Jerzy Liebert

Gusła (tomik)

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-4590-9

Gusła (tomik)

1. Strona tytułowa

2. Spis treści

3. Początek utworu

4. [Gusła - Dedykacja]

5. Gusła, I

1. Kwiecień

2. Wiosna

3. Wagary

4. Zachęta do ucieczki

5. Wakacje

6. Wieś

7. Początek jesieni

8. Pejzaż

9. Dzieciństwo

6. Gusła, II

1. Gusła nad źródłem

2. Rozmowa o Norwidzie

3. Skrzydło niewidzialne

4. Słowacki

5. Do poety

6. Zaślubiny

7. Na lipę czarnoleską

8. Przymierze

9. Victoria

10. Jesień na mogiłach wiosennych

11. Muza

7. Gusła, III

1. Natchnienie bolesne

2. Dzwony

1. I

2. II

3. III

3. Św. Katarzyna Genueńska

4. Dolor ante lucem

5. Anioł żalu

6. Kuszenie

7. Litania do Marii Panny

8. Jeździec

9. Dawne słowa

10. Próby

1. I

2. II

11. Boża noc

12. Anioł pokoju

13. Ptaszki św. Franciszka

8. Gusła, IV

1. Koguty

2. Moses Krumholc

3. Muza zaścianka

4. Romantyczność

1. I

2. II

5. Jurgowska karczma

6. Gorączka

7. Arka

8. Przekrój fantastyczny

9. O rzeczach

9. Przypisy

10. Wesprzyj Wolne Lektury

11. Strona redakcyjna

Gusła (tomik)

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

[Dedykacja]

Dusowi

Gusła, I

Kwiecień

Gotuje się żywica —

Piekło, piekło zielone!

Ptaki jak kamień z procy

Furkocą oślepione.

Jeleń wbiegł na polanę,

Rogi podniósł, przystanął —

Goni wzrokiem po niebie,

Łanię, łanię nieznaną.

Wiosna

Ptaki oszalały...

Na piersi młodych brzóz kładły rogi jelenie,

Nieba łaknące zieleni,

Chrapy spocone im drżały.

Tryskały z drzew liście i soki.

Pijane chodziły zwierzęta i obłoki.

Na wyrębach pod słońcem dziwy — mgły liliowe.

Aż trzaskały z zachwytu kory po gąszczach zdrowe.

Wagary

Patrzaj, przyjacielu, staw się kołysze

Na wiosnę tak gwałtownie, jesienią smutniej, ciszej.

Przyszło tu dużo chłopców i odwiązało łódkę —

Żebym to ja tak łatwo przepłynąć mógł po smutku.

W tym białym, ciasnym domu chodzą różni panowie.

Rysują coś na tablicach, mówią słowo po słowie.

W mądrości swej okrutnej nie spojrzą nawet w okno,

Jak drzewa potargane pod srebrnym deszczem mokną.

Tak ich to mało wzrusza i tak im wszystko jedno,

Czy liście są zielone, czy oczy smutkiem więdną.

Ja nigdy ich nie pojmę i chyba nie zrozumiem,

A oni mnie — to trudno — za mało widać umiem.

O, patrzaj, przyjacielu, przez ciężkich chmur szeregi

Nalewa mnie radością słońce po same brzegi.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Zachęta do ucieczki

Tadeuszowi Wiśniewskiemu

Miło jest, przyjacielu, wyjechać wiosną,

Porzucić wszystkie nauki i tomy przeróżnych książek.

Do Białowieży, przyjacielu, albo do Galicji Wschodniej,

Patrzeć, jak słońce szpera wśród liści, i jak trawy zielone rosną.

Będziem czuli, jak mądrze i pogodnie

Urządzony jest świat. (Choć jest dużo smutku,

Ale to krótko trwa i po cichutku,

Przyjacielu). Łąki przed nami, lasy i łąki, i łąki.

I chłopi. I romantyczne wykrzykniki — skowronki.

Będziesz zbierał mchy do swych zielników,

Słońce jak miód gorące, jak miód wonne.

Ja tego nie umiem.

Nawet do gazet pisać nie będę mógł, bo nie mam jeszcze czytelników.

Tak dobrze iść z odkrytą głową i mieć włosy zaprószone niebem.

To może największe szczęście.

Ja wiem dobrze, przyjacielu, że dla ciebie

Druty i domy są złe, męczący jest pobyt w mieście.

Ciche są gąszcze i polanki, na prawo różowe błękity.

Serdeczniejsze od ludzkich rąk są drzew gałęzie,

Gdzie ptak srebrem wypryska i więźnie,

I jesionów ukochanych stalagmity.

Rzućmy miasto. Porzućmy zajęcia wszystkie:

Ty — foliały[1] naukowych ksiąg, teksty łacińskie,

Ja — moje powieści niedokończone, Platona[2] i Chestertona[3].

Pójdź, zobaczymy, czy naprawdę jaskółki

Barwione są barwą nieba.

Przyjacielu, wyjechać daleko, uciekać trzeba.

Wakacje

Pod oknem twym, przyjacielu, rozlało się morze zielone,

Na oczy nam spływa, na myśli postrzępione,

Taką dalą łagodnych, jedwabnych czółen

Płynie bez końca pod zieloną bramę

Melancholii — którą prawie wszyscy znamy,

Którą ja też kiedyś czułem.

To wszystko takie proste.

W zimie jest biało, a lato jest zielone.

Zawsze trzeba mieć oczy przymrużone

I być zmęczonym na wiosnę.

Wszystko mnie już znużyło, tak jakbym nic nie czuł.

A jednak, przyjacielu, nad złote księgi Eneidy[4]

Wyżej stawiam jeden czerwcowy, letni wieczór.

Wieś

Wypędzili z raju aniołowie

Ludzi, ptaki i strwożone sarny,

Zamiast ambrozji słodkiej i złotej

Krowie mleko nam dali i chleb czarny.

Początek jesieni

Jabłka na drzewach tańczą.

Szum wznosi się i odchodzi.

Słońce nagle przygrzeje,

Wiatr się zerwie — ochłodzi.

Uśmiecham się. W uśmiechu

Jest cała prawda smutku.

Ale nikt, nikt nie widzi,

Jak płaczę po cichutku.

I tylko popętane,

Na wielkich łąkach konie,

Też troskę mają w oczach

I liżą moje dłonie.

Przestrzenie, o przestrzenie!

Jesieni niepojęta —

Owoce i obłoki,

Samotność i zwierzęta.

Pejzaż

Chaty nad wodę zbiegły.

Woda widna i cicha.

Plebania na fali w lipach,

Przybiera kolory cegły.

Stóg siana poprzez zagrodę

Rzuca się w rzekę rudy,

Tulą w nim mordy krowy,

Rogi kładąc na wodę.

Drogą błądzi Demeter[5],

Pełna trwogi i smutku:

Tylko ślady zostały —

Białe astry w ogródku...

Dzieciństwo

Wpatrzony w matczyne oczy,

Obejmowałem was z całych sił,

Dni, rozcinane skrzydłami wiatraków,

I owijałem się w krajobraz wasz,

Kładąc na twarz

Koronkę lecących ptaków.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

Gusła, II

Gusła[6] nad źródłem

Leonowi Pomirowskiemu

Wiatr z góry przypadł, pod wodę wionął,

Na dnie poruszył śpiewne wrzeciono...

Idę nad mową niewysłowioną,

Jasną po wierzchu, spodem zieloną.

Pod mchy brodate, pod pniów[7] wykroty[8],

Pod moje stopy podpływa potok,

Na koło swoje, w swoje obroty,

Chwyta, nawija moje tęsknoty.

Płynie pod słońce, wpada pod ziemię,

W skarpach cienistych płucze korzenie...

Wołam nań długim, czystym imieniem:

Źródło zaklęte, moje natchnienie!

Nigdy, do końca dni nie opowiem,

Że tutaj płyniesz, nie znajdę w słowie,

Żeś moje szczęście, żeś moje zdrowie

I białopienna brzoza w mej mowie!

Choćbym ci wszystko we mnie zaprzysiągł,

Wierność do śmierci, miłość na dzisiaj,

Choćbym przystanął, nad tobą przysiadł —

Źródło zaklęte, ty będziesz ciszą!

Chociażbym gusła czynił nad tonią,

Zaklinał wodę i sięgał po nią,

Słowa twojego nie schwytam dłonią,

Choć tak jest blisko, pluska pod skronią...

Dokądże, pokąd[9], po jakich stronach

Będziesz mnie wiodła, nim cię przekonam,

Nim cię namówię, jasnozieloną?

Niewymówiona, niewysłowiona!

Rozmowa o Norwidzie

Mówiono o Norwidzie, oprawnym we wstążki,

W złoconych rogach lśniącym na stole w salonie.

Rzekł ktoś, do kart niechętnie przybliżając dłonie:

— Wszystko jest tu niejasne, wolę proste książki.

I dalej się o wierszach toczyła rozmowa:

Jedni ganili ciemność, inni — zdań zawiłość,

Czy w wierszu jest prawdziwa, czy udana miłość?

Najpiękniejsza poezja — to są zwykłe słowa...

Nagle wiatr rozwarł okno i woń przywiał z alej,

Wszedł wieczór, za nim niebo różowe od chłodu.

Ktoś cisnął białą różę między nich z ogrodu.

Umilkli, obrażeni, — i mówiono dalej.

Skrzydło niewidzialne

Lądy, wody, obrazy, słońca i obłoki,

Imiona i zdarzenia, ludzie i miłości,

Noc, co nas topi w sobie i dławi w ciemności,

Dzień jak dłoń twoja jasny, jak wiara wysoki —

Mijają. Płyną przez nas źródłem niepojętem[10]

Istnienia wiecznej ciszy i zgiełku tej ziemi,

Która w nas się rozpływa jak zapach w przestrzeni,

Zostawiając nam serca puste i zamknięte.

Niesyte niczym, smocze są piersi oddechy,

Ducha ślepe przepaście, co drżą w naszych głosach —

Odbijamy je tylko jak w lustrze, w niebiosach,

Podnosząc swe zasługi, a tłumacząc grzechy.

Jest chwila, gdy w płynącej poprzez nas kaskadzie

Czujemy nagle skrzydło, które nas owiewa

Wonią mocniejszą stokroć nad woń ziół i drzewa —

Wynosi niewidzialne i przed Bogiem kładzie.

Słowacki

Gdy z ziemi cudzej wreszcie dobyty,

Przypłyniesz ku nam rzecznym korytem,

Na progu staniesz, swoich przywitasz —

Na pewno wtedy będziesz się pytał:

Jakżeście żyli, jakże się działo,

Gdy z każdej miedzy w oczy wam wiało,

Lęk nieustanny, niepokój miałem,

Czy w domu wszystko, czy w domu cało?

Kiedym was odbiegł, chodziłem wokół

Po różnych krajach z płomieniem w oku,

Nie mogłem spocząć, powstrzymać kroków,

Jednego tylko tęskny widoku.

Gdy ku domowi zwracałem głowę,

Widziałem nad nim chmury gradowe,

Zwały kraczące, ciemno-wiorstowe[11]...

Chciałem je moim odpędzić słowem!

Chciałem wam chociaż z daleka pomóc —

Biegłem naprzeciw gońcom hiobowym[12],

Z chmurą, stuwichrem przy blaskach gromu

Walczyłem w barwach naszego domu.

Myślałem błędny, że ktoś z domowych

Podsłucha moje z sobą rozmowy,

Niedomówione słowa podpowie,

Wichry, sny czarne zdejmie mi z powiek.

Cudowną wodę rodzinnych dolin

Do ust przyłoży, z czarów wyzwoli,

Że wyprowadzi z zaklętych stolic

Na drogi dobrze znanych okolic.

Tam mi doręczy zielę nad zioła,

Przed którym nic się oprzeć nie zdoła...

Daremniem czekał... W kredowe koła

Wdarł się sen wielki, sen mnie pokonał.

I śniło mi się, że gdy grom zamilkł,

Przyszli mnie szukać, idąc śladami,

Że wracam wreszcie godzić się z wami,

Odnaleziony między słowami...

I w wieczność moją, w mój sen głęboki

Wbiegły wiślane szepty, potoki,

I sam widziałem moje obłoki

Odbite w wodzie — trudy wysokie.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Do poety

Czymże są wobec niebios i ciemnych otchłani

Nasze piekła znajome, nad którymi smutni,

Rozpinamy pożółkłe nieba dźwiękiem lutni,

By je rzucać, z tęsknoty za ziemią, — spłakani?

O, czym jest miłość nasza, wieczny serca połów,

Klęski, odwroty mądre, zwątpienia i burze,

Wobec mocy wichury, rozpętanej w górze,

A cichej i pokornej pod stopą aniołów?

Jak kielichem z dna świata, tak czerpiemy słowem

Mądrość, co serca poi wyniosłą rozpaczą —

A jeśli nasze słowa tylko tu coś znaczą,

Jeśli dla nieba mamy nieznajomą mowę?

O, poeto natchniony! pod statuą lśniącą

Schylony i bijący w struny z całej mocy,

Lutnię srebrną i czarną, podobną do nocy,

Gdy odkładasz zmęczony, pomódl się gorąco.

Zaślubiny

Napracujesz się, pot z czoła zetrzesz,

Wyprostujesz grzbiet — niech stygnie.

Stoi dom twój, ściana przy ścianie,

Już pod dachem, już się wydźwignął.

Brzoza schyla się, w okna zagląda,

Trze się listek o listek na drzewie;

A tyś stanął, ważysz coś w myślach,

Oczyś zamknął i patrzysz w siebie.

Kogóż, kogóż w dom ten wprowadzę?

Któż to stanie przy moim boku? —

Aby godnie było, jak najlepiej:

Kwiaty w oknie, a we mnie spokój.

Któż tak mocno do siebie przywiąże

I na palec serdeczny da pierścień? —

Aby ściany te nami wypełnić,

Wszystkie kąty wypełnić szczęściem.

Będziesz czekał, krzątał się, troskał,

Sprzętom miejsca bez końca wyznaczał,

I podkowę przybijesz u progu:

Może przyjdzie, może zobaczy?

Wtedy wszystko niech weźmie ze mnie,

Z bioder moich — ziarno me — dziecię,

Całą własność, która mi dana:

Jedno serce i palców dziesięć.

I ołtarzyk postawisz przy drodze,

Drzwi otworzysz na wiatr, na przestrzał —

Drzewa wzrosną, widok zagęstwią,

Głowę zwiesisz, siądziesz u wejścia.

Zakołuje niebo nad tobą.

Płomyk chwiejny na czoło spadnie!

Staniesz w ogniu, ogień zaprószysz,

I od ciebie dom twój się zajmie!

Stleją ściany, sprzęty najdroższe,

A ty z ogniem będziesz się żenił.

Zostaniecie tylko we dwoje:

Bóg na niebie i ty na ziemi.

Na lipę czarnoleską

Wonna lipa czarnoleska,

Gęsto niebem przetykana,

Pyszna w gwarze i królewska —

Oto lutnia mistrza Jana,

Lira, której miodu siła,

Na trzy wieki Polskę spiła.

Z drzewa prostego ciosana,

Jak drzewo ssała u szczytu,

Z bożego pełnego dzbana

Wyniosłą mądrość błękitu, —

By między życiem a śpiewem,

Nie rozdzielać ziemi z niebem.

Dzisiaj, przed zgiełkiem i gwarem,

Pozwól skryć się, o lutnisto,

Pod owej pieśni konarem,

Jak pod lipą rozłożystą,

Gdzie ptak dzwoni w nocnym chłodzie,

Księżyc rogiem chmury bodzie.

Tu pod niebo rosną wieńce,

Ponad wielką pustkę miasta,

Struna sama idzie w ręce,

A serce w serce nam wrasta —

Tu cień daje laur z drzewa,

A laur w cieniu dojrzewa.

Przymierze

Józefowi Wittlinowi

O, kiedyż z ziemi twardego rdzenia

Na sprawy nasze zgodę dobędziem,

Na słowa z ciebie, na słowa ze mnie —

Jakimż wysiłkiem, jakimż narzędziem?

Przecież jednako skrzypi w nas, gnie się

I trzeszczy dzień nasz — jabłoń garbata,

Owoce cierpkie w piersiach obraca,

Gnatem korzennym nogi oplata.

Przecież jednako na nowe lata

Nasiona bólu łuskamy z siebie —

Na jutro twoje, na jutro moje,

Na nasze jutro o lepszym drzewie.

O, kiedyż, matko, plon wykołyszesz,

Nadzieją wzejdziesz, dojrzała tryśniesz

Ziarnem spod kości, spod krwi — przymierzem

I koniczyną o czworoliściu —

Niechaj porośnie, niechaj wygładzi

Żywoty nasze szyte i rwane,

Nad twoim domem, nad domem moim,

Niechaj się przyjmie dobry poranek.

Uderzy niebem, zapachnie wiatrem,

Zadzwoni wilgą w bliskiej olszynie,

Byśmy się, wrogu mój, nie wstydzili

Świerszcza o zmierzchu znaleźć w kominie.

Abyśmy z mowy, co w żyłach płynie,

Zielone słowa, oliwne wzięli,

Gałązki młode, pędy kwietniowe —

Pierwsze nadzieje tej ziemi.

Niechaj wołają w wiosennym szumie,

Że blizny nasze w ziołach wygoim,

Że będziem przecież miłymi gośćmi,

Ty w słowie moim, ja w słowie twoim.

Victoria[13] albo o deszczu majowym

Kasztan ich witał przeciągłym szumem,

Kiedy aleją, w pełnym rynsztunku,

Przeszli, przebiegli zmieszani z tłumem,

Roznosząc plamy krwawe po brukach...

Z chmury wiosennej grzmot wybiegł ku nim —

Deszcz się jak kasztan w górze rozszumiał,

Nagły i ciepły ślady ich spłukał.

Jesień na mogiłach wiosennych

To nic, że piasek powieki rozwarł,

Ziarnami w usta, w uszy się wwiercił —

Przez ziemię głuchą, przez wieko śmierci,

Miasta miłego słyszymy rozgwar.

Jakże go trudno spod czaszki wygnać,

Wrzawą po żyłach przebiega w tętna,

Płynie powietrzem, napełnia cmentarz,

Pod ziemią dzwoni, brzęczy jak sygnał.

Tupot stóp ciągły w mogiły wsiąka,

Tupot nad nami dotąd nie zamilkł.

Mierzą nas w marszu, mierzą krokami,

Wkoło stóp tysiąc po nas się błąka.

Wiatr liście uschłe, wiatr próchna niesie,

Deszcz szary tłucze w wieńce blaszane,

Omywa szary cmentarny kamień.

Listopadowa wlecze się jesień...

Idą nad nami zmieszani z tłumem,

Krok takt wybija, takt w trumny stuka.

Wiatr krzyże schylił, deszcz wstęgi spłukał,

We mgłach nad nami jak kasztan szumi.

Barwną konnicą, szarą piechotą,

Ciągną nad nami w poranki słotne —

Piersi nas bolą, wieńce nas gniotą,

Wieńce blaszane, wstęgi wilgotne!

Niepokój szumi w warszawskim wietrze,

Stada jaskółek w górę wzleciały —

To tylko z chwastów, z ścierni[14] sczerniałych,

Wilgoć trująca sączy się w przestrzeń.

Ciągną nad nami, płyną zwycięsko

Kwiaty u hełmów, w lufach gałązki...

O, matko-śmierci! W wietrze się trzęsą

Bezlistne drzewa — rózgi liktorskie[15]!...

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Muza

Skądże słowo tak biegnie do dźwięku,

Gdy go inne po imieniu zowie?

Jakiż płomień świeci nad ziemią,

Że tak widno w sercu i w słowie?

Gusła, III

Natchnienie bolesne

Wśród złych moich uczynków, jak wśród traw ospałych,

Płynie Twój strumień, Panie,

Porusza moje ziemie, otwiera moje skały,

Twarde, znieruchomiałe.

Pozwól za tym strumieniem i miodu, i mleka

Ludziom wejść na nie.

O człowieka, o miłość człowieka,

Modlę się, Panie.

Dzwony

I

1. Wykuwała nas z brązu wieczność.

Twarde dźwięki słodkie dla ucha,

Ale ranią Bogiem i miażdżą,

Każdego kto się zasłucha.

2. My dzwony, dzwony szumiące,

Jak łany spęczniałe ziarnem —

Mówimy do was pokarmem,

Mówimy chlebem białym.

3. My dzwony wśród dzwonów najmniejsze,

Do ciebie wołamy wyłącznie —

Nie myśl, że niby na łące,

W naszych szumach utoniesz i spoczniesz.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

II

1. Niewzruszone są nasze wieże,

A przecież stoją na ziemi,

Dźwiękiem mocnym, dźwiękiem powszednim

Rozdzierają wieczność pacierzem.

2. Tym, którym w serce zagląda

Krzew miłości — pali i kłuje —

O świcie przy naszym biciu,

Bóg ciernie z serca wyjmuje.

3. W naszych tonów krótkich komendzie —

Surowa jest rzeczywistość.

Wyrąbałyśmy drogę pokorze,

By szły po niej męstwo i czystość.

III

1. Jak pługi o pługi dzwoniące,

Chcemy z ziemi wyorać kościół,

Rozcinamy skorupę jałową,

Docieramy do gliny wieczności.

2. Kołysałeś się pośród ludzi,

Dzwon ci pusty w piersiach łomotał,

Pękł dzwon głuchy i dzwon samotny,

Gdy dźwięk nasz do ciebie dotarł.

3. Naprzód dźwięk ten nosiłeś dla siebie,

Ale dźwięk się na ludzi rozpinał,

Odnalazłeś ten sam dźwięk w innych —

I stała się jedna rodzina.

Św. Katarzyna Genueńska

W srebrnym obłoku chodząca,

W fałdach nieba ukryta,

Jak w adamaszku[16],

Spłakana, drżąca,

Światłami Boga pobita,

Jak Paweł[17] u bram Damaszku.

W wysokich skrzydłach aniołów,

Jak w deszczu gęstym i czystym

Myjąca życie.

Wieżo kościołów,

Szczytem i aktem strzelistym

Uwidoczniona w błękicie.

Bij w serce me, jak w naczynie,

Co samo sobie wystarcza,

Wstępuj pożogą,

Niech szczękiem spłynie,

Gnie się i łamie jak tarcza,

Pod twoją złoconą nogą.

O, jeśli Jakuba schody[18],

Wyścieła gorące słowo

Aż do niebiosów! —

Zniszcz moje chłody!

Zalewaj płomienną mową

Miarowy dźwięk mego głosu.

O, Pani Doskonałości!

Duszo i ciało z diamentu —

Mą słabość wzniosłą

Mieczem miłości

Przemierz i połam do szczętu,

Jak gałąź nazbyt wyrosłą.

Dolor ante lucem[19]

(Z Aleksandra Błoka)

W zachodu krwawych, ostatnich promieniach,

Pragnący śmierci — nie czekam już na nic.

I znów dzień wstaje, brzask bije z otchłani,

Powraca męka codzienna istnienia.

Chciałem zło rzucić i dobro zostawić,

Poznałem śmierci trwogę i nadzieję —

I znów powracam, by patrzeć, jak dnieje,

By zło przeklinać, dobru błogosławić.

Boże mój, Boże — Panie nieomylny —

Czyś wszystkich równym obdarzył wyrokiem —

Człowiek śmiertelny, ku Tobie się wlokę,

Od jutrzni rannej do nocy — bezsilny.

Anioł żalu

Nie ciszą jak obłok miękką,

Nie chłodem, nie tkliwą ręką,

Ale mieczem, ale ogniem —

Bez orszaku, zagniewany,

Ale smutny i spłakany,

Przystąpiłeś do mnie.

Bez litości — miłosierny,

Kochający i niewierny,

Jak ziemia w grobie —

Moje ziemie nieorane,

Moje ciało zbuntowane

Upatrzyłeś sobie.

Nie w spokoju, jak owoc źrałym[20],

Nie w cieniu drzewa omdlałym —

Ale w ogniu i w lamencie,

Biorę w piersi twoje ciosy,

Ostrza błyszczące jak rosy

I twoje objęcie.

Gorliwy i ustający,

Nasycony i pragnący,

Jak płomień w drewnie —

Moje drewna wysuszone,

Skrzydłem na ścięcie znaczone,

Odrąbuję pewnie.

Anioł Żalu wszedł we mnie niby w sidło grzeszne

I miota mną w słów rozterce, —

Boże, któryś stworzył człowieka —

Ucisz serce.

Kuszenie

— Przyznaj, twa mowa

Chłodna i dumna,

Bez serca — trumna.

— Nieprawda, słyszę,

Zwycięża serce

Trumnę i ciszę.

— Śmiertelna, przyznaj,

Głęboka rana

Pustką zadana.

— Nieprawda, czuję,

Pustką złamany,

Krwią się prostuję.

— Z mroków ogromu

Innym i sobie

Nie dźwigniesz domu.

— Nieprawda, z wiary

Jak z brył się złoży

Jeden dom boży.

— Wiara, jak ogień,

Wypali oczy,

Dymem otoczy.

— Wzrok mi przywraca,

W jej światłach wstaje

Codzienna praca.

— Jednak grzech ciemny

Podzielisz ze mną,

Jak chleb powszedni.

— Nieprawda, z grzechu,

Spod jarzma wstanę,

Pełen oddechu.

— Stępią się miecze,

W ciemność, spłoszone

Uderzą chwiejnie.

— Łaska nade mną,

Z upadku anioł

Znów mnie podejmie.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Litania do Marii Panny[21]

Łodzi z koralu,

Serc Przewoźniczko

Ponad głębiną,

Kładko cedrowa

W nas przerzucona —

Przenieś mą miłość.

Granico prosta,

Którą Bóg serca

Nasze przemierzył —

Włącz ziemie żyzne

Do ciała mego,

Co puste leży.

Dwunastodźwięczna

Cytaro, której

Struny są z nieba —

Dźwięk mowy ludzkiej

Dla ucha mego

Przywróć od nowa.

Łask Błyskawico,

Rozwiąż mi oczy,

Bym w nich obudził:

Matkę i ojca,

Siostry i braci,

I wszystkich ludzi.

O, wstąp w me grzechy,

Jak w miasta judzkie[22],

Swoim imieniem:

Mario z Libanu!

Mario z Egiptu!

Mario z Betlejem!

Jak krzak skarlały,

Jałowiec ciemny,

Jest moja wiara,

Pozwól jej rosnąć,

Panno wysoka,

Ku niebu dalej!

Niech w Ciebie wejdzie,

Za Tobą idzie,

Przed Tobą pada —

Różo otwarta,

Lipca pogodo,

Psalmie Dawida!

Jeździec

Uciekałem przed Tobą w popłochu,

Chciałem zmylić, oszukać Ciebie —

Lecz co dnia kolana uparte

Zostawiały ślady na niebie.

Dogoniłeś mnie, Jeźdźcze niebieski,

Stratowałeś, stanąłeś na mnie.

Ległem zbity, łaską podcięty,

Jak dym, gdy wicher go nagnie.

Nie mam słów, by spod Ciebie się podnieść,

Coraz cięższa staje się mowa.

Czyżby słowa utracić trzeba,

By jak duszę odzyskać słowa?

Czyli trzeba aż przejść przez siebie,

Twoim słowom siebie zawierzyć —

Jeśli trzeba, to tratuj do dna,

Jestem tylko twoim żołnierzem.

Jedno wiem, i innych objawień

Nie potrzeba oczom i uszom —

Uczyniwszy na wieki wybór,

W każdej chwili wybierać muszę.

Dawne słowa

Rafałowi Blüthowi

Włókna napięte wrastają w ciało,

Pod siecią leżę, przybity siecią —

Aleś mnie do dna Sobą nie przeciął:

Pod siecią słowo ze mną zostało!

Próżno pod włókna twardo splecione

Poddaję siebie, Łowcy nie bluźnię,

Darmo, daremnie — prędzej czy później

Powraca słowo nieukojone...

Pod korą serca krąży i woła,

Gałęzie ramion w górę unosi,

Wszystko, com zebrał i com wyprosił,

Rozwiewa w szumie, trwoni dokoła.

Usta zacięte nagle rozłamie:

Powie o sobie, wszystko wyliczy!

Nie zapomniałem dotąd o niczym,

Pamiętam wszystko, umiem na pamięć...

Z chmur świerszcze deszczu znów zaszeleszczą,

Potoki ciepłe popłyną we mnie,

Próżno się bronię, walczę daremnie —

Wraca, co było, wraca, co przeszło...

Przeciągi wonne idą nad głową,

Górne i chmurne, trują i mroczą,

Aż mnie zaplotą w siebie, zatoczą,

Upadnę w słowa, uwierzę słowom...

W dźwięki się wśpiewam, w śpiewy się wsłucham,

Odnalezione piersią przytłoczę,

Zatrzymam oddech, zacisnę oczy...

Niech bije skrucha, niech bije skrucha!

Próby

I

1. Gnuśne i harde,

Nieokrzesane,

Jest twoje czoło,

Gdy się ku górze,

Jak berło wznosi,

Rządzące tobą.

2. Jak światło zimne

Kamieni cennych,

Jest miłość twoja,

W ust rozchyleniu

Przebłyska nagła,

Jak dno jeziora.

3. Jak kwiatów wystrzał —

Biorących za cel

Przepych powietrza:

Brzmi twa modlitwa

I słowo każde

Z przepychem miesza.

4. Widoki świetne,

Doliny senne,

Wzgórza różane:

Odbieram tobie —

Ziemi ci dając

Na kolan dwoje.

5. Turysto ciemny,

Wicher łaskawy

Niech cię ochłodzi,

W głowy schyleniu

Jest słabość, z której

Siła się rodzi.

6. Na łące świeżej,

Co się jak dziecko

Gubi w przestrzeni —

O, rozwiąż serce

I usta rozłam

Zacięte w gniewie.

7. A łzy odnajdziesz

W swych oczach proste,

Jak ludzkie krzywdy —

Wrogu mój, któryś

Nocą pod niebem

Nie płakał nigdy.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/pomagam/

II

1. Czemu mnie pytasz,

O niepojęte

Dla ludzi sprawy?

Czemu w mych oczach

Fosforem skrzy się

Twój wzrok ciekawy?

2. Czemu myśl czystą

Mącisz i plączesz

Zawieją ciemną?

O, jakaż miłość,

Miłość żarliwa,

Skuła cię ze mną?

3. Z kielicha twego

Zatrute wino

Wypijam co dnia —

I mówią zmysły:

Pokój w ciemnościach,

Niebiosa w ogniach.

4. I krzepną w piersi

Krople krwi wrzącej,

Stłoczone w biegu,

A ty, schylony,

Na usta moje

Kładziesz: «dlaczego».

5. A potem uśmiech

Niepokojący,

Tryumfujący...

Samotny jestem,

A ty najbliższy

I kochający.

6. O, wiem, poznałem

Samotność moją

I twoje moce,

Czuję twój oddech

W południa ciepłe

I ciemne noce.

7. Z gotyckich sklepień

Spoglądasz ku mnie

Skrzydlaty, drwiący —

O, nieodstępny

Cieniu złowieszczy,

Ze mnie rosnący.

Boża noc

Pokąd[23] mnie będziesz gnębił, gniótł,

Smolisty stropie — smołą trwożył?

Rozdawco plag, szafarzu cnót,

Bezgwiezdny szpiegu boży!

Dokąd mnie wzywasz? Wołasz, skąd —

Kogucim śpiewem o północy,

Zza szyb, w świetlicy każdy kąt

Hyzopem[24] wpływasz nocy?

Budzisz mnie, grozisz — czegóż chcesz,

Nieludzki, od mych spraw człowieczych,

Powiedz, o jaką stoisz rzecz,

Ty, ciemny Sens Wszechrzeczy?

W smolistej pustce głos twój brzmi,

Kołuje, dzwoni przenikliwy.

Za co mnie ścigasz? Płoszysz sny,

Trapisz, żywiole mściwy!

Wiesz dobrze, nie od dziś ten spór

Trwa nierozumny między nami...

Dość! Dość już! Niech raz zmilknie kur,

Złowróżbny ptak otchłani.

Anioł pokoju

— Z dłoni odbieram ci oręż.

— Więc na zawsze zostanę bezbronny?

— Oręż zawieszam na sercu.

— Serce małe, ciężar ogromny.

— Z trudu miłość się rodzi.

— W miłości początek wojny.

— Tej wojnie pokój przewodzi.

W niej zbrojnego zwycięża bezbronny.

— Za ręce mnie wiedziesz, dokąd?

W ciemnościach się mylę i gubię.

— Wytrzymaj poddany próbie.

— Tyle głosów przeze mnie biegnie,

Jak w gałęziach w piersiach wiatr dzwoni.

— Wytrzymaj, wicher ulegnie.

— Ale kto mnie przed myślą obroni,

W zawiei kto myślą wesprze?

— Anioł Ładu, anioł Harmonii.

— Skądżeś przyszedł? Pamiętam, żyłem

Pod dachem, co w słońcu się bielił,

Matka stała u mej pościeli,

A Najświętsze Dzieciątko się śmiało.

— Lecz spod dachu serce wyjrzało;

Nie odegna dziś matka lęku,

Inna bojaźń przyszła i trwoga,

Gdy Dzieciątko urosło w Boga.

— Co czynić? Wszystko za mało.

Dłoń Twoja jak prawo twarda.

— Niebo w słowie czekać kazało.

— Lecz dla słowa rośnie pogarda.

Ręce proszą o czyn dzisiejszy,

Ręce od słowa silniejsze.

— Ręce z serca podjęły siłę,

I dla słowa pogardy nie miej:

Słowa z serca i kłosy z ziemi,

Jednakowo Bogu są miłe.

— Więc kiedyż na świecie Bóg da mi

Przymierze ręki ze słowem?

— Kiedy słowo dotkniesz rękami.

— Czekałem od Ciebie pokoju.

— A jam cię napełnił szczękiem.

— Myślałem, że Twoje objęcia

Są jak mięta wonne i miękkie.

— A trawy zadały cięcia.

— Myślałem, że jak rzeki czyste,

Niezatrute potoki ojczyste,

Dasz mi wodę przaśną i słodką.

— A jam cię płomieniem dotknął.

— Myślałem, że jak ziemia ciepła,

Będziesz we mnie szedł o południach,

Moje rosy wypijesz zimne.

— Jam ci wtedy dał chłód jak studnia.

— O, czemu tak niepojętą

Sprawujesz nade mną władzę

I skrzydeł Twych dotyk bolesny?

— Bo cię kocham i do jutra prowadzę.

— Więc jest jutro i dzień przed nami,

Więc wyjdę z pustki i nocy?

— Dzień przed tobą jak próg drewniany.

— Więc ukochać jest w mojej mocy?

— Ukochałeś, bom ciebie zranił.

— Więc jest pokój i ład najwyższy?

— Jest Pokój i Ład niedoli.

— Więc ucisza się serce ludzkie?

— Tak, lecz serce do śmierci boli.

— Odpowiedz. — A jeśli zdradzisz?

— Odpowiadam. Niech Bóg prowadzi.

Ptaszki św. Franciszka

Ptaszki lecą pytać się, com widział w niebiosach: duszyczki wasze bardzo tęskniące.

Tadeusz Miciński

O szybę błękitną

Bijemy co dzień, Panie,

Wątłymi skrzydełkami.

Po drzewach stłoczeni,

Czekając, śpiewamy

Za Twymi drzwiami.

Słońce oglądamy,

I nad drzewem fruwamy,

I śpiewamy od zorzy.

Czy już tak na zawsze

Zostaniemy tutaj,

Na świecie bożym?

Nie masz na nas kary,

Nie będzie i nagrody?

W swój śpiew zasłuchani,

Któregoś dnia w roku

Na drzewach pomrzemy,

W liście wplątani.

Wiatr tylko nas trąci,

Tylko ziemia odbierze

Skrzydełka zasuszone.

Czyż żaden z nas, Panie,

W niebiosach nie zaśpiewa

Przed Twoim tronem?

Bo przecież śpiewanie

Miłe jest Tobie, Panie?

Przecież nasze czekanie

Za wiele rzeczy stanie?

Weź, Panie, od niepewności

Ptaki na wysokości.

A z wszystkich zakątków świata

Okrągłego, ogromnego,

I z lasku brzozowego,

Domu naszego,

Polecimy, sfruniemy

Do boku Twojego.

Bo jaka by nie była Twa wola —

Dla ptaków niepojęta —

I na niebie, i na ziemi

Tobie podobać się chcemy,

Tylko dla Twego uśmiechu

Śpiewamy po drzewach stłoczeni.

Gusła, IV

Koguty

Romanowi Gineyce

Rzężąc, z brodą u kolan, bryła mięsa ciepła,

Niezgrabnie, niedołężnie wypływam na jawę —

Odcięta głowa wolno z tułowiem się zrasta

I w blaskach snem ocieka na pledy jaskrawe...

Wyratowany, śpiewem zawrotnym znaglony,

Żebrom moim i biodrom ufnie wracam siebie,

Powieki zapuchnięte z trudem się unoszą —

Widzę, topielec były, — KOGUTA NA NIEBIE!

Płynie, ścigany z dołu kogucimi wrzaski[25],

Wyższy nad kurze grzędy — pąsowe[26] reduty!

W obłoki odlatuje, w naręcza jarzębin,

On, kur na wysokościach! Śpiewajcie, koguty!...

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Moses Krumholc

Na rumuńskiej granicy,

W samym sercu Wyżnicy[27],

Moses Krumholc po dziadkach

Ma dom własny i tartak.

Za dnia kłód tartych zgrzyty,

Bierwionowe[28] skowyty,

W szlochu tracza[29] zajadłym

Desek spazm i drzew skamły[30].

Za to w wieczór świąteczny

Słychać w rynku szum rzeczny

I do okien Krumholca

Wpada światło miesiąca[31].

Ruski smęt kalinowy...

Ruś wyrusza na łowy,

Goni szumki i dumki...

Mosesowe frasunki[32]...

Bo choć Moses rachuje,

Drzewem dobrze handluje,

Deski w lejach[33] pienięży[34]:

Nie ma rady na księżyc!

W duszy ciemno i śpiewno...

Jakże zmóc taką rzewność?

I dylemat odwieczny:

Mój to smęt, czy szum rzeczny?

A i także po dziadkach —

Mosesowa zagadka:

Na pół płacz, na pół cichość —

Cetno w sercu czy licho[35]?

Niby jasne — noc ruska,

Czeremoszski[36] nurt pluska,

Chłodek rześki w ulicy:

Mieszka Moses w Wyżnicy.

Niby tak... tak... jest pewny,

Że ma tutaj skład drzewny,

Lecz najtrudniej jest właśnie

Rzecz tę sobie wyjaśnić.

Rzecz tę w sobie rozwikłać —

Bo to w Kutach[37] na przykład,

Też jest tartak jak tutaj,

A to przecież jest w Kutach...

Też jak tutaj o zmierzchu

Rude rogi na wierzchu,

Szumy rzeczne pod traczem...

Coś to tak... coś inaczej...

Ta uparta wątpliwość,

Wrogi, przemożny żywioł,

Mosesowy niepokój —

Czyha złe na obłoku...

Gdyby Dawid już dorósł,

Zmógłby licho wieczoru,

Moses mógłby odetchnąć...

Dawid — pejsate cetno[38]!

Zmógłby czary czerwieńskie

I słabości niemęskie —

Smęt ruskiego miesiąca,

Smęt Mosesa Krumholca...

Spływa błogość spod powiek...

Co to będzie za człowiek,

Byleby się uchował.

O, nadziejo kwietniowa!

Śpiewno w duszy i rzewno —

Jakże zmóc taką pewność?

Krąży głowa zawrotnie...

Nie masz sił... Lament w oknie...

Muza zaścianka

Dziewczę Dziesięciolecia — źrała[39] figo słodka,

Smakują ci powoli miejscy patrioci:

Pan starosta w cylindrze, adwokat i doktor,

Ulatują nad ciżbą — odświętni piloci!

O krok, tuż przy mównicy, orkiestra strażacka,

Duma miasta i źródło zachwytów gawiedzi,

W głębi — podkowa z krzeseł — sfora magistracka!

Samotnie na fotelu ksiądz kanonik siedzi...

Tu rynek przystrojony w szpalery[40] świerkowe,

Których woń nozdrza łechce i bije pod piętra,

W zrudziałe balkoniki, w okna dubeltowe[41],

Skąd zza szyb wyglądają głowy Prezydenta.

Tu w cieniach chorągwianych, z grubym drzewcem w palcach,

Odęte matadory, pytie[42] małopolskie,

Ojce miasta — śnią Wiedeń, wiedeńskiego walca,

W listopadowy ranek, w dziesiąty rok Polski!

Deszczyk mży... gada mówca... Mokną uśmiechnięci,

Regionaliści ważni, serwiliści[43] z nudy,

Mężowie zaufania, dźwigacze pieczęci!

Prowincja cała moknie! Listopad obłudy!

Czasem któryś luminarz[44] i padamdonóżek[45]

Łypnie kałużą oczu w bok, gdzie zza bariery

Wyrasta gawiedź miejska, stłoczona przy murze...

Wtedy lśni, jakby głaskał cesarskie ordery...

Leader[46] znak dał chustką... «Nie zginęła jeszcze!»

Śpiewają i z łoskotem dźwigają sztandary...

Rżnie kapela... Tłum ruszył... Mnożą się pod deszczem

Łysiny, weżetale[47] i fiksatuary[48]...

On trwa na posterunku... Ku górze wzniósł rękę

I spod daszka zalotnie w obcisłym mundurze

Honory czyni domu i kłania się pięknie —

Pan komisarz się kłania Najjaśniejszej Muzie,

Która — spłonione dziewczę — przy bębna warkotach

Umyka brzuchomówcom, lamom, rajcom[49] — łykom[50],

Rzędy krzeseł roztrąca i fontanną błota

Paskudzi całe spodnie dziobatym ławnikom;

Która — najpłochsze dziewczę — owego poranku

Wśród gawiedzi na rynku biegnie przy orkiestrze,

Gdzie kroczy strażak — pierwszy muzykant w zaścianku —

I z trąby wydmuchuje roześmianą przestrzeń!

Romantyczność

I

Od tygodnia już, od ośmiu dni,

Zgłupiał, ogłuchł, albo się rozmarzył,

Patrzy w punkt, zachwycony ma wzrok,

I uśmiechy przelatują mu po twarzy...

Zamarł, zastygł, nie rusza się na krok,

Na pytania ich nie odpowiada —

Jakby dziwo jakieś ujrzał, zoczył cud,

I ku szczęściu ogromnemu się podkradał.

— Ocknij się, — mówią mu, — najwyższy czas,

Od kościoła, powiadają, odpadniesz...

A on, spójrzcie, patrzy w jeden punkt,

Jakby tam było, biedny, najładniej.

Księdzu dali znać... Przyszedł ksiądz,

Słup w sutannie żywego ognia!

Woła: — Zbudź się!... Każe: — Coś rób!...

...A on śni, patrzy w punkt od tygodnia.

Ciemne oczy obrócone w słup,

A w uśmiechu niemy zachwyt duszy.

Zbiegł się świat z wszystkich stron w jeden punkt,

Co go trzyma, nie pozwala się poruszyć...

II

Czarną nocą wybiegłaś przed próg,

— Wielki Boże, — wołasz, — co będzie:

Dokąd nocą po ratunek biec,

Byle zaraz, byle prędzej, wszędzie...

Jakiż czar na tym domu legł,

Zaklął schody, pokoje opętał?

Sama nie wiem, co czynić, gdzie biec,

Sama pewnie już na pół zaklęta!

Nocą wpada do mnie błędny dom,

Od sufitów cały do podłogi —

Woła dom: — Tu gdzieś on, tu on,

Ukochany, skrył się, nasz drogi!...

Całą noc goni za mną, biega dom,

Piętro, sprzęty i próg obłąkany...

— Wróć go, — woła dom, — wróć go nam,

Woła próg, każdy kąt, wszystkie ściany.

I chcę biec, i obiegam wkoło dom,

Po pierścieniu latam czarnoksięskim,

Za mną dom, za mną próg, każdy kąt:

— Tęsknij, za nas wszystkich tęsknij!

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.

KRS: 0000070056

Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury

Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Jurgowska[51] karczma

Raczej zawróć, raczej nadłóż parę staj[52],

Choćby ziąb cię spalił, wiatr oślepił —

Przed tą karczmą nie zatrzymuj sań:

Nie pij, moja miła, nie pij...

Tam z kieliszków wyskakuje siny bies,

Czuły tenor, bies rozanielony.

Stuknie w szkło — już w kieliszku pełno łez,

A on płacze, coraz wyższe bierze tony...

Stuknie w szkło, weźmie cis[53], wstrzyma czas

I z wieczności — sama wiesz najlepiej —

Będzie łkał: jeszcze jeden do mnie raz,

Przepij, moja luba, przepij.

Brzękną szkła... patrzysz w krąg — tenor sczezł[54],

Ton ostatni jeszcze słania się po stole,

A z kieliszka drugi bies, rudy bies,

Wyjrzał tępy — czarną bruzdę ma na czole.

Wlepił wzrok: w mózgu myśl, ostra kra —

Tęskny gzygzak tnie ci czoło między brwiami...

Stuknął w szkło — już w kieliszku jestem — JA!

Nie pij czasem, nie daj się omamić!

— Tyżeś to, miły mój? — Brzękną szkła —

Pękną ściany, dach dwupoły się rozłamie,

Miast posadzki — czarny lej bez dna.

I zakracze z wszystkich stron niepamięć...

Tylko walczyk czarci będzie łkał,

Słodki walczyk — ach, niezapomniany!

Pierwsze pas[55], drugie pas, trzecie pas

I wypłyniesz lekka poprzez ściany...

Gorączka

Wyciągnąłem dłonie,

Kulę szklaną gonię...

Wstrzymaj się, przystań,

Szklany grobie, trumno kulista!

W twoim wnętrzu, w centrum szklanych kół,

Uwięziona moja miła głową w dół...

Odebrało mi rozum szklane wnętrze,

Nierozumny kulę gonię, tak się męczę,

Za tą kulą snuć się muszę krok w krok,

Już pół roku, jeszcze może długi rok.

Z trumny szklistej, kulistej — półżywa,

Ręce łamie, wyciąga — przyzywa,

Wzrokiem błędnym zaklina mnie: — Coś zrób,

By nie toczył się już ze mną szklany grób...

Patrzę w kulę — a ty w kuli głową wzwyż,

Gonię kulę — a ty głową w dół...

Już nie mogę, moja miła, brak mi tchu,

Bolą oczy od tortury szklanych kół...

Ona z dołu głową w górę leci znów,

Zamieniona, obrócona cała w RUCH...

Arka

Niewielka sobie arka, bez okien i wież,

Od deski do deski będzie z łokieć[56] wszerz,

Nie taka znów wysoka — dno przy wieku tuż,

Ale za to będzie miała mą wysokość wzdłuż!

Z dębowego drzewa, bogobojna łódź,

Wypłynie z pokoju, zacznie otchłań pruć...

Tuzin gwoździ, trochę kramu[57], desek z dębu sześć —

I pomyśleć, że to czeka na oliwną wieść[58]!...

Przekrój fantastyczny

Ludwikowi Bujalskiemu

Pokłady wielokropek[59], średników, przecinków,

W słojach mowy skostniałe okazy muzealne —

O, antyki skojarzeń, przenośnie dyluwialne[60],

Szkielety przymiotników, skorupy zaimków!

Ślady wszystkich nadirów[61] naszych i zenitów —

Warstwice[62] Don Juanów z odciskami kobiet,

Ofelie — złomy kredy — niosące na sobie

Florę rzek, ziela duńskie — wianki litofitów...

Tu Faust zamajaczy profilem Goethego...

Tam kochanków przekrojem zniekształcone wdzięki:

Egzemplarz Capuletich w objęciach Montechi —

Litodendrony, dziwy świata pierwotnego!

Tam symbole dwunożne, Hamlety-rebusy!

Formacje fantastyczne, bajeczne odmiany...

Skamieniałe. Bezbronne. Pięknie zachowane

Furie naszych młodości — pterodaktylusy!

O rzeczach

Zasławowi Malickiemu

Rzeczy skończone, istnienia gotowe —

Pokoju mego fauno i floro:

Rośliny z metalu, zwierzęta dębowe,

Stojące, wiszące domowe potwory —

Obracacie się ku mnie nocą,

Wyszlachetnione w miesięcznej poświacie,

Przez sen czuję, chcecie, bym się ocknął,

Końca snu mego, wiem, czekacie...

Wieści, wieści z wymiarów innych,

Wiedzy słodkiej śpiącego spragnione,

Po ratunek, po wyrok, samotnicy idealni

Obracacie się w moją stronę.

Obudzony, z łoża schodzę ku wam,

W snopie srebrnym zwiastun miesięczny —

Twory płaszczyzn, ludzkie rzeczy — o, żywioły,

Idę ku wam zamyślony, niedorzeczny!...

Przypisy:

1. foliał — gruby tom wielkiego formatu. [przypis edytorski]

2. Platon (427–347 p.n.e.) — filozof gr. [przypis edytorski]

3. Chesterton, Gilbert (1874–1936) — ang. pisarz. [przypis edytorski]

4. Eneida — rzymska epopeja narodowa autorstwa Wergiliusza (70–19 p.n.e.). [przypis edytorski]

5. Demeter (mit. gr.) — bogini płodności, rolnictwa i urodzaju. Tu nawiązanie do mitu o porwaniu jej córki, Kory-Persefony, przez Hadesa, boga krainy umarłych. Z wyroku Zeusa Persefona spędza pół roku z matką, a pół z mężem, i każdej jesieni przyroda zamiera z powodu smutku swojej bogini, rozstającej się z córką. [przypis edytorski]

6. gusła — zaklęcia i rytuały magiczne, szczególnie w magii ludowej, związanej blisko z przyrodą. [przypis edytorski]

7. pniów — dziś popr. forma D. lm: pni. [przypis edytorski]

8. wykrot — dziura po korzeniach przewróconego drzewa. [przypis edytorski]

9. pokąd (daw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski]

10. niepojętem — dziś popr.: niepojętym. [przypis edytorski]

11. ciemno-wiorstowy — ponury i ogromny; wiorsta — daw. miara odległości, ok. 1 km. [przypis edytorski]

12. Biegłem naprzeciw gońcom hiobowym — nawiązanie do biblijnych posłańców, którzy powiadomili Hioba o nieszczęściach, jakie spadły na jego dom (stąd hiobowa wieść). [przypis edytorski]

13. victoria (łac.) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

14. ścierń — ucięte łodygi zbóż na polu; pole po żniwach. [przypis edytorski]

15. rózgi liktorskie (rzym.) — wiązka witek, jakie przed wysokimi urzędnikami obnaszali liktorzy, wykonawcy kar; symbol władzy karnej. [przypis edytorski]

16. adamaszek — wzorzysta tkanina z rysunkiem z błyszczących i matowych splotów tkackich. [przypis edytorski]

17. Paweł z Tarsu a. Apostoł Paweł (ok. 5 – ok. 67 n.e.) — Żyd, obywatel rzymski, święty chrześcijański. Prześladowca pierwszych chrześcijan, nawrócony przez oślepiające objawienie boskie na drodze do Damaszku w Syrii. [przypis edytorski]

18. Jakuba schody, własc. drabina Jakubowa — nawiązanie do opisanego w Biblii snu Jakuba, syna Izaaka. W tym śnie Jakub widział sięgającą od ziemi do nieba drabinę, po której chodzili aniołowie, a znajdujący się na szczycie drabiny Bóg obiecał Jakubowi swoje wsparcie. [przypis edytorski]

19. Dolor ante lucem (łac.) — cierpienie przed świtem; lęk przed światłem. [przypis edytorski]

20. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

21. Litania do Marii Panny — muzykę do tego wiersza (jako opus 59) napisał w latach 1930–1933 Karol Szymanowski (1882–1937). [przypis edytorski]

22. judzki — przym. utworzony od rzecz. Juda (staroż. państwo izraelickie). [przypis edytorski]

23. pokąd (daw.) — póki, dopóki; jak długo. [przypis edytorski]

24. hyzop — ziele służące jako lek wykrztuśny, przyprawa lub ozdoba; w staroż. Izraelu używane w obrzędach oczyszczenia. [przypis edytorski]

25. wrzaski — dziś popr. forma N. lm: wrzaskami. [przypis edytorski]

26. pąsowy (z fr. ponceau: intensywnie czerwony, w kolorze kwiatów maku polnego) — jasnoczerwony. [przypis edytorski]

27. Wyżnica — miasteczko w płd.-zach. części Ukrainy, położone nad Czeremoszem, blisko granicy z Rumunią; do 1939 r. na granicy polsko-rumuńskiej. [przypis edytorski]

28. bierwionowy — przym. utworzony od rzecz. bierwiono (ociosany i okorowany pień drzewa). [przypis edytorski]

29. tracz — robotnik z ręczną piłą lub maszyna w tartaku do wstępnego cięcia kłód drzewa (tu raczej: maszyna). [przypis edytorski]

30. skamły — skamlenia, jęki. [przypis edytorski]

31. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis edytorski]

32. frasunek (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

33. lej (rum. leu) — waluta Rumunii. [przypis edytorski]

34. spieniężyć — sprzedać, zamienić na gotówkę; pienięży — dziś popr.: spienięża. [przypis edytorski]

35. Cetno w sercu czy licho — nawiązanie do daw. gry w której losuje się cyfry parzyste (cetno) i nieparzyste (licho); przy czym cetno oznacza wygraną, a licho przegraną. [przypis edytorski]

36. Czeremoszski — przym. utworzony od nazwy rzeki Czeremosz, która w latach 1919–1939 stanowiła granicę między Polską a Rumunią. [przypis edytorski]

37. Kuty — miasteczko w płd.-zach. części Ukrainy, położone nad Czeremoszem, blisko granicy z Rumunią; w latach 1919–1939 w granicach Polski. [przypis edytorski]

38. cetno — wygrana; tu: nagroda, pomyślny los. [przypis edytorski]

39. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

40. szpaler — dwa rzędy drzew, rosnące równolegle wzdłuż alei. [przypis edytorski]

41. dubeltowy — podwójny. [przypis edytorski]

42. pytia — w mit. gr. Pytia była kapłanką delfickiej świątyni Apollina, gdzie przepowiadała przyszłość; tu przen.: osoba mówiąca niejasno, wieloznacznie. [przypis edytorski]

43. serwilista — osoba służalcza, płaszcząca się przed kimś, przesadnie uniżona. [przypis edytorski]

44. luminarz — osoba godna szacunku; zasłużony uczony, pedagog a. artysta (tu ironicznie). [przypis edytorski]

45. padamdonóżek (neol.) — rzecz. utworzony od daw. zwrotu grzecznościowego „padam do nóżek”; opisuje kogoś, kto jest zarazem prowincjonalnym elegantem i pochlebcą. [przypis edytorski]

46. leader (ang.) — przywódca; tu: dyrygent orkiestry strażackiej. [przypis edytorski]

47. weżetal — materiał, tiul perukarski. [przypis edytorski]

48. fiksatuar (daw.) — brylantyna. [przypis edytorski]

49. rajca — radny, członek rady miasta. [przypis edytorski]

50. łyk (daw. pogard.) — mieszczanin. [przypis edytorski]

51. Jurgowska karczma — inspiracją do napisania tego wiersza miała być karczma w miejscowości Jurgów koło Bukowiny Tatrzańskiej. [przypis edytorski]

52. staja, staje a. stajanie — daw. miara długości, w różnych okresach i okolicach licząca od 100 do 1000 m. [przypis edytorski]

53. cis — w muz. dźwięk C podwyższony o pół tonu; wziąć cis — zagrać lub zaśpiewać dźwięk cis. [przypis edytorski]

54. sczeznąć — zmniejszyć się, osłabnąć; przestać istnieć, zniknąć. [przypis edytorski]

55. pas (fr.) — krok w tańcu. [przypis edytorski]

56. łokieć — tu: dawna miara długości; ok. 57–59 cm. [przypis edytorski]

57. kram (pot.) — tu: stos porozrzucanych drobiazgów; nieład drobnych przedmiotów; rupiecie. [przypis edytorski]

58. czeka na oliwną wieść — nawiązanie do znanego z Biblii motywu arki Noego, który uratował z mitycznego potopu swoją rodzinę i wszystkie zwierzęta, a nadzieję na ocalenie uzyskał, kiedy wypuszczona gołębica wróciła, niosąc w dziobie gałązkę oliwną. Tu w zestawieniu z nadzieją zmartwychwstania, żywioną przez chrześcijan; stąd metafora trumny jako arki, pomagającej przetrwać potop śmierci. [przypis edytorski]

59. wielokropek — dziś popr. forma D. lm: wielokropków. [przypis edytorski]

60. dyluwialny — pochodzący z okresu dyluwium, tj. plejstocenu, epoki wielkiego zlodowacenia. [przypis edytorski]

61. nadir — niewidoczny z Ziemi punkt na sklepieniu nieba, usytuowany naprzeciw zenitu, czyli pionowo w dół. [przypis edytorski]

62. warstwica — linia na mapie, łącząca punkty położone na tej samej wysokości nad poziomem morza; tu raczej: warstwa osadów kopalnych. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:

Fundacja Wolne Lektury

KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.

Ten utwór jest w domenie publicznej.

Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.

Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/gusla

Tekst opracowany na podstawie: Jerzy Liebert, Gusła, Nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa, 1938

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Gąssowska Hanna, Dorota Kowalska, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: See-ming Lee æŽæ€æ˜Ž SML@Flickr, CC BY-SA 2.0

ISBN-978-83-288-4590-9

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.