kales — miasto portowe Calais we Francji. [przypis redakcyjny]

159. Beata a. Beatryce — małżonka Amona, matka Bradamanty. [przypis redakcyjny]

160. bohatyr daleko wsławiony — Rugier, jeden z pierwszych bohaterów naszej epopei, praojciec książąt Esteńskich. Bojardo wyprowadza jego ród aż z Troi, od syna Hektorowego, Astyanaksa, który nie zginął, jak chcą podania greckie, lecz schronił się na Sycylię i tam pojąwszy za żonę królową Syrakuz, miał z nią syna Polidora; od tego pochodzą Konstans, praojciec Karola Wielkiego i Klodwig, którego potomkiem był Rugier, pan na Reggio (Rysa) w Kalabryi. Pojął on za żonę Galacyellę, córkę Agolanta, lecz zginął z ręki własnego brata, Beltrama, który chciał również i bratową zgładzić; ta zdołała się jednak ocalić ucieczką do Afryki, gdzie powiła bliźnięta: naszego bohatera, Rugiera, i Marfizę, również jednę z wybitniejszych postaci poematu. [przypis redakcyjny]

161. Agolant — dziad króla Agramanta, ojciec Galacjelli, matki Rugiera i Marfizy. [przypis redakcyjny]

162. nieprawie (daw.) — nieprawdziwie, niezupełnie. [przypis redakcyjny]

163. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

164. się o cudzych rzeczach (...) pytamy (daw.) — pytać o czym. [przypis redakcyjny]

165. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

166. góra Pireny — góry pirenejskie. [przypis redakcyjny]

167. niedaleko Rodanu — w oryg. Rodonna, więc nie rzeka Rodan, lecz miasto, może dzis[iejsze] Rodez w Owernii. [przypis redakcyjny]

168. Którą z ogniem stygijską wodą hartowali — zamiast: „ogniem i stygijską falą”. Poeta nasz lubi często (choć nie zawsze szczęśliwie, jak tu właśnie) opuszczać i łączące dwa rzeczowniki i następnie jeden z nich kłaść w przyp. 6 [Msc.] z przyimkiem z. [przypis redakcyjny]

169. pokosztować się z kimś — spróbować się, zmierzyć się. [przypis redakcyjny]

170. ptak Jowiszów — orzeł. [przypis redakcyjny]

171. szyb — orzeł klejony z papieru. [przypis redakcyjny]

172. Alfana — klacz Gradasowa. [przypis redakcyjny]

173. dościgły — [tu:] mogący być dościgniony. [przypis redakcyjny]

174. na bajki poszły (daw.) — [tu:] były podobne do bajek, wyglądały jak bajki. [przypis redakcyjny]

175. Maganca — Moguncja; dom z Magancy był śmiertelnym wrogiem domu z Jasnej Góry (Clermont). [przypis redakcyjny]

176. Brzeg Wysoki — Altariva, gród Magańczyków. [przypis redakcyjny]

177. przerównał (daw.) — przewyższył. [przypis redakcyjny]

178. Magańczyk — jeden z rodu z Magancy (Moguncji). [przypis redakcyjny]

179. Narbona — miasto Narbonne w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

180. Monpolier — miasto Montpellier w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

181. Agramantowe chorągwie (...) zamki (...) podnosiły — podnosić czyjeś chorągwie, [tj.] przejść na czyjąś stronę. [przypis redakcyjny]

182. martwa woda — część morza, oddzielona namuliskiem, tak, że woda morska nie dochodzi; tu okolica miasta Aignes-Martes w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

183. War — rzeka w południowej Francji, wpływa na zachód od Nicei do Morza Śródziemnego. [przypis redakcyjny]

184. sroga nieprzyjaźń — między domem Maganckim a domem z Jasnej Góry miała powstać stąd, że kiedy głowa rodu Magańczyków, Ganelon, popadł u Karola Wielkiego w niełaskę, miejsce jego w sercu cesarskim zajął Orland ze swą rodziną. [przypis redakcyjny]

185. Dordona — dziś nazwa rzeki i departamentu we Francji. [przypis redakcyjny]

186. pogoda (daw.) — sposobność. [przypis redakcyjny]

187. oskard — 2. przyp. [D.] lm. [dziś: oskardów]. [przypis redakcyjny]

188. gałęzie — [daw.] r. n. [przypis redakcyjny]

189. duszkoż — wyraz gorącego życzenia: ej, żeby! [przypis redakcyjny]

190. Melissa — wiedźma, opiekunka Bradamanty. [przypis redakcyjny]

191. Atlant — czarownik, wychowawca Rugiera i Marfizy. [przypis redakcyjny]

192. pol (daw.) — biegun. [przypis redakcyjny]

193. dziewięsiel (daw.) — olbrzym, gigant. [przypis redakcyjny]

194. zawicie (daw.) — czepek. [przypis redakcyjny]

195. Merlin — sławny czarodziej bretoński, założyciel zakonu „Okrągłego Stołu”, postać niezupełnie bajeczna; był to właściwie bard bretoński, żył w V i VI w. naszej ery. [przypis redakcyjny]

196. dziewka z Lagu — oryg. „donna del Lago”, „pani Jeziora”, Wiwiana, kochanka Merlina. Merlin położył się z jej namowy do zbudowanego przez siebie grobu dla przekonania się, czy nie za mały dla niego; tymczasem Wiwiana za pomocą czarów, które wyłudziła od niego, sprawiła, że już z grobu wyniść nie mógł. [przypis redakcyjny]

197. jakom tu z krainy / Barzo dalekiej przyszła — tą „krainą barzo daleką” są Włochy, a w szczególności Mantua, skąd pochodziła przemawiająca tu do Bradamanty wiedźma Melissa; spotkamy się z nią jeszcze w dalszych pieśniach poematu. Że wiedźma włoska zajmuje się tak gorąco Bradamantą, matką rodu Estensów, zrozumieć łatwo. [przypis redakcyjny]

198. trunna (daw.) — trumna. [przypis redakcyjny]

199. Krew, która z Troje idzie, (...) przez dwie co lepsze zrzódła pomieszana — wnuk Priama, Frankus, miał być według kronik praojcem rodu królewskiego we Francji, z którego się także dom Jasnogórski (a więc i Bradamanta) wywodzi. A że Rugier pochodził od innego wnuka Priama, Astianaksa (dom Mongrana), więc w potomku Rugiera i Bradamanty płynie dwojaka krew trojańska, zmieszana przez małżeństwo tych dwojga bohaterów. [przypis redakcyjny]

200. arktyk — północ (od Arktos: niedźwiedzica, wóz). [przypis redakcyjny]

201. antarktyk — przeciw-północ, południe. [przypis redakcyjny]

202. obłuda — duch, mara. [przypis redakcyjny]

203. zabije złego Pontyera — Pontyer, zamek Poitiers we Francji, własność rodziny Maganca; zły Pontyer: potomek panów z Pontieru, tj. Magańczyk. [przypis redakcyjny]

204. Kalaona — Calaon, zamek w okolicy Padwy. [przypis redakcyjny]

205. wyrzuci z niego ślizkie węże — tj. Sforców, którzy w herbie mieli godło mediolańskie, węże; por. XIII 63, w. 2. [przypis redakcyjny]

206. Insubrowie — nazwa narodu w starożytności, mającego swe siedziby nad górnym Padem; tu rozumie poeta przez ten wyraz mieszkańców księstwa mediolańskiego. [przypis redakcyjny]

207. Fryderyk Barbarosa — Fryderyk Barbarossa (1122–1190), cesarz rzymsko-niemiecki. [przypis redakcyjny]

208. Honoryusz wtóry — Honoriusz II, papież (1124–1130). [przypis redakcyjny]

209. Edzelin — Ezzelino da Romano (1194–1254), władca Padwy i Werony, jeden z najokrutniejszych tyranów, jakich znają dzieje. [przypis redakcyjny]

210. Auzonia — inna nazwa Italii. [przypis redakcyjny]

211. Kajusz — cesarz rzymski Kaligula. [przypis redakcyjny]

212. Maryusz — syn chłopa spod Arpinum, dostąpił najwyższych godności w Rzymie; 86 r. przed Chr. [przypis redakcyjny]

213. w mieście bogatem — w Ferrarze nad Padem. [przypis redakcyjny]

214. Febus płaczliwie / Syna swojego wołał (...) żałosne siostry bursztynem płakały (...) Cygnowi łabęcie pióra wyrastały — syn Febusa jest Faeton, który nieszczęśliwą swoją jazdę po niebie przypłacił śmiercią w nurtach Padu; jego siostry Heliady zostały zamienione w topole, wydające bursztyn, a przyjaciel Cygnus w łabędzia. [przypis redakcyjny]

215. Cygnus — przyjaciel Faetonta, zamieniony przez Apollina w łabędzia. [przypis redakcyjny]

216. Aldobrandyn — Aldobrandino d’Este, pierwszy margrabia ferarski. [przypis redakcyjny]

217. Piceny — Picenowie, mieszkańcy Picenum, krainy leżącej w środk[owej] Italii, nad Morzem Adriatyckim; dziś Marca d’Ancona. [przypis redakcyjny]

218. Umbry — Umbrowie, mieszkańcy starożytnej Umbrii w środkowej Italii nad Morzem Adriatyckim, na zachód od Etrurii (Toskanii). [przypis redakcyjny]

219. Pezar — miasto nad Adriatykiem w środkowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

220. Troent — rzeka; wpada pod Askoli do Morza Adriatyckiego. [przypis redakcyjny]

221. Izauryn — rzeka Isauro we Włoszech, wpada do Morza Adriatyckiego pod miastem Pesaro. [przypis redakcyjny]

222. od Troentu aż do Izauryna — marchia Ankońska. [przypis redakcyjny]

223. Redzio — Reggio, miasto w księstwie modeńskim. [przypis redakcyjny]

224. Adria — nowsze wydania krytyczne np. Caselli, mają Andria: miasto pod Bari w południowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

225. Karzeł wtóry, król Sycyliej — Karol II Andegaweński (1254–1305), z przydomkiem „Kulawy”, syn Karola I Andegaweńskiego, król Sycylii od 1285. [przypis redakcyjny]

226. Faenca — miasto w środkowych Włoszech, niedaleko Rawenny. [przypis redakcyjny]

227. Adrya — miasto w północnych Włoszech, od którego Morze Adriatyckie otrzymało nazwę. [przypis redakcyjny]

228. Imię dali od wonnej różej — poeta ma na myśli miasto Rowigo, rzymskie Rhodigium, które wyprowadzano od [gr.] ροδον [rodon]: róża. [przypis redakcyjny]

229. miasto, które w śrzodku rybnych jezior stoi — Comacchio nad Padem, niedaleko ujścia. W czasie burzy chronią się ryby morskie do koryta Padu, gdzie je mieszkańcy Comacchio z łatwością poławiają i dlatego „radzi niepogodzie” w. 5. [przypis redakcyjny]

230. Argenta — miasto nad odnogą Padu, Po di Primaro. [przypis redakcyjny]

231. Lug — Lugo, wieś w prowincji Vicenza w północnych Włoszech. [przypis redakcyjny]

232. Mikołaj — Mikołaj d’Este, ojciec Leonella, Borsa i Herkulesa I. [przypis redakcyjny]

233. rady Tydeowe — Tideo (Tadeusz) hrabia Conio radził Azzonowi d’Este, wygnanemu z Ferrary, podnieść broń przeciw Mikołajowi d’Este (w. 1). [przypis redakcyjny]

234. Leonello — syn naturalny Mikołaja d’Este (strofa 42), pozbawił tronu i wypędził Herkulesa, ślubnego syna tegoż Mikołaja. [przypis redakcyjny]

235. Borso — nieślubny syn Mikołaja d’Este (strofa 42); panował w Ferrarze po swym bracie Leonellu. [przypis redakcyjny]

236. Herkules — [tu:] Herkules I d’Este, książę Ferrary, ojciec Alfonsa i Hipolita; pozbawiony tronu i wygnany z Ferrary przez brata swego, bękarta Mikołaja I, Leonella, bawił na dworze Alfonsa I, króla Neapolu, („króla Katalony”), gdzie zostawił pamięć swych dzieł rycerskich; powrócił z wygnania i objął rządy w Ferrarze dopiero po śmierci Borsa, brata Leonella. [przypis redakcyjny]

237. Butro — zamek Budrio w okolicy Rawenny; w bitwie pod Budrio w 1482 odznaczył się Herkules I d’Este, ojciec Alfonsa. [przypis redakcyjny]

238. Kalabry — Kalabrowie, mieszkańcy Kalabrii, krainy w południowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

239. Lukany — Lukanowie, mieszkańcy Lukanii w południowej Italii. [przypis redakcyjny]

240. król z Katalany (tj. z Katalonii) — Alfons I, król Neapolu. [przypis redakcyjny]

241. lew (...) skrzydlaty — jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

242. Alfons — Alfons I, syn Herkulesa I, księcia Ferrary, brat Hipolita. [przypis redakcyjny]

243. Hipolit — kardynał Hipolit Este, statysta, wojownik, niepospolity matematyk, mecenas Ariosta. [przypis redakcyjny]

244. Tyndarski łabąć — Jowisz (Zeus) pod postacią łabędzia nawiedzający żonę Tyndareusa, Ledę. [przypis redakcyjny]

245. Lakonowie, Tyndarskiego łabęcia przesławni synowie — Kastor i Polluks, synowie Tyndareusa, króla Sparty w Lakonii; jeden z nich, Polluks, był synem Jowisza (Zeusa) — łabędzia. [przypis redakcyjny]

246. ...z matką, czy z macochą — rozumie tu zapewne Kościół rzymski, którego głowa, „pasterz przewielebny” (54, 2) Juliusz II, zawzięty wróg Alfonsa, połączył się przeciw niemu z Wenecjanami, ale „w polach między Zaniolem, Padem i Santernem” (53, 8) poniósł sromotną klęskę. [przypis redakcyjny]

247. Medea — żona Jazona, żeby się pomścić na nim za złamanie wiary, zabiła własnych dwóch synów. [przypis redakcyjny]

248. wojska romańskie (wł. le genti da Romagnia) — z Romanii, krainy sąsiadującej od południa z księstwem ferarskim, a należącej do papieża. [przypis redakcyjny]

249. Zaniol — Zanniolo, kanał spławny, uchodzący do Po di Pomaro pod Bastią. [przypis redakcyjny]

250. Santern — rzeka Santerno, prawy dopływ Padu (Po-Primaro). [przypis redakcyjny]

251. Bastya — Bastia del Genivolo, szańce nad rzeką Zanniolo w północnych Włoszech. [przypis redakcyjny]

252. Maron — poeta rzymski P[ublius] Wergilius Maro, autor epopei Eneis, Sielanek i Ziemiaństwa; zm. 70 po Chr. [przypis redakcyjny]

253. skrzydlaty lew — jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

254. Herkules, wtóry zięć królowi wielkiemu — Herkules d’Este, syn Alfonsa, pojął za żonę Renatę, córkę króla francuskiego („wielkiego”), Ludwika XII. [przypis redakcyjny]

255. Hipolit — syn Alfonsa I d’Este, synowiec kardynała Hipolita. [przypis redakcyjny]

256. Franciszek — Franciszek d’Este, syn Alfonsa I. [przypis redakcyjny]

257. dwaj Alfonsowie — Alfons i Alfonsino, naturalni synowie Alfonsa I. [przypis redakcyjny]

258. obłuda — [tu:] duch, mara. [przypis redakcyjny]

259. ci dwaj smętni — byli to dwaj synowie Herkulesa I, prawy syn, Ferdynand, i nieślubny, Juliusz. Zaplątani w spisek przeciw swym braciom, Alfonsowi i Hipolitowi, zostali, gdy się rzecz wykryła, skazani na śmierć, lecz na szafocie ułaskawieni na dożywotnie więzienie. [przypis redakcyjny]

260. popędliwy potok — rwący potok. [przypis redakcyjny]

261. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

262. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

263. spiża (daw.) — spiż. [przypis redakcyjny]

264. Libia — dawna nazwa Afryki północnej. [przypis redakcyjny]

265. Brunel — król Tyngitany, słynny złodziej. [przypis redakcyjny]

266. rozoko patrzy (daw.) — zezem patrzy. [przypis redakcyjny]

267. spatrzyć się (daw.) — spróbować się, zmierzyć się. [przypis redakcyjny]

268. Bordeja — miasto Bordaux we Francji. [przypis redakcyjny]

269. pobliżu (daw.) — w pobliżu. [przypis redakcyjny]

270. hipogryf — zwierz bajeczny: pół gryfa a pół konia. [przypis redakcyjny]

271. zdrowie — [tu:] życie. [przypis redakcyjny]

272. frantowskie — (przysłówek) po frantowsku. [przypis redakcyjny]

273. kosztować się z kim (daw.) — próbować się z kim. [przypis redakcyjny]

274. Tuskańskie (morze) — Morze Tyrreńskie. [przypis redakcyjny]

275. Słowieńskie (morze) — il mare Schiavo, Morze Adriatyckie. [przypis redakcyjny]

276. Kameldoł — Camaldoli w Apeninach, słynny klasztor, kolebka kamedułów. [przypis redakcyjny]

277. fuk (daw.) — łajanie, krzyk, groźba. [przypis redakcyjny]

278. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

279. drzewo — [tu:] kopia; [drzewce]. [przypis redakcyjny]

280. blach — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

281. gryf — zwierz bajeczny z lwim tułowiem, a głową i skrzydłami orlimi. [przypis redakcyjny]

282. Ryfejskie góry — tak nazywali starożytni góry gdzieś na dalekiej północy leżące (Ural?). [przypis redakcyjny]

283. nie poszło — [tu:] nie udało się. [przypis redakcyjny]

284. trząść porożem — [tu przen.:] stawiać się wrogo, grozić. [przypis redakcyjny]

285. zwyciężny (daw.) — zwycięski. [przypis redakcyjny]

286. zmarska (daw.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

287. dośpiewać — [tu:] dojrzeć. [przypis redakcyjny]

288. nie porz (daw.) — nie psuj, nie udaremniaj. [przypis redakcyjny]

289. charakter — [tu:] znak, pismo. [przypis redakcyjny]

290. (Bradamanta) została raniona — według Bojarda (ks. III p. 3. i 4.) rzecz miała się tak: W bitwie Franków z Saracenami pod Montalbanem przyszło do strasznej walki między Bradamantą a Rodomontem, królem Algieru. Wtem nadjeżdża Rugier i przynosi wiadomość o zupełnej porażce Karola Wielkiego Bradamanta prosi tedy Rodomonta, iżby walki zaprzestać, gdyż chce w tej ciężkiej chwili połączyć się z cesarzem. Rodomont jednak odmawia. Wtedy Rugier, lubo sam Saracen, podjął się dalszej walki z Rodomontem w zastępstwie dziewicy. Ta oddala się, lecz niespokojna o los Rugiera, wraca po chwili, właśnie w tym czasie, kiedy Rodomont, ogłuszony cięciem Rugiera, wypuścił z ręku miecz i wodze. Szlachetność Rugiera, który nie korzystał ze swej przewagi, skłoniła króla algierskiego do zaprzestania walki. Po oddaleniu się Rodomonta zapytuje Rugier chrześcijanina o stan i imię i jakież było jego zdziwienie, gdy w mniemanym rycerzu odkrył cudownej urody dziewicę. Oboje uczuli naraz moc i potęgę niezwalczonej miłości. Wtem nadbiega hufiec Saracenów i jeden z nich ciął Bradamantę w odkrytą głowę. Kochankowie rzucają się na napastników, ale w wirze walki tracą się z oczu i odtąd przez długi czas nie mogli się znaleźć. [przypis redakcyjny]

291. wodze — 4 przyp. [B.] lm. [przypis redakcyjny]

292. Frontyn — rumak Rugiera. [przypis redakcyjny]

293. Ganimedes — syn Trosa, króla trojańskiego, przez orła dla swej piękności na rozkaz Jowisza (Zeusa) porwany, pełnił na Olimpie służbę podczaszego. [przypis redakcyjny]

294. Gdy [słońce] z rakiem w towarzystwie koło swe obchodzi — [por.] „Gdy słońce Raka zagrzewa” (Pieśń świętojańska o Sobótce Kochanowskiego). Podczas letniego przesilenia dnia z nocą wchodzi słońce w konstelację Raka. [przypis redakcyjny]

295. Kalidońskie lasy — szkockie; Szkocja nazywała się w starożytności Kaledonią. [przypis redakcyjny]

296. Trystan — jeden z najsławniejszych rycerzy „Okrągłego Stołu”. [przypis redakcyjny]

297. Art — Artur, król brytyjski, odnowiciel zakonu „Okrągłego Stołu”; miał żyć w V wieku. [przypis redakcyjny]

298. bohatyrów przesławnych onego / Dawniejszego zakonu — poeta ma na myśli zakon „Okrągłego Stołu”, założony za poradą Merlina przez starego króla brytyjskiego, Utra Pandragona, a odnowiony przez syna jego, Artura. [przypis redakcyjny]

299. Beroiki — miasto Berwick nad ujściem rzeki Tweed, na granicy Anglii i Szkocji. [przypis redakcyjny]

300. dzieją komu (daw.) — [tu:] nazywają. [przypis redakcyjny]

301. gdzie — [tu:] jeżeli. [przypis redakcyjny]

302. Atlańska granica — północna Afryka, gdzie leżą góry Atlas. [przypis redakcyjny]

303. gdzieby — [tu:] jeżeliby. [przypis redakcyjny]

304. wystąpić — [tu:] wykroczyć. [przypis redakcyjny]

305. oblec zbroję — nałożyć zbroję. [przypis redakcyjny]

306. cześć (daw.) — poczęstunek, przyjęcie. [przypis redakcyjny]

307. fuki (daw.) — łajania, krzyki, groźby. [przypis redakcyjny]

308. odkrycie — (przysłówek) [w sposób otwarty; otwarcie]. [przypis redakcyjny]

309. Megera — jedna z trzech Erynii (Furii), bogini pomsty, karała za zbrodnie, do których sama też podjudzała. [przypis redakcyjny]

310. fraucymer — dwór, orszak niewieści. [przypis redakcyjny]

311. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

312. ją — [tu:] nią. [przypis redakcyjny]

313. Książę (...) albański — Polineks; księstwo Albany w Szkocji. [przypis redakcyjny]

314. frambuga — sklepienie półkoliste, arkada. [przypis redakcyjny]

315. gdzieby — [tu:] jeżeli by. [przypis redakcyjny]

316. Aryodant — bohater noweli opowiedzianej przez Dalindę. [przypis redakcyjny]

317. sykulska góra — sycylijska, Etna. [przypis redakcyjny]

318. jem (daw.) — nim. [przypis redakcyjny]

319. Dalinda — bohaterka noweli przez siebie opowiedzianej. [przypis redakcyjny]

320. zaciąg — [tu:] trud, staranie. [przypis redakcyjny]

321. ścierać się (daw.) — [tu:] współzawodniczyć. [przypis redakcyjny]

322. gdzieby — [tu:] jeżeli by. [przypis redakcyjny]

323. przeczny (daw.) — przeciwny. [przypis redakcyjny]

324. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

325. spuścić kogo z kim (daw.) — poróżnić. [przypis redakcyjny]

326. przekaza (daw.) — przeszkoda, zawada [przypis redakcyjny]

327. wnik a. wnyk — rodzaj sideł. [przypis redakcyjny]

328. zasadka (daw.) — zasadzka. [przypis redakcyjny]

329. osława (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny]

330. poświata — [tu:] światło księżycowe. [przypis redakcyjny]

331. czyniać — zwykle czynić (robić) coś. [przypis edytorski]

332. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

333. Nizka Głowa (Capo Basso) — przylądek w Szkocji; który nie wiadomo. [przypis redakcyjny]

334. fraucymer — dwór, orszak niewieści. [przypis redakcyjny]

335. liście — [daw.] r. n. [to liście]. [przypis redakcyjny]

336. część — [tu:] częścią; [częściowo, po części]. [przypis redakcyjny]

337. wystąpić — [tu:] wykroczyć; [por.: występek]. [przypis redakcyjny]

338. osława (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny]

339. Zerbin — królewicz szkocki, bohater chrześcijański. [przypis redakcyjny]

340. sprawić się o czem (daw.) — przekonać się. [przypis redakcyjny]

341. miasto świętego Andrzeja — Saint Andrews, dawna stolica Szkocji. [przypis redakcyjny]

342. wrotny (daw.) — zawierający i otwierający wrota. [przypis redakcyjny]

343. w bród farbowany [koń] — obficie, cały farbowany. [przypis redakcyjny]

344. drzewo — [tu:] kopia; [por.: drzewce]. [przypis redakcyjny]

345. tok — [tu:] rurka rzemienna, w którą się wkłada tylec kopii. [przypis redakcyjny]

346. osława (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny]

347. zniknąć czemu (daw.) — [tu:] uniknąć czego. [przypis redakcyjny]

348. jeśli — [tu:] czy. [przypis redakcyjny]

349. jeśli — [tu:] czy. [przypis redakcyjny]

350. zawarł na umyśle — [tu:] postanowił. [przypis redakcyjny]

351. w (...) myślach zawarł — [tu:] postanowił. [przypis redakcyjny]

352. zmalowano żółto i zielono — barwa żółto-zielona oznaczała u średniowiecznych rycerzy rozpacz. [przypis redakcyjny]

353. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

354. Dacya — przez Dację rozumie tu Ariost Danię, a nie Dację w zwykłym znaczeniu, tj. dziś Rumunię i Siedmiogród. Jeszcze w XV w. pisze kancelaria papieska: „(...) in regno Dacie, Suetie, Norvegie”. (H. Ehrenberg, Urkunden und Aktenstücke auf Geschichte der in der heut. Prov. Posen vereinigten ehem. poln. Landestheile, Leipzig 1892, s. 15). [przypis redakcyjny]

355. znaki minął — słupy Herkulesa, Abila po stronie afrykańskiej, Kalpe w Hiszpanii (dziś cieśnina Gibraltarska). [przypis redakcyjny]

356. znaki (...) które za kres żeglarzom Herkules ustawił — Herkules na wyprawie po woły Gerionesa wbił dwa słupy, jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad Cieśniną Gibraltarską, która jego dopiero miała być dziełem. [przypis redakcyjny]

357. Aretusa — nimfa Aretusa uciekała na próżno przed bożkiem rzecznym, Alfeusem, drogą podmorską do Sycylii. [przypis redakcyjny]

358. liście — [daw.] r. n. [przypis redakcyjny]

359. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

360. obeszły (daw.) — [tu:] otoczony. [przypis redakcyjny]

361. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

362. drżeń (daw.) — rdzeń. [przypis redakcyjny]

363. liście — [daw.] r. n. [przypis redakcyjny]

364. Astolf — syn króla brytyjskiego, Ottona, brata Amona i Milona; dlatego „stryjeczny” Orlanda i Rynalda. [przypis redakcyjny]

365. Otton — król angielski, ojciec Astolfa. [przypis redakcyjny]

366. wysep (daw.) — wyspa. [przypis redakcyjny]

367. Alcyna — wiedźma, postać alegoryczna, wyobrażająca gnuśność i rozpustę. [przypis redakcyjny]

368. głowacz — gatunek wieloryba. [przypis redakcyjny]

369. muł (z wł. mulo) — [tu:] wielka ryba morska. [przypis redakcyjny]

370. łoś — [tu:] łosoś. [przypis redakcyjny]

371. pistryk — wielka ryba morska. [przypis redakcyjny]

372. fizyter — wielka ryba morska. [przypis redakcyjny]

373. orka — [tu:] potwór morski. [przypis redakcyjny]

374. balena — potwór, dziw morski. [przypis redakcyjny]

375. wysepek (daw.) — wysepka. [przypis redakcyjny]

376. Morgana — siostra Alcyny i Logistylli, wiedźma, więziła w swym pałacu podmorskim Zylanta, syna Monodanta, króla Damogiru. [przypis redakcyjny]

377. Dudon — królewicz duński, syn króla Ugiera. [przypis redakcyjny]

378. Logistylla — cnotliwa wiedźma, siostra Alcyny i Morgany. [przypis redakcyjny]

379. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

380. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

381. wodza — r. ż. [przypis redakcyjny]

382. alchimia — sztuka robienia złota; tu metonimia: sztuczne złoto. [przypis redakcyjny]

383. pokusa — [tu:] duch piekielny, mara. [przypis redakcyjny]

384. basałyk — batog z uwiązaną na końcu kulką ołowianą. [przypis redakcyjny]

385. Bryareus — jeden z trzech mitologicznych olbrzymów, mających po 100 rąk i 50 głów. [przypis redakcyjny]

386. jednorożec — zwierz bajeczny: koń z rogiem na czole. [przypis redakcyjny]

387. jeśli prawdziwy, jeśli beł fałszywy — czy prawdziwy, czy był fałszywy. [przypis redakcyjny]

388. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

389. bezpiecznie — śmiało. [przypis redakcyjny]

390. może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

391. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

392. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

393. szmarag (daw.) — szmaragd. [przypis redakcyjny]

394. dziewięsiłka — olbrzymka. [przypis redakcyjny]

395. chryzolit — drogi kamień zielono-żółty. [przypis redakcyjny]

396. dziewięsiłka — olbrzymka. [przypis redakcyjny]

397. najeźca — [tu:] niewiasta jadąca na koniu. [przypis redakcyjny]

398. czyniwać — zwykle czynić (robić) [przypis edytorski]

399. drzewo — [tu:] kopia; [por.: drzewce]. [przypis redakcyjny]

400. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

401. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

402. stan (daw.) — [tu:] budowa ciała, postać, postawa [przypis redakcyjny]

403. sabejskie ogrody — kraina Sabeów (dziś Jemen) słynęła w starożytności z hodowli balsamu i innych wonności. [przypis redakcyjny]

404. prawie (daw.) — prawdziwie. [przypis redakcyjny]

405. Argus — stróż kochanki Zeusowej, Io, którą Hera z zazdrości przemieniła w krowę; miał 1000 oczu na całym ciele. [przypis redakcyjny]

406. przydłuższem — (przysłówek) ręka przydłuższem wązka: podłużno-wąska. [przypis redakcyjny]

407. Ninus — król asyryjski, założyciel miasta Niniwy. [przypis redakcyjny]

408. pośledniejszy (daw.) — [tu:] następny. [przypis redakcyjny]

409. Bankiety, które Nina wielkiego synowie / I perscy (...) czynili królowie — Królowie asyryjscy (zwłaszcza ostatni z nich Sardanapal), „Nina synowie”, i późniejsi królowie perscy słynęli z gnuśności i zbytków. [przypis redakcyjny]

410. Kleopatra (...) rzymskiego zwyciężcę hojnie częstowała — „rzymski zwyciężca” jest Markus Antonius, triumwir. [przypis redakcyjny]

411. forboty — koronki. [przypis redakcyjny]

412. Arachne — mityczna królewna frygijska, mistrzyni w tkactwie; Pallas Atene, bogini sztuk i rzemiosł, zamieniła ją z zazdrości w pająka. [przypis redakcyjny]

413. rucho (daw.) — ruch. [przypis redakcyjny]

414. praktykować (daw.) — [tu:] domyślać się, wnioskować, wróżyć. [przypis redakcyjny]

415. namieśnik (daw.) — zastępca. [przypis redakcyjny]

416. zażęta siarka — siarka zajęta ogniem, zapalona. [przypis redakcyjny]

417. tafta — kitajka. [przypis redakcyjny]

418. gzło (daw.) — koszula. [przypis redakcyjny]

419. tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny]

420. Woni tak wdzięcznych, jakich ogrody sabejskie — kraina Sabeów (dziś Jemen) słynęła w starożytności z hodowli balsamu i innych wonności. [przypis redakcyjny]

421. ogrody (...) hyblejskie — góra Hybla na Sycylii słynęła w starożytności z pachnących ziół. [przypis redakcyjny]

422. morze Erytrejskie — Morze Czerwone. [przypis redakcyjny]

423. sceny — [tu:] przedstawienia teatralne. [przypis redakcyjny]

424. poły (daw.) — sieć podwójna na ptaki. [przypis redakcyjny]

425. nigdziej (daw.) — nigdzie. [przypis redakcyjny]

426. rozwołać (daw.) — rozgłosić. [przypis redakcyjny]

427. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

428. wypraktykować (daw.) — [tu:] wywróżyć. [przypis redakcyjny]

429. Pontyer — Pontrieu w Bretanii, gdzie dziś jeszcze pokazują pasterze mniemany grób Merlina. [przypis redakcyjny]

430. opiek (daw.) — opieka. [przypis redakcyjny]

431. wysep (daw.) — wyspa. [przypis redakcyjny]

432. smakować (daw.) — dodawać smaku, cukrować. [przypis redakcyjny]

433. Prowenca lub Prowincya — kraina Provence w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

434. przekaza (daw.) — przeszkoda, zawada. [przypis redakcyjny]

435. foremnie — gładko, sztucznie, zgrabnie. [przypis redakcyjny]

436. własny — [tu:] prawdziwy. [przypis redakcyjny]

437. noszenie (daw.) — [tu:] to, co się nosi, na szyi zwłaszcza, medalion. [przypis redakcyjny]

438. manele (daw.) — [tu:] naramiennice. [przypis redakcyjny]

439. fuk (daw.) — łajanie, krzyk, groźba. [przypis redakcyjny]

440. Adon — Adonis, mityczny młodzian, kochany przez Afrodytę; tu: kochanek. [przypis redakcyjny]

441. wróżka — [tu:] wróżba. [przypis redakcyjny]

442. zamtuz — dom rozpusty. [przypis redakcyjny]

443. zdym (daw.) — zdejmij. [przypis edytorski]

444. maszkara — [tu:] maska. [przypis edytorski]

445. Karena — góry w północnej Afryce. [przypis redakcyjny]

446. kresa (daw.) — [tu:] linia, granica. [przypis redakcyjny]

447. szkaradą — [tu przymiotnik:] szkaradną. [przypis redakcyjny]

448. Balizarda — szabla Rugiera. [przypis redakcyjny]

449. Rabikan — rumak pierwotnie Argali, następnie Astolfa. [przypis redakcyjny]

450. przywora (daw.) — przegroda. [przypis redakcyjny]

451. póki (...) zstawa — póki starcza; póki jest. [przypis edytorski]

452. dostały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

453. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

454. pogonia (daw.) — pogoń. [przypis redakcyjny]

455. pogonia (daw.) — pogoń. [przypis redakcyjny]

456. larma (daw.) — trwoga, wezwanie do broni. [przypis redakcyjny]

457. charakter — [tu:] znak, pismo, [litera]. [przypis redakcyjny]

458. Tamis — rzeka Tamiza w Anglii. [przypis redakcyjny]

459. Londr (daw., z fr.) — Londyn. [przypis redakcyjny]

460. Walia — księstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

461. nie zbędzie (daw.) — [tu:] nie ucieknie, nie ujdzie. [przypis redakcyjny]

462. zmierzkać (daw.) — zmierzchać. [przypis redakcyjny]

463. wżdy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

464. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

465. Kafron — wyrazu „Kafron” nie zna oryginał. [przypis redakcyjny]

466. Galafron — król Kataju w Chinach, ojciec Angeliki i Argali. [przypis redakcyjny]

467. Paweł — pustelnik w Egipcie. [przypis redakcyjny]

468. Hilaryon — pustelnik w Palestynie. [przypis redakcyjny]

469. łykanie — [tu:] łkanie. [przypis redakcyjny]

470. Hibernia — dawna nazwa Irlandii. [przypis redakcyjny]

471. Ebuda — wyspa, prawdopodobnie jedna z Hebryd na zachód od Szkocji. [przypis redakcyjny]

472. fusta (daw.) — okręt. [przypis edytorski]

473. fusta (daw.) — okręt. [przypis edytorski]

474. rycerze (...) dwaj wybrani — Rynald i Sakrypant; por. II, 15 i n. [przypis redakcyjny]

475. Bordela — miasto Bordaux we Francji. [przypis redakcyjny]

476. Nam — książę bawarski. [przypis redakcyjny]

477. Nie wziął z sobą (...) Szachownice tak sławnej, białej i czerwonej — był to herb Almonta; Orland, zabiwszy go, nosił jego hełm i tarczę z herbem, przedstawiającym szachownicę pomalowaną na biało i czerwono. [przypis redakcyjny]

478. Almontowi — tak mają wszystkie rękopisy; w oryginale jednak: a uno Amostante; ma to być wyraz arabski i znaczyć: dowódca. [przypis redakcyjny]

479. Brandymart — syn Monodanta, mąż Fiordylizy. [przypis redakcyjny]

480. Fiordylizi — córka władcy miasta Lica (Laodycea) w Syrii, małżonka Brandymarta. [przypis redakcyjny]

481. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

482. Olimpia — bohaterka noweli. [przypis redakcyjny]

483. duży — [tu:] silny. [przypis redakcyjny]

484. Duryndana — szabla Orlanda, wedle Turpina „quod durum ictum dat”. [przypis redakcyjny]

485. Trypol — miasto w północnej Afryce, stolica Trypolitanii. [przypis redakcyjny]

486. Uwernia — kraina Auvergne we Francji. [przypis redakcyjny]

487. Brytonowie — Bretonowie, mieszkańcy Bretanii (Bretagne) we Francji. [przypis redakcyjny]

488. Pikardya — kraina w północnej Francji. [przypis redakcyjny]

489. Stanął nad rzeką, która dzieli z Normandami / Brytony — tą rzeką ma być Coësnon, wpadający niedaleko od Saint-Malo do Oceanu Atlantyckiego. [przypis redakcyjny]

490. pobliżu — [tu:] w pobliżu. [przypis redakcyjny]

491. armata — [tu:] armada, flota. [przypis redakcyjny]

492. obeszła wodami — [tu:] otoczona wodami. [przypis redakcyjny]

493. święty Mol — miasto portowe Saint-Malo we Francji. [przypis redakcyjny]

494. góra świętego Michała — Mont Saint-Michel w Normandii. [przypis redakcyjny]

495. Bryaka — miasto nadmorskie Saint-Brieuc w departamencie Côtes du Nord we Francji. [przypis redakcyjny]

496. Landrygler — Treguier, dawniej Lantriguier, miasto portowe w departamencie Côtes du Nord we Francji. [przypis redakcyjny]

497. Albiona — Anglia. [przypis redakcyjny]

498. rzeka Anwersa — Antwerpia; w tł. mylnie „rzeka Anwersa”, gdyż w oryg. jest: fiume d’Anwersa, co znaczy rzeka Antwerpii, tj. Skalda. [przypis redakcyjny]

499. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

500. Olandya — Holandia. [przypis redakcyjny]

501. Zelandya — prowincja w Niderlandach. [przypis redakcyjny]

502. Biskalia — kraj Basków, Biskaja. [przypis redakcyjny]

503. Biren — książę Zelandii, bohater noweli opowiedzianej przez Olimpię. [przypis redakcyjny]

504. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

505. gdziebym — [tu:] jeżeli bym. [przypis redakcyjny]

506. niewiasta (daw.) — synowa. [przypis redakcyjny]

507. Flandrya — kraina w Belgii. [przypis redakcyjny]

508. Cimoskus — król Fryzji. [przypis redakcyjny]

509. co więcej stało — co miało większą wartość, więcej kosztowało. [przypis redakcyjny]

510. fusta (daw.) — okręt. [przypis edytorski]

511. poodsądzywał czci — oczernił (odsądził od czci); zbezcześcił. [przypis edytorski]

512. zamierzony — [tu:] wymierzony. [przypis redakcyjny]

513. wychowanie (daw.) — [tu:] wyżywienie, utrzymanie. [przypis redakcyjny]

514. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

515. wielkie stawy — [tu:] morze. [przypis redakcyjny]

516. rycerz z Brawy — Brawa, tyle co Blaja, Blaye, miasto w departamencie Girondy we Francji; rycerz z Brawy: Roland. [przypis redakcyjny]

517. Bretonowie — mieszkańcy Bretanii (Bretagne) we Francji. [przypis redakcyjny]

518. Dordrek — miasto Dordrecht w Holandii. [przypis redakcyjny]

519. drzewo — [tu:] kopia; [por. drzewce]. [przypis redakcyjny]

520. szkarady — [tu:] szkaradny. [przypis redakcyjny]

521. czyniwa — zwykle czyni (robi, postępuje). [przypis edytorski]

522. spar (z niem. die Sparre) — drążek, na którym znajduje się wabik, tj. ptak wabiący. [przypis redakcyjny]

523. drzewo — [tu:] kopia; [por. drzewce]. [przypis redakcyjny]

524. fukać (daw.) — łajać, gromić. [przypis redakcyjny]

525. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

526. jako skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

527. utaiwać się — ukrywać się; kryć się. [przypis edytorski]

528. cło zapłacić — [tu:] otrzymać karę, zapłacić. [przypis redakcyjny]

529. Anteus — syn Posejdona i Ziemi, olbrzym; dopóki dotykał ziemi, nikt go nie mógł w zapasach pokonać. [przypis redakcyjny]

530. bełt — [tu:] pocisk, strzała. [przypis redakcyjny]

531. krzywy (daw.) — nieprzychylny; niesprawiedliwy. [przypis edytorski]

532. zaraz — [tu:] zarazem. [przypis redakcyjny]

533. abissy — otchłań, podziemie, „przepaście dolne”. [przypis redakcyjny]

534. jeśli — [tu:] czy. [przypis redakcyjny]

535. w drugiej pieśni — w innej pieśni. [przypis redakcyjny]

536. użegać — palić. [przypis redakcyjny]

537. spuścić kogo z kim (daw.) — poróżnić. [przypis redakcyjny]

538. ta, co Europę z Azyą spuściła — Helena, dla której Grecy (Europa) walczyli z Trojanami (z Azją). [przypis redakcyjny]

539. tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny]

540. to, co trzęsiono około tej dziewki — [tu:] to, co o niej głoszono, rozpowiadano. [przypis redakcyjny]

541. chwycić się kogo — zakochać się w kim. [przypis redakcyjny]

542. czyn — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

543. namiestniczka — zastępczyni. [przypis redakcyjny]

544. zuciekać — uciekać, znikać. [przypis redakcyjny]

545. wysep (daw. r.m.) — wyspa. [przypis redakcyjny]

546. armata — [tu:] armada, flota. [przypis redakcyjny]

547. łono (z łac. sinus) — zatoka. [przypis redakcyjny]

548. pożądne — [tu:] pożądane. [przypis redakcyjny]

549. ocucać — budzić się, ocknąć. [przypis redakcyjny]

550. Alcyona — Alkione, żona króla trachińskiego, Keiksa, który zginął w czasie podróży morskiej; Alkiona, znalazłszy jego ciało na brzegu morskim, szerzyła nad zwłokami skargi i narzekania, które tak bogów wzruszyły, iż oboje zamienili w zimorodków. [przypis redakcyjny]

551. Cyntya — bogini Diana (Artemis), tak nazwana od góry Cyntos, gdzie się miała urodzić. [przypis redakcyjny]

552. odniało (daw.) — dzień się zrobił. [przypis redakcyjny]

553. daj to, że (daw.) — przypuśćmy, że. [przypis redakcyjny]

554. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

555. wychowanie (daw.) — [tu:] wyżywienie, utrzymanie. [przypis redakcyjny]

556. zajeść (daw.) — pozbawić życia. [przypis redakcyjny]

557. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

558. przepych (daw.) — [tu:] pycha. [przypis redakcyjny]

559. fukać (daw.) — łajać, gromić. [przypis redakcyjny]

560. może — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

561. jako skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

562. Cztery nadobne panie (...) Andronika (...) Dycylla (...) Fronezya (...) Sofrozyna — wymienione tu cztery „panie” przedstawiają niewątpliwie cztery cnoty kardynalne, jak to już ich imiona wskazują: Andronika — męstwo, Dycylla — sprawiedliwość, Fronezya — roztropność, Sofrozyna — umiarkowanie. [przypis redakcyjny]

563. przez dzięki — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

564. Kloto — „prządka’’, bogini przeznaczenia, przędła nić żywota, którą ucinała Atropos. [przypis redakcyjny]

565. Dydo — królowa kartagińska, opuszczona przez Eneasza, zakończyła samobójstwem. [przypis redakcyjny]

566. królowa Nilu — Kleopatra. [przypis redakcyjny]

567. jako skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

568. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

569. frambuga — sklepienie półkoliste, arkada. [przypis redakcyjny]

570. śpica — wierzchołek. [przypis redakcyjny]

571. gelsemin — jaśmin. [przypis redakcyjny]

572. amarant — nazwa kwiatu. [przypis redakcyjny]

573. czołem bić — [tu:] żegnać się z kim. [przypis redakcyjny]

574. zawarła (daw.) — [tu:] postanowiła. [przypis redakcyjny]

575. akwitańskie brzegi — południowo-zachodniej Francji. [przypis redakcyjny]

576. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

577. cześć — [tu:] poczęstunek, przyjęcie. [przypis redakcyjny]

578. Kwinsaj — może miasto Nankin w Chinach. [przypis redakcyjny]

579. Mandziana — zapewne południowe Chiny z stolicą Kwinsaj (Nanking). [przypis redakcyjny]

580. Imawus — góry Himalaja. [przypis redakcyjny]

581. Hiperborejska (...) Scytya — północna. Hiperboreowie, naród bajeczny, mieszkający na dalekiej północy. [przypis redakcyjny]

582. Hirkana — kraina między Morzem Kaspijskim a Medią, północna Persja. [przypis redakcyjny]

583. zwiedzieć — zwiedzić, poznać. [przypis redakcyjny]

584. fiordyliza (fr. fleur-de-lis) — lilia; połączona z herbem angielskim, leopardem [„lampartowie”], oznaczała prawa królów angielskich do posiadania Francji. [przypis redakcyjny]

585. Linkaster — hrabstwo Lancaster w Anglii. [przypis redakcyjny]

586. Warweca — hrabstwo Warwik w Anglii. [przypis redakcyjny]

587. Glocester — hrabstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

588. klarencki (książę) — książę Klarence. [przypis redakcyjny]

589. eboracki (książę) — książę Jorku. [przypis redakcyjny]

590. Norfocya — hrabstwo Norfolk w Anglii. [przypis redakcyjny]

591. Kancya — hrabstwo Kent w Anglii. [przypis redakcyjny]

592. Pembrocya — hrabstwo Pembrocke w Anglii. [przypis redakcyjny]

593. sufolckie (książę) — z Suffolk. [przypis redakcyjny]

594. Esna — hrabstwo Essex w Anglii. [przypis redakcyjny]

595. Norbelanda — hrabstwo Northumberland w Anglii. [przypis redakcyjny]

596. Barkla — hrabstwo Berkeley w Anglii. [przypis redakcyjny]

597. Markla — (Marchia w oryg.), hrabstwo March w Anglii. [przypis redakcyjny]

598. Antona — hrabstwo Southampton w Anglii. [przypis redakcyjny]

599. Dorset — hrabstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

600. Dewona — hrabstwo Devonshire w Anglii. [przypis redakcyjny]

601. frajher — baron. [przypis redakcyjny]

602. Wigona (w oryg. Vigoryna) — hrabstwo Winchester w Anglii. [przypis redakcyjny]

603. Battonia — hrabstwo Bath w Anglii. [przypis redakcyjny]

604. Sormosedya — hrabstwo Somerset w Anglii. [przypis redakcyjny]

605. Bokingam — hrabstwo Bukingam w Anglii. [przypis redakcyjny]

606. sarysberyski (powiat) — Salisbury. [przypis redakcyjny]

607. Krosberskie grabstwo — Shrewsbury. [przypis redakcyjny]

608. Kraj burgeński — Abergovanny. [przypis redakcyjny]

609. roscyjskie księstwo — książę Ross. [przypis redakcyjny]

610. ottonlejski grabia — hrabia Atholu. [przypis redakcyjny]

611. grabia z Galafrony — grabiego z Galafrony nie zna Ariosto. [przypis redakcyjny]

612. Marra — księstwo Mar w Szkocji. [przypis redakcyjny]

613. foza (daw.) — sposób, moda. [przypis redakcyjny]

614. Kransfordya — zapewne omyłka zam. Trasfordia oryginału, Strafford. [przypis redakcyjny]

615. Angościa — hrabstwo Angus w Anglii. [przypis redakcyjny]

616. złajnik (daw.) — pies gospodarski, pasterski lub myśliwy. [przypis redakcyjny]

617. Bokana — hrabstwo Buchan w Anglii. [przypis redakcyjny]

618. Forbes — hrabstwo w Anglii. [przypis redakcyjny]

619. grabia erelski — hrabia Errol. [przypis redakcyjny]

620. Kildera — hrabstwo Kildare w Irlandii. [przypis redakcyjny]

621. Desmunda — hrabstwo Desmond w Anglii. [przypis redakcyjny]

622. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

623. binda — wstęga. [przypis redakcyjny]

624. Norwejczykowie — mieszkańcy Norwegii. [przypis redakcyjny]

625. śpis — włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

626. Jaskinią, od świętego starca urobioną — „świętym starcem” jest św. Patrycjusz, apostoł Irlandii (ur. 372. r.); założył on według podania w pewnej jaskini czyściec, w którym się ludzie jeszcze za życia mogli oczyszczać z grzechów. [przypis redakcyjny]

627. Brytania mniejsza — Szkocja. [przypis redakcyjny]

628. wyspa Płaczu — Ebuda. [przypis redakcyjny]

629. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

630. wodza — r. ż. [ta wodza]. [przypis redakcyjny]

631. pożądna — pożądana. [przypis redakcyjny]

632. drzewo — [tu:] kopia. [przypis edytorski]

633. śpona — szpon, pazur ptasi. [przypis redakcyjny]

634. pluski — ogon rybi. [przypis redakcyjny]

635. jem (daw.) — nim. [przypis redakcyjny]

636. ocucić się — obudzić się, ocknąć. [przypis redakcyjny]

637. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

638. Ksenokrates — filozof grecki, uczeń Platona, słynął z czystości obyczajów. [przypis redakcyjny]

639. podomno (daw.) — podobno. [przypis redakcyjny]

640. drzewo — [tu:] kopia. [przypis redakcyjny]

641. Malagiz — Malagigi, brat Wiwiana, syn Bowa, czarodziej. [przypis redakcyjny]

642. czary, / Które Malagiz czynił u Merlina — Angelika, przybywszy po raz pierwszy z swym bratem Argalią do Francji, rozbiła namiot przy kamieniu Merlina. Czarownik Malagizy wtargnął nocną porą do namiotu, mając zamiar ją zabić; olśniony jednak jej pięknością, powziął inny zamiar i w tym celu „czynił czary”, ażeby ją w twardy sen pogrążyć. [przypis redakcyjny]

643. Dragontyna — wiedźma, więziła Orlanda i innych bohaterów w swym zaczarowanym ogrodzie, zniszczonym następnie przez Angelikę mocą cudownego pierścienia (Bojardo Księga I. Pieśń XIV). [przypis redakcyjny]

644. Z niewolej Dragontyny (...) wyzwoliła — Wiedźma Dragontyna więziła w swym zaczarowanym grodzie Orlanda i innych rycerzy. Angelika zniszczywszy mocą cudownego pierścienia ogród, wyzwoliła jeńców (Orlando Innamorato Księga I, Pieśń XIV strofa 47). [przypis redakcyjny]

645. Jego (pierścienia) mocą i z wieże wyszła — stary sługa („srogi starzec”) Poliferna, króla Organi, zwabił podstępnie Angelikę do wieży, w której ją dla swego pana trzymał; wybawił ją znowuż cudowny pierścień. [przypis redakcyjny]

646. jako skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

647. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

648. Neera — bohaterka sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

649. Fillida — bohaterka jednej sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

650. Galatea — bohaterka sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

651. Amaryllida — postać znana z sielanek Wergilego. [przypis redakcyjny]

652. Tytyr — bohater pierwszej sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

653. Melibeus — bohater pierwszej sielanki Wergilego. [przypis redakcyjny]

654. kęs — [tu:] trochę, nieco. [przypis redakcyjny]

655. naleźca (daw.) — znalazca. [przypis redakcyjny]

656. półhak — strzelba. [przypis redakcyjny]

657. muszkiet — strzelba ręczna. [przypis redakcyjny]

658. hakownica — gatunek dużej strzelby. [przypis redakcyjny]

659. drab — żołnierz piechotny. [przypis redakcyjny]

660. odkrycie — (przysłówek) w sposób jawny; otwarcie. [przypis redakcyjny]

661. Tyton — syn króla trojańskiego, Laomedonta, porwany przez jutrzenkę (Eos, Aurora), która uprosiła dlań od Jowisza nieśmiertelność, ale że zapomniała prosić o wieczną młodość, więc Tyton cały zesechł, skurczył się i stracił głos; bogini zamieniła go w konika polnego. [przypis redakcyjny]

662. może — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

663. Ino z swem Melicertą — Ino, córka Kadmusa, żona króla Atamasa w Orchomenos. Gdy Atamas z dopuszczenia Hery oszalał i zabił własnego syna, Learcha, Ino uciekając przed nim z drugim synem, Melicertesem, rzuciła się w morze i została boginką morską. [przypis redakcyjny]

664. Nereidy — córki Nereusa, boginki morskie. [przypis redakcyjny]

665. Glauk — bożek morski. [przypis redakcyjny]

666. Tryton — bożek morski. [przypis redakcyjny]

667. występnik — przestępca. [przypis redakcyjny]

668. Kturem — powinno być: którem (dziś którym). [przypis edytorski]

669. wysep — wyspa. [przypis redakcyjny]

670. wysep (daw. r. m.) — wyspa. [przypis redakcyjny]

671. przez dzięki — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

672. Latonówna — córka Latony, Diana (Artemis). [przypis redakcyjny]

673. Akteon — słynny myśliwiec, zamieniony przez Artemis (Dianę) w jelenia za to, że ją podpatrzył w kąpieli i przez własne psy rozszarpany. [przypis redakcyjny]

674. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

675. stan — budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny]

676. zmarska (daw.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

677. Fidiasz — sławny rzeźbiarz grecki (w V w. przed Chrystusem). [przypis redakcyjny]

678. frygijski (...) pasterz młody, / Kiedy na Idzie sądził trzech bogiń niezgody — zamiast: trojański (Troja sąsiadowała z Frygią), tj. Parys. [przypis redakcyjny]

679. amiklejskie strony — okolice miasta Amikle w Lakonii, tu zamiast: Lakonia. [przypis redakcyjny]

680. Kroton — osada grecka w południowej Italii. [przypis redakcyjny]

681. Zeuksys — sławny malarz grecki, współczesny Parrazjasowi. [przypis redakcyjny]

682. wierzgnąć — zbuntować się. [przypis redakcyjny]

683. jak skoro (daw.) — jak tylko. [przypis redakcyjny]

684. słońce sferę oświeciło / W źwierzęciu, które Fryksa na sobie nosiło — barana, na którym Fryksos przybył przez powietrze do Kolchidy, umieścili bogowie w zodiaku niebieskim. Słońce wstępuje w znak Barana na wiosnę. [przypis redakcyjny]

685. idejska matka — bogini Cybele. [przypis redakcyjny]

686. Encelad — jeden z Gigantów, olbrzymów z wężowymi ogonami zamiast nóg. Encelad, zbuntowany przeciw Zeusowi, został przez tegoż przywalony górą Etną. [przypis redakcyjny]

687. może — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

688. pawiment — posadzka. [przypis redakcyjny]

689. tydnie (daw.) — tygodnie. [przypis redakcyjny]

690. z to — tyle, ile trzeba (z 4 przypadkiem [B.]) [przypis redakcyjny]

691. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

692. Sprośny, brzydki Maranie — wyraz marrano, pochodzenia hiszpańskiego, oznaczał pierwotnie Maura, który pozornie przyjął wiarę chrześcijańską; przeszedłszy do języka włoskiego, stał się, podobnie jak u nas cygan, imieniem pospolitym, przybierając znaczenie: „wiarołomca” lub „zdrajca”. [przypis redakcyjny]

693. kosztować się z kim (daw.) — próbować się z kim. [przypis redakcyjny]

694. wypławne żelazo — żelazo zahartowane za pomocą pławienia w wodzie. [przypis redakcyjny]

695. blach — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

696. Trewigant — zmyślone przez romantyków bóstwo mahometańskie, zapewne od Trivia, przydomku Diany, bogini księżyca, który jest, jak wiadomo, godłem Mahometan. [przypis redakcyjny]

697. nieokreszony (daw.) — nie znający kresu, granic. [przypis redakcyjny]

698. norcki król — król Norycji, przekręcone zapewne z Nigrycja (w głębi Afryki). [przypis redakcyjny]

699. Tremizena — dziś Tlemcen lub Tremcen, miasto w prowincji algierskiej Oran. [przypis redakcyjny]

700. arliskie brzegi — brzegi Morza Śródziemnego, nazwane tak od miasta Arles. [przypis redakcyjny]

701. norycki król — Manilard, król Norycji, przekręcone zapewne z Nigrycja (w głębi Afryki). [przypis redakcyjny]

702. drzewo — [tu:] kopia. [przypis redakcyjny]

703. w długą uciekać — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekać. [przypis redakcyjny]

704. bełt — [tu:] pocisk, strzała. [przypis redakcyjny]

705. nazimiec (daw.) — roczny prosiak. [przypis redakcyjny]

706. zmarska (daw.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

707. król (...) z Norycya — Manilard; Norycja przekręcone zapewne z Nigrycja (w głębi Afryki). [przypis redakcyjny]

708. drzewo — [tu:] kopia [por. drzewce]. [przypis redakcyjny]

709. tylec — tylna część. [przypis redakcyjny]

710. różnie — [tu:] po różnych miejscach. [przypis redakcyjny]

711. przyłóg — rola odłogiem leżąca. [przypis redakcyjny]

712. skrześlony — pokrzywiony, skręcony, splątany. [przypis redakcyjny]

713. łykanie — [tu:] łkanie. [przypis redakcyjny]

714. Izabella — córka króla galickiego, narzeczona Zerbina. [przypis redakcyjny]

715. niezbedny — brzydki, obmierzły. [przypis redakcyjny]

716. dank (z niem.) — nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

717. przez śrzodek (daw.) — przez, za pomocą, za pośrednictwem. [przypis redakcyjny]

718. święta Marta — tu: miasto Sainte Marthe. [przypis redakcyjny]

719. Mondzia — Mongia, przylądek w Zatoce Biskajskiej. [przypis redakcyjny]

720. sztaba — przód okrętu. [przypis redakcyjny]

721. baszta — kasztel; było ich dwa na większych okrętach, jeden na sztabie, drugi na rufie okrętu, w razie burzy rozrzucano je, ażeby ulżyć okrętom. [przypis redakcyjny]

722. Rocelle — La Rochelle, miasto nadmorskie w środkowej Francji. [przypis redakcyjny]

723. Bilba — Bilbao, miasto w Hiszpanii północnej. [przypis redakcyjny]

724. zawzięcie (daw.) — [tu:] zamiar. [przypis redakcyjny]

725. radniej (daw.) — raczej. [przypis redakcyjny]

726. berdysz — rodzaj topora wojennego. [przypis redakcyjny]

727. rozoko (daw.) — zezem. [przypis redakcyjny]

728. Turpin — miał być arcybiskupem w Reims za Karola Wielkiego; przypisują mu kronikę owych czasów, główne źródło poetów romantycznych. [przypis redakcyjny]

729. cug — ciąg. [przypis redakcyjny]

730. w długą uciekać — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekać. [przypis redakcyjny]

731. Lingwadoka — kraina Langwedocja (Languedoc) między Rodanem a Pirenejami we Francji, tak nazwana od przysłówka potakującego oc zamiast oui, używanego w północnej Francji. [przypis redakcyjny]

732. szkojca (daw.) — szkodnik. [przypis redakcyjny]

733. Izabella — d’Este, córka Herkulesa I, księcia Ferrary, a małżonka Franciszka Gonzagi, księcia Mantuy. [przypis redakcyjny]

734. Od imienia Oknowej macierze nazwane — Oknus, założyciel Mantuy, syn wieszczki Manto. [przypis redakcyjny]

735. z swojem (Izabelli) małżonkiem — z Franciszkiem Gonzagą, księciem mantuańskim. [przypis redakcyjny]

736. Tar — rzeka Taro, lewy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

737. Tyfis — sternik okrętu Argo, na którym najsławniejsi bohaterowie greccy (Argonauci) płynęli do Kolchis po złote runo. [przypis redakcyjny]

738. Beata — Beata d’Este, małżonka Ludwika Sforcy, księcia mediolańskiego, który za życia jej był potężny, po jej śmierci utracił księstwo i umarł w więzieniu we Francji. [przypis redakcyjny]

739. Murzyn — [tu:] książę mediolański Ludwik Sforca z przydomkiem il Moro. [przypis redakcyjny]

740. Wiszkontowie — ród możny [Visconti], panujący do 1447 r. w Mediolanie. [przypis redakcyjny]

741. (...) zawołani będą Wiszkontów wężowie — herbem panującego w Mediolanie rodu Viscontich był błękitny wąż pożerający człowieka. Ich godło zaczęto wiązać także z samym Mediolanem. Kiedy w r. 1447, po wygaśnięciu głównej linii rodziny, władzę w mieście objął ród Sforzów, do swojego herbu dołączył węża Viscontich. [przypis edytorski]

742. Hiperborskie — północne. [przypis redakcyjny]

743. jedna (...) złoty włos poniesie w węgierskiej koronie, / Druga, skoro śmiertelnej zewłoki pozbędzie / W liczbie między włoskiemi boginiami będzie.... — jedna Beatrice d’Este była żoną króla węgierskiego Andrzeja (1234 r.), druga tego imienia założyła klasztor Gemola pod Padwą i została po śmierci (1226) zaliczona w poczet świętych. [przypis redakcyjny]

744. Rykarda — małżonka Mikołaja I d’Este, matka Herkulesa I, doczekała się powrotu z wygnania syna i wstąpienia na tron przodków. Zob. Borso i Leonel. [przypis redakcyjny]

745. Nie mogę żadną miarą pominąć Reiny — w oryg. „Non tacero la splendida regina”. Wyraz regina, drukowany w dawnych wydaniach przez R, wziął tłumacz za imię własne i zrobił ją matką Alfonsa, Hipolita i Izabelli. W rzeczywistości była nią Leonora (strofa 69) „z domu aragońskiego przesławnej rodziny”, małżonka Herkulesa I d’Este. [przypis redakcyjny]

746. Leonora — królewna aragońska, żona Herkulesa I d’Este, matka Alfonsa, Hipolita i Izabelli. [przypis redakcyjny]

747. Lukrecja Borgia — córka osławionego papieża Aleksandra VI, druga żona Alfonsa I d’Este; poprzednio miała już dwóch mężów i z tych czasów historia niezbyt pochlebne daje jej świadectwo (zm. 1520). [przypis redakcyjny]

748. wonia (daw. r. ż.) — woń. [przypis redakcyjny]

749. niewiasta (daw.) — [tu:] synowa. [przypis redakcyjny]

750. Renata z Francyej — córka francuskiego króla Ludwika XII, żona Herkulesa II d’Este. [przypis redakcyjny]

751. Alda — córka księcia saskiego, zresztą nieznana. [przypis redakcyjny]

752. Lippa z Bolonii — córka Jakuba Ariosta, przodka naszego poety; Obizzo d’Este zakochał się w niej, wziął ją ze sobą do Ferrary i po 20-letnim pożyciu poślubił na łożu śmiertelnym (r. 1347). Bracia tej Lippy przenieśli się razem z nią z Bolonii do Ferrary. [przypis redakcyjny]

753. grożąc złotem liliom — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

754. Alfons — Alfons I, syn Herkulesa I, księcia Ferrary, brat Hipolita. [przypis redakcyjny]

755. Rawena — Rawenna, miasto nad morzem Adriatyckim w środkowych Włoszech (bitwa w r. 1516). [przypis redakcyjny]

756. Pikardowie — mieszkańcy Pikardii w północnej Francji. [przypis redakcyjny]

757. Morynowie — szczep galski, mieszkający w starożytności w okolicy dzisiejszej Boulogne. [przypis redakcyjny]

758. Normandzi — mieszkańcy Normandii w płn.-zach. Francji. [przypis redakcyjny]

759. Akwitanowie — mieszkańcy południowo-zachodniej Francji. [przypis redakcyjny]

760. bogate i złote żołędzie — rodowy herb papieża Juliusza II był dąb ze złotymi żołędziami. [przypis redakcyjny]

761. złamał kij czerwony i żółty — buława o barwach czerwonych i żółtych kolorach hiszpańskich; złamać kij (buławę) znaczy więc złamać potęgę hiszpańską. [przypis redakcyjny]

762. Fabrycy Kolonna — dowódca wojska papieskiego w bitwie pod Rawenną. [przypis redakcyjny]

763. Wielka rzymska kolumna, przez cię poimana — dowódca wojska papieskiego, Fabrycjusz Kolonna, ojciec poetki Wiktorii, dostał się w bitwie pod Rawenną 1512. r. do niewoli. Alfons mimo natarczywego żądania Francuzów, nie wydał im Fabrycego, lecz wyleczywszy z ran, odesłał do Rzymu. [przypis redakcyjny]

764. wozów, tknionych oszczepami — Hiszpanie mieli w tej bitwie jakieś wozy, ponatykane oszczepami, na kształt wojennych wozów starożytnych Persów. [przypis redakcyjny]

765. tak wielkiego stracili hetmana — naczelnego wodza francuskiego, Gastona de Foix. [przypis redakcyjny]

766. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

767. odkrycie — (przysłówek) [w sposób jawny, otwarcie] [przypis redakcyjny]

768. złotej liliej — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

769. Nieszczęśliwa Ravenno!... — Francuzi oblegali Rawennę jeszcze przed bitwą. Po zwycięstwie Francuzów miasto było gotowe się poddać. Ale nim jeszcze ukończono rokowania, wpadła pewna część francuskiego wojska do miasta i dopuściła się straszliwych okrucieństw. To samo spotkało niedługo przedtem Brescję (Bressa w tł. Kochanowskiego), gdy tymczasem Rimini, Faenca i inne pobliskie miasta dobrowolnie się poddały. [przypis redakcyjny]

770. Bressa — miasto Brescia we Włoszech. [przypis redakcyjny]

771. Arymin — miasto w środkowych Włoszech nad Morzem Adriatyckim, dziś Rimini. [przypis redakcyjny]

772. Trywulcy — Gian-Jacopo da Trivulzio, marszałek francuski. [przypis redakcyjny]

773. Leonowie — mieszkańcy królestwa Leon w północnej Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

774. Algarbowie — naród w południowej Portugalii. [przypis redakcyjny]

775. Sywilia — miasto Sewilla w Andaluzji (w płd. Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

776. Gada — Kadyks w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

777. Betys — rzeka Guadalkwiwir w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

778. Majoryka — Majorka, jedna z Wysp Balearskich. [przypis redakcyjny]

779. Lizybona — Lizbona. [przypis redakcyjny]

780. Tolet — miasto Toledo w Hiszpanii nad rzeką Tagiem. [przypis redakcyjny]

781. Kalatrawa — miasto w Kastylii nad rzeką Guadianą (w Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

782. Asturgia — Asturia, kraina w północnej Hiszpanii nad Zatoką Biskajską. [przypis redakcyjny]

783. Piacenca — miasto Placencia w prowincji Biskaja w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

784. Salamanka — miasto w królestwie Leon w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

785. Awila — miasto w Kastylii (w Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

786. Zamora — miasto w płn. Hiszpanii w dawnym królestwie Leon. [przypis redakcyjny]

787. Palenca — miasto Palenzia w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

788. Saraguza — miasto Saragossa w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

789. Almerya — miasto nadmorskie w prowincji Grenada w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

790. zasadka (daw.) — zasadzka. [przypis redakcyjny]

791. Oran — miasto i prowincja w Algierze. [przypis redakcyjny]

792. Garamantowie — starożytna nazwa narodu mieszkającego we wnętrzu Afryki (w dzis. Fezzan). [przypis redakcyjny]

793. Marmunda — może Mahmon, miasto nad Oceanem Atlantyckim w Maroko. [przypis redakcyjny]

794. Libikana — nazwa utworzona z imienia Libia, w starożytności północna Afryka. [przypis redakcyjny]

795. Tyngintana — płn.-zach. część Maroka z miastem Tanger (staroż. Tingis, stąd Tingitana). [przypis redakcyjny]

796. na troistem drewnie — szubienicy. [przypis redakcyjny]

797. Mauryna — Maurytania, dziś Maroko. [przypis redakcyjny]

798. Konstantyna — miasto w Algierze. [przypis redakcyjny]

799. Esperya — w starożytności insulae Hesperides — Wyspy Kapwerdyjskie [Wyspy Zielonego Przylądka]. [przypis redakcyjny]

800. Setta — miasto Zeuta w Afryce nad Cieśniną Gibraltarską. [przypis redakcyjny]

801. Nazamanowie — nazwa w starożytności narodu, mieszkającego w głębi Afryki (w płd. Trypolis). [przypis redakcyjny]

802. Amonijczykowie — mieszkańcy oazy Ammonium, dziś Siwah. [przypis redakcyjny]

803. Fizan — Fezan, kraina w północnej Afryce, na południe od Trypolis. [przypis redakcyjny]

804. Kanarya — Wyspy Kanaryjskie. [przypis redakcyjny]

805. Almansylla — może kraina starożytnych Massylów (wschodnia część Algieru). [przypis redakcyjny]

806. Ardzilla — miasto portowe na zachodnim wybrzeżu Maroka. [przypis redakcyjny]

807. Mulga — może Molochat w Algierze. [przypis redakcyjny]

808. Getulia — południowa część Maroka w Afryce. [przypis redakcyjny]

809. Koska — może dzisiejsze Kascna w Algierze. [przypis redakcyjny]

810. Bolga — nie wiadomo, która część Algieru. [przypis redakcyjny]

811. Sobryn — roztropny król saraceński, w końcu na chrześcijańską wiarę nawrócony. [przypis redakcyjny]

812. Bellamaryna — część Algieru, granicząca z Maroko. [przypis redakcyjny]

813. Rodomont — syn Uliena, król algierski, największy bohater saraceński, słynny z chełpliwości; stąd „Rodomontady”. [przypis redakcyjny]

814. Sarca — może Sargel w Algierze. [przypis redakcyjny]

815. aldzierski król — król algierski, Rodomont. [przypis redakcyjny]

816. słońce wstąpiło do znaku / [...] Centaura w [...] zodyaku — Centaur Chiron został umieszczony w zodiaku niebieskim, tworząc konstelację Strzelca. Słońce wstępuje w ten znak 21 listopada. [przypis redakcyjny]

817. Alwaraka — Wyspy Szczęśliwych, Kanaryjskie. [przypis redakcyjny]

818. Zumara — miasto w Maroko. [przypis redakcyjny]

819. wróżka (daw.) — wróżba. [przypis redakcyjny]

820. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

821. Mandrykard — syn Agrykana, król tatarski, jeden z główniejszych bohaterów saraceńskich. [przypis redakcyjny]

822. soryska wiedma (wł. oryg. la fata di Soria) — wiedma syryjska, w której zamku Mandrykard dostał Hektorowej zbroi (Bojardo, Księga III Pieśń I, 2). [przypis redakcyjny]

823. dołoman (z węg. dolmany) — szata zwierzchnia na zbroi. [przypis redakcyjny]

824. wydrożyć (daw.) — [tu:] wydrążyć. [przypis redakcyjny]

825. Otrykuł — miasto Otricoli nad Tybrem w Umbrii. [przypis redakcyjny]

826. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

827. drzewo — kopia. [przypis redakcyjny]

828. Tatarzyn — król tatarski, Mandrykard. [przypis redakcyjny]

829. czeluść — [tu:] paszczęka. [przypis redakcyjny]

830. gorszejszy (daw.) — gorszy. [przypis redakcyjny]

831. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

832. tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny]

833. Doralika — córka króla granadzkiego, Stordylana. [przypis redakcyjny]

834. bojać się — bać się. [przypis redakcyjny]

835. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

836. bezpieczeństwo (daw.) — [tu:] śmiałość. [przypis redakcyjny]

837. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

838. Garb — kraina nadmorska w Barbarii (Afryce północnej). [przypis redakcyjny]

839. czyn — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

840. Wspomni, że to jest ten lud, od którego święty / Twój grób, Panie, beł tem psom plugawem odjęty — zbyteczna chyba dodawać, że to tylko legenda średniowieczna, jakoby Karol Wielki miał wyzwolić Ziemię Świętą z pod jarzma muzułmanów. [przypis redakcyjny]

841. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

842. sprosny (daw.) — brzydki, plugawy. [przypis redakcyjny]

843. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

844. Awern — jezioro w południowych Włoszech, gdzie miał być wstęp do podziemia, podziemie samo, piekło. [przypis redakcyjny]

845. brama — kraj sukni. [przypis redakcyjny]

846. rusy (daw.) — rudy, czerwonawy. [przypis redakcyjny]

847. skrutynium (daw.) — śledztwo. [przypis redakcyjny]

848. prokurator — [tu:] zastępca prawny. [przypis redakcyjny]

849. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

850. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

851. sprosny (daw.) — brzydki, plugawy. [przypis redakcyjny]

852. Eliaszowe ustawy — reguła zakonu karmelitów, założonego przez Eliasza. [przypis redakcyjny]

853. Benedyktowe ustawy — ustawy św. Benedykta, założyciela zakonu benedyktynów. [przypis redakcyjny]

854. Pitagoras — filozof grecki, żył w VI w. przed Chr., między innymi polecał swoim uczniom (pięcioletnie) milczenie. [przypis redakcyjny]

855. Archita — Archytas, filozof grecki (przy tym matematyk i statysta [daw.: mąż stanu, polityk]), współczesny Platonowi, zalecał swym uczniom milczenie. [przypis redakcyjny]

856. złożenie (daw.) — [tu:] pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

857. cug — ciągnienie, pochód. [przypis redakcyjny]

858. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

859. nalegać kogoś — nalegać na kogoś. [przypis redakcyjny]

860. nastąp (daw.) — natarcie, nawała. [przypis redakcyjny]

861. czyn — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

862. spis — dziś: spisa: włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

863. rozwalina — [tu:] gruz. [przypis redakcyjny]

864. warować — [tu:] obwarować. [przypis redakcyjny]

865. Nemrot — Nemrod, znana postać biblijna myśliwego; według podań średniowiecznych miał być królem babilońskim i budować wieżę Babel. [przypis redakcyjny]

866. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

867. Normandczycy — mieszkańcy Normandii w płn.-zach. Francji. [przypis redakcyjny]

868. Toloza — miasto Tuluza w płd. Francji. [przypis redakcyjny]

869. Torz — miasto Tours we Francyi. [przypis redakcyjny]

870. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

871. pochodzisty (daw.) — przystępny. [przypis redakcyjny]

872. spisa (daw.) — włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

873. zgromadno (daw.) — gromadnie. [przypis redakcyjny]

874. smolany — smolny. [przypis redakcyjny]

875. lwowi na morzu możnemu — lew, jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

876. Frankolin — Francolino, miejscowość nad Padem niedaleko ujścia. [przypis redakcyjny]

877. wczesny (wł. oryg. capace) — [tu:] zdolny pomieścić, obszerny. [przypis redakcyjny]

878. Ugier — król duński, ojciec Dudona. [przypis redakcyjny]

879. galera — okręt popędzany wiosłami. [przypis redakcyjny]

880. łono — (sinus) [tu:] zatoka. [przypis redakcyjny]

881. nabatejskie królewstwo — Arabia skalista. [przypis redakcyjny]

882. erytrejskie państwa — kraje nad Morzem Czerwonym. [przypis redakcyjny]

883. Kraj świętego Tomasza — Malabar, płd.-zach. brzeg Półwyspu Indyjskiego, gdzie św. Tomasz apostoł miał nauczać i ponieść śmierć męczeńską. [przypis redakcyjny]

884. chersonez — półwysep; chersonez złoty: Indie zagangesowe, a w szczególności półwysep Malakka. [przypis redakcyjny]

885. Taprobana — wyspa Cejlon. [przypis redakcyjny]

886. Kochin — miasto na wybrzeżu Malabar. [przypis redakcyjny]

887. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

888. Etyopia — Afryka. [przypis redakcyjny]

889. Argonautowie — „osada okrętu Argo”, bohaterowie greccy, którzy się wyprawili po złote runo do Kolchis. [przypis redakcyjny]

890. Drudzy krążą Afrykę — Portugalczycy pod dowództwem Wasko [Vasco] de Gamy. [przypis redakcyjny]

891. Aż miną kres, skąd słońce do nas wóz kieruje, / Kiedy koziorożcowe znaki zostawuje — poza zwrotnik Koziorożca nie wychodzi słońce. [przypis redakcyjny]

892. cug — ciąg; tu: ląd stały. [przypis redakcyjny]

893. Alcyd — Herakles (Herkules) jako wnuk Alceusza; na wyprawie po woły Gerionesa wbił dwa słupy, jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad cieśniną (Gibraltarską), która jego dopiero miała być dziełem. [przypis redakcyjny]

894. naśladować — iść za kimś. [przypis redakcyjny]

895. Drudzy brzeg zostawują [...] I nowy świat i nowe królestwa najdują — Hiszpanie pod wodzą Kolumba i innych. [przypis redakcyjny]

896. Widzę świetny krzyż święty — konstelację Krzyża Południowego. [przypis redakcyjny]

897. Co się na lewem brzegu nad Renem urodzi — Karol V urodził się w Gandawie we Flandrii „na lewym brzegu Renu”. [przypis redakcyjny]

898. Astrea — „gwiaździca”, przydomek bogini sprawiedliwości, Dike; w wieku złotym przebywała z ludźmi na ziemi, w wieku spiżowym ostatnia przeniosła się do nieba, gdzie jako Panna błyszczy w zodiaku. [przypis redakcyjny]

899. Markus — cesarz rzymski Marek Aureli, filozof na tronie, zm. 180. [przypis redakcyjny]

900. Kortezy — Ferdynand Kortez, zdobywca Meksyku. [przypis redakcyjny]

901. Kolumna Prosper — sławny hetman Karola V. [przypis redakcyjny]

902. Peskara — miasto Peskara nad Adriatykiem w płd. Włoszech. [przypis redakcyjny]

903. margrabia z Peskary — Alfons z Peskarii, mąż poetki Wiktorii Kolonna, zabity przez Murzyna. [przypis redakcyjny]

904. Wasty (margrabia) młody — Alfons z Wastu, Alfons d’Awalo, margrabia Wastu, wychowanek Wiktorii Kolonna. [przypis redakcyjny]

905. drogi [...] liliom złotem — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

906. Doria Jędrzej — Genueńczyk, naprzód admirał Franciszka I, króla francuskiego, obrażony przezeń, przyjął służbę u jego wroga, Karola V; jeden z największych bohaterów morskich, oczyścił Morze Śródziemne z saraceńskich korsarzy; mogąc przy pomocy Karola V zostać księciem Genui, wolał jednak obdarzyć ją swobodą, za co wdzięczna ojczyzna uczciła go zaszczytnym przydomkiem „ojca ojczyzny”. [przypis redakcyjny]

907. Kalpa — Herakles na wyprawie po woły Gerionesa wbił dwa słupy jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad Cieśniną Gibraltarską, która jego dopiero miała być dziełem. [przypis redakcyjny]

908. Karzeł piąty [...] idzie brać korony — ma na myśli świetną koronację Karola V w Bolonii 1529 r. [przypis redakcyjny]

909. miasto, co będzie początkiem wielkości Normandów w Apuliej — miasto nadmorskie Amalii poniżej Neapolu. [przypis redakcyjny]

910. łono — (sinus) [tu:] zatoka. [przypis redakcyjny]

911. Do łona, które starzy mędrcowie nazwali — mowa o magach perskich, od których pewna zatoka Morza Perskiego otrzymała nazwę (Portus Magorum). [przypis redakcyjny]

912. Potem wjechał na piękną bohatyrów ziemię — wedle niektórych wykładaczy Orlanda ma to być wspomniana w Biblii kraina Gosen lub Gessen, którą Józef darował swemu ojcu i braciom. [przypis redakcyjny]

913. Nad rzeką Trajanową — był to odnowiony przez Trajana kanał, łączący Nil z Morzem Czerwonym, odnowione dawne dzieło króla egipskiego Necho. [przypis redakcyjny]

914. równień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

915. foremnie (daw.) — gładko, sztucznie, zgrabnie. [przypis redakcyjny]

916. gmach — [tu:] pokój. [przypis redakcyjny]

917. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

918. Kaligorant — olbrzym i ludożerca. [przypis redakcyjny]

919. wypławne żelazo — żelazo zahartowane za pomocą pławienia w wodzie. [przypis redakcyjny]

920. Klora — Chloris, bogini kwiatów i roślinności. [przypis redakcyjny]

921. łono — (sinus) [tu:] zatoka. [przypis redakcyjny]

922. Kanop — miasto Kanopus w dolnym Egipcie nad jedną z odnóg Nilowych, z sławną świątynią bożka Anubisa. [przypis redakcyjny]

923. Anubisz — syn Ozyrysa i Neftys, bóg egipski z psią głową. [przypis redakcyjny]

924. Damiata — miasto w dolnym Egipcie nad odnogą Nilową. [przypis redakcyjny]

925. Oryl — olbrzym-zbójca, przylepiający sobie do ciała ucięte członki. [przypis redakcyjny]

926. Oliwier — margrabia Burgundii, ojciec Gryfona i Akwilanta. [przypis redakcyjny]

927. Gryfon „biały” — syn Oliwiera i Gismundy, bohater chrześcijański. [przypis redakcyjny]

928. Akwilant — syn Oliwiera, margrabiego („markieza”) Burgundii. [przypis redakcyjny]

929. zdrapać (daw.) — [tu:] posiekać. [przypis redakcyjny]

930. tak się właśnie działo / [...] Orylowe [...] ciało — tak się właśnie działo z [...] Orylowym [...] ciałem. [przypis redakcyjny]

931. Gismunda — matka Akwilanta i Gryfona. [przypis redakcyjny]

932. wyspy szczęśliwe — zapewne Wyspy Kanaryjskie, zwane przez starożytnych insulae Fortunatae. [przypis redakcyjny]

933. rycerz zawołany, / Z lamparta — Astolf, jako królewicz angielski, miał w herbie lamparta, godło Anglii. [przypis redakcyjny]

934. lane [świece] — wielkie. [przypis redakcyjny]

935. zdrapać (daw.) — [tu:] posiekać. [przypis redakcyjny]

936. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

937. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

938. spuścić kogo z kim — poróżnić. [przypis redakcyjny]

939. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

940. Sansonet z Meki — pierwotnie Saracen, ale nawrócony przez Karola Wielkiego, został z jego ramienia podkrólim jerozolimskim (XVIII 132, 4). [przypis redakcyjny]

941. Meka — [dziś. popr.: Mekka] miasto święte mahometan w Arabii. [przypis redakcyjny]

942. na czoło — naprzeciw. [przypis redakcyjny]

943. rycerza dzielnego, / Który pannę wyzwolił od smoka srogiego — św. Jerzy, o którym tu mowa, miał królewnę libijską „wyzwolić od smoka srogiego”. [przypis redakcyjny]

944. Cefalonia — wyspa Korfu na Morzu Adriatyckim. [przypis redakcyjny]

945. Orygilla, Orgilla — przewrotna i niewierna żona Gryfona. [przypis redakcyjny]

946. Antiochia — miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

947. gamrat — gach. [przypis redakcyjny]

948. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

949. obmawiać — [tu:] wymawiać, uniewinniać. [przypis redakcyjny]

950. Orgilla, Orygilla — przewrotna i niewierna żona Gryfona. [przypis redakcyjny]

951. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

952. gamrat — gach. [przypis redakcyjny]

953. Nikozja — miasto na wyspie Cyprze. [przypis redakcyjny]

954. szkarady — (tylko w rymie) szkaradny. [przypis redakcyjny]

955. słyszy go na drodze sobie powiadając — zamiast: powiadającego. [przypis redakcyjny]

956. zuciekali (daw.) — uciekli. [przypis redakcyjny]

957. ud — [dziś r.n.] udo. [przypis redakcyjny]

958. hirkańska — Hirkania: kraina między Morzem Kaspijskim a Medią, północna Persja. [przypis redakcyjny]

959. most świętego Michała — Pont Saint-Michel w Paryżu. [przypis redakcyjny]

960. bez braku (daw.) — bez wyboru (brak: wybór). [przypis redakcyjny]

961. pożerca ogień — pożerczy ogień. [przypis redakcyjny]

962. świętego Dyoniza brama — brama Saint-Denis w Paryżu. [przypis redakcyjny]

963. świętego Marcina (brama) — brama Saint-Martin w Paryżu. [przypis redakcyjny]

964. monarchów dwu — króla brytańskiego, Otona, i cesarza Karła. [przypis redakcyjny]

965. może — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

966. ojczyc (wł. oryg. un cittadin) — obywatel. [przypis redakcyjny]

967. Alcydowe znaki — Herakles (Herkules) jako wnuk Alceusza na wyprawie po woły Gerionesa wbił dwa słupy jeden po stronie europejskiej, Kalpe, drugi w Afryce, Abila, nad cieśniną (Gibraltarską), która jego dopiero miała być dziełem. [przypis redakcyjny]

968. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

969. drużyna [...] straży odprawując — zamiast: odprawująca. [przypis redakcyjny]

970. drużyna [...] dróg i pola pilnując — zamiast: pilnująca. [przypis redakcyjny]

971. następ (daw.) — natarcie, nawała. [przypis redakcyjny]

972. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

973. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

974. Że nie mógł wyszszej dosiądź, Rynald się wymówi — tym, że król orański „miał wzrost olbrzymowy, wysoki na sześć łokci” por. XIV 108, w. 4. [przypis redakcyjny]

975. Fusberta — szabla Rynalda. [przypis redakcyjny]

976. blach — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

977. pawęza (daw.) — tarcz. [przypis redakcyjny]

978. Marra — księstwo Mar w Szkocji. [przypis redakcyjny]

979. czyn — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

980. pośledni (daw.) — [tu:] następny. [przypis redakcyjny]

981. Serra — miejscowość w prowincji Walencji w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

982. zastawić się (daw.) — oprzeć się. [przypis redakcyjny]

983. Biała Góra — Montalbano (Montauban), zamek we Francji, którego położenie dziś już oznaczyć się nie da. [przypis redakcyjny]

984. dowodzić czegoś — dokazywać, wyrabiać. [przypis redakcyjny]

985. jem (daw.) — im. [przypis edytorski]

986. obudwu Neronów — cesarzy Tyberiusza i Nerona. [przypis redakcyjny]

987. Kajusz — cesarz rzymski Kaligula. [przypis redakcyjny]

988. Maksymin — Trak olbrzymiego wzrostu, obwołany cesarzem po Aleksandrze Sewerze 235 r. [przypis redakcyjny]

989. Kreont — brat żony Edypa, po upadku jego został królem Teb. [przypis redakcyjny]

990. Mezencyusz (...) agiliński — król Agilli w Etrurii, dla okrucieństwa wypędzony z państwa; poległ z ręki Eneasza. [przypis redakcyjny]

991. Ecelin — Ezzelino da Romano (1194–1254), władca Padwy i Werony, jeden z najokrutniejszych tyranów, jakich znają dzieje. [przypis redakcyjny]

992. Roncus — Ronco, rzeczka w płn. Włoszech, dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

993. Mela — rzeczka Mella, dopływ rzeki Oglio. [przypis redakcyjny]

994. Tarus — rzeka Taro, lewy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

995. Atesis — Adyga, rzeka w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

996. pożerca ognień — pożerczy ogień. [przypis redakcyjny]

997. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

998. ostatnie (daw. przysłówek) — ostatnio, na końcu. [przypis redakcyjny]

999. drzewo — [tu:] kopia. [przypis edytorski]

1000. gamrat — gach, [kochanek]. [przypis redakcyjny]

1001. liście — r.n. [to liście]. [przypis redakcyjny]

1002. cedrowa woda — olejek cedrowy. [przypis redakcyjny]

1003. jemi (daw.) — nimi. [przypis redakcyjny]

1004. Norandyn — król syryjski. [przypis redakcyjny]

1005. lub — [tu:] lubo; [tzn. daw. choć, chociaż]. [przypis redakcyjny]

1006. ustawić (daw.) — ustanowić. [przypis redakcyjny]

1007. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1008. Cyklop — znany z Odyssei potwór jednooki, pożerający ludzi. [przypis redakcyjny]

1009. opiek (daw.) — opieka [przypis redakcyjny]

1010. Lucyna — żona króla syryjskiego Norandyna. [przypis redakcyjny]

1011. jeśli (daw.) — tu: czy, czy też. [przypis edytorski]

1012. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1013. parch (daw.) — przykry zapach. [przypis redakcyjny]

1014. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

1015. zawrzeć (daw.) — [tu:] postanowić. [przypis redakcyjny]

1016. syn pięknej Latony — Apollo. [przypis redakcyjny]

1017. czyniwać — często (zwyczajowo, zazwyczaj) coś czynić (robić). [przypis edytorski]

1018. Gradas — król Serykany, wielkiego państwa, gdzieś za Indiami leżącego (Bojardo, Księga I, Pieśń I, 4), saraceński bohater, przybył umyślnie na Zachód, ażeby zdobyć słynną szablę Duryndanę. [przypis redakcyjny]

1019. obrada (daw.) — radość. [przypis redakcyjny]

1020. nieokrócony (daw.) — niepohamowany, dziki. [przypis redakcyjny]

1021. Satalia — miasto na płd. wybrzeżu Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1022. zawarzeć (daw.) — [tu:] skończyć. [przypis redakcyjny]

1023. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

1024. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

1025. warować (daw.) — [tu:] obwarować. [przypis redakcyjny]

1026. zżyłowany (daw.) — żyłowaty, mocny. [przypis redakcyjny]

1027. najchrześcijański — „christianissimus”, tytuł królów francuskich. [przypis redakcyjny]

1028. wypądźże — wypędź (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że). [przypis edytorski]

1029. Paktol — złotonośna rzeka w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1030. Hermus — złotonośna rzeka w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1031. wielki lwie — lew, jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

1032. ustąpić gościńca (daw.) — zboczyć. [przypis redakcyjny]

1033. goniec a. gońca (daw.) — rycerz turniejowy. [przypis redakcyjny]

1034. udać się (daw.) — popisać się. [przypis redakcyjny]

1035. sprawić kogoś o czymś (daw.) — zdać sprawę, dać wiadomość. [przypis redakcyjny]

1036. Martan — gach Orygilli. [przypis redakcyjny]

1037. Seleucja — miasto nad Orontesem w Syrii (dziś w ruinach). [przypis redakcyjny]

1038. skofia — obsada kity, rurka stalowa, w której tkwi kita. [przypis redakcyjny]

1039. zniknąć czegoś — uniknąć czegoś. [przypis redakcyjny]

1040. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1041. Sydonia — miasto Sydon w Fenicji. [przypis redakcyjny]

1042. starosta laodycejski — Laodycea (dziś Latakia) miasto w Syrii (w Małej Azji). [przypis redakcyjny]

1043. Apamia — miasto Apamea w Syrii. [przypis redakcyjny]

1044. goniec (daw.) — rycerz turniejowy. [przypis redakcyjny]

1045. dank — [tu:] nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

1046. fuk (daw.) — łajanie, krzyk, groźba. [przypis redakcyjny]

1047. amilarstwo — stopień admirała, dowódcy floty. [przypis redakcyjny]

1048. podrąbić (daw.) — podrąbać; [podciąć]. [przypis redakcyjny]

1049. krotofila (daw.) — zabawa. [przypis redakcyjny]

1050. towarzyska sromota — sromota [tj. hańba, wstyd] towarzysza. [przypis redakcyjny]

1051. pilch (daw.) — popielica. [przypis redakcyjny]

1052. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

1053. Gradyw — Gradivus „kroczący”, przydomek Marsa, Mars sam. [przypis redakcyjny]

1054. towarzyskie (...) odzienie — odzienie towarzyszy. [przypis redakcyjny]

1055. gamrat — gach, [kochanek]. [przypis redakcyjny]

1056. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

1057. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

1058. wielem — 3. przypadek [tj. C.] lm [dziś komu? czemu?: wielu]. [przypis redakcyjny]

1059. nalegać kogoś (daw.) — nalegać na kogoś. [przypis redakcyjny]

1060. zwodnica (daw.) — [tu:] rajfurka. [przypis redakcyjny]

1061. rętszy (daw.) — bardziej rączy; szybszy. [przypis edytorski]

1062. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

1063. świętego Michała równina — Saint-Michel we Francji. [przypis redakcyjny]

1064. nakowalnia (daw.) — kowadło. [przypis redakcyjny]

1065. okół (daw.) — szranki. [przypis redakcyjny]

1066. tchnie (daw.) — słabo [od]dycha. [przypis redakcyjny]

1067. nieokrócony (daw.) — niepohamowany, dziki. [przypis redakcyjny]

1068. okół (daw.) — szranki. [przypis redakcyjny]

1069. massylska puszcza — numidyjska, tak nazwana od Massylów, jednego z dwóch głównych szczepów zamieszkujących Numidię. [przypis redakcyjny]

1070. namiastka (daw.) — zastępczyni [por. namiestnik]. [przypis redakcyjny]

1071. potrafić kogoś (daw.) — spotkać się z kimś. [przypis redakcyjny]

1072. zwartować (daw.) — przeszukać. [przypis redakcyjny]

1073. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

1074. świętego Germana (brama) — brama Saint-Germain w Paryżu. [przypis redakcyjny]

1075. świętego Wiktora (brama) — porte Saint-Victor w Paryżu. [przypis redakcyjny]

1076. brama świętego Marcella — brama Saint-Marcel w Paryżu. [przypis redakcyjny]

1077. zuciekać (daw.) — pouciekać. [przypis redakcyjny]

1078. gdzie — [tu:] jeżeli. [przypis redakcyjny]

1079. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

1080. Mirforda — miasto Milford w Anglii. [przypis redakcyjny]

1081. Stanforda — hrabstwo Strafford w Anglii. [przypis redakcyjny]

1082. Ucieka lud z Maury — [w oryg.] „Fugge la gente Maura”, a więc: „Ucieka lud Maurów”; tłumacz uważał Maura za miasto. [przypis redakcyjny]

1083. Kanara — Wyspy Kanaryjskie. [przypis redakcyjny]

1084. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

1085. Burnek — hrabstwo Burnich w Anglii. [przypis redakcyjny]

1086. Kornowalia — hrabstwo Kornawallis w Anglii. [przypis redakcyjny]

1087. jadęcy (daw. forma imiesłowu) — jadąc. [przypis redakcyjny]

1088. dośpieć (daw.) — zdążyć. [przypis redakcyjny]

1089. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

1090. dank (daw., z niem.) — [tu:] chwała. [przypis redakcyjny]

1091. w długą uciekać (daw.) — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekać. [przypis redakcyjny]

1092. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

1093. Zda mu się, że na moście widzi stojącego / Hetruryą na sobie wszystkę dzierżącego — Horacjusz Kokles stojąc sam jeden na moście, dawał odpór całemu wojsku etruskiemu Porsenny. [przypis redakcyjny]

1094. Solima — miasto Jerozolima. [przypis redakcyjny]

1095. gamrat — gach, [kochanek]. [przypis redakcyjny]

1096. Sur — starożytny Tyr w Fenicji. [przypis redakcyjny]

1097. Safet — miasto Sarfand, starożytna Sarepta w Fenicji. [przypis redakcyjny]

1098. Zybelet — miasto Dżebail (?) w Syrii. [przypis redakcyjny]

1099. Barut — miasto nadmorskie Bejrut w Syrii. [przypis redakcyjny]

1100. Tortoza — miasto nadbrzeżne w Syrii. [przypis redakcyjny]

1101. Trypolim — Trypolis, miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

1102. Lica — miasto Leotik, starożytna Laodycea w Syrii. [przypis redakcyjny]

1103. morze Lajaca — Lajac, miasto w Syrii (staroż. Issus); golfo di Lajazzo, dziś Zatoka Aleksandretty w Syrii; [przypis redakcyjny]

1104. sztaba — przód okrętu. [przypis redakcyjny]

1105. Oront — Orontes, rzeka w Syrii. [przypis redakcyjny]

1106. Lidia — miasto między Antiochią a Damaszkiem w Syrii. [przypis redakcyjny]

1107. Laryssa — miasto w Lidii (w Małej Azji). [przypis redakcyjny]

1108. Alep — Aleppo, miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

1109. Mamuga — miasto między Antiochią a Damaszkiem w Syrii. [przypis redakcyjny]

1110. liście — r.n. [to liście]. [przypis redakcyjny]

1111. za ostatnią (daw.) — w ostatnim razie. [przypis redakcyjny]

1112. fukliwy (daw.) — [tu:] groźny. [przypis redakcyjny]

1113. chwostać (daw.) — chłostać. [przypis redakcyjny]

1114. dank — [tu:] nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

1115. Sansonet — Sansonet z Meki, pierwotnie Saracen, ale nawrócony przez Karola Wielkiego, został z jego ramienia podkrólim jerozolimskim. [przypis redakcyjny]

1116. wezbrać się (daw.) — [tu:] wybrać się. [przypis redakcyjny]

1117. cug (daw.) — ciągnienie, pochód. [przypis redakcyjny]

1118. Marfiza — królowa perska, siostra Rugiera. [przypis redakcyjny]

1119. na schwał (daw.) — nadzwyczaj, wyjątkowo, nader. [przypis redakcyjny]

1120. Acz jej (zbroi) była na drodze w on czas odbieżała, / Kiedy (...) z siebie ją skwapliwie zrzuciła / I Brunella złodzieja (...) goniła — Brunel, skradłszy Angelice pierścień, wyrwał także Marfizie mimojazdem szablę; ta goniła go przez całe dni czternaście, przeważnie piechotą, gdyż w szóstym dniu padł jej koń, ażeby zaś sobie ulżyć ciężaru, zrzuciła ze siebie ulubioną zbroję. Brunel zdołał jednak umknąć. [przypis redakcyjny]

1121. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

1122. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1123. wojna — [tu:] bitwa. [przypis redakcyjny]

1124. gońca a. goniec (daw.) — rycerz turniejowy. [przypis redakcyjny]

1125. ochopić się komuś (daw.) — porwać się, rozpędzić się na kogoś. [przypis redakcyjny]

1126. dank — [tu:] nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

1127. ludzkie (daw.) — (przysłówek), ludzko. [przypis redakcyjny]

1128. podkróli (daw.) — namiestnik, wicekról. [przypis redakcyjny]

1129. dank — [tu:] nagroda zwycięstwa. [przypis redakcyjny]

1130. Luna — miasto nadmorskie w Toskanii, niedaleko Karrary; dziś w ruinach. [przypis redakcyjny]

1131. Famagusta — miasto na Cyprze. [przypis redakcyjny]

1132. Konstanca — bagno pod Famagustą na Cyprze. [przypis redakcyjny]

1133. Paf — miasto Pafos na Cyprze, słynne z czci Wenery (Afrodyty). [przypis redakcyjny]

1134. kupia (daw.) — towar. [przypis redakcyjny]

1135. może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

1136. zgadzać (daw.) — zmierzać. [przypis redakcyjny]

1137. trzaskawica — grzmot. [przypis redakcyjny]

1138. poprzecznia (wł. oryg. la scotta) — lina do nastawiania żagla; może tłumacz rozumiał tu reję, drąg poprzeczny, do którego przywiązuje się żagiel. [przypis redakcyjny]

1139. niepożądny (daw.) — niepożądany. [przypis redakcyjny]

1140. labirować — lawirować, płynąć w zakosy. [przypis redakcyjny]

1141. zamóc się w coś (daw.) — nabyć coś. [przypis redakcyjny]

1142. juniec — buhaj. [przypis redakcyjny]

1143. lemięz (daw.) — lemiesz. [przypis redakcyjny]

1144. Andaluzja — kraina w płd. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1145. Bizerta — starożytna Utica, miasto nadbrzeżne w płn. Afryce w krainie Tunis. [przypis redakcyjny]

1146. pogonia (daw.) — pogoń. [przypis redakcyjny]

1147. Tolomita — miasto w krainie Barka na zachód od Egiptu. [przypis redakcyjny]

1148. Medor — Saracen niskiego rodu z Tolomity, później mąż Angeliki. [przypis redakcyjny]

1149. duży — [tu:] silny. [przypis redakcyjny]

1150. wyrazić [z głowy] (daw.) — wybić [por. razić: uderzać]. [przypis redakcyjny]

1151. zawrzeć (daw.) — [tu:] postanowić. [przypis redakcyjny]

1152. dziło — [tu:] dzieło (w rymie). [przypis redakcyjny]

1153. praktykować (daw.) — domyślać się, wnioskować, wróżyć. [przypis redakcyjny]

1154. Monkalier — miasto Moncalieri w Piemoncie. [przypis redakcyjny]

1155. krztań (daw.) — krtań. [przypis redakcyjny]

1156. dawić — [tu:] dławić. [przypis redakcyjny]

1157. pożądny (daw.) — pożądany. [przypis redakcyjny]

1158. flanderskich — [od nazwy:] Flandria, kraina w Belgii. [przypis redakcyjny]

1159. Endymion — piękny pasterz, kochanek Seleny czyli Diany (Latonówny, tj. córki Latony). [przypis redakcyjny]

1160. Martyr — wzgórze Montmatre pod Paryżem. [przypis redakcyjny]

1161. Lera — góra Montlhéry, 25 km odległa od Montmartre. [przypis redakcyjny]

1162. wartować (daw.) — [tu:] szukać. [przypis redakcyjny]

1163. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1164. przez (daw.) — bez. [przypis redakcyjny]

1165. cyga (daw.) — fryga, bąk. [przypis redakcyjny]

1166. dyktam — ziele lecznicze. [przypis redakcyjny]

1167. panacea — lekarstwo na wszystkie choroby. [przypis redakcyjny]

1168. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

1169. wzmagać (daw.) — [tu:] przychodzić do sił. [przypis redakcyjny]

1170. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1171. może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

1172. drożyć (daw.) — drążyć. [przypis redakcyjny]

1173. manele (daw.) — naramiennice. [przypis redakcyjny]

1174. Zylant — syn króla Monodanta z Dammogiru, brat Brandymarta. [przypis redakcyjny]

1175. Walenca — Walencja, miasto nad Morzem Śródziemnym w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1176. Girona — miasto Gerona w Katalonii (w Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

1177. błagać się (daw.) — uspokoić, ukoić. [przypis redakcyjny]

1178. koło wielkie — ścianka na burcie okrętu, okalająca pokład. [przypis redakcyjny]

1179. zegarek ciekący — klepsydra. [przypis redakcyjny]

1180. śkło (daw.) — szkło. [przypis redakcyjny]

1181. Limison — miasto na Cyprze (starożytny Amathus). [przypis redakcyjny]

1182. syrty — mielizny morskie. [przypis redakcyjny]

1183. Galicja — kraina w płn. Hiszpanii, z słynnym miejscem odpustowym Santiago di Compostella. [przypis redakcyjny]

1184. Synaj — góra w Arabii, na półwyspie utworzonym przez dwie odnogi Morza Czerwonego. [przypis redakcyjny]

1185. Loret — słynne miejsce odpustowe pod Ankoną we Włoszech. [przypis redakcyjny]

1186. bela — paka. [przypis redakcyjny]

1187. niewczesne wody (daw.) — niepotrzebne wody. [przypis redakcyjny]

1188. Światłość świętego Herma — także światełka św. Elma, Eliasza lub Heleny zwane, ukazują się w czasie burzy niekiedy na szczytach masztów, znak dobrej wróżby dla żeglarzy. [przypis redakcyjny]

1189. ubłagać się (daw.) — uspokoić się. [przypis redakcyjny]

1190. Auster — wiatr południowy. [przypis redakcyjny]

1191. Afrykus — gwałtowny wiatr południowo-zachodni. [przypis redakcyjny]

1192. rufa — tył okrętu. [przypis redakcyjny]

1193. wielkie koła — pęki chrustu, kolisto powiązane, które wyrzucano z okrętu na linach, ażeby zwolnić bieg okrętu. [przypis redakcyjny]

1194. labirować — lawirować, płynąć w zakosy. [przypis redakcyjny]

1195. powątpliwość (daw.) — wątpliwość. [przypis redakcyjny]

1196. rozrywać (daw.) — [tu:] rozbierać, rozważać. [przypis redakcyjny]

1197. zawrzeć (daw.) — postanowić. [przypis redakcyjny]

1198. mężobójca — [daw. forma] r.ż.: [ta mężobójca]. [przypis edytorski]

1199. przykładać — przybijać do lądu. [przypis redakcyjny]

1200. pożądny (daw.) — pożądany. [przypis redakcyjny]

1201. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1202. niemieszkanie (daw.) — bezzwłocznie. [przypis redakcyjny]

1203. tczą (daw. forma) — tkają. [przypis redakcyjny]

1204. barzo mało mężczyzny — bardzo mało mężczyzn. [przypis redakcyjny]

1205. odkrycie (daw. przysłówek) — w sposób jawny. [przypis redakcyjny]

1206. spiżany — spiżowy. [przypis redakcyjny]

1207. poszło na maszt (daw.) — było podobne [do masztu], wyglądało jak maszt. [przypis redakcyjny]

1208. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

1209. gońca a. goniec (daw.) — rycerz turniejowy. [przypis redakcyjny]

1210. podrąbić (daw.) — podrąbać; [porąbać]. [przypis redakcyjny]

1211. nakowalnia (daw.) — kowadło. [przypis redakcyjny]

1212. dank (daw.) — [tu:] chwała. [przypis redakcyjny]

1213. rest (daw.) — ostatek. [przypis redakcyjny]

1214. niewczesne mroki (daw.) — niepożądane, nie na rękę będące. [przypis redakcyjny]

1215. lane świece — [tu:] wielkie świece. [przypis redakcyjny]

1216. Gabryna — zbrodniarka, żona Argeusza, potem Filandra. [przypis redakcyjny]

1217. obierać się (daw.) — znajdować się. [przypis redakcyjny]

1218. Arpalice — królewna tracka, Harpalice, pobiła syna Achillesa, Neoptolema, i wypędziła go z Tracji. [przypis redakcyjny]

1219. Kamilla — rycerka w Eneidzie Wergilego. [przypis redakcyjny]

1220. Safo — Safona, największa poetka grecka, „dziesiąta Muza”, żyła około roku 628–568 przed Chr., na Lesbos. [przypis redakcyjny]

1221. Korynna — starożytna poetka grecka. [przypis redakcyjny]

1222. Klaromont — Jasna Góra, Clermont. [przypis redakcyjny]

1223. rycerz, co zabił Almonta — Orland. [przypis redakcyjny]

1224. ten, który Mambryna króla zamordował — Rynald. [przypis redakcyjny]

1225. Ister — inna nazwa Dunaju (w dolnym biegu). [przypis redakcyjny]

1226. Euksyńska woda — Morze Czarne. [przypis redakcyjny]

1227. Gwidon Dziki — syn Oliwiera. [przypis redakcyjny]

1228. Falant — dowódca Parteniów, t. j., młodzieży nieprawej, wypędzonej przez Greków po wojnie trojańskiej, założyciel Tarentu. [przypis redakcyjny]

1229. Dyktejskie miasta — kreteńskie; dyktejskie od góry Dikte na Krecie. [przypis redakcyjny]

1230. Dyktea — zmyślone przez Ariosta miasto na Krecie; była tylko góra Dikte. [przypis redakcyjny]

1231. dobra myśl (daw.) — zabawa; [radość]. [przypis redakcyjny]

1232. Tarent — miasto w płd. Włoszech. [przypis redakcyjny]

1233. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi [przypis redakcyjny]

1234. prawica (daw.) — virgo intacta, dziewica. [przypis redakcyjny]

1235. rozradzać (daw.) — [tu:] odradzać. [przypis redakcyjny]

1236. surowie — surowo. [przypis redakcyjny]

1237. mięższeć (daw.) — grubieć. [przypis redakcyjny]

1238. wierzgać (daw.) — buntować się. [przypis redakcyjny]

1239. czyniać (daw.) — czynić (robić) coś zwykle, stale. [przypis edytorski]

1240. kluza (z wł. chiusa) — zamknięcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

1241. Albani — Albaniusz, rycerz, mąż Aleksandry w mieście złych niewiast. [przypis redakcyjny]

1242. Aleksandra — córka Orontei. [przypis redakcyjny]

1243. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

1244. nieludcejszy (daw. forma) — bardziej nieludzki. [przypis edytorski]

1245. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

1246. sam a sam (daw.) — sam na sam. [przypis redakcyjny]

1247. z to śmiałości (daw.) — śmiałości tyle, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

1248. sam a sam (daw.) — sam na sam. [przypis redakcyjny]

1249. Aleksandrę mu piękną i to miasto dała, / Która je potem swojem imieniem nazwała — zapewne ma na myśli Aleksandrettę, miasto nadbrzeżne w Syrii [dziś w Turcji]. [przypis redakcyjny]

1250. pożądny (daw.) — pożądany. [przypis redakcyjny]

1251. krzyw (daw.) — winien. [przypis redakcyjny]

1252. zjeździwa się (daw.) — zjeżdża się (zwykle). [przypis edytorski]

1253. pokusa (daw.) — duch piekielny, mara. [przypis redakcyjny]

1254. wyniść (daw.) — [tu:] udać się. [przypis redakcyjny]

1255. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

1256. Arktofilaks — „stróż niedźwiedzicy”, Arkas, syn czy też wnuk Likaona, zaprowadził uprawę roślin w Arkadii i został razem z pługiem przeniesiony na niebo. [przypis redakcyjny]

1257. spis — włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

1258. fusta (daw.) — okręt. [przypis redakcyjny]

1259. uchód (daw.) — ucieczka. [przypis redakcyjny]

1260. potrafić się z kimś (daw.) — spotkać się z kimś. [przypis redakcyjny]

1261. Malea — niebezpieczny dla żeglarzy przylądek u wschodniego cypla Peloponezu. [przypis redakcyjny]

1262. Morea — późniejsza nazwa Peloponezu. [przypis redakcyjny]

1263. Druenca — rzeka Durance, lewy dopływ Rodanu; wpada do Rodanu pod Awinionem. [przypis redakcyjny]

1264. odkrycie (daw. przysłówek) — w sposób jawny. [przypis redakcyjny]

1265. czyniać (daw.) — czynić (robić) coś zwykle, stale. [przypis edytorski]

1266. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

1267. wzrzedny (daw.) — zrzędny, dokuczliwy. [przypis redakcyjny]

1268. sarna (daw.) — [tu:] baba, kobieta. [przypis redakcyjny]

1269. szpetna moc — [tu:] piekielna moc, diablica. [przypis redakcyjny]

1270. zmarska (daw.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

1271. przykrszy (daw. forma) — bardziej przykry. [przypis redakcyjny]

1272. paiża a. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1273. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

1274. galicyjska królewna — Izabella, córka króla galicyjskiego (w Hiszpanii). [przypis redakcyjny]

1275. słyszała go mówiąc — [daw. forma imiesłowu] zamiast: mówiącego. [przypis redakcyjny]

1276. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1277. szpaczkować (daw.) — żartować, przedrwiwać. [przypis redakcyjny]

1278. krótki (daw.) — skromny. [przypis redakcyjny]

1279. złajnik (daw.) — pies gospodarski, pasterski lub myśliwy. [przypis redakcyjny]

1280. ubłagać (daw.) — uspokoić. [przypis redakcyjny]

1281. żuć o kimś (daw.) — spotwarzać kogoś. [przypis redakcyjny]

1282. bela — paka. [przypis redakcyjny]

1283. Jeno w rąbek odzianą — [por.] „Te Spes, et albo rara fides colit velata panno” (Horatius Carmina I, 35). [przypis redakcyjny]

1284. Olander — Holender. [przypis redakcyjny]

1285. Hermonides — brat Filandra. [przypis redakcyjny]

1286. naród (daw.) — ród. [przypis redakcyjny]

1287. krzywy (daw.) — niesprawiedliwy. [przypis redakcyjny]

1288. ludzkie (daw. przysłówek) — po ludzku, na sposób ludzki. [przypis redakcyjny]

1289. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1290. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1291. ocucić (daw.) — budzić się, ocknąć. [przypis redakcyjny]

1292. zdrajczyna (daw. forma) — zdrajczyni. [przypis redakcyjny]

1293. Olanda, Olandya — Holandia. [przypis redakcyjny]

1294. Argeus — mąż Gabryny. [przypis redakcyjny]

1295. powienny (daw.) — powiewny. [przypis redakcyjny]

1296. Akrocerauńskie (...) skały — skalisty przylądek w Epirze. [przypis redakcyjny]

1297. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

1298. Filander — drugi mąż Gabryny. [przypis redakcyjny]

1299. acześ — chociaż żeś (godzien). [przypis edytorski]

1300. czyniać (daw.) — czynić (robić) coś zwykle, stale. [przypis edytorski]

1301. gabać (daw.) — nagabywać. [przypis redakcyjny]

1302. na przepych (daw.) — na despekt; [aby komuś ubliżyć]. [przypis redakcyjny]

1303. bezpieczeństwo (daw.) — śmiałość. [przypis redakcyjny]

1304. z to śmiałości (daw.) — dość śmiałości; tyle śmiałości, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

1305. niecześć (daw.) — hańba. [przypis redakcyjny]

1306. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1307. kiedy w noc zegar trzecią bije — poeta dzieli obyczajem rzymskim tak dzień, jak noc, na 12 godzin; „trzecia w noc” jest więc trzecia godzina po zachodzie słońca, czyli trzecia przed północą. [przypis redakcyjny]

1308. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

1309. może (daw.) — [tu:] można. [przypis redakcyjny]

1310. rufa — tył okrętu. [przypis redakcyjny]

1311. głupie (daw. przysłówek) — głupio. [przypis redakcyjny]

1312. mężobójca — [daw. forma] r.ż.: [ta mężobójca]. [przypis edytorski]

1313. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1314. tenten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

1315. Hipermnestra — jedna z 50 Danaid, tj. córek Danaosa, króla Argos, sama jedna nie targnęła się na życie swego małżonka, Linceusza, podczas gdy wszystkie jej siostry pomordowały na rozkaz ojcowski swych mężów w noc poślubną. [przypis redakcyjny]

1316. Natolia — Anatolia, Mała Azja. [przypis redakcyjny]

1317. Brusja — miasto Brussa w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1318. Akwisgrana — miasto Akwizgran (Aachen). [przypis redakcyjny]

1319. Brabancja — kraina w Belgii. [przypis redakcyjny]

1320. Rotomag — starożytna nazwa miasta Rouen w Normandii. [przypis redakcyjny]

1321. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1322. wartować (daw.) — [tu:] szukać. [przypis redakcyjny]

1323. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

1324. charakter (daw.) — znak, pismo, [litera]. [przypis redakcyjny]

1325. Walumbroza — w Toskanii; poeta przeniósł dowolnie tę miejscowość do Francji (w 1. wyd. było Valspinosa). [przypis redakcyjny]

1326. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1327. uprząść (daw.) — ułożyć, zmyślić. [przypis redakcyjny]

1328. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

1329. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1330. Altarywa — zamek Hauterive we Francji. [przypis redakcyjny]

1331. przez (daw.) — bez. [przypis redakcyjny]

1332. pry (daw.) — prawi, rzecze. [przypis redakcyjny]

1333. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

1334. nalegać kogoś (daw.) — nalegać na kogoś. [przypis redakcyjny]

1335. cug (daw.) — pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]

1336. dołmona (z węg. dolmany) — szata zwierzchnia na zbroi. [przypis redakcyjny]

1337. nakowalnia (daw.) — kowadło. [przypis redakcyjny]

1338. trząść porożem — [tu:] stawiać się wrogo, grozić. [przypis redakcyjny]

1339. jadęcy (daw.) — jadąc. [przypis redakcyjny]

1340. zewłoka (daw.) — zwłoki. [przypis redakcyjny]

1341. dziecek (daw.) — 2. przypadek [D.] lm od: dziecko; [dziś: dzieci]. [przypis redakcyjny]

1342. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1343. ślózem (daw.) — na ukos, pochyło. [przypis redakcyjny]

1344. foremny blask (daw.) — [tu:] dziwny blask. [przypis redakcyjny]

1345. wieść błędna (daw.) — [tu:] wieść błąkająca się. [przypis redakcyjny]

1346. pawęza (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1347. pogonia (daw. forma) — pogoń. [przypis redakcyjny]

1348. Jasna Góra — [tu:] Clermont. [przypis redakcyjny]

1349. spiżany — spiżowy. [przypis redakcyjny]

1350. braterskie (daw. przysłówek) — po bratersku. [przypis redakcyjny]

1351. Kiedy go po powietrzu latając widziała — [daw. forma imiesłowu] zamiast: latającego. [przypis redakcyjny]

1352. syn Galafrona — Argala; Galafron, król Kataju w Chinach, ojciec Angeliki i Argali. [przypis redakcyjny]

1353. ujźrzała z daleka / Idąc (...) człowieka — [daw. forma imiesłowu] zamiast: idącego. [przypis redakcyjny]

1354. bojać się (daw., gw.) — bać się. [przypis redakcyjny]

1355. Alard — syn Amona, brat Bradamanty. [przypis redakcyjny]

1356. wychować się (daw.) — [tu:] wybrać się, nabrać dobrego wyglądu. [przypis redakcyjny]

1357. dek — przykrycie, derka. [przypis redakcyjny]

1358. Hipalka — córka mamki Bradamanty. [przypis redakcyjny]

1359. parepa — koń. [przypis redakcyjny]

1360. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1361. przepych (daw.) — pycha. [przypis redakcyjny]

1362. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1363. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

1364. prierwospy (daw.) — pierwszy sen. [przypis redakcyjny]

1365. opyt (daw.) — pytanie, badanie, śledztwo. [przypis redakcyjny]

1366. Izabellę (...) córkę króla Galega — w oryg. „Del re Galego la figlia Isabella”, „córka króla galicyjskiego, Izabella”; tłumacz z przymiotnika Galego zrobił imię króla. [przypis redakcyjny]

1367. zaciąg (daw.) — [tu:] spór, nienawiść. [przypis redakcyjny]

1368. profos (daw.) — dowódca pachołków. [przypis redakcyjny]

1369. spisa — włócznia, oszczep, dzida. [przypis redakcyjny]

1370. w długą uciekać (daw.) — wzdłuż, tj. prosto przed siebie uciekać („Jedni w długą, a drudzy poprzek uciekają”). [przypis redakcyjny]

1371. ceklarz (daw.) — pachołek, drab. [przypis redakcyjny]

1372. szkarady — [tu:] (tylko w rymie) szkaradny. [przypis redakcyjny]

1373. z drogi nie uczynić (daw.) — nie zboczyć z prawej drogi, nie wykroczyć, nic złego nie zrobić. [przypis redakcyjny]

1374. spatrzyć się (daw.) — spróbować się, zmierzyć się. [przypis redakcyjny]

1375. zewnątrz (daw.) — z wnętrza, tj. wewnątrz. [przypis redakcyjny]

1376. skosztować się z kimś (daw.) — spróbować, zmierzyć się z kimś. [przypis redakcyjny]

1377. Makon — wyraz skrócony z Mahomet, prorok i założyciel islamu. [przypis redakcyjny]

1378. w cieśniejszą iść (daw.) — chwycić się za pas, za bary, za szyję. [przypis redakcyjny]

1379. wódz — 2. przypadek [D] lm; [od M.lp: ta wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1380. jednochodnik (daw.) — koń jednochodą, tj. szybką stępą chodzący; w ogóle: koń. [przypis redakcyjny]

1381. wojska lilij złotych — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

1382. błędne (daw.) — [tu:] wlokące się. [przypis redakcyjny]

1383. kręta — [tu:] kreda. [przypis redakcyjny]

1384. chodzywać (daw.) — chodzić zwykle; mieć zwyczaj chodzić. [przypis edytorski]

1385. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

1386. cknienie (daw.) — nuda. [przypis redakcyjny]

1387. gamrat (daw.) — gach; [kochanek]. [przypis redakcyjny]

1388. epigrama — [tu:] napis. [przypis redakcyjny]

1389. blach (daw. forma) — blacha, część zbroi. [przypis redakcyjny]

1390. pośledni (daw.) — tylny. [przypis redakcyjny]

1391. oręże (daw. forma) — r.n. [tj. to oręże]. [przypis redakcyjny]

1392. wąkop (daw.) — wądół. [przypis redakcyjny]

1393. kluza (z wł. chiusa) — zamknięcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

1394. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

1395. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

1396. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

1397. drzewiany (daw.) — drewniany. [przypis redakcyjny]

1398. śpiżany (daw.) — spiżowy. [przypis redakcyjny]

1399. bojać się (daw., gw.) — bać się. [przypis redakcyjny]

1400. osurowiały (daw.) — zdziczały. [przypis redakcyjny]

1401. Alfons — król Biskaliej (Biskai, krainy Basków po obu stronach Gór Pirenejskich nad Zatoką Biskajską). [przypis redakcyjny]

1402. niewolić (daw.) — [tu:] trzymać w niewoli. [przypis redakcyjny]

1403. między wielem (daw. forma) — między wieloma. [przypis edytorski]

1404. najdufalszy (daw.) — poufały. [przypis redakcyjny]

1405. bojca (daw.) — 1. przyp. [tj. M.] lm; zwykle bojce: bodźce. [przypis redakcyjny]

1406. błagać (daw.) — uspokoić, ukoić. [przypis redakcyjny]

1407. poryżać (daw.) — rżeć kilka razy. [przypis redakcyjny]

1408. olśnąć (daw.) — oślepnąć. [przypis redakcyjny]

1409. dołoma (z węg.: dolmany) — szata zwierzchnia na zbroi. [przypis redakcyjny]

1410. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

1411. sośnia (daw.) — sosna. [przypis redakcyjny]

1412. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

1413. złajnik (daw.) — pies gospodarski, pasterski lub myśliwy. [przypis redakcyjny]

1414. jedwabnica — [tu:] szata niewieścia jedwabna. [przypis redakcyjny]

1415. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

1416. cnego wyprawił senatora rzymskiego — Orlanda, który ten tytuł nosił. [przypis redakcyjny]

1417. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

1418. zewłoka (daw.) — zwłoki. [przypis redakcyjny]

1419. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1420. wczesny (wł. capace) — zdolny pomieścić, obszerny. [przypis redakcyjny]

1421. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

1422. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1423. z to śmiałości i z to siły (daw.) — dość śmiałości i dość siły; tyle, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

1424. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

1425. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

1426. z to serca, (...) z to śmiałości (daw.) — wystarczająco serca, wystarczająco śmiałości; tyle, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

1427. Ryciardyn, Ryciardot — Ricciardetto, syn Amona, brat Rynalda i Bradamanty. [przypis redakcyjny]

1428. surowy (daw.) — [tu:] srogi. [przypis redakcyjny]

1429. misiurka (daw.) — żelazna czapka z czepcem, spadającym na ramiona. [przypis redakcyjny]

1430. zubr — żubr. [przypis redakcyjny]

1431. Faleryna ją (szablę) beła w ogrodzie zrobiła / Organy na to, aby Orlanda zabiła. — wiedźma Faleryna, królowa Organi, sporządziła czarodziejską szablę, którą miała zabić Orlanda; ten jednak zabrał jej wyczarowany miecz i zniszczył nim zaczarowany jej ogród. [przypis redakcyjny]

1432. Organa, Organia — kraina bajeczna w Azji. [przypis redakcyjny]

1433. stan (daw.) — budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny]

1434. foremny (daw.) — [tu:] dziwny. [przypis redakcyjny]

1435. Fiordyspina — hiszpańska królewna, córka Marsylego, bohaterka noweli. [przypis redakcyjny]

1436. labirynt — [tu:] kłopot, położenie bez wyjścia. [przypis redakcyjny]

1437. przemór (daw.) — długi głód. [przypis redakcyjny]

1438. pożądny (daw.) — pożądany [upragniony]. [przypis redakcyjny]

1439. żona króla Nina — Semiramis, żona Ninusa, króla asyryjskiego, założyciela miasta Niniwy. [przypis redakcyjny]

1440. Mirra — córka Kinirasa, króla cypryjskiego. Według podania miał Kiniras z nią spłodzić Adonisa. [przypis redakcyjny]

1441. Pazyfae — żona króla kreteńskiego, Minosa, rozgorzała z dopuszczenia Posejdona nienaturalną miłością do buhaja. [przypis redakcyjny]

1442. drzewiany (daw., gw.) — drewniany. [przypis redakcyjny]

1443. Dedalus — budowniczy ateński, miał zbudować Minosowi na Krecie labirynt. [przypis redakcyjny]

1444. wartować (daw.) — [tu:] szukać. [przypis redakcyjny]

1445. labirynt — [tu:] kłopot, położenie bez wyjścia. [przypis redakcyjny]

1446. dzianet — rumak. [przypis redakcyjny]

1447. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

1448. zurzynała (daw. forma) — ucięła. [przypis redakcyjny]

1449. łowczyna (daw. forma) — łowczyni, myśliwa. [przypis redakcyjny]

1450. Syrakuca, Saraguza — miasto Saragossa w płn. Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1451. Alem ją w Syrakucy widział we Francyej — Syrakuca, tj. Saragossa nie leży we Francji, toteż w oryg. czytamy: „Che in Siragozza e gia la vidi in Francia”. [przypis redakcyjny]

1452. wyniść (daw.) — udać się. [przypis redakcyjny]

1453. rym (daw.) — [tu:] zaklęcie. [przypis redakcyjny]

1454. toli (daw.) — atoli, przecie. [przypis redakcyjny]

1455. tycza (daw.) — tyka. [przypis redakcyjny]

1456. obeszły (daw.) — otoczony. [przypis redakcyjny]

1457. Agrymont — Aigremont-le-Duc, zamek we Francji, w departamencie de la Haute-Marne. [przypis redakcyjny]

1458. Aldygier — Aldygierej, protoplasta domu Jasnej Góry (Clermont), Bernard, pozostawił licznych synów: Amona z Dordony, Bowa z Agrymontu, Gerarda z Russylonu, Milona z Anglantu i innych. Malagizy i Wiwian byli ślubnymi synami, Aldygier nieślubnym synem Bowa. [przypis redakcyjny]

1459. Bowo — Bowo z Agrymontu, brat Amona, miał dwu synów prawych: Wiwiana i Malagizego, i nieślubnego Aldygiera. [przypis redakcyjny]

1460. Gerard — Gerard z Rusylonu, syn Bernarda z Clermont, a brat Amona, Bowa itd. [przypis redakcyjny]

1461. Bertolag a. Bertoladz z Bajony — pochodził z domu Maganzów, wrogiego panom z Jasnej Góry (Clermont). [przypis redakcyjny]

1462. Lanfuza — Saracenka, matka Ferata. [przypis redakcyjny]

1463. Malgiz — Malagigi, brat Wiwiana, syn Bowa, czarodziej. [przypis redakcyjny]

1464. obmówisko (daw.) — zła sława. [przypis redakcyjny]

1465. czołem uderzyć komuś (daw.) — żegnać się z kimś. [przypis redakcyjny]

1466. niepamiętny (daw.) — [tu:] odbierający pamięć. [przypis redakcyjny]

1467. Lete — „niepamiętna” rzeka w podziemiu; kto się napił jej wody, tracił pamięć wszystkiego. [przypis redakcyjny]

1468. twardziejszy (daw. forma) — bardziej twardzi; wytrzymali. [przypis redakcyjny]

1469. ptaka wiecznie żyjącego — feniksa, który się przez ogień wiecznie odradzał (por. XXVI 3, w. 6). [przypis redakcyjny]

1470. szkapa — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

1471. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1472. Maurowie — mieszkańcy północnej Afryki, zwani gdzie indziej (I 1, w. 4) Murzynami. [przypis redakcyjny]

1473. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

1474. zołna — żołna, gatunek ptaka. [przypis redakcyjny]

1475. Ryciardot, Ryciardyn — Ricciardetto, syn Amona, brat Rynalda i Bradamanty. [przypis redakcyjny]

1476. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

1477. z nieba aż piątego — według pojęć średniowiecznych niebo planety Mars. [przypis redakcyjny]

1478. chynąć się (daw.) — wpaść, rzucić się. [przypis redakcyjny]

1479. Bellona — siostra Marsa, bogini wojny. [przypis redakcyjny]

1480. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1481. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

1482. zapona (daw.) — to, co służy do zapinania: spinka, guz. [przypis redakcyjny]

1483. fontana (daw.) — źródło. [przypis redakcyjny]

1484. Bestya szpetna, brzydka — tą „bestyą” jest wedle wszelkiego podobieństwa do prawdy chciwość; pewna część wykładaczów widzi w niej (mniej słusznie) zabobon. [przypis redakcyjny]

1485. Śmie jeszcze honorowi uwłaczać boskiemu, / Chcąc się za Boga udać (...) aby rozumiano, / Że jej od nieba klucze i od piekła dano — poeta ma zapewne na myśli nadużycia, jakich się dopuszczano z odpustami. [przypis redakcyjny]

1486. gbur (daw.) — chłop. [przypis redakcyjny]

1487. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

1488. kwiat złotej liliej — tj. godło Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

1489. lew — jak wiadomo, herb Wenecji, oznacza też Wenecję samą. [przypis redakcyjny]

1490. Pierwszy, co swą utopił broń w brzuchu bestyej / Franciszkiem się mianował (...) Maksymilian drugi (...) tuż podle Karła stał piątego — wymienieni tu bohaterowie: Franciszek I, król francuski, cesarz Maksymilian I i Karol V. [przypis redakcyjny]

1491. nienatkany (daw.) — nienasycony. [przypis redakcyjny]

1492. gardziel (daw.) — r.m. [tj. ten gardziel]. [przypis redakcyjny]

1493. Na kudłatem lew grzbiecie miał to pismo swoje: »Dziesiąty« — papież Leon X. [przypis redakcyjny]

1494. Artur — zwany także Artusem, król brytyjski, odnowiciel zakonu „Okrągłego Stołu”; miał żyć w V wieku. [przypis redakcyjny]

1495. Piton — smok, prześladujący Latonę, zabity przez jej syna, Apollina. [przypis redakcyjny]

1496. Hydra — potwór wylęgły w bagnie lernejskim (na płd. od Argos w Peloponezie); był to smok z 50 głowami, z których jedna była nieśmiertelna. [przypis redakcyjny]

1497. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

1498. podłabić (daw.) — pognieść. [przypis redakcyjny]

1499. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

1500. niedobytą z gruntu fortecę wywróci — Franciszek I zdobył fortecę mediolańską, która uchodziła za niezdobytą. [przypis redakcyjny]

1501. Ta broń, która bestyej garła pozbawiła — tj. miecz, który też trzeba rozumieć przez wyraz ogólniejszy broń (strofa 35, w. 1). [przypis redakcyjny]

1502. Broń (...) co światu lubych dała przyczynę radości — przez zabicie „bestyej”. [przypis redakcyjny]

1503. Bernard — Bernardo Dovizi z Bibbieny, znany lepiej pod nazwą kardynała Bibbieny (1470–1520), autor pierwszej włoskiej komedii pt. Calandria. [przypis redakcyjny]

1504. Bibiena — miejscowość Bibbiena pod miastem Arezzo w Toskanii. [przypis redakcyjny]

1505. Sena — miasto Siena w Toskanii. [przypis redakcyjny]

1506. Gismund — kardynał Zygmunt Gonzaga, brat margrabiego Franciszka. [przypis redakcyjny]

1507. Ludowik — Ludowik z Aragonii, kardynał. [przypis redakcyjny]

1508. Jan — Jan Salwiati, kardynał. [przypis redakcyjny]

1509. Franciszek — Franciszek Gonzaga, książę mantuański, mąż Izabelli d’Este. [przypis redakcyjny]

1510. Federyk — Federyk Gonzaga, syn Franciszka, książę mantuański. [przypis redakcyjny]

1511. Z tych jeden, Gwidobalda syn zacny dobrego — w oryg. „De l’un di questi il figlio Guidobaldo”, a więc „syn Gwidobald”, tj. Gwidobald II, książę Urbinu, syn Franciszka Marii della Rovere, książęcia Urbinu. [przypis redakcyjny]

1512. Fliszk — Flisco, Fiesco, wieś pod Kremoną w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

1513. Ludwik z Gazola — Ludwik Gonzaga da Gazolo; Gazuolo, miejscowość nad rzeką Oglio. [przypis redakcyjny]

1514. mierny — [tu:] celny. [przypis redakcyjny]

1515. Esteńscy Herkulowie dwaj — Herkules I d’Este, książę Ferrary, i wnuk jego, Herkules II. [przypis redakcyjny]

1516. Hipolit (z Esteńskimi Herkulami) — kardynał Hipolit Este, statysta, wojownik, niepospolity matematyk, mecenas Ariosta. [przypis redakcyjny]

1517. Medici — Julian Medici, opiekun sztuk i literatury. [przypis redakcyjny]

1518. Hipolit — syn Juliana Medici, mecenas literatów i sam literat. [przypis redakcyjny]

1519. Juljan — Julian Medici (w. 3). [przypis redakcyjny]

1520. Ferant — Ferdynand Gonzaga, sławny wódz, syn Franciszka i Izabelli d’Este, brat Federyka. [przypis redakcyjny]

1521. Awalowie — margrabiowie Franciszek z Peskary i Alfons z Wastu, z rodu d’Awalo. [przypis redakcyjny]

1522. Awalowie, co za herb twardą skałę mają — „skała” oznacza tu Iskię, niegdyś posiadłość Awalów. [przypis redakcyjny]

1523. Tyfeus — Tyfoeus, najmłodszy syn Gai i Tartara, potwór o stu łbach smoczych, walczył z Jowiszem (Zeusem) o panowanie nad światem; Jowisz pokonawszy go, strącił do Tartaru; wedle Pindara leży spętany pod Etną, wypuszczając ognisty oddech na ziemię. [przypis redakcyjny]

1524. Franciszek z Peskaryej — margrabia Peskary, mąż poetki Wiktorii Kolonna. [przypis redakcyjny]

1525. Peskarya — miasto Peskara nad Adriatykiem w płd. Włoszech. [przypis redakcyjny]

1526. Alfons z Wastu — Alfons d’Awalo, margrabia Wastu, wychowanek Wiktorii Kolonna. [przypis redakcyjny]

1527. Wast — miasto nad Morzem Adriatyckim w środkowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

1528. Konsalwo — Ferdynand Konsalwo, słynny wódz hiszpański, zwany „el gran capitano”. [przypis redakcyjny]

1529. Iberia — Hiszpania. [przypis redakcyjny]

1530. Monfer — Monferrat, miasto w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1531. Wilelm z Monferu — Wilhelm margrabia Montferratu, z rodu Paleologów. [przypis redakcyjny]

1532. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

1533. kazać na coś (daw.) — puszyć [się] na coś. [przypis redakcyjny]

1534. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

1535. wojn — 2. przypadek lm [tj. D. od: wojna]. [przypis redakcyjny]

1536. przykrszy (daw. forma) — bardziej przykry. [przypis redakcyjny]

1537. Pentesylea — królowa Amazonek, przybyła Trojanom z pomocą; zabita przez Achillesa. [przypis redakcyjny]

1538. najostrsze (daw. forma) — najostrzejsze. [przypis redakcyjny]

1539. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1540. syn Ulienów — Rodomont. [przypis redakcyjny]

1541. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1542. sierdzistość (daw.) — gniew. [przypis redakcyjny]

1543. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

1544. wojna — [tu:] bitwa. [przypis redakcyjny]

1545. Wiecie o tem z drugiemi już historyami (...) — poeta odwołuje się tu na Bojarda Orlando innamorato, Księga III, Pieśń II, gdzie cała ta rzecz szeroko jest opisana. [przypis redakcyjny]

1546. swą pruć (daw.) — być upartym, upierać się. [przypis redakcyjny]

1547. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1548. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1549. strofować się (daw.) — kłopotać się. [przypis redakcyjny]

1550. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1551. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1552. Rugier (...) wypuścił szablę i leży na drodze — leży szabla, nie Rugier. [przypis redakcyjny]

1553. dużo (daw.) — silnie, moc. [przypis redakcyjny]

1554. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1555. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

1556. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1557. Babilonu i wieże wysokiej dziedzica — „dziedzic Babilonu i wieże” jest (wedle romantycznych podań średniowiecznych) Nemrod, przodek Rodomonta. [przypis redakcyjny]

1558. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1559. źrzeńca (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

1560. stanowić (daw.) — zastanowić; zatrzymać. [przypis redakcyjny]

1561. durny (daw.) — głupi, szalony. [przypis redakcyjny]

1562. zabaczyć (daw.) — zapomnieć. [przypis redakcyjny]

1563. skaza (daw.) — [tu:] spustoszenie, szkoda. [przypis redakcyjny]

1564. szkapa — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

1565. monastyr — klasztor. [przypis redakcyjny]

1566. półgodzinie (daw. forma) — pół godziny. [przypis redakcyjny]

1567. kęs (daw.) — trochę. [przypis edytorski]

1568. gwałt (daw.) — [tu:] mnóstwo. [przypis redakcyjny]

1569. ud — udo. [przypis redakcyjny]

1570. markiez z Wiednia (Vienne) — Oliwier, margrabia Burgundii, ojciec Gryfona i Akwilanta; „z Vienne”, gdyż miasto Vienne w Burgundii. [przypis redakcyjny]

1571. Wiedeń, Wienna — tu: miasto Vienne we Francji. [przypis redakcyjny]

1572. poraz (daw.) — klęska, pogrom. [przypis redakcyjny]

1573. zdrajczyna (daw. forma) — zdrajczyni. [przypis redakcyjny]

1574. różny (daw.) — różnobarwny. [przypis redakcyjny]

1575. dwujętne miechy (daw.) — miechy z dwiema rękojeściami, drążkami. [przypis redakcyjny]

1576. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1577. (zameczek) podobny temu, / Gdy z miasta ku przedmieściu idzie kto wielkiemu — zwrot niezrozumiały z winy tłumacza; w oryg.: „Podobny może widzieć Parmeńczyk przy gościńcu, którym idzie ku Borgo” (miejscowość Borgo San-Donnino w pobliżu Parmy). [przypis redakcyjny]

1578. termoodońskie pola — pola nad rzeką Termodontem w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1579. Hipolita — królowa Amazonek, mieszkających nad rzeką Termodon w Kapadocji (w Małej Azji). [przypis redakcyjny]

1580. irald (daw.) — herold. [przypis redakcyjny]

1581. Gdy poznał Duryndanę Gradas doświadczoną (...) dla której przeszłemi / Czasy wyprawiwszy się z wojski (...) Kastylijskie królestwo podbił (...) / A Francyej (...) rozkazował — król serykański Gradas przeprawił się z ogromnym wojskiem do Europy po to, żeby zdobyć szablę Orlanda, Duryndanę, i rumaka Rynalda, Bajarda. Wylądowawszy w Hiszpanii, pokonał króla Marsylego i wtargnąwszy z nim razem do Francji, obległ Paryż i wziął cesarza Karola do niewoli; pokonany jednak przez Astolfa w pojedynku, musiał ustąpić z Francji (Bojardo, Orlando innamorato Księga I, Pieśń IV–VII). [przypis redakcyjny]

1582. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1583. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1584. niepożądny (daw.) — niepożądany. [przypis redakcyjny]

1585. jeśli (daw.) — [tu:] czy, czy też. [przypis edytorski]

1586. Frontalat — dawniejsza nazwa Rugierowego rumaka; Brunel, skradłszy go Sakrypantowi, odmienił mu imię na Frontyna. [przypis redakcyjny]

1587. czata (daw.) — kryjoma wyprawa. [przypis redakcyjny]

1588. bieglec (daw.) — przebieglec (por. XXXII 7, w. 5). [przypis redakcyjny]

1589. twarz (daw.) — postać. [przypis redakcyjny]

1590. Zamyśliłem się, a on cztery kije włożył / Pod siodło: tak go ukradł — Sakrypant siedział na koniu zamyślony na wiadomość o klęsce swego ludu, gdy wtem Brunel podstawił cztery kije pod siodło i konia spod niego ukradł. U Bojarda (Księga II, Pieśń V) miał Brunel użyć jednego tylko pala (un gran bastone). [przypis redakcyjny]

1591. uraz (daw. forma) — [dziś r.ż.] uraza. [przypis redakcyjny]

1592. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1593. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

1594. obmówisko — zła sława. [przypis redakcyjny]

1595. Gebeńska góra — góry Sewenny (des Cevennes) we Francji. [przypis redakcyjny]

1596. Blaja — miasto Blaye w Guienne we Francji. [przypis redakcyjny]

1597. Ruan — rzeka Rodan we Francji. [przypis redakcyjny]

1598. Sonna — rzeka Saona, dopływ Rodanu. [przypis redakcyjny]

1599. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1600. mieszkać (daw.) — zwlekać. [przypis redakcyjny]

1601. zdrajczyna (daw. forma) — zdrajczyni. [przypis redakcyjny]

1602. wodzów — 2. przypadek lm [tj. D.lm; od M.lp: ta wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1603. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

1604. czata (daw.) — kryjoma wyprawa. [przypis redakcyjny]

1605. czestować (daw.) — częstować, przyjmować. [przypis redakcyjny]

1606. Jan Waleryusz — szlachcic z Wenecji, nieprzyjaciel kobiet. [przypis redakcyjny]

1607. bez braku (daw.) — bez wyjątku. [przypis edytorski]

1608. dziecka — 4. przypadek [tj. B.] lm [dziś: dzieci]. [przypis redakcyjny]

1609. Astolf — król Lombardii. [przypis redakcyjny]

1610. Apelles — z wyspy Kos sławny malarz grecki, współczesny Aleksandrowi Wielkiemu. [przypis redakcyjny]

1611. Jokond — bohater noweli. [przypis redakcyjny]

1612. Tyczyn — rzeka w północnych Włoszech, dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

1613. głowy — część łóżka lub posłania, gdzie głowa spoczywa. [przypis redakcyjny]

1614. gościniec (daw.) — [tu:] gospoda. [przypis redakcyjny]

1615. Ku gościńcowi (...) Bakańskiemu — Baccano, miejscowość o kilka mil (włoskich) od Rzymu. [przypis redakcyjny]

1616. samowtór (daw.) — z jednym towarzyszem, sam [jest] wtóry; [we dwóch z towarzyszem; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1617. zabrania — tu: nie pozwala. [przypis edytorski]

1618. gbur (daw.) — chłop. [przypis edytorski]

1619. Arno — rzeka, nad którą leży Florencja. [przypis redakcyjny]

1620. w Arnie zostać wszytkich zaraz przymusiła — w oryg. „all’ Arno”, „nad Arnem”, tj. we Florencji. Tłumacz z rzeki Arno zrobił miasto. [przypis redakcyjny]

1621. pośledni (daw.) — ostatni. [przypis redakcyjny]

1622. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

1623. balk — belka. [przypis redakcyjny]

1624. skałubina (daw.) — otwór, dziura. [przypis redakcyjny]

1625. fodza (daw.) — sposób, moda. [przypis redakcyjny]

1626. dziw — [tu:] potwór. [przypis redakcyjny]

1627. dobra myśl (daw.) — wesołość. [przypis redakcyjny]

1628. ślubu łamca (daw.) — krzywoprzysięzca. [przypis edytorski]

1629. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1630. Walencja — miasto nad Morzem Śródziemnym w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1631. Zatta — miasto Xativa albo San Felipe w prowincji Walencji w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1632. Fiametta — karczmareczka z Walencji. [przypis redakcyjny]

1633. Grek — [tu:] kochanek Fiametty. [przypis redakcyjny]

1634. podwój (daw. forma) — podwoje. [przypis redakcyjny]

1635. góźdź (daw.) — gwóźdź. [przypis redakcyjny]

1636. poszta (daw.) — poczta. [przypis redakcyjny]

1637. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

1638. tenten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

1639. pobliżu (daw.) — w pobliżu. [przypis redakcyjny]

1640. uraz (daw.) — [dziś r.ż.] uraza. [przypis redakcyjny]

1641. Wienna — miasto Vienne we Francji. [przypis redakcyjny]

1642. Awinion — miasto w płd. Francji nad Rodanem. [przypis redakcyjny]

1643. Celtyber — il Celtibero monte, góry Pirenejskie, tak tu nazwane od Celtyberów, starożytnych mieszkańców Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1644. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

1645. dosuży koń (daw.) — silny koń. [przypis redakcyjny]

1646. dek — przykrycie, derka. [przypis redakcyjny]

1647. pierwszy (daw.) — pierwotny, poprzedni. [przypis redakcyjny]

1648. źrzeńca (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

1649. kochać w kimś (daw.) — kochać się w kim. [przypis redakcyjny]

1650. ziele — zioło. [przypis redakcyjny]

1651. machlarstwo (daw.) — szalbierstwo, oszukaństwo [por. machlojka]. [przypis redakcyjny]

1652. czucie (daw.) — czuwanie, niespanie. [przypis redakcyjny]

1653. ta, co z Rzymu króle czystością wygnała — Lukrecja, żona Tarkwiniusza Kollatyna, nie mogąc przeżyć hańby zgwałcenia, zabiła się sama i stała się przez to przyczyną wypędzenia rodziny królewskiej z Rzymu. [przypis redakcyjny]

1654. A któraby się twojem imieniem krzcić dała, / Każda rozum nad insze więtszy będzie miała / Piękność, ludzkość, roztropność (...) — w tej stancy, sławiącej wszystkie Izabelle, składa poeta niewątpliwie hołd Izabelli esteńskiej, siostrze Alfonsa i Hipolita (por. XIII 59–61). [przypis redakcyjny]

1655. Helikon — góry w Beocji, siedziba Muz. [przypis redakcyjny]

1656. Pind — Pindos, pasmo górskie, dzielące Tesalię od Epiru. [przypis redakcyjny]

1657. Parnas — góra w Fokis w środkowej Grecji, siedziba Apollina i Muz. [przypis redakcyjny]

1658. trzecie niebo — planeta Wenus. [przypis redakcyjny]

1659. Szczęśliwa dusza trzecie niebo przeniknęła — trzecie niebo to sfera Wenery, gdzie przebywają dusze miłujących. [przypis redakcyjny]

1660. machina — [tu:] gmach. [przypis redakcyjny]

1661. Na kształt budynku w Rzymie (...) / W którem swój u strumienia schował Tybrowego / Popiół cesarz Adryan — grobowiec Hadriana, dziś zamek św. Anioła na Zatybrzu. [przypis redakcyjny]

1662. poręcze (daw.) — r.n. [tj. to poręcze]. [przypis redakcyjny]

1663. wodza — r.ż. [część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1664. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1665. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

1666. Tarakon — dziś Aragonia. [przypis redakcyjny]

1667. Tarrakona — dziś Aragonia. [przypis redakcyjny]

1668. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

1669. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

1670. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

1671. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1672. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1673. wodze — 2. przypadek lm [tj. D.;od M.lp: wodza; część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1674. wczesny (daw.) — wygodny. [przypis redakcyjny]

1675. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1676. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1677. szkapa (daw.) — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

1678. szczerość niewdzięcznością, szalbierki, oddają — szalbierki, które odpłacają się niewdzięcznością za szczerość. [przypis edytorski]

1679. ponno — tu: pono, podobno, ponoć. [przypis edytorski]

1680. Montalban — zamek Montauban niewiadomego położenia we Francji. [przypis redakcyjny]

1681. ponno — tu: pono, ponoć, podobno, prwdopodobnie. [przypis edytorski]

1682. szkapa (daw.) — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

1683. Malega — miasto Malaga w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1684. Zyzera — starożytne Igilgili, miasto w Maurytanii [tj. w rzym. prowincji Mauritania Caesariensis, ob. w Algierii]. [przypis redakcyjny]

1685. Zybelta, Zybeltera — Cieśnina Gibraltarska. [przypis redakcyjny]

1686. szkapa — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

1687. szkapa — r.m. [tj. ten szkapa]. [przypis redakcyjny]

1688. poniekąd (daw.) — jakiś czas. [przypis redakcyjny]

1689. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1690. dziecina — r.m. [tj. ten dziecina]. [przypis redakcyjny]

1691. dużość (daw.)— siła, moc. [przypis redakcyjny]

1692. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1693. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

1694. pierwszy (daw.) — [tu:] pierwotny, poprzedni. [przypis redakcyjny]

1695. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1696. naostrszy (daw. forma) — najbardziej ostry. [przypis redakcyjny]

1697. liście (daw.) — r.n. [tj. to liście]. [przypis redakcyjny]

1698. gałęzie (daw.) — r. n. [tj. to gałęzie]. [przypis redakcyjny]

1699. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1700. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1701. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1702. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1703. paszczeka (daw.) — paszczęka. [przypis redakcyjny]

1704. skrzypotać (daw.) — skrzypieć. [przypis redakcyjny]

1705. liście (daw. forma) — r.n. [tj. to liście]. [przypis redakcyjny]

1706. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1707. spełznąć razowi — uniknąć razu. [przypis redakcyjny]

1708. kolco (daw.) — kółko. [przypis redakcyjny]

1709. skofia — obsada kity, rurka stalowa, w której tkwi kita. [przypis redakcyjny]

1710. dobra myśl (daw.) — wesołość [przypis redakcyjny]

1711. wodze — 1. przypadek lm [część uprzęży; red. WL]. [przypis redakcyjny]

1712. stan (daw.) — budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny]

1713. stać (daw.) — mieć wartość, kosztować. [przypis redakcyjny]

1714. zakochać — zakochać się. [przypis redakcyjny]

1715. Brawa — tyle co Blaja, Blaye, miasto w departamencie Girondy we Francji. [przypis redakcyjny]

1716. Gwyciardyn — syn Amona, brat Bradamanty. [przypis redakcyjny]

1717. kochać w kimś — [dziś:] kochać się w kimś. [przypis redakcyjny]

1718. dołoma (z węg. dolmany) — szata zwierzchnia na zbroi. [przypis redakcyjny]

1719. Mawors — Mars, bóg wojny. [przypis redakcyjny]

1720. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1721. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

1722. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1723. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

1724. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1725. smakować (daw.) — dodawać smaku, cukrować. [przypis redakcyjny]

1726. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

1727. cosi (daw., gw.) — coś. [przypis redakcyjny]

1728. zabywać (daw., gw.) — zapominać. [przypis redakcyjny]

1729. Od niemałego czasu z sobą się gniewali/ I despekty (...) wyrządzali / Dla Trufaldyna — z okrutnym i chytrym Trufaldynem, królem Baldachu, prowadził wojnę Rynald; sprzymierzeńcami Trufaldyna byli: Gryfon, Akwilant i inni rycerze (Bojardo, Orlando zakochany, Księga I, Pieśń XIII i n.). [przypis redakcyjny]

1730. Sena — rzeka Sekwana (tak XIV 105, w. 5) we Francji. [przypis redakcyjny]

1731. O czwartej, a nadalej o piątej godzinie — licząc sposobem starożytnych pierwszą godzinę nocną od zachodu słońca. [przypis redakcyjny]

1732. gwałt (daw.) — [tu:] mnóstwo. [przypis redakcyjny]

1733. i zimie i lecie (daw.) — i zimą, i latem. [przypis edytorski]

1734. pośledniejszy (daw.) — późniejszy. [przypis redakcyjny]

1735. późny (daw.) — dawny, odległy czasem. [przypis redakcyjny]

1736. durny (daw.) — głupi, szalony. [przypis redakcyjny]

1737. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

1738. ma z nię [tj. zuchwałą dużość] śmiałości — ma tyle śmiałości, że wystarczy na zuchwałą dużość. [przypis redakcyjny]

1739. Bartold — koń Brandymarta. [przypis redakcyjny]

1740. wypuszczać koniowi [rozumie się: wodze] — ruszyć biegiem. [przypis redakcyjny]

1741. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

1742. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

1743. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

1744. pierwospy (daw.) — pierwszy sen. [przypis redakcyjny]

1745. nagi — [tu:] nieokryty zbroją. [przypis redakcyjny]

1746. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

1747. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

1748. zawieść (daw.) — [tu:] zgubić. [przypis redakcyjny]

1749. Narbona — miasto Narbonne w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

1750. wcześnie (daw.) — wygodnie. [przypis redakcyjny]

1751. Pragnął (...) / Ten król, by (...) mieć szablę (...) Duryndanę... — wyprawę Gradasa do Hiszpanii i do Francji celem zdobycia Duryndany i Bojarda, a następnie udaremniony przez Malagizego pojedynek z Rynaldem opowiada Bojardo w Księdze I, Pieśni IV i n., i tam też odsyła poeta czytelnika: „ale już sami czytaliście o tem” (91, w. 1). [przypis redakcyjny]

1752. potwora (daw.forma r.ż.) — potwór. [przypis redakcyjny]

1753. szalić światem (daw.) — oszukiwać, zwodzić. [przypis redakcyjny]

1754. głupie (daw. przysłówek) — głupio. [przypis redakcyjny]

1755. w długą iść (daw.) — w odwlokę. [przypis redakcyjny]

1756. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

1757. bezpieczny (daw.) — śmiały. [przypis redakcyjny]

1758. bezpieczeństwo (daw.) — śmiałość. [przypis redakcyjny]

1759. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1760. wolny glejt (daw.) — list żelazny, zapewniający bezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

1761. pyskłać się (daw.) — babrać, mazać się. [przypis redakcyjny]

1762. zrzeńca (daw. forma) — źrenica. [przypis redakcyjny]

1763. szubieńca (daw. forma) — szubienica. [przypis redakcyjny]

1764. do swej stać Febowi usługi / Żyd mężny kazał — Jozue wstrzymał słońce, ażeby mógł dokonać zwycięstwa nad Amorytami. [przypis redakcyjny]

1765. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

1766. Tak jadowitej czyni złe robactwo żmije — „robactwo żmije” tworzy jedno pojęcie: „robak-żmija”; por. „trup dziecka”. [przypis redakcyjny]

1767. zakochać (daw.) — dziś: zakochać się. [przypis redakcyjny]

1768. prościzna (daw.) — dusza prosta. [przypis redakcyjny]

1769. sam a sam (daw.) — sam na sam. [przypis redakcyjny]

1770. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1771. z pierwotka (daw.) — z początku. [przypis redakcyjny]

1772. aza — pytajnik: czy też? przybiera znaczenie przysłówka może. [przypis redakcyjny]

1773. trefny (daw.) — [tu:] dziwny. [przypis redakcyjny]

1774. fodza (daw.) — sposób, moda. [przypis redakcyjny]

1775. duższy (daw.) — silny; najduższy: najsilniejszy. [przypis redakcyjny]

1776. powiat Montferański — okolica miasta Montferrand, połączonego za Ludwika XIII z Clermontem (Jasną Górą) w jedną całość pod nazwą Clermont-Ferrand. [przypis redakcyjny]

1777. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1778. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

1779. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1780. uprząść (daw.) — ułożyć, zmyślić. [przypis redakcyjny]

1781. Gotya — Gothia, kraina w Szwecji. [przypis redakcyjny]

1782. wydziwiać (daw.) — popisywać się. [przypis redakcyjny]

1783. wypuszczać koniowi — (rozumie się: wodze) ruszyć biegiem. [przypis redakcyjny]

1784. dużo (daw.) — silnie, moc. [przypis redakcyjny]

1785. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

1786. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1787. rozpędzywać (daw.) — rozpędzać, rozganiać. [przypis redakcyjny]

1788. wypuszczać koniowi — (rozumie się: wodze) ruszyć biegiem. [przypis redakcyjny]

1789. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1790. blizu (daw.) — blisko. [przypis redakcyjny]

1791. wrotny (daw.) — [sługa] zawierający [tj. zamykający] i otwierający wrota. [przypis redakcyjny]

1792. zawicie (daw.) — czepek. [przypis redakcyjny]

1793. scena (daw.) — [tu:] przedstawienie teatralne. [przypis redakcyjny]

1794. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

1795. duży (daw.) — silny; najduższy: najsilniejszy. [przypis redakcyjny]

1796. Trystan serca swego / Nie mógł do niej przyłożyć dla sczarowanego / Napoju — Tristan, jeden z najsławniejszych rycerzy „Okrągłego Stołu”, wysłany przez swego wuja, króla Kornwalii, Marka, do Irlandii, ażeby mu przywiózł narzeczoną, zakochał się w drodze w królewskiej narzeczonej, Izocie [Izoldzie], napiwszy się przypadkiem miłosnego trunku, który Izota [Izolda] otrzymała od matki, a który miał jej zapewnić stałą miłość u męża. [przypis redakcyjny]

1797. Izota — [Izolda] królewna irlandzka. [przypis redakcyjny]

1798. dużo (daw.) — silnie, moc. [przypis redakcyjny]

1799. wspaniałość (daw.) — wspaniałomyślność. [przypis redakcyjny]

1800. bezpieczna biegłość (daw.) — [tu:] nietroszcząca się o nic ciekawość. [przypis redakcyjny]

1801. biegłość (daw.) — ciekawość. [przypis redakcyjny]

1802. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

1803. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1804. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

1805. kanikuła (z łac. canicula: pies) — inaczej Syriusz, którego pokazanie się na niebie przypada na największe upały; stąd [daw.] kanikuła: spiekota. [przypis redakcyjny]

1806. dobra myśl (daw.) — wesołość. [przypis redakcyjny]

1807. Tymagoras — malarz grecki rodem z Chalkis na Eubei. [przypis redakcyjny]

1808. Parrazys — właśc. Parrazias, sławny malarz grecki, kwitnął w pierwszej połowy IV w. przed Chr. [przypis redakcyjny]

1809. Polignotus — sławny malarz grecki, z Tasos rodem, żyjący w V w. przed Chr. w Atenach. [przypis redakcyjny]

1810. Protogen — sławny malarz grecki (w IV w. przed Chr.). [przypis redakcyjny]

1811. Apelles — z wyspy Kos sławny malarz grecki, współczesny Aleksandrowi Wielkiemu. [przypis redakcyjny]

1812. Apollodor — sławny malarz grecki, wynalazca pędzla malarskiego, żył w końcu V i na początku IV w. przed Chr. [przypis redakcyjny]

1813. Tymant — Tymantes z Sykionu, malarz, współczesny Zeuksysa. [przypis redakcyjny]

1814. Kloto — „prządka”, bogini przeznaczenia, przędła nić żywota, którą ucinała Atropos. [przypis redakcyjny]

1815. Nursyński kraj — okolica miasta Nursia, dziś Norcia w środkowych Włoszech; znajdują się tam w górze Monte-Vittore groty, w których czarownicy mieli odbywać swe schadzki. [przypis redakcyjny]

1816. praktykować (daw.) — [tu:] domyślać się, wnioskować, wróżyć. [przypis redakcyjny]

1817. Artur — zwany także Artusem, król brytyjski, odnowiciel zakonu „Okrągłego Stołu”; miał żyć w V wieku. [przypis redakcyjny]

1818. Maurycy — cesarz grecki (bizantyński). [przypis redakcyjny]

1819. postępuje z Krety do Tyczyna — w oryg. „z góry Jowisza” („dal monte di Giove”). Dlaczego tłumacz zrobił z tego Kretę? Czyżby dlatego, że Jowisz miał się urodzić i wychować na Krecie? Może by należało czytać „z Rety”, tj. z Alp Retyckich, przez które wedle Martina (Historya Francyi) miał się Sygebert (a właściwie Hildebert) przeprawić do Włoch. [przypis redakcyjny]

1820. Lambr — rzeka w płn. Włoszech, lewy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

1821. Benewentu książę — Grymoald. [przypis redakcyjny]

1822. Astulf — właśc. Aistulf, król longobardzki, pokonany przez Pipina; „potomka jego”, tj. syna, Dezyderiusa, wziął Karol Wielki do niewoli. [przypis redakcyjny]

1823. padoły Palestyńskie — „lito Palestino”, w starożytności fossae Philistinae, dziś Chioggia. [przypis redakcyjny]

1824. Malamokka — Malamocco, jedna z wysp na lagunach weneckich. [przypis redakcyjny]

1825. Ludwik z Borbonu — w oryg.: Luigi Borgognion, Ludwik Ślepy (887–929), król Arelatu, czyli Burgundii. [przypis redakcyjny]

1826. Hunni — [tu:] Węgrzy. [przypis redakcyjny]

1827. drugi Karzeł — tu: Karol z domu andegaweńskiego, brat św. Ludwika, otrzymał w r. 1265 od papieża Klemensa II Neapol, pobiwszy Manfreda i Konradyna, kazał ich ściąć; w r. 1282 utracił Sycylię („nieszpory sycylijskie”), zm. 1284. [przypis redakcyjny]

1828. drugiego Karła, co na poduszczenie / Pasterskie gwałtowne wniósł za góry płomienie (...) Na głos mroków wieczornych lud jego przebrany / Duszę ze krwią wydycha przez okrutne rany — Karol Andegaweński, brat króla francuskiego, Ludwika IX, przybył „na poduszczenie” papieża Klemensa IV do Włoch, pokonał króla Neapolu, Manfreda, syna naturalnego cesarza Fryderyka II, a następnie wnuka tegoż cesarza, Konradyna (w tł. Konrada) i kazał go ściąć w Neapolu; w ten sposób został Karol królem Neapolu i Sycylii; ale nieznośny ucisk francuski wywołał na Sycylii sprzysiężenie, znane pod mianem nieszporów sycylijskich: wszyscy Francuzi zostali w jednym dniu wymordowani. [przypis redakcyjny]

1829. Manfred — syn naturalny cesarza Fryderyka II, król Neapolu. [przypis redakcyjny]

1830. Konrad — raczej Konradyn, syn Konrada IV, króla niemieckiego, a wnuk cesarza Fryderyka II, pobity przez Karola Andegaweńskiego pod Tagliacozzo w r. 1268 i ścięty w Neapolu. [przypis redakcyjny]

1831. ukazuje Francuza jednego — Jan III, hrabia z Armaniaku, przybył (1391 r.) z wojskiem do Włoch, ażeby pomagać Florentczykom przeciw księciu mediolańskiemu, Galeazzo Wiskonti [Visconti]. Obiegł on Alessandrię, lecz napadnięty z przodu przez osadę fortecy, z tyłu przez Wiskontego, poniósł sromotną klęskę i nawet sam dostał się, ranny, do niewoli, w której umarł. Niezrozumiałe zupełnie są dwa wiersze (3 i 4) stancy 21, boć „grof z Armeniaku” nie przywiódł do Włoch swego ludu „na zmowie z Wiszkontem”, lecz z Florentczykiem, i nie „grof mści się swoich krzywd surowie”, lecz Galeazzo. [przypis redakcyjny]

1832. z Armeniaku [...] przywiódł ich grof — Jan III d’Armagnac. [przypis redakcyjny]

1833. Tanar — prawy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

1834. Andzioinowie — Ludwik i Regnier z Anjou. [przypis redakcyjny]

1835. Andzioinów i z Marki pana — królowa neapolitańska, Joanna II, wypędziła swego męża, Jakuba Burbona, pana z Marki (de la Marche), gdy ten chciał ją pozbawić korony, i adoptowała Alfonsa V, króla Aragonii, który pokonał „Andzioinów”, tj. Ludwika i Regniera z Anjou, roszczących sobie prawa do korony Neapolu. [przypis redakcyjny]

1836. Brucyowie — mieszkańcy krainy Bruttium w płd. Włoszech (nazwa starożytna). [przypis redakcyjny]

1837. Daunowie — przedhistoryczny naród, mieszkający w późniejszej Apulii, w płd. Italii. [przypis redakcyjny]

1838. Marsowie — szczep samnicki w środkowej Italii nad rzeką Liris. [przypis redakcyjny]

1839. salentyńska włość — starożytni Salentynowie mieszkali na południowym krańcu Kalabrii. [przypis redakcyjny]

1840. Karzeł ósmy — Karol VIII Walezjusz, król francuski, zdobył Neapol, lecz wkrótce go utracił, zm. 1498. [przypis redakcyjny]

1841. Liri — rzeka Garigliano w południowych Włoszech. [przypis redakcyjny]

1842. Od jednej tylko, co łeb i brzuch tłoczy, skały, / Tyfeuszowi, bierze wstręt — pod wyspą Iskią (Ischia) miał być pogrzebany Gigant Tyfoeusz lub Tyfon; posiadał ją wówczas Inico (Inik) del Vasto z domu Awalów, ojciec sławionego poniżej (w stanzach 25–27) Alfonsa. [przypis redakcyjny]

1843. Inik ze krwie Awalów — Inico del Vasto z domu Awalów. [przypis redakcyjny]

1844. Iskia — wyspa na Morzu Śródziemnym w pobliżu Neapolu. [przypis redakcyjny]

1845. Rycerz najozdobniejszy, z nikiem niezrównany — bohaterem, którego w stancach 25–27 nad miarę i zasługi nasz poeta wychwala, jest Alfons d’Avalo, margrabia z Wastu, syn wspomnianego w stancy 23, w. 7 Inika [Inico Vasto]. [przypis redakcyjny]

1846. Nireus — po Achillesie najpiękniejszy młodzian w obozie greckim pod Troją. [przypis redakcyjny]

1847. Lada — Ladas, słynny z szybkości nóg zwycięzca na igrzyskach olimpijskich za czasów Aleksandra Wielkiego. [przypis redakcyjny]

1848. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

1849. wychowawca — r.ż. [tj. ta wychowawca]. [przypis redakcyjny]

1850. Herkules z Bachem miasta uczynili / Długo sławne — i Herkules, i Bachus urodzili się w Tebach i tak też w oryginale: „Si Tebe fece Ercole e Bacco lieta”; tłumacz przez nieuwagę położył lm: miasta. [przypis redakcyjny]

1851. Ludwik — Ludwik Sforza, książę mediolański; namówił on Karola VIII do wyprawy na Neapol, ażeby nabawić kłopotu swego wroga Alfonsa, króla Neapolu; zaniepokojony powodzeniem Karola, połączył się z Wenecjanami i papieżem Aleksandrem VI, ażeby Karolowi odciąć odwrót do Francji, co mu się jednak nie udało. [przypis redakcyjny]

1852. Mantuańczyk — Franciszek Gonzaga, książę mantuański, mąż Izabelli d’Este. [przypis redakcyjny]

1853. z Peskaryej [...] Alfons — mąż poetki Wiktorii Kolonna. [przypis redakcyjny]

1854. pirop — czerwony kamień półszlachetny; granat. [przypis edytorski]

1855. Sforca Murzyn, Sforca Maur — Ludwik Sforza, z przydomkiem il Moro, od moro: morwa, którą miał w herbie, książę mediolański. [przypis redakcyjny]

1856. z Peskaryej zaraz ukazuje / Alfonsa [...] Sforca Murzyn sztucznie go przywodzi / Pod sieć napiętą [...] strzałą żartką upada przeszyty — niewolnik Murzyn, znajdujący się w francuskim wojsku, przekupiony przez Alfonsa z Peskary, przyrzekł zamek Castel Nuovo (w Neapolu) wydać Hiszpanom; żeby jednak więcej zarobić, zdradził za pieniądze cały plan Francuzom i „żartką strzałą” zadał Alfonsowi śmiertelną ranę. Z „łotra Murzyna” (il rio Ethiopo) zrobił nasz tłumacz Sforzę z przydomkiem „il Moro” („Murzyn” u Kochanowskiego). [przypis redakcyjny]

1857. Garylan — rzeka Garigliano w płd. Włoszech. [przypis redakcyjny]

1858. Ferant Hiszpan — Ferdynand II, syn Alfonsa I, króla Neapolu. [przypis redakcyjny]

1859. Borgia — Cesare Borgia, syn papieża Aleksandra VI, słynny kondotier i okrutnik, wsparty przez Ludwika XII, króla francuskiego, którego łaski umiał sobie pozyskać, częścią wymordował, częścią powyganiał małych dynastów rzymskich i zrobił się panem całej Romanii. [przypis redakcyjny]

1860. Potem, (pokazuje) jako stolicę Ludwik z Bononiej / Przenosi — jedna z grubszych pomyłek tłumacza; w oryg.: Poi mostra il re, che di Bologna fuore / Leva la sega, e vi fa entrar le giande: „Pokazuje mu króla, który z Bononii / Wyrzuca piłę, a wprowadza żołędzie”, tj. wyrzuca Bentywolów, którzy mieli w herbie piłę, a wprowadza papieża Juliusza II, mającego w herbie dąb z żołędziami. Tymczasem tłumacz sega pomieszał widocznie z seggio (siedziba), i bałamuctwo gotowe. [przypis redakcyjny]

1861. Brześcia — miasto Brescia we Włoszech. [przypis redakcyjny]

1862. Felsyna — dawniejsza, etruska nazwa Bolonii. [przypis redakcyjny]

1863. Bitwa się sroga wszczyna — wspomniana w [stancy] 14, w. 2 bitwa pod Rawenną. [przypis redakcyjny]

1864. Enotryskie włości — włoskie; Enotria: inna nazwa Italii. [przypis redakcyjny]

1865. Maurowie — Ludwik Moro (Murzyn) i syn jego Maksymilian, książęta mediolańscy. [przypis redakcyjny]

1866. Wkorzeniać się liliom we Włoszech nie dają — tj. Francji, gdyż królowie francuscy używali herbu lilii. [przypis redakcyjny]

1867. Wraca się Francuz — Francuzi wtargnęli powtórnie do Włoch, lecz ks. Maksymilian zadał im z pomocą Szwajcarów klęskę pod Nowarą. [przypis redakcyjny]

1868. w ocemgnieniu (daw.) — w okamgnieniu. [przypis edytorski]

1869. Frańciszek — Franciszek I (1494–1547), król francuski. [przypis redakcyjny]

1870. Milan — Mediolan. [przypis redakcyjny]

1871. Wspaniały Mantuańczyk — Fryderyk Gonzaga, książę mantuański. [przypis redakcyjny]

1872. markiezów para — jeden z Peskary (Franciszek), drugi z Wastu (Alfons). [przypis redakcyjny]

1873. Prosper Kolumna — sławny hetman Karola V. [przypis redakcyjny]

1874. Bikoka — zamek w okolicy Pawii. [przypis redakcyjny]

1875. Pawia — miasto w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

1876. Ze krwie Awalów bracia dwaj — Franciszek z Peskary i Alfons z Wastu. [przypis redakcyjny]

1877. pod Pawią Francuz srodze porażony — pamiętna klęska Franciszka I, króla francuskiego, pod Pawią, w 1525 r. [przypis redakcyjny]

1878. Lotrek — wyprawiony przez Franciszka I na pomoc papieżowi Klemensowi VII, obleganemu w zamku św. Anioła przez wojsko Karola V, „leniwo idąc, zastał już wolnego” za drogim okupem; następnie obległ Neapol. [przypis redakcyjny]

1879. Miasto obległ [...] / Gdzie kości przodek jego syreny położył — syrena Partenopa, zwyciężona przez Odyseusza, miała się rzucić w morze; fala zaniosła ciało na brzeg kampański i wyrzuciła na ląd w tym miejscu, gdzie założono później miasto Neapol. [przypis redakcyjny]

1880. najbystrszy (daw. forma) — najbardziej bystry; najszybszy. [przypis redakcyjny]

1881. źwierzęta, co są tak ospałe / Iż swych oczu pół roku nie otworzą — bobaki lub świstaki. [przypis redakcyjny]

1882. cknać sobie (daw.) — przykrzyć, tęsknić sobie. [przypis redakcyjny]

1883. duży (daw.) — silny; najduższy: najsilniejszy. [przypis redakcyjny]

1884. przygotowić (daw.) — przygotować. [przypis redakcyjny]

1885. najostrszy (daw. forma) — najostrzejszy. [przypis redakcyjny]

1886. duży (daw.) — silny; najduższy: najsilniejszy [przypis redakcyjny]

1887. męskie (daw. przysłówek) — męsko; po męsku. [przypis redakcyjny]

1888. żąć (daw.) — ściskać. [przypis redakcyjny]

1889. uciążać (daw.) — uskarżać się. [przypis redakcyjny]

1890. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1891. jakiemsi (daw., gw.) — jakimś. [przypis redakcyjny]

1892. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

1893. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1894. Ulizbona — Lizbona. [przypis redakcyjny]

1895. Kardona — miasto w Katalonii w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1896. Gades — Kadyks w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

1897. Ewiza — Ibiza, jedna z Wysp Balearskich. [przypis redakcyjny]

1898. Hippona — miasto w staroż. Numidii, dziś Bona w Algierze. [przypis redakcyjny]

1899. Algier — miasto w krainie tegoż nazwiska w Afryce. [przypis redakcyjny]

1900. Fezza — miasto Fez w Maroko. [przypis redakcyjny]

1901. Budzany — mieszkańcy miasta Bugia w Algierze (po fr. Bougie). [przypis redakcyjny]

1902. Bizerta — starożytna Utica, miasto nadbrzeżne w płn. Afryce w krainie Tunis. [przypis redakcyjny]

1903. Syrty — Syrta Wielka i Mała, dwie zatoki wrzynające się w ląd płn. Afryki, niebezpieczne dla żeglarzy z powodu mielizn. [przypis redakcyjny]

1904. Aldzierba — wyspa w zatoce Małej Syrty. [przypis redakcyjny]

1905. Bernika — starożytna Berenice, miasto w Trypolitanii. [przypis redakcyjny]

1906. Trypol — miasto w płn. Afryce, stolica Trypolitanii. [przypis redakcyjny]

1907. Tolomita — miasto w krainie Barka na zachód od Egiptu. [przypis redakcyjny]

1908. Kareńskie góry — góry w płn. Afryce. [przypis redakcyjny]

1909. Cyrenejska droga — prowadząca ku Cyrenie (dziś Barka) w płn. Afryce. [przypis redakcyjny]

1910. Albada — kraina w Afryce, granicząca z Nubią (Abisynią). [przypis redakcyjny]

1911. Battus — założyciel miasta Cyreny w Afryce około r. 650 przed Chr. [przypis redakcyjny]

1912. cmyntarz [...] od Batta zrobiony — w oryg. il cimiter di Batto, cmentarz Batta, tj. miasta Cyrene, gdzie Battus leżał, pochowany w pobliżu agory; tłumaczenie więc mylne. [przypis redakcyjny]

1913. zbór Amonów — świątynia bożka Amona w oazie Siwah. [przypis redakcyjny]

1914. Tremizena druga — pierwsza leży w Algierze; tu mowa o jakiejś innej, głębiej w Afryce leżącej. [przypis redakcyjny]

1915. Dobada — Dobas w Abisynii. [przypis redakcyjny]

1916. Koalle — może Kollalme, miasto portowe w górnym Egipcie. [przypis redakcyjny]

1917. Etiopia — Abisynia. [przypis redakcyjny]

1918. Synap — król Nubii (Abisynii); zob. Pretojan. [przypis redakcyjny]

1919. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

1920. kruczganek (daw.) — krużganek. [przypis redakcyjny]

1921. obłamek (daw.) — wieża. [przypis redakcyjny]

1922. ambra — żywica wydająca przyjemną woń. [przypis redakcyjny]

1923. sołdan (daw.) — sułtan. [przypis redakcyjny]

1924. Pretojan — w oryg. Preteianni, tj. kapłan Jan. W średniowieczu było bardzo rozpowszechnione podanie o chrześcijańskim władcy w Afryce, który nosił dziwaczne imię kapłana Jana; Marko Polo umieszcza go w Tartarii. „Preto Gijan, którego oni sami (poddani) zową Belul, my zowiemy Pop Jan (...) ma swe królestwo na południe w Afryce (...) wierzy ten król w Krystusa i ewangelie, wszakże nie po rzymsku” etc. M. Bielski, Kronika. Widocznie po części mętne, a po części fantastyczne wiadomości o Abisynii. [przypis redakcyjny]

1925. Harpie — skrzydlate potwory, ptaki z głową niewieścią. [przypis redakcyjny]

1926. paszczeka (daw.) — paszczęka. [przypis redakcyjny]

1927. cuda (daw.) — [tu:] dziwy, potwory. [przypis redakcyjny]

1928. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1929. Nie lekko zgrzeszył (...) — poeta ma na myśli, jak się zdaje, papieża Juliusza II, który po bitwie pod Rawenną przyzwał Szwajcarów. [przypis redakcyjny]

1930. żytło (daw.) — życie, byt. [przypis redakcyjny]

1931. Zetes i Kalais — synowie Boreasa i Orytii, bracia Kleopatry, żony króla salmideskiego, Fineusza. [przypis redakcyjny]

1932. Fineusz — król Salmidesu w Tracji, oślepł z woli bogów, gdyż zdradzał ich wyroki; cierpiał nadto ustawiczny głód, gdyż Harpie porywały mu potrawy, zakażając resztę smrodem, za to, że z namowy macochy oślepił dwu synów z pierwszego małżeństwa; uwolnili go od tej plagi bracia pierwszej żony, Kalais i Zetes. [przypis redakcyjny]

1933. trogłowy (daw.) — trzygłowy. [przypis redakcyjny]

1934. kolera (daw.) — gniew. [przypis redakcyjny]

1935. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

1936. Anaksare — właść. Anaxarete, piękna dziewica na Cyprze; wzgardziła miłością Ifisa, który się z rozpaczy przed jej domem powiesił. [przypis redakcyjny]

1937. Ifis — zakochał się w Anaxarete, pięknej dziewicy cypryjskiej, która jednak wzgardziła jego miłością; z rozpaczy Ifis powiesił się przed jej domem. [przypis redakcyjny]

1938. Dafne — nimfa, zamieniona przez Apollina w wawrzyn (po gr. δάφνη). [przypis redakcyjny]

1939. Tezeus — król ateński Tezeus, syn Ajgeusa, obiecał poślubić córkę króla Minosa, Ariadnę, za to, że mu dopomogła do zabicia Minotaura, wiary jednak nie dotrzymał. [przypis redakcyjny]

1940. Jazon — jeden z Argonautów, z pomocą córki królewskiej, Medei, zdołał zabrać złote runo w Kolchidzie i pojął ją za żonę, później jednak opuścił dla Kreusy, córki króla korynckiego, Kreona. [przypis redakcyjny]

1941. łamca przysiąg, wiary (daw.) — krzywoprzysięzca, wiarołomca; por. kłamca. [przypis redakcyjny]

1942. Latyn — król Aboryginów w Lacjum, przyjął w dom Eneasza, który złamał wiarę Dydonie. [przypis redakcyjny]

1943. Tamara — siostra Absaloma. [przypis redakcyjny]

1944. Absolomów [...] brat rodzony, / Dla Tamary [...] mieczem przebodziony — Amnon, zabity przez Absaloma za to, że gwałt uczynił siostrze jego Tamarze. [przypis redakcyjny]

1945. Tracja — południowo-wschodnia część półwyspu Bałkańskiego. [przypis redakcyjny]

1946. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

1947. Pamfilia — kraina w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1948. Karya — [Karia] kraina w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1949. cylicyskie państwa — Cylicja, kraina w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1950. wzgardzać coś (daw.) — dziś: wzgardzać czymś. [przypis redakcyjny]

1951. Alcestes — bohater noweli, opowiedzianej przez Lidię. [przypis redakcyjny]

1952. kasztel (daw.) — zamek. [przypis redakcyjny]

1953. złożenie (daw.) — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

1954. źrzeńca (daw. forma) — źrenica. [przypis redakcyjny]

1955. wodze — 2. przypadek lm [tj. D.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1956. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

1957. Erycyny plemię — bożek miłości, Kupido (Eros), syn Erycyny, tj. syn Wenery (Afrodyty), czczonej osobliwie na górze Eryks w Sycylii. [przypis redakcyjny]

1958. bleszczy (daw.) — błyszczy. [przypis redakcyjny]

1959. Kapadoki — mieszkańcy Kapadocji, krainy w Małej Azji. [przypis redakcyjny]

1960. smakować (daw.) — dodawać smaku, cukrować. [przypis redakcyjny]

1961. Lestrygonowie — bajeczny naród ludożerców (por. Homer Odyseja X). [przypis redakcyjny]

1962. Eurysteusz — stryjeczny brat „Alcyda”. W nocy, kiedy się miał urodzić Herkules, zapowiedział Jowisz (Zeus), że dziś urodzi się mąż potężny, mający panować całemu plemieniu, z którego pochodzi. Posłyszawszy to Junona (Hera), przyspieszyła urodzenie Eurysteusza, który w ten sposób uzyskał władzę nad swym stryjecznym bratem, Herkulesem, i zadał mu znane prace, jedną od drugiej trudniejszą. [przypis redakcyjny]

1963. Lerna — bagnisko w Peloponezie (por. Hydra lerneńska). [przypis redakcyjny]

1964. Nemea — mała dolinka w Peloponezie; tu miał Herkules zabić lwa nemejskiego. [przypis redakcyjny]

1965. Erymant — góry w Arkadii; jedną z prac Herkulesa było złapanie żywcem potężnego odyńca, grasującego w tych górach. [przypis redakcyjny]

1966. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

1967. źrzeńca (daw. forma) — źrenica. [przypis redakcyjny]

1968. rozwlokła woda (daw.) — rozwleczona, rozpostarta. [przypis redakcyjny]

1969. wnęty (daw.) — ponęty. [przypis redakcyjny]

1970. liście (daw.) — r.n. [tj. to liście]. [przypis redakcyjny]

1971. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1972. krążyć coś (daw.) — okrążać, otaczać. [przypis edytorski]

1973. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

1974. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

1975. Enoch — ojciec Matuzala, miał się za życia dostać do raju. [przypis redakcyjny]

1976. pierwsze niebo — [tu:] księżyc. [przypis redakcyjny]

1977. Febe — siostra Apollina-Febusa, Diana (Artemis). [przypis redakcyjny]

1978. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

1979. lec (daw.) — lejc, powódek [część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

1980. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

1981. pohoży (daw.) — pomyślny, nadarzający się. [przypis redakcyjny]

1982. mincarz (daw.) — kujący monetę. [przypis redakcyjny]

1983. Sylwester — papież św. Sylwester I, któremu cesarz Konstantyn miał darować Rzym i okolicę. [przypis redakcyjny]

1984. Konstantyn — Konstantyn Wielki, cesarz rzymski (274–337). [przypis redakcyjny]

1985. dar [...] okazały, / Który dał Sylwestrowi Konstantyn wspaniały — mowa o darowiźnie Rzymu i okolicy papieżowi św. Sylwestrowi przez cesarza Konstantyna Wielkiego [rzekoma darowizna Konstantyna to fałszerstwo z VIII w., co udowodniono kilkadziesiąt lat przed powstaniem Orlanda]. [przypis redakcyjny]

1986. lepie (daw. forma: r.n.) — lep. [przypis redakcyjny]

1987. szedziwy (daw.) — sędziwy. [przypis redakcyjny]

1988. meat (daw.) — otwór, kanał. [przypis redakcyjny]

1989. upsnąć się (daw.) — potknąć się, zjechać na dół. [przypis redakcyjny]

1990. przedaj (daw.) — sprzedaż. [przypis redakcyjny]

1991. obnażony w rozum (daw.) — pozbawiony rozumu. [przypis redakcyjny]

1992. orlentalska strona — orientalska, [orientalna], wschodnia. [przypis redakcyjny]

1993. W ten czas urodzi się mąż serdeczny i śmiały — Hipolit Esteński ur. w r. 1479 („a pisać do piąciuset lat dwadzieścia będą” 4, 8), któremu poeta poświęca strofy 5–8. [przypis redakcyjny]

1994. monarcha rzek — Pad. [przypis redakcyjny]

1995. sławniejsze miasto — [tu:] Ferrara. [przypis redakcyjny]

1996. pierwszy (daw.) — pierwotny, poprzedni. [przypis redakcyjny]

1997. podołek (daw.) — łono. [przypis redakcyjny]

1998. gwałt (daw.) — mnóstwo. [przypis redakcyjny]

1999. łabęć (daw.) — łabędź. [przypis redakcyjny]

2000. pobliżu (daw. forma) — w pobliżu. [przypis redakcyjny]

2001. łabęć (daw.) — łabędź. [przypis redakcyjny]

2002. najbystrsza (daw. forma) — najbardziej bystra; najszybsza. [przypis redakcyjny]

2003. liście (daw.) — r.n. [tj. to liście]. [przypis redakcyjny]

2004. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2005. Anchizyades — syn Anchizesa, Eneasz. [przypis redakcyjny]

2006. Troil — syn Priama, zmierzył się z Achillesem, lecz został pokonany. [przypis redakcyjny]

2007. najprzykrszy (daw. forma) — najbardziej przykry. [przypis redakcyjny]

2008. kasztel (daw.) — zamek. [przypis redakcyjny]

2009. pogotowi — [tu:] (w rymie) pogotowiu. [przypis redakcyjny]

2010. kochać w kimś (daw.) — [dziś:] kochać się w kim. [przypis redakcyjny]

2011. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2012. kasztel (daw.) — zamek. [przypis redakcyjny]

2013. przeraźliwe oko (daw.) — [tu:] przenikliwe, bystre oko; [por. daw. razić: uderzać, dźgać, przeszywać]. [przypis redakcyjny]

2014. bojca (daw.) — 4. przypadek [tj. B.] lm; zwykle bojce: bodźce. [przypis redakcyjny]

2015. tęten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

2016. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2017. tylec (daw.) — tylna część. [przypis redakcyjny]

2018. duży (daw.) — silny; najduższy: najsilniejszy. [przypis redakcyjny]

2019. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2020. Frontalin — dla rymu zamiast: Frontalat. [przypis redakcyjny]

2021. jakiemsi (daw., gw.) — jakimś. [przypis redakcyjny]

2022. nowożenia (daw.) — nowożeniec. [przypis redakcyjny]

2023. aza — pytajnik: czy też? przybiera znaczenie przysłówka może. [przypis redakcyjny]

2024. ludzcejszy (daw. forma) — bardziej ludzki. [przypis redakcyjny]

2025. wczesny czas (daw.) — [tu:] sposobny czas. [przypis redakcyjny]

2026. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

2027. wzwód (daw.) — most zwodzony. [przypis redakcyjny]

2028. wodza — r.ż. [część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

2029. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2030. sprzeciwić się czemuś (daw.) — iść w zawód, starać się przewyższyć. [przypis redakcyjny]

2031. bleszczy (daw.) — błyszczy. [przypis redakcyjny]

2032. źrzeńca (daw. forma) — źrenica. [przypis redakcyjny]

2033. snadniusieńko (daw.) — łatwiusieńko; daw. snadnie: łatwo. [przypis redakcyjny]

2034. W tej wojnie, Hipolicie, coś ją miał (...) Piętnaście galer wziąwszy oraz Wenetowi — ma na myśli zwycięstwo kardynała Hipolita d’Este nad Wenecjanami, którym odebrał liczne galery. [przypis redakcyjny]

2035. Geta — Getowie, naród tracki, mieszkający nad dolnym Dunajem; tu trzeba rozumieć Tatarów. [przypis redakcyjny]

2036. Tego dnia, gdyś na wojnę krew swą wyprawował (...) — strofy (5–9). Wenecjańska flota płynęła w górę Padu ku Ferrarze; ostrzeliwana z lądu skutecznie przez Alfonsa, wysadziła wojsko na ląd, które się oszańcowało na brzegu. Hipolit posłał do szturmu na szańce silny oddział pod dowództwem Herkulesa Kantelmo, syna księcia Sory, i Aleksandra Ferrufina. Szturm się nie udał; Ferrufin uszedł, Aleksander dostał się w ręce najemników słowiańskich, którzy nie mogąc się między sobą zgodzić na to, do kogo jeniec ma należeć, pozbawili go życia. [przypis redakcyjny]

2037. zasadka (daw.) — zasadzka. [przypis redakcyjny]

2038. Ferrufin — Aleksander Ferrufino, dowódca oddziału kardynała Hipolita w nieudałym szturmie na szańce wenecjańskie. [przypis redakcyjny]

2039. Lestrygony — Lestrygonowie, bajeczny naród ludożerców (Homer, Odyseja, X). [przypis redakcyjny]

2040. zwyciężca (daw.) — r.ż. [tj. ta zwyciężca; dziś: zwycięzca]. [przypis redakcyjny]

2041. dzianet — rumak. [przypis redakcyjny]

2042. w półtoru mil (daw.) — o półtorej mili. [przypis edytorski]

2043. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2044. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2045. stan (daw.) — budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny]

2046. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2047. bezwierny (daw.) — wiarołomny. [przypis redakcyjny]

2048. wypuszczać wodze [koniowi] — ruszyć biegiem. [przypis redakcyjny]

2049. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

2050. wiarozmienny (daw.) — niedochowujący wiary, niedotrzymujący słowa. [przypis edytorski]

2051. źrzenica (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

2052. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2053. głupie (daw. przysłówek) — głupio. [przypis redakcyjny]

2054. najludzcejszy (daw.) — najbardziej ludzki. [przypis redakcyjny]

2055. wojn (daw.) — [forma] 2. przypadka [tj. D.] lm [od M.lp wojna]. [przypis redakcyjny]

2056. kolera (daw.) — gniew. [przypis redakcyjny]

2057. przygórek (daw.) — pagórek. [przypis redakcyjny]

2058. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

2059. Galaciella a. Galacya — córka Agolanta, matka Rugiera i Marfizy. [przypis redakcyjny]

2060. wróżka (daw.) — wróżba. [przypis redakcyjny]

2061. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2062. najchytrszy a. nachytrszy (daw. forma) — najbardziej chytry. [przypis redakcyjny]

2063. Do miasta, gdzie Mars krwawy ulubił mieszkanie — do Rzymu. [przypis redakcyjny]

2064. Beltram — brat Rugiera, a stryj Rugiera II i Marfizy. [przypis redakcyjny]

2065. Jako [Beltram] w pokrewnej topił swe żądze miłości — tj. pożądał żony swego brata Rugiera, Galacjelli, matki Marfizy i Rugiera. [przypis redakcyjny]

2066. Rysa — miasto Reggio w Kalabrii (w płd. Włoszech). [przypis redakcyjny]

2067. Mongrana — dom Mongrana, z którego pochodził Rugier. [przypis redakcyjny]

2068. Jasna Góra — Clermont. [przypis redakcyjny]

2069. nadplenić — nadpsuć, zmniejszyć. [przypis redakcyjny]

2070. dobra myśl (daw.) — wesołość. [przypis redakcyjny]

2071. mężczyński (daw.) — męski, właściwy mężczyznom. [przypis edytorski]

2072. Harpalice — królewna tracka, pobiła syna Achillesa, Neoptolema, i wypędziła go z Tracji. [przypis redakcyjny]

2073. Tomirys — wojownicza królowa Massagetów, miała według Herodota pokonać i zabić Cyrusa starszego. [przypis redakcyjny]

2074. Wiele przed Orytyą (...) żyło — w oryg. „Non fu chi Turno, non chi Ettor soccorse”. Otóż tą wojowniczką, która „Hektorowi przybyła na pomoc”, nie była Orytia, jak wyłożył tłumacz, lecz Pentezylea, królowa Amazonek. [przypis redakcyjny]

2075. Kamilla — rycerka w Eneidzie Wergilego. [przypis redakcyjny]

2076. Dydona — królowa kartagińska, opuszczona przez Eneasza, zakończyła samobójstwem. [przypis redakcyjny]

2077. Zenobia — wojownicza królowa Palmiry, pokonana w r. 273 przez Aureliana. [przypis redakcyjny]

2078. zwyciężca (daw.) — r.ż. [tj. ta zwyciężca; dziś: zwycięzca]. [przypis redakcyjny]

2079. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2080. Pontan — Giovanni Pontano, rodem z Umbrii, był sekretarzem na dworze aragońskim w Neapolu; mąż uczony, poeta, statysta [daw.: mąż stanu, polityk] niepospolity; zm. 1503 r. [przypis redakcyjny]

2081. Marull — Michele Marullo Tarcagnota, z pochodzenia Grek, układał epigramy łacińskie na wzór Marcjalisowych, zm. 1500. [przypis redakcyjny]

2082. Dwaj Strozzów, ociec z synem, — ojciec Wespazjan (1422–1505) i syn Herkules (1471–1508), obaj poeci. [przypis redakcyjny]

2083. Bembus — Bembo Pietro (1470–1547), Wenecjanin, był naprzód sekretarzem Leona X, później kardynałem; jeden z najsławniejszych autorów włoskich XVI w., pisał z równą biegłością po włosku i po łacinie. [przypis redakcyjny]

2084. Kapel — Bernardo Cappel, statysta [daw.: mąż stanu, polityk], poeta liryczny włoski, jeden z najlepszych XVI w. (1504–1565). [przypis redakcyjny]

2085. Co wydał z obyczajmi dworzanina swemi — hrabia Baltazar Castilione, autor dzieła Dworzanin (Il corteggiano), na którym się wzorował nasz Górnicki, pisząc swego Dworzanina; [odnośnie budowy w. 3 i 4:] co nie ściąga się na wyraz [tj. nie odnosi się do wyrazu] „Kapel”, lecz na domyślny zaimek „ten” [a. „ten, co” i zastępuje nazwisko autora Il corteggiano]. [przypis redakcyjny]

2086. Alaman — Ludwik Alamani (1495–1556), poeta; wygnany z Florencji przez Medyceuszów, schronił się do Francji, gdzie się cieszył łaską Franciszka I i Henryka II. [przypis redakcyjny]

2087. Ludwik z Alamanem, Marsowi podobni... — w 4 ostatnich wierszach tej stancy popełnił tłumacz dwa błędy: 1) Nie Ludwik z Alamanem, lecz Ludwik Alaman, (gdyż to jedna osoba i w oryg. wyraźnie: „Ce un Luigi Alaman”). 2) Drugi błąd, nie wiedzieć, rzeczowy czy gramatyczny, a raczej stylistyczny, polega na tym, że zwrot „Marsowi podobni” wygląda bardzo na przydawkę do Ludwik z Alamanem, gdy tymczasem ma to być osobne ogniwo w łańcuchu wyliczonych postaci i przez owych „Marsowi podobnych” bohaterów rozumieć należy dwóch Gonzagów: Ludwika, hrabiego Sabioneto i Gazolo, zwanego Rodomontem, i Franciszka II, margrabiego mantuańskiego, który w r. 1490 zaślubił sławioną przez Ariosta Izabellę Este (według innych trzeba tu rozumieć Ludwika Gonzagę di Castel Giufredi). [przypis redakcyjny]

2088. Menzo — rzeka Mincio, lewy dopływ Padu (tak nazywana w narzeczu miejscowym). [przypis redakcyjny]

2089. ziemię, co ją wspiera / Menzo, a jezior kilka głębokich zawiera — Mantuę. [przypis redakcyjny]

2090. Cynt — Cyntos (Kyntos), góra na wyspie Delos. [przypis redakcyjny]

2091. Izabella — Izabella Kolonna, narzeczona Ludwika Gonzagi, mimo gróźb papieża Klemensa VII, który się sprzeciwiał temu związkowi, dotrzymała mu wiary. [przypis redakcyjny]

2092. Oglia — rzeka Oglio w Lombardyi, lewy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

2093. Bentywol — Ercole Bentivoglio z Bolonii, poeta włoski, wygnany przez Juliusza II. [przypis redakcyjny]

2094. Renat — Renato Trivulzio, mniej znany poeta włoski. [przypis redakcyjny]

2095. Renat z Trywulcem — pomyłka tłumacza, zamiast: Renat Trywulcy; w oryg. Renato Trivulzio. [przypis redakcyjny]

2096. Gwido — raczej Guidetti Francesco, Florentczyk, literat, prezes tamtejszej akademii. [przypis redakcyjny]

2097. Molza stary — Molza Francesco z Modeny, poeta liryczny, pisał po łacinie i po włosku; tłumacz dał mu przydomek „stary”, nie bacząc, że w roku wydania (1516) Orlanda miał Molza dopiero lat 27 (ur. 1489, um. 1544). [przypis redakcyjny]

2098. książę z Karnutu — Herkules II, syn Alfonsa I d’Este, mąż Renaty, córki Ludwika XII, miał tytuł księcia Chartres (w starożytności siedzieli w tej okolicy Carnutes). [przypis redakcyjny]

2099. źródło Aganippy — chłodny zdrój na Helikonie w Grecji, darzył pijących zeń natchnieniem poetyckim. [przypis redakcyjny]

2100. Latoides — „syn Latony”, Apollo. [przypis redakcyjny]

2101. Maja — matka Merkurego, tu zamiast planety Merkurego. [przypis redakcyjny]

2102. Wiktorya — Wiktoria Kolonna, małżonka Franciszka, margrabiego Peskary, której pośród poetek włoskich pierwsze przyznają miejsce; najlepsze jej utwory są te, w których opiewa śmierć małżonka. [przypis redakcyjny]

2103. Laodamia — żona Protezylaosa, króla Fylaki w Tesalii, co pierwszy z bohaterów greckich, zginął pod Troją. Laodamia wyprosiła sobie u bogów powrót małżonka z podziemia na trzy dni, a potem razem z nim umarła. [przypis redakcyjny]

2104. Brutowa żona — Porcia, żona Marka Brutusa, który sobie sam śmierć zadał po przegranej pod Filipami [Filippi, 42 p.n.e.]; odebrała sobie życie na wieść o śmierci małżonka. [przypis redakcyjny]

2105. Arrya — małżonka zawikłanego w spisek przeciw Klaudiuszowi (r. 42) Cecyny Petusa; słynne są jej słowa: „Paete, non dolet”, które wyrzekła, przebiwszy się puginałem, ażeby zachęcić męża do samobójstwa. [przypis redakcyjny]

2106. Argia — żona Polinika, syna Edypa, która nie chciała przeżyć śmierci męża. [przypis redakcyjny]

2107. Ewadna — żona jednego z siedmiu bohaterów dobywających Teb, Kapaneusa, kazała się razem z jego zwłokami żywcem spalić. [przypis redakcyjny]

2108. Meońska księga — Iliada, epopeja Homera, który według jednego podania miał pochodzić z Meonii. [przypis redakcyjny]

2109. Macedon — Aleksander Wielki, król macedoński. [przypis redakcyjny]

2110. aza — pytajnik: czy też? przybiera znaczenie przysłówka może. [przypis redakcyjny]

2111. Wulkanów syn, z prochu samego urodzony... — Erechteus, król ateński. [przypis redakcyjny]

2112. Aglauros — właść. Agraulos, córka Kekropsa. Atena powierzyła jej (i jej siostrom) Erechteusa w zamkniętej skrzyni, której otwierać nie miały. Przekroczywszy zakaz, zobaczyły potwora: pół człowieka, pół węża i oszalawszy na ten widok, rzuciły się w morze, lub też zostały przez Erechteusa zabite. [przypis redakcyjny]

2113. Tak w pesteńskich ogrodach róże (...) czerwienieją — miasto Paestum w południowej Italii słynęło z hodowli róż. [przypis redakcyjny]

2114. Ulania — posełkini od królowej islandzkiej z złotą tarczą do Karola Wielkiego. [przypis redakcyjny]

2115. niedźwiedzy (daw. forma) — dziś: niedźwiedzi. [przypis redakcyjny]

2116. pobliżu (daw. forma) — w pobliżu. [przypis redakcyjny]

2117. Lemna — Lemnos, wyspa na morzu Egejskiem. [przypis redakcyjny]

2118. mężczyzna (daw. forma) — r.ż. [tj. ta mężczyzna]. [przypis redakcyjny]

2119. pogranica (daw.) — pograniczna okolica; [dziś: pogranicze]. [przypis redakcyjny]

2120. naszemu stanowi — [chodzi o] stan niewieści; płeć. [przypis redakcyjny]

2121. sierdzistość (daw.) — gniew. [przypis redakcyjny]

2122. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2123. Marganor — ojciec Cylandra i Tanakra, wróg i prześladowca kobiet. [przypis redakcyjny]

2124. błędy (daw.) — złudzenie. [przypis redakcyjny]

2125. kasztel — zamek. [przypis redakcyjny]

2126. kasztelik — zameczek. [przypis redakcyjny]

2127. Druzylla — bohaterka noweli w tej pieśni opowiedzianej. [przypis redakcyjny]

2128. z to siły (daw.) — tyle, ile trzeba siły; dość siły. [przypis redakcyjny]

2129. pod trzydzieści (daw.) — około trzydzieści. [przypis redakcyjny]

2130. trwać o coś (daw.) — dbać o coś. [przypis redakcyjny]

2131. gotowić (daw.) — przygotować. [przypis redakcyjny]

2132. wino kandyjskie — z Kandii, tj. z Krety. [przypis redakcyjny]

2133. źrzeńca (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

2134. najchytrszej (daw. forma) — najbardziej chytrze. [przypis redakcyjny]

2135. zmierzk (daw.) — zmierzch. [przypis redakcyjny]

2136. kasztel — zamek. [przypis redakcyjny]

2137. pokarmować (daw.) — popasać. [przypis redakcyjny]

2138. taras (daw.) — [tu:] więzienie. [przypis redakcyjny]

2139. tęten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

2140. zbrodzień (daw.) — zbrodniarz. [przypis redakcyjny]

2141. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2142. Konstansa — miasto Constanti w Hiszpanii, w prowincji Tarragona. [przypis redakcyjny]

2143. rzeka, którą śle Wesulus wysoki — Pad. [przypis redakcyjny]

2144. Wesulus — góra Monte Viso, gdzie źródło Padu. [przypis redakcyjny]

2145. Tyczyn — rzeka w płn. Włoszech, dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

2146. Adda — rzeka w górnych Włoszech, lewy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

2147. Lambr — rzeka w płn. Włoszech, lewy dopływ Padu. [przypis redakcyjny]

2148. szczennik (daw.) — wilczątko. [przypis redakcyjny]

2149. kamieńc (daw. forma) — 2. przypadek [tj. D.] lm.; kamienic. [przypis redakcyjny]

2150. wodza — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

2151. najostrszy (daw. forma) — najbardziej ostry. [przypis redakcyjny]

2152. dużo (daw.) — silnie, moc. [przypis redakcyjny]

2153. dziecka (daw.) — 4. przypadek [tj. B.] lm [od M.lp: dziecko]. [przypis redakcyjny]

2154. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2155. przekaza (daw.) — przeszkoda, zawada. [przypis redakcyjny]

2156. Kras — Krassus, jeden z triumwirów, słynny bogacz. [przypis redakcyjny]

2157. głos (daw.) — pogłoska, wieść. [przypis redakcyjny]

2158. sprawować się (daw.) — usprawiedliwiać się. [przypis redakcyjny]

2159. kotary (daw.) — [tu:] namiot. [przypis redakcyjny]

2160. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

2161. trefnie (daw.) — [tu:] przypadkiem. [przypis redakcyjny]

2162. skaźca (daw.) — gwałciciel, łamca. [przypis redakcyjny]

2163. naród (daw.) — ród. [przypis redakcyjny]

2164. Makon — wyraz skrócony z Mahomet, prorok i założyciel Islamu. [przypis redakcyjny]

2165. Trywigant — zmyślone przez romantyków [?] bóstwo mahometańskie, zapewne od Trivia, przydomku Diany, bogini księżyca, który jest, jak wiadomo, godłem Mahometan. [przypis redakcyjny]

2166. domostwo (daw.) — dom, rodzina. [przypis redakcyjny]

2167. Mongrana — dom Mongrana, z którego pochodził Rugier. [przypis redakcyjny]

2168. Jasna Góra — [tu:] Clermont. [przypis redakcyjny]

2169. jej [Marfizy] śmiałość cudowną / Niedawno pod Albraką widywał [Rynald] budowną — w czasie długiego oblężenia Albraki (Bojardo Ks. I i II) walczyli Rynald i Marfiza najczęściej razem po stronie oblegających. [przypis redakcyjny]

2170. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2171. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

2172. wojn (daw.) — [forma] 2. przypadka [tj. D.] lm [od M.lp wojna]. [przypis redakcyjny]

2173. Murzynowie — Nubowie, mieszkańcy Nubii (Abisynii). [przypis redakcyjny]

2174. bok o bok (...) bieży — wzdłuż. [przypis redakcyjny]

2175. Austrowe — od: Auster, wiatr południowy. [przypis redakcyjny]

2176. Notus — wiatr południowy. [przypis redakcyjny]

2177. nachytrszy (daw. forma) — najbardziej chytry. [przypis redakcyjny]

2178. Branzard — król budziański (Bugia), namiestnik króla Agramanta w Barbarii (Tunis). [przypis redakcyjny]

2179. duży (daw.) — silny; najduższy: najsilniejszy. [przypis redakcyjny]

2180. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2181. wojn (daw.) — [forma] 2. przypadka [tj. D.] lm [od M.lp wojna]. [przypis redakcyjny]

2182. naśladować (daw.) — następować; [iść śladem]. [przypis redakcyjny]

2183. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2184. ponowa (daw.) — ponowienie. [przypis redakcyjny]

2185. chytrołamca (daw.) — wiarołomca. [przypis redakcyjny]

2186. boleść przeraźliwa (daw.) — dotkliwa boleść; [por. daw. razić: bić, uderzać, przeszywać]. [przypis redakcyjny]

2187. najprzykrszy (daw. forma) — najbardziej przykry. [przypis redakcyjny]

2188. berdysz — rodzaj topora wojennego. [przypis redakcyjny]

2189. ostrszy (daw. forma) — ostrzejszy; tu: bystrzejszy. [przypis redakcyjny]

2190. jakiemsi (daw.) — jakimś. [przypis redakcyjny]

2191. wyprawny koń (daw.) — ćwiczony, sprawny, zwinny. [przypis redakcyjny]

2192. mufty — kapłan mahometański. [przypis redakcyjny]

2193. pokwapić (daw.) — pospieszyć się. [przypis redakcyjny]

2194. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2195. jakiemsi (daw.) — jakimś. [przypis redakcyjny]

2196. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

2197. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2198. łamca (daw.) — wiarołomca, krzywoprzysięzca; por. kłamca. [przypis edytorski]

2199. duży (daw.) — silny; najduższy: najsilniejszy. [przypis redakcyjny]

2200. Algazer — miasto w płn. Afryce (w Maroko). [przypis redakcyjny]

2201. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2202. (Dudon) wpadł w sidła, gdzie król z Sarce miał swój most ściśniony — w oryginale jednak „pojmał go pod Monakiem król z Sarcy przy pierwszej przez morze przeprawie”. [przypis redakcyjny]

2203. bizerski — przymiotnik od nazwy miasta Bizerta (starożytna Utica) w płn. Afryce w krainie Tunis. [przypis redakcyjny]

2204. towarzyska strata (daw.) — strata towarzysza. [przypis redakcyjny]

2205. czata (daw.) — kryjoma wyprawa. [przypis redakcyjny]

2206. gwałt (daw.) — mnóstwo. [przypis redakcyjny]

2207. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

2208. łódź płynąc widziała — [daw. forma imiesłowu] zamiast: płynącą. [przypis redakcyjny]

2209. półokręcie (daw.) — mały okręt. [przypis redakcyjny]

2210. z ptakiem, co ma łeb dwojaki — z orłem dwugłowym. [przypis redakcyjny]

2211. pardy z kły ostremi — tj. leopardy, herb angielski. [przypis redakcyjny]

2212. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

2213. najprzykrszy (daw. forma) — najbardziej przykry. [przypis redakcyjny]

2214. Bardyn — sługa króla Monodanta, który wykradł jego syna, Brandymarta. [przypis redakcyjny]

2215. ukradł Brandymarta ojcu maluśkiego i na Sylwańskiej pilno fortecy go chował — (Sylwańska forteca: Rocca Sylvana); Bardyn, sługa Monodanta, króla Dammogiru, obrażony przez niego, wykradł mu z zemsty syna Bramadora, którego przezwał Brandymartem, i sprzedał go panu na Rocca Silvana. Później, żałując swego postępku, pozostał przy dziecku jako wychowawca. [przypis redakcyjny]

2216. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

2217. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2218. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2219. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2220. nos dwudziury (daw.) — nos o dwu dziurkach. [przypis edytorski]

2221. źrzeńca (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

2222. trafić się z kimś (daw.) — spotkać się z kim. [przypis redakcyjny]

2223. Sylen — wychowawca i nieodstępny towarzysz Bachusa, starzec rzadko kiedy trzeźwy. [przypis redakcyjny]

2224. biegun (daw.) — [tu:] włóczęga, tułacz. [przypis redakcyjny]

2225. skałuba (daw.) — otwór, dziura. [przypis redakcyjny]

2226. darski (daw.) — dzielny, dziarski. [przypis redakcyjny]

2227. samotrzeci (daw.) — dwaj towarzysze i sam trzeci [przypis redakcyjny]

2228. zacny synu Herkula — Kardynał Hipolit Este; o jego zwycięstwie nad Wenecjanami (strofa 2) była już mowa 3, 57. [przypis redakcyjny]

2229. Sowy do Aten (nieść) — przysłowie na oznaczenie zbytecznej i niepotrzebnej czynności: w Atenach na pomnikach i monetach pełno było sów, ptaków bogini Ateny, opiekunki miasta. [przypis redakcyjny]

2230. Sam — wyspa Samos; słynęła w starożytności z wyrobu waz i w ogóle artystycznych naczyń glinianych. [przypis redakcyjny]

2231. Darmo do Samu z inszych państw kryształ przychodzi — w oryg. vasi, a więc gliniane naczynia, wazy, nie kryształ. W Samos wyrabiano wazy na wywóz; cały zwrot ma więc to samo znaczenie, co „sowy nieść do Aten” lub „krokodyle do Egiptu”. [przypis redakcyjny]

2232. Afrani — Afranio, dworzanin ferarski, przyjaciel Ariosta. [przypis redakcyjny]

2233. Banio właśc. Bagnio — Ferarczyk, poświęcił mu Ariost jedną z swych satyr. [przypis redakcyjny]

2234. stos (daw., z niem.) — raz, cios. [przypis redakcyjny]

2235. przytrudniejszem — (przysłówek:) trudniej, zbyt trudno. [przypis redakcyjny]

2236. gwałt (daw.) — mnóstwo. [przypis redakcyjny]

2237. obłamki (daw.) — wieża. [przypis redakcyjny]

2238. darda (daw.) — broń piechoty, włócznia, oszczep. [przypis redakcyjny]

2239. spiżany (daw.) — spiżowy. [przypis redakcyjny]

2240. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2241. strzelba (daw.) — [tu:] strzelanie. [przypis redakcyjny]

2242. czyn (daw.) — [tu:] machina wojenna. [przypis redakcyjny]

2243. topień (daw.) — topielec. [przypis redakcyjny]

2244. twarz (daw.) — [tu:] postać. [przypis redakcyjny]

2245. zatwardzywa (daw.) — dziś: zatwardza. [przypis edytorski]

2246. Barbarya — kraina w płn. Afryce, Tunis. [przypis redakcyjny]

2247. zołdan — sułtan. [przypis redakcyjny]

2248. Noradyn — żołdan (sułtan) egipski. [przypis redakcyjny]

2249. do wyspu żagle wielkie miece,/ Co wszerz Afrykę, wzdłuż ma Wulkanowe piece — poeta ma tu na myśli zapewne wysepkę Limosa, prawie w połowie drogi z Afryki do Sycylii, gdzie w Etnie są „wulkanowe piece”. [przypis redakcyjny]

2250. wysep (daw.) — [dziś r.ż.:] wyspa. [przypis redakcyjny]

2251. Makrobowie — „Długoletni” (gr. μακρός i βίος); naród w głębi Afryki. [przypis redakcyjny]

2252. gwałt (daw.) — mnóstwo. [przypis redakcyjny]

2253. cug (daw.) — [tu:] pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]

2254. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2255. samotrzeci (daw.) — dwaj towarzysze i sam trzeci. [przypis redakcyjny]

2256. Lipaduza — mała wysepka na płd. od Sycylii; są tam ruiny starej wieży, którą nazywają wieżą Orlanda. [przypis redakcyjny]

2257. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2258. smakować (daw.) — dodawać smaku, cukrować. [przypis redakcyjny]

2259. w tąż (daw.) — również. [przypis redakcyjny]

2260. skaźca (daw.) — gwałciciel, łamca. [przypis redakcyjny]

2261. łamca (daw.) — wiarołomca, krzywoprzysięzca; por. kłamca. [przypis edytorski]

2262. cofnąć (daw.) — [dziś:] cofnąć się. [przypis redakcyjny]

2263. najostrszy (daw.) — dziś: najbardziej ostry. [przypis edytorski]

2264. wodza — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

2265. plon (daw.) — [tu:] zdobycz. [przypis redakcyjny]

2266. mieć za to (daw.) — uważać, miarkować. [przypis redakcyjny]

2267. [Dudon] syn książęcia Danesa — w oryg.: „Era Dudon figliuol d’Uggier Danese”, „Był Dudon synem Ugiera Duńczyka”, z czego tłumacz przez nieuwagę zrobił „książęcia Danesa”. [przypis redakcyjny]

2268. płazą (daw.) — [dziś:] płazem. [przypis redakcyjny]

2269. płazą (daw.) — [dziś r.ż.:] płazem; [tj. nie ostrzem]. [przypis redakcyjny]

2270. samotrzeć (daw.) — (przysłówek: jak?) z dwoma towarzyszami i sam trzeci. [przypis redakcyjny]

2271. wojn (daw.) — 2. przypadek [tj. D.] lm [dziś: wojen]. [przypis redakcyjny]

2272. rosół (daw.) — [tu:] słona woda. [przypis redakcyjny]

2273. Eurus — wiatr wschodni. [przypis redakcyjny]

2274. Auster — wiatr południowy. [przypis redakcyjny]

2275. Korus — wiatr północno-zachodni. [przypis redakcyjny]

2276. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2277. skałuba (daw.) — otwór, dziura. [przypis redakcyjny]

2278. wieżaty (daw.) — wysoki, jak wieża. [przypis redakcyjny]

2279. skrzydłonogi strach — strach pobudzający do szybkiej ucieczki. [przypis edytorski]

2280. naukler (daw.) — żeglarz. [przypis redakcyjny]

2281. przez dzięki — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2282. niecierpliwy tesknic — nie mogący znosić. [przypis redakcyjny]

2283. [Orland szablę] wydarł beł wiedmie, gdy jej psował / Pyszny ogród — Wiedźma Faleryna, królowa Organi, sporządziła czarodziejską szablę, którą miała zabić Orlanda; ten jednak zabrał jej wyczarowany miecz i zniszczył nim zaczarowany jej ogród. [przypis redakcyjny]

2284. gwałt (daw.) — mnóstwo. [przypis redakcyjny]

2285. bleszczyła (daw.) — błyszczała. [przypis redakcyjny]

2286. telej — gatunek materyi kosztownej. [przypis redakcyjny]

2287. duży (daw.) — silny; [najduższy: najsilniejszy]. [przypis redakcyjny]

2288. głupie (daw.) — przysłówek: głupio. [przypis redakcyjny]

2289. gmach (daw.) — [tu:] pokój. [przypis redakcyjny]

2290. Adyg — Adyga, rzeka w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

2291. w końcu gór wysokich — [tj.] Gór [właśc. Wzgórz] Euganejskich w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

2292. Antenor — Trojanin, miał po zburzeniu Troi przybyć do Italii i założyć miasto Padwę. [przypis redakcyjny]

2293. Karłowi / Da ratunek przeciwko złemu Lombardowi — Karolowi Wielkiemu przeciw Longobardom. [przypis redakcyjny]

2294. Pontygier — zamek Poitiers we Francji, własność rodziny Maganca. [przypis redakcyjny]

2295. Nikolo — Nikolo d’Este, ojciec Herkulesa. [przypis redakcyjny]

2296. Izabella — Izabella d’Este, córka Herkulesa I, księcia Ferrary, a małżonka Franciszka Gonzagi, księcia Mantuy. [przypis redakcyjny]

2297. Herkol — Herkules I d’Este, książę Ferrary, ojciec Alfonsa i Hipolita; pozbawiony tronu i wygnany z Ferrary przez brata swego, bękarta Mikołaja I, Leonella, bawił na dworze Alfonsa I, króla Neapolu, („króla Katalony”), gdzie zostawił pamięć swych dzieł rycerskich; powrócił z wygnania i objął rządy w Ferrarze dopiero po śmierci Borsa, brata Leonella. [przypis redakcyjny]

2298. kolera (daw.) — gniew. [przypis redakcyjny]

2299. ma dość mocy zeń (daw.) — na niego, (tj. tyle, ile on). [przypis redakcyjny]

2300. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

2301. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

2302. kolco (daw.) — kółko. [przypis redakcyjny]

2303. sowity obojczyk — podwójny. [przypis redakcyjny]

2304. telej — gatunek materii kosztownej. [przypis redakcyjny]

2305. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2306. cofać (daw.) — [dziś:] cofać się. [przypis redakcyjny]

2307. płazą (daw.) — płazem [tj. nie ostrzem]. [przypis redakcyjny]

2308. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2309. tęten (daw.) — tętent. [przypis redakcyjny]

2310. jarczak — rodzaj siodła. [przypis redakcyjny]

2311. bleszczy (daw.) — błyszczy się. [przypis redakcyjny]

2312. nagłówek — część uzdy, przypadająca na głowę końską. [przypis redakcyjny]

2313. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2314. najbystrszy (daw.) — dziś: najbardziej bystry. [przypis edytorski]

2315. zatyłek (hełmu) — część tylna. [przypis redakcyjny]

2316. cyga — fryga, bąk. [przypis redakcyjny]

2317. wydać (daw.) — [tu:] opuścić, zdradzić. [przypis redakcyjny]

2318. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2319. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

2320. duży (daw.) —- silny; [najduższy: najsilniejszy]. [przypis redakcyjny]

2321. wodza — r.ż. [część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

2322. kolco (daw.) — kółko; [por. kolczyk]. [przypis redakcyjny]

2323. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2324. skofia (daw.) — obsada kity, rurka stalowa, w której tkwi kita. [przypis redakcyjny]

2325. duży (daw.) — silny; [najduższy: najsilniejszy]. [przypis redakcyjny]

2326. O wspaniały Alfonsie! gdy cię (...) / W róg czoła kamień trafił — (Strofy 3–5). Hiszpanie zdobywszy szańce Alfonsa, Bastia del Genivolo (31 grudnia 1511), wycięli w pień całą załogę razem z dowódcą, Vestidello Pagano. Alfons nadciągnął jednak z wojskiem i po kilkugodzinnym szturmie zdobył na powrót Bastię, przy czym sam trafiony kamieniem, stracił na chwilę przytomność; cała załoga hiszpańska już to w walce, już też po zdobyciu szańców poniosła śmierć z ręki rozjuszonych zwycięzców. [przypis redakcyjny]

2327. Bastya — Bastia del Genivolo, szańce nad rzeką Zanniolo w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

2328. Kordubeńczyk — mieszkaniec miasta Korduby (Kordowa) w Hiszpanii, tu zamiast: Hiszpan. [przypis redakcyjny]

2329. Westydl — Vestidello Pagano, dowódca osady ferarskiej w Bastii del Genivolo (1517). [przypis redakcyjny]

2330. numidzki – od: Numidia, dzisiejszy Algier. [przypis redakcyjny]

2331. zatyłek — część tylna (tu: hełmu). [przypis redakcyjny]

2332. duży (daw.) — silny; [duższy: silniejszy]. [przypis redakcyjny]

2333. berdysz — rodzaj topora wojennego. [przypis redakcyjny]

2334. sporuszona [rana] (daw.) — pogorszona, obrażona. [przypis redakcyjny]

2335. ubłagany rycerz (daw.) — rycerz, którego gniew opuścił. [przypis redakcyjny]

2336. źrzeńca — źrenica. [przypis redakcyjny]

2337. jaskinne proroctwo — proroctwo ogłoszone w jaskini. [przypis redakcyjny]

2338. zwrot — powrót. [przypis redakcyjny]

2339. przekaz (daw.) — przeszkoda, zawada. [przypis redakcyjny]

2340. skamiał (daw.) — skamieniał. [przypis redakcyjny]

2341. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

2342. liście (daw.) — r.n. [tj. to liście; dziś: M. lp ten liść, M. lm te liście; M. lp to listowie]. [przypis redakcyjny]

2343. bleszczy się (daw.) — błyszczy się. [przypis redakcyjny]

2344. cuda (daw.) — dziwy, potwory. [przypis redakcyjny]

2345. najbystrszy (daw.) — dziś: najbardziej bystry. [przypis edytorski]

2346. darski (daw.) — dzielny, dziarski. [przypis redakcyjny]

2347. najprzykrszy (daw.) — dziś: najbardziej przykry. [przypis edytorski]

2348. temlak (daw.) — temblak. [przypis redakcyjny]

2349. paiż (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

2350. karacena (daw.) — pancerz łuskowaty. [przypis redakcyjny]

2351. wypławione [karaceny] — zahartowane za pomocą pławienia w wodzie. [przypis redakcyjny]

2352. potwora (daw.) — [dziś r.m.:] potwór. [przypis redakcyjny]

2353. jakiemsi (daw.) — jakimś. [przypis redakcyjny]

2354. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

2355. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2356. zawodnik (daw.) — koń biegający w zawód, koń w ogóle. [przypis redakcyjny]

2357. zżąć (daw.) — ścisnąć, zjąć, złączyć. [przypis redakcyjny]

2358. zebrany wszystek w się — wziąwszy się w kupę, skurczony. [przypis redakcyjny]

2359. lane świece (daw.) — [tu:] wielkie. [przypis redakcyjny]

2360. porfir — serpentyn, marmur czarny w zielone cętki. [przypis redakcyjny]

2361. frambuga (daw.) — sklepienie półkoliste, arkada. [przypis redakcyjny]

2362. buczny (daw.) — pyszny, wspaniały. [przypis redakcyjny]

2363. ruby (daw.) — gruby. [przypis redakcyjny]

2364. sflorysować (daw.) — pokryć rzeźbionym kwieciem, floresami. [przypis redakcyjny]

2365. fodza (daw.) — sposób, moda. [przypis redakcyjny]

2366. poświata (daw.) — [tu:] światło księżycowe. [przypis redakcyjny]

2367. Amaltea — koza, karmiąca Zeusa-niemowlę na Krecie. Róg tej kozy, utrącony o drzewo, ozdobiły nimfy zielenią i napełniwszy owocami, podarowały Zeusowi. Wdzięczny bóg obraz rogu umieścił na niebie, a róg oddał nimfom, obdarzywszy go tą cudowną własnością, że się treści jego nigdy przebrać nie miało. Stąd „róg Amalteej”: róg obfitości. [przypis redakcyjny]

2368. zrzeńca — źrenica. [przypis redakcyjny]

2369. Lukrecya z Borgiów — córka osławionego papieża Aleksandra VI, druga żona Alfonsa I d’Este; poprzednio miała już dwóch mężów i z tych czasów historia niezbyt pochlebne daje jej świadectwo (zm. 1520). [przypis redakcyjny]

2370. Teobald — Antonio Tebaldeo z Ferrary, jeden z lepszych poetów XVI w.; jakiś czas sekretarz Lukrecji Borgii, później przyjął święcenia duchowne w Rzymie, przyjaciel Bemba, Kastyliona, malarza Rafaela, który go uwiecznił, umieszczając jego portret w Parnasie; zm. 1537. [przypis redakcyjny]

2371. Strozza — Ercole Strozzi, poeta ferarski, opiewał Lukrecję Borgię i jej brata Cezara, zamordowany skrycie w r. 1508, mając lat 37. [przypis redakcyjny]

2372. Lin — Linos, przedhistoryczny wieszcz i poeta grecki. [przypis redakcyjny]

2373. Izabella (córka Herkola) — Izabella d’Este, córka Herkulesa I, księcia Ferrary, a małżonka Franciszka Gonzagi, księcia Mantuy. [przypis redakcyjny]

2374. Kalandr — Gian-Giacobo Calandra, Mantuańczyk, pisał prozą o miłości. [przypis redakcyjny]

2375. Bardelon — Gian-Giacobo Bardelon, Mantuańczyk, pisarz zresztą nieznany. [przypis redakcyjny]

2376. Elizabeta — Elżbieta Gonzaga, siostra margrabiego Franciszka, żona Gwidobalda I, księcia Urbinu. [przypis redakcyjny]

2377. Leonora — Gonzaga, córka margrabiego Franciszka, żona Franciszka della Rivere, którego wuj, papież Juliusz II, zrobił księciem Urbinu. [przypis redakcyjny]

2378. Sadolet — znakomity pisarz i poeta XVI w., razem z Bembusem sekretarz Leona X, wreszcie kardynał. [przypis redakcyjny]

2379. Bembus właśc. Bembo, Pietro (1470–1547) — Wenecjanin, był naprzód sekretarzem Leona X, później kardynałem; jeden z najsławniejszych autorów włoskich XVI w., pisał z równą biegłością po włosku i po łacinie. [przypis redakcyjny]

2380. Kastylion — Baltazar Kastylione, autor dzieła Il cortegiano (Dworzanin), które przerobił nasz Górnicki. [przypis redakcyjny]

2381. Muty Arelius — Muzio Aurelio, a właściwie: Giovanni Mazzarello, łaciński i włoski poeta. [przypis redakcyjny]

2382. Lukrecya Bentywola — naturalna córka Herkulesa I, księcia Ferrary („Ferarczyka”), żona Annibala Bentiwoglio z rodziny dynastów bolońskich. [przypis redakcyjny]

2383. Kamil — Camillo Paleotti z Bolonii, dworzanin kardynała Bibieny. [przypis redakcyjny]

2384. Amfryza — właściwie Amfrysos, rzeka w Tesalii, nad którą Apollon („pasterz” w. 7) pasał przez 9 lat stada Admeta. [przypis redakcyjny]

2385. A drugi (...) Gwido Posthum — rozumie się: śpiewa o jej, tj. Lukrecji Bentywoli sprawach. [przypis redakcyjny]

2386. Izaur — rzeka Isauro we Włoszech, wpada do Morza Adriatyckiego pod miastem Pesaro. [przypis redakcyjny]

2387. ziemia, gdzie się schodzi / Izaur z morzem (...) Nazwana będzie, swego nie tracąc imienia — tak tłumacz przełożył „nominata sara” i zaopatrzył dodatkiem: „swego nie tracąc imienia”. Wedle Kochanowskiego więc Pesaro (gdyż to o nim tu mowa) ma mieć dwa imiona: jedno własne, a drugie od Gwidona Posthuma, co się zgoła nie zgadza z oryginałem. Ariost mówi tylko, że ta ziemia „będzie wspominana od Inda do Maura” (nominata sara dall’ Indo al Mauro). [przypis redakcyjny]

2388. Gwido Posthum — Gwido Silvestri, zwany „Postumo”, rodem z Pesaro, żołnierz, lekarz, poeta ceniony przez Leona X, umarł młodo. [przypis redakcyjny]

2389. Dyana — Diana d’Este, córka Zygmunta, brata ks. Herkulesa. [przypis redakcyjny]

2390. Kalkanin — Celio Calcagnini, profesor poetyki w uniwersytecie ferarskim. [przypis redakcyjny]

2391. Mones — Moneses, jeden z królów partyjskich. [przypis redakcyjny]

2392. Kawal — Cavallo Marco z Ankony, dobry poeta, ale nieszczęśliwy gracz, skończył samobójstwem. [przypis redakcyjny]

2393. Kawal (...) tak zaśpiewa, iż żadne parnaskie krynice / Nie zrównają, lub je koń wybił nogopióry, / Nie wiem, czy z Helikonu czy z Parnasu góry. — Bellerofonta skrzydlaty rumak, Pegaz, miał kopytem wybić źródło natchnień, Hippokrene, według jednych na Helikonie, wedle drugich na Parnasie. Kawal (wł. cavallo: koń) i koń: gra wyrazów. [przypis redakcyjny]

2394. wydrożony (daw.) — dziś: wydrążony. [przypis edytorski]

2395. Beatrycze — Beatrycze d’Este, małżonka Ludwika Sforzy, księcia mediolańskiego, który za życia jej był potężny, po jej śmierci utracił księstwo i umarł w więzieniu we Francji. [przypis redakcyjny]

2396. lecieć (daw.) — marnieć. [przypis redakcyjny]

2397. Koredz — Niccolo da Corregio z domu Viskontich, poeta, autor sonetów i dwu poematów w stancach. [przypis redakcyjny]

2398. Tymot — Timoteo Bendedei, uczony Ferarczyk. [przypis redakcyjny]

2399. na brzegu Ady — w oryg. ogólnikowo: „gdzie kapał starożytny bursztyn” (Il fiume ove sudar gli antichi elettri, tj. Pad, nie Adda). [przypis redakcyjny]

2400. Widać twarz najwdzięczniejszą (...) — (strofy 88–90). Kogo poeta [Ariosto] opiewa w tych trzech stancach, długo między wykładaczami nie było zgody. Dziś już nie ulega, zdaje się, żadnej wątpliwości, że ten ósmy posąg przedstawia Aleksandrę Benucci, wdowę po Tytusie Strozzi, w której się nasz poeta długo kochał, aż wreszcie ją zaślubił, otaczając jednak to małżeństwo swoje starannie tajemnicą, żeby nie utracić posiadanych godności kościelnych, a raczej połączonych z nimi dochodów. W zwrocie więc „(...) zda się gniewać [białagłowa], iż swemi chwalił ją ktoś wierszami niedouczonemi” kryje się sam poeta i tym się też z łatwością tłumaczy, że „jedynie tych dwojga imiona artysta przemilczał”. U [Piotra] Kochanowskiego zamiast tylko tych dwojga (Sol questi duo l’artefice havea occulti) niezgrabnie i niejasno: „Insze (imiona) rzemieśnik podał ciemnej niepamięci”. [przypis redakcyjny]

2401. pawiment (daw.) — posadzka. [przypis redakcyjny]

2402. jakiemsi (daw.) — jakimś. [przypis redakcyjny]

2403. bezpieczeństwo (daw.) — śmiałość. [przypis redakcyjny]

2404. osława (daw.) — [tu:] dobra sława [zwykle: zła]. [przypis redakcyjny]

2405. trefny (daw.) — [tu:] dziwny. [przypis redakcyjny]

2406. biegłość (daw.) — ciekawość. [przypis redakcyjny]

2407. mimo miasto biegłeś murowane, / Od przeźroczystej rzeki wkoło opasane (...) — mimo Mantuę nad rz. Mincio. [przypis redakcyjny]

2408. Benak — jezioro Garda w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

2409. Gdy mury rozwalono Agenorowego / Węża — Kadmos, wyprawiony przez ojca Agenora, króla fenickiego, na poszukiwanie siostry swej Europy, porwanej przez Zeusa, założył miasto Teby w Beocji; zabiwszy smoka (węża), stróża pobliskiego źródła, posiał na roli jego zęby, z których wyrośli zbrojni mężowie, praojcowie tebańskiej szlachty. Stąd Teby nazywa poeta murami Agenorowego węża. Po zdobyciu Teb przez siedmiu bohaterów, schroniła się córka wróżbity Tejrezjasza, Manto, do Italii, gdzie jej syn, Oknos, założył miasto, które nazwał od imienia swej matki Mantuą. [przypis redakcyjny]

2410. głupie (daw.) — przysłówek: głupio. [przypis redakcyjny]

2411. w haftowaniu subtelnej roboty,/ Zrównać jej Pallas (...) nie mogła — aluzja do umiejętności Arachne i jej rywalizacji z Ateną. [przypis edytorski]

2412. zakochać — zakochać się. [przypis redakcyjny]

2413. wyszpocić — wykrzywić, przekręcić, zmienić. [przypis redakcyjny]

2414. córka Ledy — Helena, córka Ledy i Tyndareusa; uwiedziona przez Parysa, stała się powodem wojny trojańskiej. [przypis redakcyjny]

2415. Obietnice, które trzy boginie czyniły w Idzie — sąd Parysa rozstrzygający o przyznaniu jabłka „dla najpiękniejszej” jednej spośród trzech bogiń: Herze, Atenie lub Afrodycie; Hera obiecywała Parysowi władzę, Atena mądrość, Afrodyta miłość najpiękniejszej kobiety na świecie. [przypis edytorski]

2416. Ida — góra we Frygii (w Małej Azji). [przypis redakcyjny]

2417. głos (daw.) — pogłoska, wieść. [przypis redakcyjny]

2418. we dni chmurne księżyca pewnego — (...) pewnego miesiąca. [przypis redakcyjny]

2419. Wiesz o najbliższem mieście (...) Ostatki biednych Trojan, kiedy uciekały / Przed Atylą (...) ono zbudowały — Ferrara, którą wedle powszechnego mniemania mieli założyć uciekający przed Attylą mieszkańcy Padwy, nazwani tu (w. 7) Trojanami, gdyż Padwę miał założyć Trojanin Antenor (Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, I, 1). [przypis redakcyjny]

2420. ludzcejszy (daw.) — bardziej ludzki. [przypis redakcyjny]

2421. darda (daw.) — broń piechoty, włócznia, oszczep. [przypis redakcyjny]

2422. rosół (daw.) — [tu:] nieprzyjemne położenie. [przypis redakcyjny]

2423. cera (daw.) — [tu:] mina, wyraz twarzy. [przypis redakcyjny]

2424. Melara — wieś nad Padem w prowincji Rovigo w płn. Włoszech. [przypis redakcyjny]

2425. Sermido — Sermide, zamek nad Padem. [przypis redakcyjny]

2426. Figarella — Figarolo, wysepka w korycie Padu. [przypis redakcyjny]

2427. Stellata — zameczek nad Padem. [przypis redakcyjny]

2428. Gdzie Padus srogi zniża rozdwojone rogi — tj. rzeka traci swą siłę, gdyż się rozszczepiła na dwie odnogi. [przypis redakcyjny]

2429. Bondena — Bondeno, zamek nad Padem. [przypis redakcyjny]

2430. Tealdu (...) wieże obie — na zach. krańcu Ferrary, zbudowane dopiero w 970 przez Tealda d’Este; mały anachronizm. [przypis redakcyjny]

2431. od miasta wyspę najbliższą mijają / W której tylko źwierzowie pomniejszy mieszkają — Belwedere; Alfons wzniósł na niej piękne budowle i założył park, w którym trzymał rzadkie zwierzęta i ptaki. [przypis redakcyjny]

2432. Onę [wyspę], co się jedynem chlubić śmie kochaniem / Tyberyusza — wyspę Capri w Zatoce Neapolitańskiej. [przypis redakcyjny]

2433. Cyrce — znana z Odysei czarownica, zamieniająca ludzi w zwierzęta; [też: Kirke]. [przypis redakcyjny]

2434. kasztellik — zameczek. [przypis redakcyjny]

2435. Gabana — torre di Gaibana, warowna wieża na prawym brzegu odnogi Padu „Po di Pomaro”. [przypis redakcyjny]

2436. Fossa — torre della Fossa, warowna wieża na lewym brzegu odnogi Padu „Po di Primaro”. [przypis redakcyjny]

2437. Ginie z oczu Argenta, Giron w zad zostaje — w oryg. (145, 6) „Viene e fuggesi Argenta e ’l suo girone”, „Argenta i jej obwód” tj. murowany okół; tłumacz uważał widocznie il girone za imię własne. [przypis redakcyjny]

2438. Wierzę, że jeszcze wtenczas Bastyej nie było, / Na którą Hiszpanowi dzisiaj patrzyć miło — „miło” chyba w znaczeniu ironicznym; w oryg. „di che non troppo si vantar Spagnuoli”; o Bastii zob. uwagę do 42, 3–5. [przypis redakcyjny]

2439. poszta (daw.) — poczta. [przypis redakcyjny]

2440. Urbin — miasto w Umbrii. [przypis redakcyjny]

2441. Gwidon — Gwidobald I, książę Urbinu. [przypis redakcyjny]

2442. Federyk — książę Urbinu. [przypis redakcyjny]

2443. Halszka — Elżbieta Gonzaga, żona Gwidobalda I, księcia Urbinu. [przypis redakcyjny]

2444. Kali — Cagli, miejscowość na wsch. stokach Apeninu. [przypis redakcyjny]

2445. Góra, co ją Gaur dzieli i Metaur — Monte Furlo. [przypis redakcyjny]

2446. Gaur — Gauno, rzeczka w śr. Włoszech, dopływ Metauru. [przypis redakcyjny]

2447. Metaur — rzeka w Umbrii, wpada pod Signigalią do Morza Adriatyckiego. [przypis redakcyjny]

2448. Ostya — [Ostia] miasto portowe nad ujściem Tybru. [przypis redakcyjny]

2449. do tego / Miasta, gdzie kości schował syn Anchiza swego — Eneasz pogrzebał swego ojca Anchizesa w mieście Trapani (w staroż. Drepanum) na Sycylii. [przypis redakcyjny]

2450. źrzeńca — źrenica. [przypis redakcyjny]

2451. ostydły (daw.) — ostygły. [przypis redakcyjny]

2452. zewłoka (daw.) — zwłoki. [przypis redakcyjny]

2453. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2454. podla (daw.) — [przysłówek:] podle; [według, wzdłuż]. [przypis redakcyjny]

2455. Przeciwko górze, która noc jasną ogniami / Zawsze czyni, a dzień ćmi gęstemi dymami — mowa o wulkanie Etna. [przypis redakcyjny]

2456. Agrygenta — (dziś Girgenti) miasto na płd. wybrzeżu Sycylii. [przypis redakcyjny]

2457. wodza — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

2458. niezliczona rzecz (daw.) — mnóstwo. [przypis redakcyjny]

2459. lane świece (daw.) — [tu:] wielkie świece. [przypis redakcyjny]

2460. fodza (daw.) — sposób, moda. [przypis redakcyjny]

2461. przez dzięki (daw.) — niechętnie, wbrew woli, opornie, gwałtem, z trudnością. [przypis redakcyjny]

2462. Galerana — córka króla hiszpańskiego, Galafrona, małżonka Karola Wielkiego. [przypis redakcyjny]

2463. Alda — żona Orlanda. [przypis redakcyjny]

2464. z wyspy olbrzymskiej — t. j. cyklopskiej, Sycylii. [przypis redakcyjny]

2465. wysepek (daw.) — [dziś r.ż.:] wysepka. [przypis redakcyjny]

2466. złożenie — pokój, schowek. [przypis redakcyjny]

2467. panacea (daw.) — lekarstwo na wszystkie choroby. [przypis redakcyjny]

2468. dyktam (daw.) — ziele lecznicze. [przypis redakcyjny]

2469. pierwszy (daw.) — pierwotny, poprzedni. [przypis redakcyjny]

2470. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2471. berdysz (daw.) — rodzaj topora wojennego. [przypis redakcyjny]

2472. jakiejsi (daw.) — jakiejś. [przypis redakcyjny]

2473. duży (daw.) — silny; [najduższy: najsilniejszy]. [przypis redakcyjny]

2474. Konstantyn — cesarz wschodnio-rzymski (bizantyński). [przypis redakcyjny]

2475. Maurowie — Nubowie, mieszkańcy Nubii (Abissynii), zwani też Murzynami. [przypis redakcyjny]

2476. pierwszy (daw.) — pierwotny, poprzedni. [przypis redakcyjny]

2477. pierwszy (daw.) — pierwotny, poprzedni. [przypis redakcyjny]

2478. Mongrana — dom Mongrana, z którego pochodził Rugier. [przypis redakcyjny]

2479. Góra jasna — [tu:] Clermont. [przypis redakcyjny]

2480. ark (daw., z łac. arcus) — łuk (tryumfalny). [przypis redakcyjny]

2481. fochy (daw.) — [tu:] figle, kuglarstwa. [przypis redakcyjny]

2482. Leon — syn cesarza Konstantyna. [przypis redakcyjny]

2483. Beatryce — małżonka Amona, matka Bradamanty. [przypis redakcyjny]

2484. mścić (daw.) — [dziś:] mścić się. [przypis redakcyjny]

2485. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2486. nu (daw.) — [wykrzyknienie; dziś:] no. [przypis redakcyjny]

2487. Pirtous — Pirytous, Lapita (Lapitowie: naród w Tesalii) przyjaciel Tezeusza; na jego weselu wszczęli zaproszeni przezeń Centaurowie (potwory mające ludzką postać po pas i tułów koński) walkę z Lapitami, lecz zostali pokonani. [przypis redakcyjny]

2488. wyszpocić (daw.) — wykrzywić, przekręcić, zmienić. [przypis redakcyjny]

2489. Karkason — Carcassonne, miasto w południowej Francji. [przypis redakcyjny]

2490. Perpinian — miasto w płd.-zach. Francji. [przypis redakcyjny]

2491. wodze — 4. przypadek lm [tj. B.; od M.lp: wodza; część uprzęży]. [przypis redakcyjny]

2492. jednorożec — zwierz bajeczny: koń z rogiem na czole [przypis redakcyjny]

2493. Ister — inna nazwa Dunaju (w dolnym biegu). [przypis redakcyjny]

2494. Białgród a. Białogród — miasto w Serbii nad Dunajem. [przypis redakcyjny]

2495. może (daw.) — można. [przypis redakcyjny]

2496. Watran — król bułgarski. [przypis redakcyjny]

2497. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

2498. zasiadacz — zapewne: spodnie. Linde tego znaczenia nie zna. Oryginał nie daje też żadnej wskazówki, gdyż tłumacz widocznie źle pojąwszy to miejsce, dał też zupełnie chybione tłumaczenie. Ariost mówi tylko o „szarłatnym nasuwniu” (vestir vermiglio), na którym była haftowana kiść prosa (una pannocchia) z całym źdźbłem (con tutto il gambo). [Piotr] Kochanowski pomieszawszy pannocchia z panno (sukno, odzienie), a gambo z gamba (noga), wprowadził do tekstu drugą część ubrania, ów zagadkowy zasiadacz, okrywający nogi, którego w oryginale nie ma. [przypis redakcyjny]

2499. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2500. hecowany (daw.) — polerowany. [przypis redakcyjny]

2501. jednorożec — zwierz bajeczny: koń z rogiem na czole. [przypis redakcyjny]

2502. z tę stronę (daw.) — dziś: z tą stroną. [przypis edytorski]

2503. Romania — cesarstwo greckie (bizantyńskie). [przypis redakcyjny]

2504. jednorogi źwierz (daw.) — jednorożec, zwierz bajeczny: koń z rogiem na czole. [przypis redakcyjny]

2505. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2506. Polikrates — potężny władca wyspy Samos, dał się zwabić perskiemu satrapie Orojtesowi do Magnezy i tam stracił życie. [przypis redakcyjny]

2507. Dyonizyus, mistrz z króla — Dionizjusz Młodszy, tyran syrakuzański, pozbawiony władzy, miał być „mistrzem”, tj. nauczycielem w Koryncie. [przypis redakcyjny]

2508. mistrz (daw.) — [tu:] nauczyciel. [przypis redakcyjny]

2509. Maryusz — [Mariusz] syn chłopa spod Arpinum, dostąpił najwyższych godności w Rzymie; zm. 86 przed Chr. [przypis redakcyjny]

2510. Serwius — Serwius Tullius, król rzymski, miał być synem niewolnicy. [przypis redakcyjny]

2511. Albin — St. Aubin we Francji. [przypis redakcyjny]

2512. Korwin Matyasz — Maciej Korwin, król węgierski, zm. 1490. Posądzony o zabójstwo króla Władysława, siedział długo w więzieniu, aż go powołano na tron węgierski. [przypis redakcyjny]

2513. rzeźwi (daw.) — rzeźwy. [przypis redakcyjny]

2514. rycerz jednorogi — rycerz mający w herbie jednorożca. [przypis redakcyjny]

2515. poszta (daw.) — poczta. [przypis redakcyjny]

2516. lepie (daw.) — lep. [przypis redakcyjny]

2517. w ocemgnieniu — dziś: w okamgnieniu. [przypis edytorski]

2518. twarz (daw.) — postać. [przypis redakcyjny]

2519. Karol — [tu:] Karol Wielki. [przypis redakcyjny]

2520. z drugą (...) stronę (daw.) — dziś: z drugiej strony. [przypis edytorski]

2521. źrzeńca (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

2522. sierdzity (daw.) — zły, rozgniewany. [przypis redakcyjny]

2523. taras (daw.) — [tu:] więzienie; [por. zatarasować]. [przypis redakcyjny]

2524. starosta — [tu:] dozorca więzienia. [przypis redakcyjny]

2525. lana świeca (daw.) — [tu:] wielka świeca. [przypis redakcyjny]

2526. Konstanty — Konstantyn, cesarz wschodnio-rzymski (bizantyński). [przypis redakcyjny]

2527. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

2528. duży (daw.) — silny; [najduższy: najsilniejszy]. [przypis redakcyjny]

2529. z to serca (daw.) — serca wystarczająco, tyle, ile trzeba. [przypis redakcyjny]

2530. praktykować (daw.) — domyślać się, wnioskować, wróżyć. [przypis redakcyjny]

2531. darda (daw.) — broń piechoty, włócznia, oszczep. [przypis redakcyjny]

2532. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

2533. bezpiecznie (daw.) — śmiało. [przypis redakcyjny]

2534. dużość (daw.) — siła, moc. [przypis redakcyjny]

2535. pojazd (daw.) — jazda, podróż konna. [przypis redakcyjny]

2536. duży (daw.) — silny; [najduższy: najsilniejszy]. [przypis redakcyjny]

2537. pławiony (daw.) — [tu:] hartowany. [przypis redakcyjny]

2538. bystrszy (daw.) — bardziej bystry; szybszy. [przypis edytorski]

2539. rozsiepywać (daw.) — rozrywać. [przypis redakcyjny]

2540. pochmurze (daw.) — pochmurne niebo. [przypis redakcyjny]

2541. pad — [tu:] padanie. [przypis redakcyjny]

2542. niebłagany (daw.) — nieubłagany, srogi. [przypis redakcyjny]

2543. zażęty troską (daw.) — ściśnięty, przygnieciony troską. [przypis redakcyjny]

2544. liście (daw.) — r.n. [tj. to liście; dziś: M. lp ten liść, M. lm te liście; M. lp to listowie]. [przypis edytorski]

2545. wzgardzać żywot (daw.) — dziś z N.: wzgardzać (czym?) żywotem. [przypis edytorski]

2546. powienny (daw.) — powiewny. [przypis redakcyjny]

2547. głupie (daw.) — (przysłówek:) głupio; w głupi sposób. [przypis redakcyjny]

2548. poskoczny (daw.) — prędki, nierozważny. [przypis redakcyjny]

2549. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2550. parlament (daw.) — [tu:] sąd cesarski. [przypis redakcyjny]

2551. pław niezbrodzony (daw.) — woda [głęboka, niedająca się przebyć w bród]; morze. [przypis redakcyjny]

2552. Ginepra — Ginepra z domu Corregio, może córka wspomnianej w następnym wierszu Weronki. [przypis redakcyjny]

2553. Mammea — Mamma Beatrice, córka Mikołaja da Correggio. [przypis redakcyjny]

2554. Weronka — Weronika da Gambara, małżonka hrabiego Giberto Corregio, jedna z pierwszych poetek włoskich. [przypis redakcyjny]

2555. Tu przeciwko mię z Molu Weronka powstaje — w oryg. 3, 5: „Mamma e Ginevra e l’altre da Correggio / Veggo del molo in su Testremo corno: / Veronica da Gambara e eon loro (...)”: „Mammęę, Gineprę i inne panie z domu Coreggio / Widzę na ostatnim kraju grobli: / Weronika da Gambara jest z nimi (...)”. Miejsce więc zupełnie jasne. Cóż jednak zrobił niewprawny, a raczej niebaczny tłumacz? Oto „del molo” (pisane zapewne w jego wydaniu przez M) połączył z Weroniką i zrobił nazwisko „z Molu”; niepodobna bowiem łączyć z molu (...) powstaje, gdyż na molo się nie siedzi, a zresztą nie było przyczyny pozostawienia włoskiego wyrazu, gdy go można przetłumaczyć (tu np. grobla, tama). [przypis redakcyjny]

2556. chór uczonych panien aoński — Aonia, część Beocji, gdzie Helikon, siedziba Muz; aoński chór znaczy więc tyle, co chór Muz. [przypis redakcyjny]

2557. Juliusa zacnej krwie widzę poważnego, z niem Sforcę Hipolita przyjaciela jego — w jaki sposób Julius i Sforza znaleźli się między samymi niewiastami? Zagadkę rozstrzyga oryginał, gdzie czytamy: „Veggo un’ altra Ginevra, pur uscita / Del medesimo sangue, e Giulia seco; / Veggo Ippolita Sforza (...)”. Tłumacz więc dokonał tej cudownej zmiany płci, gdyż opuściwszy „drugą Gineprę” (Correggio), z Julii (również Correggio) zrobił „Juliusa zacnej krwie”, a z Hipolity Sforza (prawdopodobnie żony Aleksandra Bentivoglio) jakiegoś Sforzę Hipolita! [przypis redakcyjny]

2558. Najrozkoszniejszą dziewkę widzę, Trywultyą Margaretę — są to jednak dwie osoby: Trywultia i Margareta. [przypis redakcyjny]

2559. Trywultya — córka Jana Trivulzio z Mediolanu, biegła w językach klasycznych, zasłynęła jako poetka już w 14. roku życia. [przypis redakcyjny]

2560. Margeta — zapewne Margeta Gonzaga, dama na dworze urbińskim, występuje w Dworzaninie Kastyliona. [przypis redakcyjny]

2561. Emilia — Emilię Pię di Carpi, żonę Antoniego da Montefeltro na dworze urbińskim, wspomina z wielkimi pochwałami B. Kastilione. [przypis redakcyjny]

2562. Andziela Borgia — krewna i dama dworu Lukrecji Borgia. [przypis redakcyjny]

2563. Gracyoza — Gracjoza Pia, znana jedynie z listu, który pisała do Bemba. [przypis redakcyjny]

2564. Ryciardeta z Estu — nieznana zresztą, krewna Bianki i Diany. [przypis redakcyjny]

2565. Bijanka — [Bianca] d’Este, córka Zygmunta, brata ks. Herkulesa. [przypis redakcyjny]

2566. Turka Barbara — z znakomitej w Ferrarze rodziny Turchi, bliżej nieznana. [przypis redakcyjny]

2567. Laura — zapewne Laura Dianti, kochanka księcia Alfonsa I d’Este. [przypis redakcyjny]

2568. Ginepra, światłość krwie Malateścinej — prawdopodobnie siostra księcia Herkulesa I d’Este, żona Zygmunta Malatesty, pana Ryminu. [przypis redakcyjny]

2569. By była w Aryminie pod ten czas mieszkała, / Gdy Gallia zwycięzcę Cesarza witała, / Który rzeczkę przeszedszy (...) — rzeczka Rubikon niedaleko Ariminum stanowiła za czasów Cezara granicę między Italią a Galią; kto ją przekroczył z wojskiem, stawał się nieprzyjacielem ojczyzny. Cezar długo się namyślał, wreszcie ze słowami: „Kości rzucone” przeszedł Rubikon i rozpoczął wojnę domową. [przypis redakcyjny]

2570. Bodzolo — Fryderyk Gonzaga, tak nazwany od zamku Bozolo pomiędzy Kremoną a Mantuą, słynny wojownik. [przypis redakcyjny]

2571. Torella — rodzina Torellich liczyła się za Ariosta do najznakomitszych we Włoszech. [przypis redakcyjny]

2572. Z Bentywolą Torellę, Wiszkontki rodzone — w przekładzie wygląda tak, jakoby Bentywola i Torella były „Wiszkontki rodzone”, co się zupełnie nie zgadza z oryginałem. Ariost wylicza tu ogólnikowo panie z rodziny Torellów, Bentywolów, Wiskontów i Pallawidżinów: E le Torelle, eon le Bentivoglie, / E le Visconte e le Pallavigine. [przypis redakcyjny]

2573. Gonzaga — Julia Gonzaga, żona Wespazyana Kolonna, pana na Fondi, była tak piękna, że sławny korsarz Barbarossa, chcąc ją posłać w podarunku sułtanowi, napadł niespodzianie nocą na Fondi i Julia ledwo się zdołała uratować ucieczką. [przypis redakcyjny]

2574. Powinna z nią [Julią Gonzagą] — Izabella Kolonna, żona Ludwika Gonzagi „Rodomonta”, wspomniana już XXXVII 9–12. [przypis redakcyjny]

2575. Anna Aragonia — córka Ferdynanda Aragońskiego, małżonka sławionego przez Ariosta Alfonsa d’Avalo, margrabiego Vastu (stąd „światłość Wastu”). [przypis redakcyjny]

2576. (Anna) siostrę z sobą ma — Joannę Aragońską, żonę Askaniusza Kolonna, sławioną dla piękności przez ówczesnych poetów i filozofów. [przypis redakcyjny]

2577. Tej wiersze najuczeńszej wdzięczne białej głowy — mowa o Wiktorii Kolonna, małżonce Franciszka z Peskary; sławi ją Ariost w Pieśni XXXVII 12–20. [przypis redakcyjny]

2578. Aretyn — Bernard Akkolti z Arezzo, słynny poeta i improwizator; jakkolwiek w podeszłym już wieku, żył jeszcze za czasów Ariosta. [przypis redakcyjny]

2579. wnuka Aretynowego — właśc. synowca (nipote, z czego Kochanowski zrobił wnuka, zbałamucony łac. nepos: wnuk) Benedykta Akkolti, kardynała („w birecie pięknym z sukna czerwonego”). [przypis redakcyjny]

2580. kardynał z Mantuej — Herkules Gonzaga, syn ostatniego margrabiego mantuańskiego, Franciszka Gonzagi, i Izabelli d’Este. [przypis redakcyjny]

2581. Kampedzi — uczony kardynał Lorenzo Campeggio. [przypis redakcyjny]

2582. Laktancy — Lattantio Tolomei z Sieny, poeta współczesny Ariostowi, brat Claudia Tolomei. [przypis redakcyjny]

2583. Klaudy Tolomej — Claudio Tolomei z Sieny, poeta, starał się o przeszczepienie miar starożytnych do poezji włoskiej. [przypis redakcyjny]

2584. Dreseni — raczej Trissino Giangiorgio (1478–1550), poeta włoski, autor epopei Italia liberata da’ Goti i tragedii Sophonisbe. [przypis redakcyjny]

2585. Molza — Molza Francesco z Modeny, poeta liryczny, pisał po łacinie i po włosku (ur. 1489, zm. 1544). [przypis redakcyjny]

2586. Montyn — Florian Montyn, jeden z mniej znanych poetów włoskich. [przypis redakcyjny]

2587. ten, co do źrzódła żywego Prostą drogą wieść umie Askreusowego — Askra, miasto w Beocji, gdzie się urodził poeta Hezjod; źrzódło Askreusowe: poezja; Ten, co umie wieść (...) itd. jest Giulio Camillo, Dalmatyniec rodem, profesor boloński, powołany później przez Franciszka I do Paryża. [przypis redakcyjny]

2588. Pansa — Paolo Pansa, uczony Genueńczyk, nauczyciel niefortunnego spiskowca, Jana Ludwika Fiesco. [przypis redakcyjny]

2589. Latyn — Latino Giovennale, legat Pawła III w Wenecji, poeta łaciński i włoski. [przypis redakcyjny]

2590. Kamillo — Giulio Camillo, Dalmatyniec rodem, profesor w Bolonii, przez Franciszka I powołany do Paryża. [przypis redakcyjny]

2591. Berna — Franciszek Berna, krewniak kardynała Bibbieny, znakomity poeta, twórca i ojciec burleski, zwanej od niego poesia bernesca (zm. 1535). [przypis redakcyjny]

2592. Sanga — Jan Sanga, sekretarz i ulubieniec Klemensa VII, poeta łaciński. [przypis redakcyjny]

2593. Flaminiusz Antoni — Flamminio Marc’ Antonio, poeta piszący po łacinie. [przypis redakcyjny]

2594. Kamilla, Bernę, Sangę, więc i Antoniego / Flaminiusza z Julem — w oryg. Giulio Camillo, z czego tłumacz przez nieuwagę zrobił dwie osoby. [przypis redakcyjny]

2595. Sasso — Panfilo Sasso, poeta włoski, zm. 1527 r. [przypis redakcyjny]

2596. Bernardyn Kapel — Bernardo Cappel, statysta, poeta liryczny włoski, jeden z najlepszych XVI w. (1504–1565). [przypis redakcyjny]

2597. Piotr — [tu:] Piotr Bembus, Bembo Pietro (1470–1547), Wenecjanin, był naprzód sekretarzem Leona X, później kardynałem; jeden z najsławniejszych autorów włoskich XVI w., pisał z równą biegłością po włosku i po łacinie. [przypis redakcyjny]

2598. Gaszpar [Gaspar] Obidzi — przyjaciel i wielbiciel Bemba. [przypis redakcyjny]

2599. Bewadzan — Bewazzano, rodak i przyjaciel kard. Bembo, poeta łaciński i włoski. [przypis redakcyjny]

2600. Tryfon — Trifon Gabriel, Wenecjanin, sławny poeta i uczony, Sokratesem swego czasu nazwany. [przypis redakcyjny]

2601. Cel — Celio Calcagnini, profesor poetyki w uniwersytecie ferarskim. [przypis redakcyjny]

2602. Majnardyn — Mainardo, sławny lekarz w Ferrarze. [przypis redakcyjny]

2603. Piotr Arretyn — [Aretino] tak nazwany od miasta ojczystego Arezzo (Arretium); obdarzony z natury niezwykłymi zdolnościami i dowcipem, zbyt często tych darów na złe używał, dając się zwłaszcza swymi zjadliwymi satyrami we znaki wielkim tego świata i dlatego biczem książąt, flagello de principi, nazwany. Najcenniejsze z jego dzieł są komedie. [przypis redakcyjny]

2604. Frakastoron — Frankastor Hieronim z Werony, sławny lekarz, filozof i poeta łaciński. [przypis redakcyjny]

2605. Widzę Frakastorona, Gabryela — jedno z dwojga: albo tłumacz wziął Trifon Gabriele (15, 8 oryginału) za dwie osoby i umieścił Tryfona w 5, a Gabriela w 7 (i to podobniejsze do wiary), albo pomyliwszy imię Frakastorona, Hieronim, napisał Gabryel. [przypis redakcyjny]

2606. Tass — Bernardo Tasso, ojciec Torkwata (1493–1569), także poeta, autor epopeicznego poematu w stu pieśniach pt. Amadigi. [przypis redakcyjny]

2607. Mikołaja Tiepolo — senator rzeczypospolitej weneckiej, zasłużył się około podniesienia akademii padewskiej. [przypis redakcyjny]

2608. Amanio — Mikołaj, współczesny Ariostowi poeta włoski. [przypis redakcyjny]

2609. Fulgozy Antonius — Genueńczyk, poeta z przydomkiem Odludek „Fileremo”. [przypis redakcyjny]

2610. Waleryusz — Gian-Francesco Valerio z Wenecji, przyjaciel poety, wielki wróg niewiast; wspomina o nim Ariost jeszcze XXVII 137, 6. Obwiniony później, że się dał przekupić królowi francuskiemu, Franciszkowi I, skończył „między słupami św. Marka i Teodora” na Piazzecie, tj. został powieszony. [przypis redakcyjny]

2611. Baryni — Barignan Pietro, poeta, rodem z Pesaro. [przypis redakcyjny]

2612. Piko — Jan Franciszek Pico, książę Mirandoli, synowiec sławnego humanisty Jana Pico Mirandoli, uczony i płodny pisarz XVI w., zamordowany przez własnego synowca, Galeotta, który nocnym napadem zdobył Mirandolę. [przypis redakcyjny]

2613. Pius — Alberto Pio, książę Karpi, hetman Franciszka I, znany także jako uczony pisarz. [przypis redakcyjny]

2614. Sannazar Jakub (1458–1530) — Neapolitańczyk, znakomity poeta włoski i łaciński. [przypis redakcyjny]

2615. odbiegły (daw.) — odbieżany, opuszczony. [przypis redakcyjny]

2616. Pistofil — Bonawentura Pistofilo, sekretarz księcia Alfonsa, także poeta, przyjaciel Ariosta, który mu siódmą satyrę poświęcił. [przypis redakcyjny]

2617. Aciawol — w oryg. lm Acciaiuoli; trzech Florentczyków tego nazwiska, ojciec syn i synowiec, wszyscy trzej poeci łacińscy; przebywali współcześnie z Ariostem na dworze ferarskim. [przypis redakcyjny]

2618. Andziar — nieznany zresztą przyjaciel Ariosta. [przypis redakcyjny]

2619. Annibal Malaguccy — krewniak Ariosta, którego matka pochodziła z rodziny Malaguccych, jeszcze dziś kwitnącej w Reggio. [przypis redakcyjny]

2620. Odoard — O. Malaguzzi z Reggio, krewny Ariosta, nie spełnił pokładanych w nim nadziei poety. [przypis redakcyjny]

2621. Wiktor — Wiktor Fausto, uczony Grek, nadzorca galer w arsenale weneckim, znany także jako budowniczy okrętowy. [przypis redakcyjny]

2622. Tankred — profesor akademii padewskiej. [przypis redakcyjny]

2623. przez śrzodek (daw.) — przez, za pomocą, za pośrednictwem. [przypis redakcyjny]

2624. najludzcejszy (daw.) — najbardziej ludzki. [przypis edytorski]

2625. źrzeńca (daw.) — źrenica. [przypis redakcyjny]

2626. głowy (daw.) — część łóżka lub posłania, gdzie głowa spoczywa. [przypis redakcyjny]

2627. braterskie (daw.) — po bratersku, [przypis redakcyjny]

2628. rówień (daw.) — równy. [przypis redakcyjny]

2629. uważny (daw.) — ważny; [poważany; por. daw.: uważać kogo, tj. szanować]. [przypis redakcyjny]

2630. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

2631. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2632. Egeus (...) Kiedy na szabli swojej znak poznał (...) którą przypiął do boku swojego Tezeusz (...) — Egeus, król ateński, żegnając się z Ajtrą, córką króla Trezenu, Pitteusa, z którą miał syna, podarował jej miecz, po którym kiedyś miał poznać syna. Tym synem był Tezeus. Gdy dorósł, wyprawiła go matka do Aten, gdzie go ze zdumieniem poznał po owym mieczu Egeus w chwili, gdy go macocha Medea, obawiając się podejrzanego jej młodzieńca, chciała zgładzić trucizną. [przypis redakcyjny]

2633. stygijskie (...) odnogi — rzeki podziemnej Styksu, podziemie samo. [przypis redakcyjny]

2634. Mongrana — dom Mongrana, z którego pochodził Rugier. [przypis redakcyjny]

2635. Jasna Góra — [tu:] Clermont. [przypis redakcyjny]

2636. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2637. dobra myśl (daw.) — zabawa. [przypis redakcyjny]

2638. gwałt (daw.) — mnóstwo. [przypis redakcyjny]

2639. miecz (...) miceński — grecki, od Micen, grodu naczelnego wodza Greków, Agamemnona. [przypis redakcyjny]

2640. Synon — Grek, który podstępnem opowiadaniem skłonił Trojan do wprowadzenia do miasta drewnianego konia z zbrojnymi Grekami w wnętrzu. [przypis redakcyjny]

2641. Agryppa — znakomity wojownik rzymski, przyjaciel Augusta. [przypis redakcyjny]

2642. Królową jednę — Leonorę, córkę Ferdynanda, króla Neapolu, matkę Hipolita. [przypis redakcyjny]

2643. Hipolit — kardynał Hipolit d’Este, statysta, wojownik, niepospolity matematyk, mecenas Ariosta. [przypis redakcyjny]

2644. [Serce królewskie] Nie może objąć w młodem ciele nauk — Hipolit, mając lat zaledwie 9, został arcybiskupem ostryhomskim (strygońskim), a już jako trzynastoletni młodzieniec „siedział w konsystorzu” jako kardynał. [przypis redakcyjny]

2645. strygoński biskup — kardynał Hipolit d’Este, statysta, wojownik, niepospolity matematyk, mecenas Ariosta. [przypis redakcyjny]

2646. Trak — mieszkaniec Tracji, tu metonimicznie: Turek. [przypis redakcyjny]

2647. Fuszko — Tomasz Fuszko, wychowawca, a później sekretarz kardynała Hipolita d’Este. [przypis redakcyjny]

2648. ostrów — wyspa rzeczna. [przypis redakcyjny]

2649. z nieszczęśliwem Insubrów książęciem — Starożytni Insubrowie mieli swe siedziby w okolicy Mediolanu; Insubrów książę — Ludwik Sforca „il Moro” (Murzyn), zięć — Herkulesa, księcia ferarskiego, a szwagier Hipolita, zrobił młodzieńca arcybiskupem mediolańskim i zasięgał jego rady w pokoju i wojnie; Hipolit w szczęściu i w nieszczęściu, nawet gdy Sforca stracił swe księstwo, dochował mu wiary. [przypis redakcyjny]

2650. żądła wężowe [rozpuszcza] — chorągiew z wężami, herbem Sforzów. [przypis redakcyjny]

2651. I widomemi znaki zarazem szlakuje, / Iż brat przyrodzony ich zdrajcą się najduje — Hipolit odkrył spisek swych braci Ferdynanda i Juliusza na życie swoje własne i Alfonsa. (Por. 3, 60–62). [przypis redakcyjny]

2652. tego imienia dziedzicem zostaje / Które Cyceronowi Rzym (...) wprzód daje — tj. imienia „ojca ojczyzny”. [przypis redakcyjny]

2653. Armatę, co się w morzu, przegrawszy, topiła (...) — poeta wspomina tu po raz czwarty zwycięstwo Hipolita nad flotą wenecjańską. Por. 3, 57; 36, 2 i 40, 2. [przypis redakcyjny]

2654. celować kogoś (daw.) — dorównywać komuś a. przewyższać kogoś. [przypis redakcyjny]

2655. nasuwień (daw.) — zwierzchnia szata rycerska, delia. [przypis redakcyjny]

2656. buczny (daw.) — pyszny, wspaniały. [przypis redakcyjny]

2657. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2658. wyprawny [koń] (daw.) — ćwiczony, sprawny, zwinny. [przypis redakcyjny]

2659. zrąb (daw.) — parkan. [przypis redakcyjny]

2660. trzaskawica (daw.) — grzmot. [przypis redakcyjny]

2661. duży (daw.) — silny; [najduższy: najsilniejszy]. [przypis redakcyjny]

2662. wskórać (daw.) — [tu:] przyjść do siebie. [przypis redakcyjny]

2663. spórka (daw.) — walka, pojedynek. [przypis redakcyjny]

2664. Mulcyber — przydomek Wulkana zamiast samegoż Wulkana. [przypis redakcyjny]

2665. wypławić (daw.) — [tu:] zahartować za pomocą pławienia w wodzie. [przypis redakcyjny]

2666. podrąbić (daw.) — podrąbać; [por. dzisiejsze: podrobić]. [przypis redakcyjny]

2667. różnie (daw.) — w różne strony. [przypis redakcyjny]

2668. czuć się (daw.) — mieć przytomność. [przypis redakcyjny]

2669. w cieśniejszą iść (daw.) — chwycić się za pas, za bary, za szyję. [przypis redakcyjny]

2670. lekkość (daw.) — lekceważenie, wzgarda, ubliżenie, zniewaga. [przypis redakcyjny]

2671. przepych (daw.) — pycha. [przypis redakcyjny]

2672. jelec — rękojeść. [przypis redakcyjny]

2673. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

2674. dużo (daw.) — silnie, moc. [przypis redakcyjny]

2675. stan (daw.) — [tu:] budowa ciała, postać, postawa. [przypis redakcyjny]

2676. żylisty (daw.) — żylasty. [przypis redakcyjny]

2677. żąć (daw.) — ściskać. [przypis redakcyjny]

2678. Iber — rzeka Ebro w Hiszpanii. [przypis redakcyjny]

2679. bezkrewny (daw.) — pozbawiony krwi. [przypis redakcyjny]

2680. Acheront — rzeka w podziemiu, podziemie. [przypis redakcyjny]

2681. Kocyt — błotnista rzeka w podziemiu, podziemie samo, piekło. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/orland-szalony

Tekst opracowany na podstawie: Ludovico Ariosto, Orland szalony, t. I-III, tłum. Piotr Kochanowski, wyd. Jan Czubek, nakł. Akademii Umiejętności, Kraków 1905.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Popiersie Orlando, głównego bohatera epopei Ludovico Ariosto „Orlando Furioso”, anonimowy (ok. 1550 - 1599), domena publiczna

ISBN-978-83-288-4118-5

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.