Elżbieta Lipińska

Kamienie

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-5824-4

Kamienie

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. Karton (Aleksandra Lipińska)

5. Milczenie

6. Tam i z powrotem

7. Wołomin 1935

8. Sztuka magika

9. historia

10. Wyrwana kartka

11. Stacje

1. I stacja — róg Koszykowej i Ujazdowskich

2. II stacja — Słupsk

3. III stacja — Strachów (dziś Pstrąże)

4. IV Stacja — Kraków

5. Stacja końcowa — Wrocław

12. Ahaswer osiadły

13. Pożegnanie z czerwienią

14. Patchwork

15. Kamienie

16. Klamra

17. Wygnanie

18. *** (Na ulicach...)

19. Sól ziemi

20. Czas zawsze wygrywa

21. Przepisywanie

22. Per adulti

23. Przypisy

24. Wesprzyj Wolne Lektury

25. Strona redakcyjna

Rodzinie Sztutmanów

Nie ma do kogo się odezwać, bo wokół jest pusto. Odziedziczona pustka.

(ze wstępu Anki Grupińskiej do książki Mikołaja Grynberga Oskarżam Auschwitz)

Nie ma grobu, nie ma pomnika, niech będzie nim ta książka.

Dużo czasu zabrało mi wydobycie się z szarego kartonu.

Ale o tym najlepiej napisała moja córka.

autorka

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Kamienie

Karton

Kiedy byłam mała, jednym z moich ulubionych rytuałów podczas wizyt u babci było ściąganie z ostatniej półki wysokiego regału rodzinnych albumów ze zdjęciami. Był wśród nich taki z namalowanym na oprawie chińskim pejzażem i pozytywką, która tylko cichutko pobrzękiwała, bo zepsuliśmy ją częstym nakręcaniem. Drugi, mniejszy, miał drewnianą okładkę z tańczącym juhasem. Oglądałam w nich zdjęcia mojej malutkiej mamy, młodych dziadków, ich rodziców, braci i sióstr. Dziesiątki razy babcia i mama opowiadały nam o nich różne historie.

Na tej samej półce regału stał też zawsze szary karton z napisem: „Zdjęcia Ireny”. Babcia zniechęcała mnie do ściągania go z góry: „Rozsypiesz, pogubisz, to dla ciebie nic ciekawego...”. Ale czasami, zwłaszcza gdy byłam już starsza, udawało mi się zajrzeć do tego kartonu. Był wypełniony szarymi kopertami, opisanymi (jak mówiła mama) przez Dziadka — wielkiego nieobecnego, który zmarł, gdy miałam cztery lata.

O zdjęciach, które były w szarych kopertach, nie opowiadano nam wiele. Oglądano je raczej w milczeniu, czasem dodając uwagi typu: „Ależ ta Irena miała WYGLĄD! Jakże ten Staszek mógł uchodzić w czasie wojny za hrabiego P., od razu widać, że Niemcy się na TYM nie znali”. Była też historia o małym chłopcu ze zdjęć — Mareczku. Podobno kiedy zawracał głowę starszemu bratu i siostrze, ci, żeby się go pozbyć, odpowiadali: „Dobrze, pobawimy się. Zacznijmy od tego, czym się różnią Plantageneci od ichtiozaurów...”. Wtedy się śmialiśmy. I jeszcze z tego, że Irena i Tadzik wygrali przed wojną konkurs charlestona w Adrii. Ale te opowieści nie składały się w całość. Bardziej wymowne niż te skąpe komentarze były spojrzenia starszych, które pozwalały mi się domyślać, że jest coś, co oni wiedzą, a czego ja wiedzieć nie mogę. Od pewnego momentu do tego kręgu znaczących spojrzeń włączony został mój starszy brat. Chociaż nikt nigdy tego nie powiedział wprost, wiedziałam od zawsze, że o zdjęciach z szarych kopert się nie rozmawia, w każdym razie z nikim obcym. A potem, kiedy miałam 12 lat, mama zabrała mnie do Warszawy i opowiedziała o rodzinie mojego dziadka Tadeusza: jego ojcu Henryku (Chaimie), matce Felicji (Fejgele), siostrze Irenie, młodszym braciszku Marku, pierwszej żonie Mali i córeczce Noemi, której dziadek nigdy nie zobaczył. Na tych zdjęciach są ONI.

Witajcie w naszym szarym kartonie!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Milczenie

wkrótce po urodzeniu

rodzice nieudolnie naśladując Boga

zawiązali nam języki

długo nie wiedzieliśmy że może być inaczej

bezskutecznie próbowaliśmy

pozbyć się niewygodnego węzła

zadzierzgnęli go mocnym

nie mów za dużo

nie pytaj

dlaczego tak niewiele wiesz

nie rozumieją moje dzieci

chociaż rozwiązałam supeł

nie ma kogo spytać

Tam i z powrotem

Postanowiłeś zdobyć Palestynę,

choć właściwie od razu było wiadomo,

że to się nie może udać.

W naszej rodzinie zawsze było więcej skrzypków niż kupców.

W dodatku zabrakło prawnika, który ostrzegłby cię,

że superficies solo cedit[1].

No i wróciłeś na tarczy ku wielkiej radości babci,

która nie mogła żyć bez polskiej jesieni.

Na zdjęciu wyglądasz jak zdobywca.

Jeszcze nie wiesz, że tych jesieni tak niewiele.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Wołomin 1935

Wyglądasz tutaj całkiem niby tatko-pająk

z mojej dziewczyńskiej książki. To przez długie nogi,

które jeszcze wyciągnął fotograf amator,

co „zdejmował” cię z dołu, tam, na jakiejś łące.

A może fotografka, co na innym zdjęciu

tak się tuli do ciebie w śmiesznych okularkach

grzecznego buchaltera z sepiowym uśmiechem.

Taki tam jesteś inny — obcy tata-blondyn,

mól książkowy z wąsikiem, którego za chwilę

trzeba się będzie wstydzić za paskudny kształt.

Sztuka magika

Markowi Sztutmanowi

z tą biedną krótszą nóżką

był z siebie taki dumny,

gdy udał mu się skok,

wołał: patrz, sztuka magika!

a potem trzeba było

zamieszkać w miedzianym kotle

hej, udajemy pranie!

chowaj się! sztuka magika,

a teraz — mówiła mama —

bawimy się w chowanego

z tamtym sąsiadem z przeciwka

nie znajdzie nas: sztuka magika,

a gdy ich wyprowadzali,

mówiła: nie bój się, synku,

to wcale nie będzie bolało,

zniknęli

sztuka magika.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

historia

fabryczka gwoździ która pozwalała im żyć

kazała mu zapomnieć o pisaniu kryminałów

i czułych wierszy

wiersze szeptał już tylko córce rabina

przykładając ucho do jej małego brzucha

w którym ktoś słabo kopał

żaden z jego kolegów socjalistów nic z tego nie rozumiał

a on nie rozumiał sensu uczenia się skomplikowanych wzorów matematycznych

skoro na świecie byli Tuwim Leśmian i Rodziewiczówna

fabryczka gwoździ wpadła w ręce Niemców

a potem ubekowi w ucho

na szczęście już nie istniała

można więc było zostać synem pracującego inteligenta

zapomnieć syna fabrykanta gwoździ

to pozwalało na zupełnie nową jakość życia

solidnie zakonserwowanego w mrozie

córka rabina dawno rozwiała się z dymem

cały naród budował swoją stolicę

do drzwi pukał nowy wspaniały świat

Wyrwana kartka

Niewiele brakowało,

a moja matka mogłaby poślubić

pana Zbigniewa B. ze Zduńskiej Woli.

I gdyby mieli córkę — nie ja bym nią była.

Wisława Szymborska

Niewiele brakowało,

a mój ojciec nigdy

nie spotkałby mojej matki

tak wielka dzieliła ich czasoprzestrzeń.

Zanim do mojego urodzenia

przyczynił się niechcący nieudany malarz,

ojciec balował w Adrii, a matka z wahaniem odrzucała

propozycje wiejskiego nauczyciela.

Córka mojego ojca, o pięknym imieniu,

z nieurodzoną córką mojej matki

nigdy by się nie spotkały,

nie chodziłyby do jednej szkoły,

nie usłyszałyby nigdy o sobie.

Ostatecznie wychodzi na to,

że jestem wytworem

szczęściem zajeżdżonej na śmierć

kobyły historii.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Stacje

I stacja — róg Koszykowej i Ujazdowskich

Już jestem. Wojskowy chirurg klnie,

rzuca igłami, bo tępe i brudne.

Z tego rzucania wyrasta dzikie mięso.

Potem już nic nie wyrasta.

Zostaję jedynaczką.

II stacja — Słupsk

Nigdy, panie kapitanie, nigdy za chrzest.

Ksiądz kapelan Hilchen uśmiecha się —

jak już raz dorwiemy owieczkę, buli całe życie.

III stacja — Strachów (dziś Pstrąże)

Na bocznicy grzyby,

w ogrodzie pigwy. Ciocia,

narażając się na posądzenie o sabotaż,

kradnie domek z makiety wojskowej.

Kocham ją na zawsze.

IV Stacja — Kraków

Dobra siostra oświęcimska

bawi się w Pierścień i różę.

Zła pani oświęcimska bije

dziecko po buzi.

Zwierzę mariackie nie istnieje.

Stacja końcowa — Wrocław

Widnokrąg szerszy od innych,

jak zwykle, gdy patrzysz na morze.

Tym razem gruzów.

Poczciwa ciuchcia nie daje rady.

Sapie i zdycha. Kwitną magnolie.

Coś się kończy i zaczyna.

Ahaswer[2] osiadły

sercu, jakie miałem, kazałem wierzyć

Paul Celan, Zurych, Zum Storchen

czy nocami przychodziła do ciebie Noemi,

której nie zdążyłeś przytulić?

O czym myślałeś,

gdy twoja polska żona

I twoja polska córka

spały spokojnie obok?

powiedz,

czy szczęście może wymazać inne szczęście?

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Pożegnanie z czerwienią

pani ma takie zagraniczne dziecko

słyszała wciąż mamusia śniadoskórej buzi

tak bardzo orientalnej w łazienkach alejach

gdzie buź takich niewiele doprawdy zostało

kiedy się przepychała z wózeczkiem przez gruzy

jaka śliczna Chineczka słyszała w Krakowie

spacerując po plantach radośnie wpatrując

się w środek szkolnej sceny kiedy jej córeczka

sadziła ryż schylona w jedwabnej piżamie

tak bardzo była dumna do dnia gdy wariatka

uderzyła Chineczkę bo głośno śpiewała

piosenkę o Chińczykach i małych Murzynkach

na zachodzie uznała że najlepiej będzie

podszyć się pod Hiszpankę na drogę do źródła

wiedzy dała Chineczce czerwone pończochy

budrysówkę i szalik buzia była piękna

chociaż pończochy w biegu koniecznie na czarne

trzeba było wymieniać w brudnym szkolnym kiblu

ale w końcu musiała spytać mamę w domu

co też pan miał na myśli gdy na lekcji stwierdził

że tak czerwone ciuchy noszą tylko kurwy

bogiem a prawdą użył słowa które brzmiało

dostojniej ale dla niej było bez różnicy

śniada buzia na szczęście ukryła rumieńce

po wyjaśnieniach piękna czerwień jakoś zbladła

i wtedy zrozumiała chyba po raz pierwszy

za to po wszystkie czasy że trzeba uciekać

lubi czernie zielenie popiele granaty

usta maluje wiśnią zgaszoną ugrami

oczy łagodzi brązem ożywia uśmiechem

który płoszy przez wieki utrwalony smutek

i wyszła za blondyna do niej nikt nie mówi

ma pani takie zagraniczne dziecko

Patchwork

nigdy nie uda mi się złożyć w całość

za mało mam danych baza nie istnieje

składam się z ułamków godzin i miejsc

jak uszkodzony kalejdoskop

nie sposób dopasować tyle się wykruszyło

niektóre fragmenty nigdy do siebie nie przystawały

ale dziwnym trafem tworzyły całość

rozpadła się ze zużyciem spoiwa

skazana jestem na fragmentaryczność

w jednym odłamku nieudana

pielgrzymka do ziemi ojców

w drugim krzyż ufundowany przez pradziadka

z wybujałym ego

tu babcia w kreacjach od pani Jankowskiej

najlepszej z najlepszych krawcowych Warszawy

tam buty w ręku w drodze do kościoła

i sztywna babka Haźbietka w koralach

której wiejski fotograf ukradł duszę

fruwające na wietrze zdjęcia

babci Felicji w eleganckim kapeluszu

utracone na zawsze

z wyrzuconą przez ruskiego żołnierza walizką

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Kamienie

dziadkowi

Od kiedy dowiedziałam się, że tak się robi

(późno, tak późno, że trudno uwierzyć),

chciałam ci położyć kamyk na grobie.

Potem pojechałam tam, gdzie leżysz,

a raczej wsiąkłeś w ziemię pyłem,

z ośmiuset tysiącami innych,

i zobaczyłam tyle kamieni,

że nie miałam już serca dokładać.

Klamra

W 1934 roku pani Wacława Mossakowska, córka dziedzica Wołomina, wydzieliła ze swych posiadłości 3 ha gruntu z przeznaczeniem na boisko sportowe dla Huraganu, przy końcu ulicy Długiej, przy obszarze leśnym Nasfetra.

8 stycznia 1941 roku rabin Beniamin Michelson aktem darowizny przekazał działką gruntu o powierzchni 1 morgi i 20 prętów na rozszerzenie cmentarza rzymsko-katolickiego w Kałuszynie.

W cegielni dziadka jakiś „wariat” zrobił muzeum.

Znosi pamiątki. To taka Izba Pamięci Nienarodowej.

Pracowicie odkurza fotografie i maszyny.

Niektóre wykopali obok boiska.

Wypadły z rąk, walizek, portfeli, utonęły w piasku.

Zaprowadzili ich na piachy, a ten mały Moniuś to tak płakał,

mówi pani Maria i pociąga nosem, chociaż zna to

tylko z opowieści pani Józefy.

A w sąsiedztwie omal nie zlinczowali księdza.

Bo i kto to widział, żeby wprawiać

jakieś żydowskie kamienie w ściany Domu Pańskiego?

Przez takich niektóre antychrysty nawet twierdzą,

że nasz Pan Jezus był Żydem, niech im Pan Bóg odpuści.

W 1991 Kałuszyn przystąpił do Stowarzyszenia Miast Pokoju.

W latach 90. powstał gang wołomiński, odłam mafii pruszkowskiej.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Wygnanie

1. Kiedyś byłam zwykłą małą dziewczynką.

Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że jestem zagraniczna,

egzotyczna i jak tam jeszcze eufemistycznie

określano obcość. Ani że powinnam kogoś zastąpić.

2. Kiedy moi przodkowie opuszczali Hiszpanię,

Kolumb właśnie dopływał do Ameryki,

ale wtedy nikt jeszcze o tym nie wiedział.

Cyprysy i kobiety płakały, a agawy zakwitały

jedyny raz w życiu. Potem usychały.

3. Nie chcieli zostać marranami i mieli rację:

ani wtedy, ani potem nikt niczego nie zapominał.

O tym dowiedziałam się, kiedy nadal byłam

małą dziewczynką i też nie chciałam być marranką.

To znaczy w istocie nią byłam, bo kto pyta niemowlę,

kim chce zostać? Ale odmówiłam uczestnictwa w fikcji.

Wtedy okazało się, że istnieje coś takiego, jak tożsamość.

O wiele wygodniej było żyć bez niej.

4. Ale zanim do tego doszło, babki z rzadka mieszały się

z Aszkenazyjczykami, bo nie gustowały w rudzielcach,

wciąż mając przed oczami synów hiszpańskiego słońca.

Więc dostały po nich głównie nazwisko, niechciany prezent,

budzący niechciane skojarzenia. I poszły dalej.

5. Zamieszkały na piaskach, tych samych,

na które trzysta lat później wyprowadzili ich wnuki,

likwidując skutecznie linię przekazu na zawsze, choć,

jak się okazało, niedokładnie,

mimo niemieckiej skrupulatności.

6. Kiedy dziewczynka wygnana z siebie dorosła,

okazało się, że maski nie kryją niczego,

choćby się zrosły z twarzą. I choćby w istocie

nie były maskami.

7. Więc wróciłam do siebie.

Kiedy wnuk dziwi się, że to jakiś problem,

czuję, że mogę wszystko:

śpiewać kadysz, chociaż jestem kobietą,

albo mantry po koreańsku. Jestem w domu.

***

Ojcu

Na ulicach zostali tylko ci, którzy nie boją się

wiatru i chmur. Kiedy wieje, tracę czujność.

Wraca milczenie. Znów rozmawiamy w ciszy

i rozumiemy się bez słów. Może nawet trochę lepiej

niż wtedy. To nie był czas na rozmowy o bólu,

nigdy nie jest, nie da się go objaśnić.

Ból wchłania się jak cysta,

czasem tylko jeszcze uwiera jak przyciasne buty.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Sól ziemi

Nie na darmo to morze jest martwe. Lecz ślady,

co powinny utrwalić się w soli, odcisnąć

swoje piętno, zgubione na zawsze. Odpadło

tyle skojarzeń, myśli, imion i miłości,

sukienek, wstążek, perfum, miękkich rękawiczek,

surdutów i fularów, kapeluszy, spinek,

książek, obrazów, pieśni, papierów nutowych,

huśtawek i kołysek, pajacyków, lalek,

że nawet gęsta woda śliska jak oliwa

nie mogła ich udźwignąć, wszystkie poszły na dno.

Nowe czytanie z soli, zapomniana sztuka,

wynurza się znienacka, dociera powoli

do wnuka, który umie sprawnie zeskanować

i odczytać na nowo zamoknięte zdjęcia.

Czas zawsze wygrywa

Pustynia była płowa i cicha. Leżał tam tylko ten kamień w objęciach piasku.

Jakby czekał właśnie na mnie. Od wieków czekał, aż go gdzieś położę.

Wydawał się dziwnie lekki. Ciekawe, jak ciężki jest w rzeczywistym czasie,

myślałam. Gdzie go położyć? Przecież nie ma grobu.

Przez sen przesączał się duch

dość silny, żeby pomóc szukać.

Odeszłam. Pustynia była znów cicha i płowa bez skazy.

Znaki musiały się dopiero urodzić.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przepisywanie

Myślicie, że można opowiedzieć czułość?

Myślicie, że można opowiedzieć piękno?

Myślicie, że można opowiedzieć miłość?

Tak, że gardło się zaciska, bez słów

o krwawiących ranach, pomnikach,

pocie i łzach?

Tamte słowa pochowano na skałkach,

a serca krwawią po kościołach. Nasze rany

chowamy pod grubymi warstwami bandaży

i udajemy, że się zagoiły.

Per adulti[3]

Pamiętasz? Posłuchaj. Odwróć głowę.

Ta melodia. Ta książka. To zdjęcie.

Niegdysiejsze śniegi stopniały

i znikły. Nawet mokra plama wyschła.

Power. Jeszcze nie musi się czekać

na czerwoną czy ciemną gwiazdę,

żeby ją złapać za ogon.

Patrz. Żarzy się. Jest blisko.

Na razie dźwięk. Szumna szybkość

przemieszczeń. Ruch. Radość.

Nic z kamienia. Pomniki na potem.

Przypisy:

1. superficies solo cedit (łac.) — dosł.: „to, co jest na powierzchni, przypada gruntowi”; zasada prawa rzym. stanowiąca o tym, że budynki, drzewa i inne elementy trwale związane z gruntem stanowią własność właściciela tegoż gruntu. [przypis edytorski]

2. Ahaswer — Żyd Wieczny Tułacz, bohater legendy popularnej w Europie szczególnie w XVII, XVIII oraz XIX w. (por. m.in. powieść Eugène’a Sue), z zawodu miał być szewcem, człowiekiem, który zgubił swoją śmierć i przez to stał się nieśmiertelny; w niektórych wersjach legendy Ahaswerus wiecznie wędruje dlatego, że znieważył Chrystusa i został obarczony klątwą tułaczki. [przypis edytorski]

3. per adulti (wł.) — dla dorosłych. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lipinska-kamienie

Tekst opracowany na podstawie: Elżbieta Lipińska, Kamienie, Fundacja na rzecz Kultury i Edukacji im. Tymoteusza Karpowicza, Wrocław, 2017.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Kopeć, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Wrzosowisko w Vitte 1930, Käthe Loewenthal (1878-1942), domena publiczna

ISBN-978-83-288-5824-4

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.