Wacław Potocki

Wojna chocimska

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Nowoczesna Polska.

ISBN 978-83-288-3700-3

Wojna chocimska

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Wstęp

I. Dzieje wojny chocimskiej

Polskę uważali Turcy od czasów Batorowych za hołdownika¹, ale bardzo niesfornego. Bo i haracz-upominki nadchodziły do Stambułu niestale; i rościła ta Polska jakieś do hospodarstw², mianowicie do mołdawskiego, prawa, zsadzając lub wysadzając, z wiedzą bojarów³ lub bez niej, hospodarów, wprowadzając tam np. samowolnie Mohiłów⁴, którzy nie mogli sobie rościć najmniejszego tytułu (oprócz poparcia polskiego) do tej godności. Co jednak najgorsza, jej Kozacy plądrowali bezkarnie brzegi morza tureckiego, zapędzali się do Małej Azji i w przedmieścia stambulskie. Prędzej czy później musiało więc przyjść do rozprawy orężnej, do poskromienia przemocą hardego hołdownika-buntownika. Przeszkadzało temu widoczne rozprzężenie potęgi wyłącznie wojskowej, jaką była Turcja, i szereg najniedołężniejszych sułtanów — opojów, żarłoków, idiotów. Skoro miejsce ich zajął dzielny, ambitny młokos, Osman⁵, wojna stała się nieuniknioną, gdyż klęska cecorska⁶ uprzątnęła, wedle przekonania Turków, najlepsze siły polskie. Więc zaciął się Osman w uporze, aby samemu wyruszyć na wyprawę, która miała go postawić w rzędzie dawnych zdobywców, mianowicie obok Solimana II: jak ten Węgry, tak on miał wcielić Polskę do swego państwa; nakazał więc jak największe wysiłki i zebrawszy wojsko, wyruszył na czele jego 21 maja 1621 r. ze Stambułu. Wojsko było olbrzymie, dochodziło do liczby 300.000, ale tylko połowa jego była zdatna do boju, a wyborowe siły były wcale⁷ szczupłe, janczarów⁸ np. było tylko około 12.000; co najważniejsze, nie było żadnego wodza; młodziutki sułtan władał znakomicie bronią, był odważny (sam prowadził jeden szturm), nienawidził chrześcijan, ale nie miał doświadczenia żadnego, a obok niego nie było nikogo. Akcji tureckiej brakowało zupełnie celowości; tłumy sobie przeszkadzały nawzajem, a dowódcy z zazdrości paraliżowali siły. Mimo to, szczególniej z powodu katastrofy cecorskiej, obruszyło się na Polskę nadzwyczajne niebezpieczeństwo; groza imienia tureckiego była jeszcze niezachwiana i zarozumiały młodzik tuszył⁹ sobie, że samą tą grozą porazi hołdownika.

W Polsce brakło wszystkiego, gotowości wojennej (np. artylerii), pieniędzy, fortec; starano się poruszyć sąsiadów na pomoc, bez skutku; zaciągać wojsko w kraju i zagranicą; powołać pospolite ruszenie; zasoby powiększyć licznymi poborami. Czego nie dostawało, zastąpił hart wodza i męstwo wojska, którego zebrano około 34.000, a do nich przybyło około 30.000 Kozaków. Wojsku koronnemu brakło jednak hetmanów: wielki poległ, Żółkiewski; polny, Koniecpolski, był w niewoli — więc poszło wojsko koronne pod dowództwo hetmana litewskiego, Karola Chodkiewicza¹⁰; polny, Krzysztof Radziwiłł¹¹, miał pilnować Inflant. Chodkiewicz, żołnierz wytrawny, który z najlepszej szkoły wyszedłszy, własnego geniuszu niepospolite złożył nieraz świadectwa, przedwcześnie z powodu niesposobnego zdrowia zestarzały, hartem woli i poczuciem obowiązku i honoru, syn wierny kraju i Kościoła, celował nad współczesnymi. Dodany mu do boku podczaszy koronny, Stanisław Lubomirski (późniejszy wojewoda krakowski, ojciec buntownika Jerzego) daleko poza nim kroczył i wiekiem, i zdolnościami, mimo wszelkiej własnej krewkości i dzielności; używał tytułu hetmana polnego. Z ramienia sejmu występowali przy nich komisarze, biorąc udział we wszystkich znaczniejszych sprawach; był między nimi Jakub Sobieski¹² (ojciec króla Jana), przyszły dziejopis tej wojny. Kozakami dowodził niesforny Borodawka¹³, którego miejsce zajął wnet Jan Konaszewicz Sahajdaczny¹⁴, najdzielniejszy obrońca wszelkich dodatnich tradycji kozackich, na którego odwadze, doświadczeniu, wierności polegał dwór i hetman, a któremu ufali Kozacy najbardziej.

Wojna zataczała szerokie kręgi; pragnęli do niej wciągnąć Turcy również Moskwę, ale ta lizała się z ran i wymówiła się grzecznie. Oba hospodarstwa, mołdawskie i wołoskie (multańskie), zasilały wojskiem i prowiantem obóz turecki; wojewoda siedmiogrodzki, Betlen Gabor¹⁵, z swej strony podjudzał stale Turków do wojny polskiej, chcąc w ten sposób odciągnąć wszelkie posiłki, jakie by Zygmunt wysyłał cesarzowi Ferdynandowi¹⁶, bo z nim Betlen wojował. Udawał mimo to przyjaźń dla Polski, ale poprzedni hospodar mołdawski, Grek Gracjan¹⁷, przejął jego listy do Turków i przesłał do Warszawy; z Warszawy odesłano je Betlenowi, aby mu wytknąć zdradę; on natychmiast oskarżył Gracjana przed Portą i Porta nakazała Gracjanowi stawić się w Stambule; ten, zamiast jako manzul (odwołany z urzędu) szyję oddać pod stryczek, spróbował szczęścia w jawnym buncie, wciągnął Żółkiewskiego, ale zapłacił to własną śmiercią jeszcze przed katastrofą cecorską. Nowy hospodar, Grek Aleksander, za nie dosyć walną sprężystość w wykonywaniu tureckich wymagań został również niebawem złożony z urzędu, a miejsce jego zajął wróg Polaków, Tomsza¹⁸; hospodar wołoski, Raduł¹⁹, odegrał rolę pośrednika w późniejszych rokowaniach pokojowych. Powoli przeprawiało się wojsko tureckie przez Bałkany i Dunaj; dopiero 2 września stanęło na górach naprzeciw Chocima. Wojsko polskie gromadziło się równie opieszale; o planie pierwotnym, spotkania Turków nad Dunajem, niebawem nie było mowy, i dopiero około 20 sierpnia przeprawiło się całe przez Dniestr na ziemię mołdawską, pod Chocim, walcząc z góry z niedostatkiem żywności i amunicji. Mołdawię po Jassy ²⁰wyniszczono, ale Tatarzy poprzecinali rychło połączenia z krajem i pustoszyli okropnie prowincje ruskie; pospolite ruszenie nie ukazywało się wcale. 1. września przeprawił się i królewicz Władysław przez Dniestr pod Chocim i przybyli Kozacy, ledwie opędziwszy się Turkom i Tatarom (mirzy²¹ Kantymira²² i samego chana).

Samego przebiegu czterotygodniowych walk nie zamierzamy przedstawiać²³. Dzielnie odpierano wszystkie ataki tureckie i przekonano Osmana, że o łatwym zwycięstwie, jakie sobie sam a pochlebcy jemu obiecywali, nie było i mowy, a niewczasy jesienne, słota i zimno morderczo doskwierały jego siłom. W ciągu tych tygodni zaszły walne zmiany: sterany, nie tak wiekiem, jak chorobą, Chodkiewicz umarł, ale duch jego przejmował i dalej dowódców i mimo coraz dokuczliwszych braków nie myślał nikt o ustąpieniu; liczono przecież na króla, który nareszcie w połowie października do Lwowa zjechał, i na pospolite ruszenie, które się z przerażającą powolnością przecież skupiać poczynało. U Turków zajął miejsce równie namiętnego, jak nieudolnego wezyra²⁴ Husseina²⁵, nowy wezyr, Dilawer²⁶, gotowy do traktatów pokojowych przy byle jakim zachowaniu pozorów, to jest nieprzyznaniu się do jawnej klęski. Do takich traktatów była gotowość i po stronie polskiej, wobec wyczerpania zasobów, mianowicie prochów, wobec chorób srożących się w obozie (i królewicz przeleżał całą kampanię na febrę), wobec rozpaczliwej powolności króla i szlachty. Pośredniczył ajent²⁷ wojewody wołoskiego, Wewelli; wymieniano listy, w końcu wyruszyło poselstwo polskie do obozu tureckiego i po krótkich rozprawach, gdy posłowie niczym się ustraszyć ani nakłonić nie dali, zawarto zawieszenie broni i zgodzono się na wstępne traktaty, które później osobne uroczyste poselstwo (księcia Zbaraskiego w r. 1622) na stałe przemienić miało. Traktaty stanu rzeczy nie zmieniały; co w nich o Kozakach i Tatarach wypisano, nie miało znaczenia. Osman zadowolił się tym, że twierdzę mołdawską, Chocim, Polacy Mołdawianom oddali i sułtanowi wyłączne prawo mianowania hospodarów przyznali; z tego tytułu wyprawił też w grudniu świetny, tryumfalny wjazd do Stambułu. Nierównie większy był tryumf Zygmunta, bo po raz pierwszy, przeciw wszelkim tradycjom tureckim, zawierał sułtan pokój na własnej ziemi. Przebieg kampanii dowiódł Osmanowi niesposobności armii własnej, szczególniej jej jądra, piechoty, janczarów; więc za dzielną poradą mądrego Dilawera zabrał się do wytworzenia nowej armii i zniesienia. niewygodnych pretorianów, ale ci przewąchali jego zamiary, i Dilawer i Osman przypłacili życiem, co dopiero w 200 lat później dało się przeprowadzić.

Zygmunt sarkał na traktaty, że nie czekano z niemi jego przybycia, ale sam tu zawinił najwięcej. Polska przypłaciła zwycięstwo chocimskie utratą Inflant, których ogołocony ze wszystkiego Radziwiłł przeciw Gustawowi Adolfowi obronić nie mógł. Pospolite ruszenie zawiodło zupełnie; po wojnie kokoszej z r. 1537 nastąpiła gęsia z r. 1621; opowiadała o niej spółczesna satyra (Niepospolite ruszenie abo gęsia wojna, 1621); potykało się ono, ale podle²⁸ płota, a ruszało, ale gęsi, gumna i skrzynie. Sami żołnierze chocimscy gorzkiego doznali zawodu; wynędzniałych, chorych, głód, mrozy, do reszty dobiły. Ale sława zwycięstwa chocimskiego, gdyż Turcy mimo olbrzymich przygotowań po raz pierwszy z niczym odeszli, rozeszła się po całym chrześcijaństwie i opromieniła wojsko, wodzów i królewicza, a napełniła dumą słuszną obrońców chrześcijaństwa. W pół wieku później miał Chocim nowym, walniejszym zasłynąć zwycięstwem.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/towarzystwo/

II. Wojna chocimska w poezji

Poezja współczesna uwieczniła natychmiast zwycięstwo oręża polskiego; nastąpiły szybko po sobie Jana Bojanowskiego Naumachia²⁹ (!!) chocimska, 1622; Marcina Paszkowskiego Chorągiew sauromacka w Wołoszech, 1621 („dwu autorów przydłuższe zabawy tej marsowej sprawy wciąż przeczytawszy” napisał je autor); Bartłomieja Zimorowica Pamiątka wojny tureckiej, 1623, i i. Ale to były gazety wierszowane, nie dzieła sztuki. Pierwszy godniejszy nieco wojny pomnik poetycki wystawił dopiero Samuel Twardowski w epopei o Władysławie Czwartym (1648 r. ), „punkt drugi” (str. 51–142) sprawie chocimskiej poświęciwszy. Panegiryzmem zwichnął nieco jej opis, bo tak coraz Władysława wysuwał, jakby ten osobiście wpłynął na zwycięstwo, gdy wiemy, że wprawdzie jego obecność w obozie niejedną trudność (z Kozakami, z Litwą po śmierci Chodkiewiczowej) usunęła, jednakże zwlókł się z łóżka dopiero przy Te Deum³⁰ końcowym. Dalej opisał on rzecz acz bardzo treściwie, ale zupełnie po kronikarsku, nabierając farb poetyckich na wykład całkiem prozaiczny. Nierównie piękniejszy pomnik zawdzięczamy pióru Wacława Potockiego.

Wojna chocimska Ignacego Krasickiego natomiast jest epopeją filigranową (jak i pomnik wilanowski Sobieskiego) i romansową, w stylu Woltera i Tassa, a z dziejami nie liczy się nigdy, bawiąc się w niemożliwe przybory epickie, obowiązujące jeszcze od Eneidy i Włochów; gładki język, miękkie wysłowienie, banalne wymysły, od hartu ludzi i czasów odbiegły nieskończenie. Żadnego związku nie ma również kronika Wacława Potockiego z Osmanem Jana Gundulicia³¹.

Wojnę pisal Potocki w r. 1670, przed upadkiem Kamieńca i haniebnymi układami buczackimi, które obowiązywały Polskę do haraczu tureckiego i do utraty Podola. Pisał ją wobec coraz groźniejszego niebezpieczeństwa od Turków, gdy się im Doroszeńko z Kozakami poddał, aby wnukom wystawić jako wzór męstwo dziadów, obudzić ich waleczność, wysławiając wielkie dzieło oswobodzenia chrześcijaństwa przez jego przedmurze, Polskę, od najpotężniejszego wroga, który wszystkie siły skupił dla jego ostatecznego zhołdowania. Dla nas jest po prostu niezrozmiałym, jak mógł poeta najbardziej patriotyczne i najaktualniejsze swe dzieło z góry do zależenia w „sepecie” (biurku) przeznaczać i ani na chwilę nie pomyśleć o jego ogłoszeniu, chociaż tego właśnie i czasy i ludzie koniecznie by wymagały, zagadkę rozwiążemy, pomnąc, że publiczność współczesna nie znosiła już wolnego słowa, że poeta nie mógł więc swobodnie rozprawiać, że krępowała go republikańska podejrzliwość, wietrząca wszędzie zamachy na stan szlachecki i jego złote przywileje, tj. na anarchię. Z obawy przed tą nieprzebłaganą cenzurą obywatelską wyrzekał się poeta wszelkiej myśli o druku, aby tern swobodniej rozprawić się z gnuśnością i nierządem współczesnym. I celu dosiągł. O Wojnie Chocimskiej nikt się nigdy niczego nie dowiedział, oprócz tych kilku ludzi, szczególniej Lipskich i Pisarskich, którzy oryginał lub odpisy poematu odczytywali. Najcelniejsze dzieło epiki siedemnastowiecznej nikomu nie było znane do r. 1839; nawet J. A. Załuski, którego wiekopomnej zasłudze winniśmy ocalenie niemal całego, olbrzymiego spadku poetyckiego po Potockim, który wiedział o wszystkim, co kiedykolwiek po polsku napisano, nic o Wojnie nigdy nie słyszał. A przecież i oprócz Załuskiego znano i ceniono w XVIII wieku Potockiego, „wielkiego poetę”. Tak nazywał go wyraźnie np. Matuszewicz w swoich Pamiętnikach (III, 25), gdy satyrę Horacego poświęcał wnuczce — nie córce! — poety, Helenie Morsztynowej, wojewodzinie inflanckiej, najzacniejszej matronie polskiej.

Usłyszał o tym poemacie świat polski po raz pierwszy dopiero w r. 1839 w „Tygodniku Petersburskim” (nr. 22 i 24) od Samuela Nowoszyckiego, posiadacza rękopisu; rękopis przeszedł na własność hr. Józefa Borkowskiego, a ogłosił go drukiem Stanisław Przyłęcki p. t. Wojna Chocimska, poemat bohaterski w X częściach przez Andrzeja Lipskiego, podwojewodzica sandomierskiego, podczaszego chełmskiego. Z rękopisu współczesnego wydał Stanisław Przyłęcki. We Lwowie 1850.

Rękopisowi Nowoszyckiego-Przyłęckiego brakło pierwszej karty, i z przedmowy, z poświęcenia dzieła J. Lipskiemu, wykombinowali Nowoszycki i Przyłęcki nazwisko mylne autora (Nowoszycki w „Athenaeum” Kraszewskiego, I 1841, wydał „ułamek” z Wirginii Potockiego, znaleziony przy owym rękopisie, niby „Hieronima Lipskiego z r. 1652”). Dopiero Karol Szajnocha w szkicu historycznym o Wacławie Potockim ustalił słusznie jego autorstwo. Po raz wtóry wydano go w „Bibljotece najcelniejszych autorów europejskich — Literatura polska” ,Warszawa 1880 (W. P., Wojna Chocimska, poemat w 10 częściach i cztery inne tegoż utwory, ze wstępem A. Tyszyńskiego o poecie). Prawdziwy tytuł poematu poznajemy z jednej z kopii rękopiśmiennych (Ossol. nr. 1348); jest on bardzo obszerny, a zaczyna się (co potwierdzają aluzje w dedykacji) od słów: Transakcya Wojny Chocimskiej itd., jak niżej na str. 1 naszego wydania

III. Treść Wojny chocimskiej

Jan Lipski, starosta czchowski, sądecki i perejasławski (1637–1683), dzielny żołnierz, zięć poety (drugą jego żoną była Zofia Potocka, r. 1669 — 1677; po jej śmierci ożenił się po raz trzeci, tym razem z Sapieżanką, wdową po Lubomirskim), otrzymał w darze od teścia ten poemat; nie dla niego go napisał, ale w nim umieszczał zaszczytne wzmianki o Lipskich i Pisarskich (pierwsza żona starosty była bowiem Pisarska z domu). Trybem nieodzownym zaczyna poeta od wiersza herbowego na jego Drużynę (odmianę Szreniawy własnej: rzeka w polu), przekabaconą na italską jakąś Druentia wedle mody ówczesnej; zepsuł wiersz nieskończonym wyliczaniem wszelakich sławnych rzek świata. Dalej szła obszerna przemowa prozą, zagajona i zakończona wierszami.

„Z wojną idę do ciebie, o mój Janie złoty”... — zaczyna ją poeta — „i niedługo rozmyślałem się, że tę pracowitem wyrobioną piórem moję lukubracyą ofiaruję W. Panu testamentem... tę sarmacką Bellonę, wieczny sławy naszego narodu pomnik, wierną odrysowaną pracą poświęcam”.

Po wycieczce, równie wówczas nieodzownej, przeciw zawiści, szczypiącej wszelakie obce dzieło, przechodzi poeta do wysławiania pisma, co jedyne nieśmiertelność ludziom poręcza; przeciwstawia dawnym, pogańskim czasom z ich bohaterami i cnotami naszą marną, acz chrześcijańską teraźniejszość, żałuje szczególniej, że właśnie Polsce brak pisarzów, którzy by świetne przodków czyny na chwałę narodową wiekopomną wystawiali, i takie wyliczając wszelakie (szczególniej Jana Zamojskiego), przechodzi do królów obcych, których zwykłym swym trybem silnie nicuje (nie oszczędzając i Batorego). Że się bez obcych śmiało obejść możemy, dowodzi właśnie Chocimska wojna — tu wplata panegiryk na króla Michała i tu już tworzy ów anagram, Jam Lech (z Michael), co powtórzy w samym poemacie. „Transakcyi (sprawy) tedy wojny chocimskiej jedno przez lat ośmdziesiąt od śmierci Stefana, jakośmy zza morza przywieźli króla, pamięci godne dzieło do rąk ludzkich podaję”,bo „domowych z Kozaki i z Tatary hałasów wspominać szkoda, za szwedzkie się wstydzić potrzeba; Węgrowie (mowa o Rakoczym) i Moskwa trochę nas ozdobią, i to, kto uważy smoleńskie trzyletnie oblężenie, jako wiele okazji dzielnych czynów zgubiło, nie masz się z czego chlubić; nie masz dla Boga, bo na koniec upadliśmy i nie tylko Smoleńsk nazad, ale Kijów, Perejasław i inszych niemało powiatów z całym nam odebrali Zadnieprzem, za to, żeśmy palili księgi owe Twardowskiego o ich ekspedycjach napisane³²” Nasarkawszy się na pobory, co kraj zubożyły, na Jana Kazimierza i stronnictwa za interregnum³³, wysławia nowego króla, i po tym prozaicznym odstępie od rzeczy wraca do Lipskiego „z swoim prezentem”, wierszami wychwala przezacny dom Lipskich i wszystkich Srzeniawitów, dalej dziada, ojca, stryjów Lipskiego; dalej koleje jego własnego życia i dzielne spełnianie wszelkich obowiązków, i kończy życzeniami szczęścia, zaszczytów, nagrody za trudy i najdłuższego życia.

Ogromny wstęp ten przenosimy w naszym wydaniu na koniec poematu do Dodatku. Razi on nas dzisiaj niejednym: wiersze herbowe są niesmaczne; proza przedstawia cienką nitkę polską, na której nanizane olbrzymie cytacje, zdania i słowa łacińskie, trudno zrozumiałe dla dzisiejszego czytelnika: nawet w kilku przytoczeniach powyżej łacinę usuwaliśmy. Przedrukowujemy go jednakowoż, żeby nie rozrywać całości. Dawniejsi wydawcy zeszpecili haniebnie tekst prozaiczny; nie rozumieli go wcale i z mądrych a trafnych zdań, acz niemiłosiernie łaciną przytłoczonych, uczynili jakąś nieforemną masę; uwzględnienie dwóch niewyzyskanych dotąd rękopisów pozwoliło nam przywrócić dedykacji właściwe i zrozumiałe brzmienie.

Czyż poeta nie pomyślał i o innym wstępie, o innej redakcji jego? Bo sam a sobie słusznie twierdził, że nie był extemporaneus, tzn. nie zadowalał się, jak niemal wszyscy skrybenci XVII wieku, pierwszym rzutem, że pracę pociosywał stale. Posiadamy też rozmaite redakcje innych jego wierszy, np. jego Pogrom turecki pod Chocimem w r. 1673 (zwycięstwo Sobieskiego) istnieje w brzmieniu krótszym (w Wirydarzu Trembeckiego) i obszerniejszym i poprawniejszym (w rękopisie poznańskim, wydanym przez B. Erzepkiego); podwójnej redakcji uległ wstęp do Wirginii itd. Wiemy przecież, że Potocki władał i piękną prozą polską; znakomite jej próby daje rozpoczęty w r. 1669 zbiór p. t. Przypowieści i przysłowia. Nic jednak nie wiadomo dotąd o jakiejś nowej redakcji czy Wojny Chocimskiej, czy samego do niej wstępu.

Wiemy więc od samego poety, że obruszyło go, iż Polacy o sobie i własnych sławnych dziełach mało co wiedzą, a jeszcze mniej piszą, gdy np. Francuzi „szczere fabuły i bajki, ludziom próżnującym dla zabawy, romansze³⁴ wielkimi tomami piszą”. Wybrał oto z tej przeszłości właśnie to, co największy zaszczyt narodowi przyniosło, Chocim, i dzieła w dziesięciu „częściach” dokonał. Rozmiary tych części nierówne, najdłuższa (trzecia), liczy 1784 długich wierszy, najkrótsza (ósma) 694; podział jednak wcale odpowiedni. Zaczyna dzieło korną prośbą od Stwórcy o zmiłowanie nad chrześcijaństwem i własnym narodem, a kończy również prośbą o zachowanie pokoju i wolności, rządnej a silnej. Pierwsze dwie części — to przygrywka do Chocima; pierwsza opowiada o przyczynach zatargu, o zachłanności potęgi tureckiej, o Tatarach i Kozakach, o sprawach wołoskich, o Cecorze; druga wprowadza w przygotowania tureckie i polskie, uchwały sejmowe, wysyłanie poselstw o pomoc do krajów ościennych. Część trzecią zaczyna opisem wiosny i lata 1621 r., pochodu Lubomirskiego, przybycia Chodkiewicza i przeprawy przez Dniestr, wyczekiwania posiłków, szczególnie Kozaków i kończy ich tęsknie i trwożliwie upragnionym przybyciem. Czwarta zaczyna [się] opisem jesieni, poświęcona pierwszym wrześniowym szturmom tureckim; piąta i szósta dalsze opisują. Siódmą zajęła śmierć Karakasza, osadzenie nowego wezyra, Dilawera, i śmierć Chodkiewicza. W ósmej obok dalszych i równie bezskutecznych szturmów nawiązują się pierwsze układy, prowadzone coraz skuteczniej w dziewiątej, aż w dziesiątej pokoju dobito i wojska pole walk opuściły. Zwyczajem ówczesnym, stale np. przez Twardowskiego przestrzeganym, dopisywał Potocki na brzegach kart króciutką tylko treść każdego ustępu (»ustępem« sam nazywał tylko dygresje, tj. zboczenia od wątku głównego, i epizody); »argumenty« te w naszym wydaniu na tym samym miejscu zachowujemy.

IV. Źródła

Wyliczył je na karcie tytułowej sumiennie poeta. Uważał za swoje powołanie wierszopiskie, prozę łacińską „przysmaczać” rymami polskimi. Za głównego przewodnika obrał Jakuba Sobieskiego, wojewodzica lubelskiego, jednego z komisarzy sejmowych, dodanych wodzom do boku, który wypadki dzienne notował w „diaryuszu” (Dzienniku), a później je po łacinie opracował i wydał p. t. Commentariorum belli Chocimensis libri tres, w Gdańsku 1646 r. Potocki śledzi Sobieskiego krok za krokiem — jego wiersz bywa nieraz tylko omówieniem owej prozy — ale korzystał i z innych źródeł, np. z łacińskiej kroniki biskupa Pawła Piaseckiego (jemu zawdzięcza opis wycieczki Osmanowej pod Kamieniec i Paniowce, o czym Sobieski zupełnie milczy, jak i inne źródła współczesne), dalej z obu epopei-kronik S. Twardowskiego, z Przeważnej Legacji (1638 r. i częściej), jak i z Władysława Czwartego (1649 r. ): znał je tak dokładnie, że słowa Twardowskiego tkwiły mu w pamięci i że je powtarzał; jemu też chyba zawdzięcza używanie prócz w znaczeniu tylko. Obok tych czterech dzieł zasadniczych polegał i na podaniach rodzinnych, np. Pisarskich i Lipskich.

Natomiast zmyślał swobodniej wszelkie modlitwy i wota (śluby) Chodkiewicza i Lubomirskiego, i innych (Sobieskiego, Lipskiego, Pisarskiego), i Turków przemowy i rady, na polu bitwy i w namiocie, w dywanie i u sułtana, chociaż i do niektórych z tych mów znachodził³⁵ w źródłach oparcie i szczegóły. Całkiem jego własnością są opisy przyrody, pór roku, zajęć dziennych; wycieczki przeciw współczesnym, niewieściuchom, piecuchom (domatorom), sobkom; przeciw pochlebcom i obmowcom (u dworów); o znikomości ludzkich przedsięwzięć. Na koniec liczne, nieraz szeroko opowiedziane anegdoty i aluzje (napomknienia) historyczne, przeważnie z świata starożytnego; tu zapuszcza się poeta w szczegóły dzisiejszemu czytelnikowi zupełnie obce, nieraz nadto dziwaczne.

Wylicza np. z powodu Srzeniawy-rzeki wszelkie i najobskurniejsze³⁶ rzeki starożytne, np. „niechaj się Cybeliną Almon chełpi łaźnią” (w podrzymskim tym potoczku obmywali kapłani Cybeli jej posąg co roku), dalej Amphrysus, Lincestis itd., rzeczki w Tessalii itd., z mitologii znane; za to rzeki Arymaspus złotonośnej wcale nie było; on ją sam zmyślił, był tylko lud Arymaspów, co gryfom złoto wykradał. W przytaczaniu tych anegdot nieraz się Potocki myli, czy z własnej winy, pomieszawszy nazwy i rzeczy, czy z winy ogólnie powtarzanej bajędy. Jeden przykład: w księdze siódmej, w. 927–1018, o zgubnym pochlebców i obmowców wpływie na panujących, trzy anegdoty przytoczył, wszystkie mylne. Nie Thais wymogła na Aleksandrze, że spalił Persepolis (on pałac, nie miasto, i nie dla Taidy spalił); Kallistena, krewnego Arystotelesa, kazał Aleksander obwiesić, ale nie dlatego, że Kallistenes przeczył jego boskiemu pochodzeniu: przeciwnie, to właśnie Kallistenes tę bajkę zmyślił i szerzył i tym się szczycił — zarozumiały i niezręczny historiograf Aleksandra potknął się na czymś zupełnie innym. Arystypa wreszcie nie kazał ściąć Dionizjusz po obiedzie: dowcipnemu dworakowi, mistrzowi sztuki życia i odpowiedniej filozofii (hedonizmu, używania mądrego, filozofii cyrenajskiej, co Potocki z cyniczną pomieszał), wybaczał Dionizjusz chętnie i najdrażliwsze dowcipy; — umarł też Arystyp najprozaiczniej, zachorowawszy podczas powrotu do ojczyzny.

Za takimi to anegdotami upędzał się formalnie poeta i czyhał na sposobności albo sam je stwarzał, aby takie pouczające powiastki wtrącać. Zmyśla np., że nowy wezyr z nauczycielem Osmanowym opowiadają sobie stare dzieje, niby „dni pożycia swego” (musieliby dwieście lat żyć, gdyby to pamiętali), aby tylko wsadzić bajeczkę o „Tamburlanie”,obwożącym zwyciężonego Bajazeta w żelaznej klatce, o którą głowę sobie Bajazet rozbił, gdy żonę i córki na usługach nagie obaczył: „stąd prawo, co ich (Turków) carom broni ożenienia”; — wszystko najmylniej: bajkę o klatce itd. wymyślili Grecy; w istocie Tamerlan Bajazetowi wszelkie wyrządzał zaszczyty, acz go, szczególniej po nieudałej ucieczce podkopami ziemnymi, pilnie strzegł; owego zaś prawa nigdy nie było; zwyczaj bronił sułtanom tylko żenienia się z turkiniami (córkami wezyrów itp.); przeciw temu zwyczajowi właśnie Osman postępował.

Potocki znał na wylot całe Pismo św. i autorów klasycznych (łacińskich; po grecku wcale nie umiał), Liwiusza, Tacyta, Justyna, a z poetów, obok Eneidy i Georgik Wergiliuszowych, osobliwiej Przemiany i „Kalendarz” (Fasti) Owidiuszowe; czytając to, notatki robił i z nich później obficie korzystał; stąd to nagromadzenie wszelakich nazwisk mitologicznych i innych. Czytał równie uważnie historyków nowszych, Thuana i in., ale brakło mu tablic synchronistycznych, porównawczych, więc mylił się co do współczesności wypadków i osób fatalnie; np. Tamerlan (1400) i nasz Bolesław Wstydliwy (Pudyk, 1250) są mu współcześni, pomieszał więc napad Mongołów z XIII w. z późniejszym o półtora wieku. Albo taką popełnia myłkę: Sobieski powoływa u niego w r. 1621 bitwę pod Groningen, którą Szwedzi przegrali — po raz pierwszy powinęła się im wtedy noga w Niemczech — w r. 1634 dopiero, chociaż właśnie różnowiercy polscy dzieje wojny trzydziestoletniej a szczególniej Gustawa Adolfa bardzo pilnie śledzili (i Potocki przerobił wiersz Przypkowskiego na Gustawa Adolfa z łaciny na polskie i do straconego Kamieńca odniósł r. 1672). Dla konceptu z królem Michałem, mniemanym przyszłym oswobodzicielem Europy od Turków, naciąga Michała VIII Paleologa, jakoby po jego trupie Turcy do Europy wkroczyli; tymczasem Michał ów założył tylko ostatnią carogrodzką dynastię Paleologów (po zniesieniu cesarstwa łacińskiego), a Turcy dopiero w następnym wieku w Europie się usadowili na stałe. Więc z historycznością tych przykładów bywa nieraz bardzo krucho, jak i z pisownią nazwisk, dla rymu przekręcanych (np. Selin zamiast Selim, mylnie oprócz tego przezwany zięciem zamiast wnękiem — wnukiem Mahometa II; był on zięciem chana tatarskiego, ale synem Bajazeta II, którego z tronu złożył). Najzabawniej wypadł katalog narodów wschodnich, jakie niby Osman pod swoje buńczuki pozaciągał (ks. IV, w. 150 — 190); jest to straszna gmatwanina nazw mitologicznych, klasycznych i nowych wschodnich, gdzie tylko rym i ilość zgłosek rozstrzygały; dostały się do tego katalogu i narody celtyckie, np. Cadurci, z trackimi Bisalty; Cyrci, to Liwiuszowy ludek rozbójniczy w Persji, Cyrtii lub Cyrtaei; Chiny i Indie tu zastąpione wbrew wszelkiej historii; zaczyna zaś od obu słupów Herkulesowych, Kalpe i Abila (dzisiejszy Gibraltar i t. d. ). Wobec tej powodzi klasycznej ustępuje zupełnie świat biblijny, chociaż i on z Karmelem i in. poprzytaczany; Nabuchodonozor, Sisara, Antioch, Senacherib itd. przewijają się równo z Sesostrisem, Macedończykiem, Emiliuszami. Cokolwiek bądź, widoczne jest znaczne oczytanie poety, obfitość jego źródeł.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

V. Plan, styl i język

Wojna Chocimska nie jest poematem; pozostaje kroniką wierszowaną; nie gardził jednak poeta wypróbowanymi środkami epickimi. Nie wprowadza nas wprawdzie in medias res, jak to powinien epik prawdziwy; zamiast zacząć od 2 września lub później nieco, poświęca pierwsze dwie księgi przesłankom wojny, chociaż to wszystko dałoby się wygodnie i później streścić. Ale jest inwokacja epicka, wezwanie Boga; są dalej próby kreślenia przyrody, niezłe opisy zmian pór rocznych i dziennych, dowodzące bystrego oka myśliwego i rolnika, co się zżył z przyrodą; mianowicie wschód dnia coraz inaczej, a zawsze ładnie opisany. Co jednak nierównie ważniejsze: poeta charakteryzuje ludzi, chociaż wyłącznie tylko przez ich mowy. Polacy, Kozacy, Turcy mówią językiem Potockiego, ale jednolity język nasiąka odmiennymi tonami wedle osoby mówiącej. Inaczej mówi gorączka Lubomirskiego; inaczej przezorność Sobieskiego, co nigdy wszystkiego na jedną kartę nie stawi; inaczej głęboka powaga Chodkiewicza, animusz rycerski młodego Lipskiego, natchnienie krzyżowca, starego Pisarskiego, dojrzałość rady Muftiego, zapalczywość niesforna chłopczyka Osmana; — tylko Kozaka nie utrafił Potocki: przemawia on do Osmana nie z chłopska-kozacka, lecz jak rycerz, i słusznie mu Osman zarzuca: „czy nie uczył ty u giaurów³⁷ szkoły?” Z tym jednym wyjątkiem należy te pierwsze próby odmiany charakterystycznej wedle wieku, stanu, temperamentu uznać za bardzo udałe, chociaż Turcy nie używają własnego wschodniego stylu (którego Potocki wcale nie znał), polskim jedynie się posługują.

Starał się dalej Potocki zachować obiektywność epika, oddać i nieprzyjacielowi, na co zasłużył, i wyraźnie ten swój zamiar zapowiedział (ks. I. w. 429–433), chociaż niezupełnie dotrzymał; mianowicie w scenach z Osmanem obniżał się do zbyt płaskich i grubych rysów. Od kroniki suchej odbiegał wylewami gorącego uczucia; jego sarkania na nierząd dawny, na zbytki nowe, na niewojenność szlachty, jego docinki rodowi szwedzkiemu, jego panegiryki Michałowi (całkiem niezasłużone, jak to niebawem sam się przekonał), to wszystko ożywia skutecznie, przerywa jednostajne opowiadanie. Umie je i inaczej urozmaicić: opisami osób głównych, acz tylko ich zbroi i rumaków (o rysach twarzy itd. nie ma jeszcze mowy, jakby szlachta przedstawiała się masą zbiorową bez rysów indywidualnych); dalej ich mowami; opisami przyrody (głównie tylko atmosfery, oświetlenia); anegdotami historycznymi, wspomnieniami (najpiękniejsze w przemowie do Lipskiego str. 390, gdzie wylicza „domy szlacheckie” Śrzeniawitów od Podgórza do Śląska). Nawet opisy szturmów i bitew nie powtarzają się jednostajnie, jest pewne ich stopniowanie; tu jednak Potocki poniekąd zawodzi. Żaden bowiem batalista XVII w., ani Piotr Kochanowski, ani Samuel Twardowski, ani Wacław Potocki, osobiście nie walczyli nigdy, więc te ich opisy trącą raczej literaturą, schematem, niż prawdą-przeżyciem.

O kompozycji nie ma mowy; zastąpił ją układ chronologiczny, dzień za dniem — acz nie każdy wymieniony, uwaga na głównych skupiona; więc i o jakimś zawikłaniu akcji, intrygi, nie myślimy; jedność stworzyły wypadki same; główny ich bohater zstępuje przedwcześnie do grobu. Styl natomiast epicki, podniosły, uroczysty, godny przedmiotu; miejscami tylko rubaszność autorska i niewyrobiony smak oszpeciły zbyt płaskimi konceptami tok zresztą znakomity. Nie brak ulubionych kalamburów, gry słownej: więc Warna, klęską pamiętna, woła wara na Polaków; są anagramy, Michael — Jam Lech; są liczne aluzje herbowe. Mowy w stylu Liwiuszowym. Epika wyróżnia malowniczość stylu, osiągana głównie przymiotnikami, bez których rzadki rzeczownik; są obszerne porównania, znakomite przenośnie, głównie z życia i wrażeń myśliwego, rolnika, gospodarza. Nie dba jednakowoż o stale epitety; chyba Osman coraz „durny” (szalony, zarozumiały); powtarzają się porównania i opisy głównie dnia wschodzącego; dla dobitności powtarza nieraz anafora słowa lub całe części zdania.

Największą poematu ozdobą jest jego język. Przestarzałych form, słów, zwrotów w nim mało. Z form należy wymienić drugie i czwarte przypadki liczby pojedynczej żeńskiej: prace, baszę, pracą, płacą, zamiast pracy, baszy, pracę, płacę; drugie przypadki liczby mnogiej męskiej Tatar, suchar, janczar zamiast Tatarów itd.; bardzo liczne 6 przypadki na -y, zamiast -ami; przed wojski, pióry (piórami), z pułki, pęty itd.; 7 przypadki na -iech: w hetmaniech, raziech (razach); używa jeszcze liczby podwójnej: obie stronie (strony), siestrze, córce, strzelę (strzały). I to niemal wszystko już; Azyej zamiast Azji, o płacej itp. do wyjątków należą, jak i imiesłów bojący, bojąc (bez się, które Potocki często opuszcza, jak i końcówkę -je, np. sroże zamiast srożeje). Ociec (ojciec), wszytkie (wszystkie), barzo (ale bardziej), aże (aż), wżdy (przecież), to najpospolitsze okazy dawnego języka. Imiesłowu używa całkiem swobodnie, jak Francuzi, jak Pasek, najbardziej zaś St. Leszczyński i Litwa, np. który rano z Hussejnem, podskarbi trzecie miejsce wziąwszy, zaprasza itd.

Form i słów narzeczowych używa dla rymów, nieraz wcale sztucznych, nieraz dosyć pospolitych (powtarzanie np. czasownika złożonego i niełożonego: ukaże i każe rymują), więc kościół, gościoł (zamiast gościł wedle wymowy ludowej pewnych okolic); dla cynadry powie ladry, zamiast leiry (Leiter, drabina); zmieni dowolnie pisownię, aby rym dla oka pełny wypadł; w niniejszym wydaniu przywracamy formy poprawne tam, gdzie nas przekręcenia zbyt rażą, bez względu na rym; usuwamy więc takie formy jak gościoł, rościoł, dosić, na czesie (zam. na czasie), lepi, bardzi, gęści itp. (zam. lepiej, bardziej, gęściej), umyśnie, loźny, pioron, z grontu, sierci (dla rymu, gdzie indziej czytamy poprawnie: umyślnie, luźnym, piorun, grunt, sierść), ony, ty, obfity itp. (zam. onej, tej, obfitej), wreszcie gwarowe e przed ł, r (w słowach jak: siła, miły, omyłki, uprzedził, nawiedził, zostawił, Kazimirski, Birże, itp. ).

Potocki mistrz nad językiem nieporównany, bo owładnął jego bogactwem i z nadzwyczajną lekkością i zręcznością każdą przezwycięża trudność. Jak blady język Kochanowskiego wobec jędrności, barwności, wypukłości, niesłychanej obfitości, która język Potockiego nawet nad Twardowskiego wyniosła! Myśliwy, gospodarz, rolnik, szafuje skarbem domorosłym, najrzadszych użyje wyrazów dla pełnego wydania obrazu, myśli, porównania. Lecz słowniczek, dodawany do wydań dawniejszych, zawodzi; nie objaśnia wcale, czego dzisiejszy czytelnik już nie zrozumie. Np.: (wojsko) idzie na maciory; domyślamy się ze związku, że „wraca na leże”, ale to przenośnia od pszczół (pczołami je jeszcze Potocki zowie) i ula; maciora to ich matka, królowa. Albo: fortuna daje coś komu na wymiot; nazwa to stała małego daru, jaki ubogi wymiata (wyrzuca), aby wielki ułowić: i fortuna drobnostką usidli człowieka, aby go tym silniej porazić. W ks. I, w. 220: Prócz że tamecznych krajów ludzie są tworzydła znaczy: Oprócz tego, że (tak stale Potocki samo prócz że używa), są (Polacy) ludźmi tworzydła tamtejszych krajów (tworzywa, osnowy); — w słowniczku znajdzie czytelnik tylko: tworzydło, worek, w którym sery wyciskają! Gdzie znaczy u Potockiego, jak i u Kochanowskiego i in., także i gdy, ale o tym wydawcy nie wiedzą, itd.

Otóż na stronę językową zwrócono w niniejszym wydaniu baczną uwagę; objaśniano słowa, które na pozór objaśnienia nie wymagają, lecz w istocie dziś są niezrozumiałe, np. takie ustawnie sprawować — słowniczki milczą, że to znaczy: ustawicznie się usprawiedliwiać. Dla wygody czytelnika objaśnia się stale każde słowo w przypisku, nie w słowniczku; ile więc razy powtarza się imo, kobuz itd, tyle razy objaśnia się je u dołu, nie odsyła czytelnika do poprzedniego objaśnienia. Dotyczy to szczególnie słów obcych, tureckich i łacińskich, których aż nadto w poemacie, więc za każdym razem objaśnia się emiry (rozkazy), propozyt (zamiar) itd.

Co do słów obcych, używa poeta wiele tureckich (ale przeważnie tylko pospolitych), za przykładem Twardowskiego, dla oddania kolorytu wschodniego. Używa, jako Podgórzanin i właściciel wsi ruskich, słów i form ruskich (dla wiersza), np. sorom i i.; czeskie rzadkie, najczęstsze hustem, gęsto (pisze je mylnie i przez ch, chustem, bo jako Polak h i ch nie odróżnia). Francuskich nie ma jeszcze, prócz randewu i szarża (stopień wojskowy); więcej niemieckich, czasem dla żartu, czasem dla rymu, np. binder, pluder, kranki, szwanki, wincze, glance, cugi im. Nierównie więcej włoskich: dziardyn (ogród), foza (moda), galantomo (elegant), speza (wydatek), bando (ogłoszenie), spasso (zabawa), tyr (tiro, przytyk), awizy, splendeca i kontenteca, rewolta, seguito (orszak) itp.

Najwięcej łacińskich, szczególnie dla wszelkich pojęć umysłowych, dalej dla wyrazów prawnych — ale obfitego szeregu kauz, kwerel, obligów, errorów, komputów, wotów, pakt (2 przyp. liczby mnogiej!), lig, laudów, sensów, magistrów itd. itd. nie myślimy wyliczać. Gorzej, że autor nie pogardza łaciną i dla wyrazów konkretnych, że powie rugi zamiast zmarszczków, stywa zamiast kozicy, spuma zamiast piany (pomijam sag, kons, fluks, fast i i., objaśniane niżej). Co jednak najgorzej, dał się autor uwieść łacinie szkolnej i co do składni, i co do szyku słów, łacińskiego, wolnego, nie polskiego, naturalnego. Ten łaciński szyk słów sprawia największe trudności dzisiejszemu czytelnikowi, który winien sobie nieraz policzbować właściwe następstwo słów, np. (z Pogromu Tureckiego):

Tysiąc sześćset siedmdziesiąt i trzeciemu roku 

Z niewinnym przez Heroda okrutnego końce 

Zabiciem izraelskich niesie niemowlątek,  

czytaj: 1673 roku niesie (nowy rok) końce z niewinnym (!) zabiciem izraelskich niemowlątek przez itd. I tak bywa często, to wymaga największej od czytelnika uwagi. Dalej używanie wedle łaciny zaimków względnych na początku zdań głównych, zamiast wskazujących, który, których, co itd. zamiast ten, tych, to itd. (wedle łacińskiego qui, quod itd.). Dalej częsta składnia co do myśli, zamiast formy, np. pogaństwo... prowadzą, zamiast prowadzi (łacińska konstrukcja ad sensum); wreszcie biernik z bezokolicznikiem, np. mniemając swoje być przed sobą Kozaki itp., ale to raczej wyjątkowe. Zresztą, prócz tych skaz drobnych, język mistrza wydaje, który sobie, swej władzy pewien, najswobodniej poczyna, nawet Sudermana dla rymu na man Suder przekabaci, czasowniki opuszcza, np. co żywo się do robót (dodaj: bierze). Zarzucimy mu znowu, że nieszczęsnego który zbyt często używa, że nie dba o urozmaicenie, takie zwłaszcza i i. nadto powtarza. Z innych właściwości wymieniamy jeszcze, że stale używa wedle trybu współczesnego Zaporowski, ostrowski zamiast zaporoski (od Zaporoża), ostroski (od Ostrogu), zaciemiać, nie zaciemniać (do zaćmić); że nie kreskuje o, cośmy tu wprowadzili.

Piętą Achillesową i rękopisu i wydań dotychczasowych jest przecinkowanie. Potocki tylko o kropki dbał; jego dwukropek i średnik i i. nieraz tylko przestanek, cezurę wiersza oznacza; szafuje nadto hojnie znakiem zapytania. Wydawcy tekstu wcale nie rozumieli dokładniej i ich przecinkowanie stale myśli przeczy, — więc zupełnie je zarzuciłem i własne przeprowadziłem, wedle istotnej myśli, aby jej zrozumienie czytelnikowi umożliwić. Przy obfitości pomysłów i porównań, np. z pisma Starego Zakonu (por. modlitwę Lubomirskiego, ks. VIII, w. 57–70, porównanie z budową Świątyni, o którym panu podczaszemu się ani śniło), szafował Potocki co raz nawiasami, ale sam kładł je wyjątkowo na piśmie — w tym wydaniu stale je wyrażano. Potocki sam przerywa podobne wtręty, jeśli obszerniejsze, najprozaiczniejszymi zwrotami, np. więc do rzeczy, krótce rzekszy, ale wracam do miejsca (III, 1291), dokąd mnie pióro uniosło itp.

Obfitość przysłów i zwrotów przysłowiowych nawet Rejową przewyższa. Są takie, których ani Rysiński nic zapisał; inne znakomicie jego zbiór przysłów potwierdzają; niejeden zwrot stale się powtarza, np. zadąć sowę (zasępić się), odtoczyć od czopa (oddać za swoje), upijać się na co (przedwcześnie liczyć na coś), na szydłach siedzieć (o sytuacji drażliwej nadto), wpaść w ptaki (popłochu narobić, pomieszać szyki) itp.; nawet z klasycznego świata się odnajdą zwroty, np. Ulisses na Frygi (frant na głupich) itp. Nie wystrzega się Potocki powtarzania obojętnych słów (co ostateczna redakcja utworu usuwać by winna) w zbyt krótkich odstępach. Niejedno słowo powtarza w rozmaitym znaczeniu, np. rum (wykrzyknik: dalej, w drogę; rumowisko, gruzy; wolna droga, przestwór, przejście); rugi (zmarszczki, z łac. ruga; z niem. rugi sądowe; w końcu i gwar, szum) itp.

Budowa wiersza, ulubionego trzynastozgłoskowca rymowanego dwójkami, prawidłowa; myśl urywa się z wierszem, lecz, częściej niż u spółczesnych, przenosi się i do następnego; średniówka zawsze z końcem słowa przypada; dwugłoski eu, au słów obcych liczy poeta, wedle wiersza, bądź za jedne, bądź za dwie zgłoski: feud, kausa, Europa itp. są więc i dwu–, trzy– i czterozgłoskowe. Rym, znacznie obfitszy, pełniejszy, niż np. u Kochanowskiego (jego rymów gramatycznych, na końcówki -ować, -emu itp. nie ma już wcale), winien dla oka jawnie wystąpić, nie tylko dla słuchu, i z tego powodu poeta nieraz sam kawi (dziwy stroi), co innym wyrzucał; w niniejszym wydaniu przywrócono nieraz formę prawidłową z uszczerbkiem dla rymu; zresztą zatrzymano dawny język, ale kreskuje się ó (poeta zna tylko o), i pisze się i, y, gdzie wypada, zamiast ie, e przed m, nimi, nie niemi; którymi, nie któremi. Język i wiersz nie odbiegają więc znaczniej od współczesnych znakomitszych pisarzy, Twardowskiego czy Kochowskiego; na uznanie szczególne zasługuje, że złożonych przymiotników Potocki niemal wcale nie używa, jest tylko orzeł białopióry i gdy o słońcu mowa, złotobiodre, ogniogrzywe (jego konie), złotolite itp.

VI. Znaczenie poematu

Dla Potockiego — najbardziej to słoneczny utwór muzy jego, niesłychanie obfitej; tylko sielanka Libusza, spółcześnie napisana, jeszcze większą tchnie swobodą, a nawet swywolą. Powstał bowiem poemat w najszczęśliwszej chwili życia: żaden cios nie ugodził jeszcze w błogie zacisze domowe, nic nie zamąciło ani nawet nie zagrażało szczęściu rodzinnemu, a myśl upragniona, ulubiona, że na koniec przestały „kwoki szwedzkie wodzić polskie kaczęta”: że Piast osiadł na tronie, a z nim wrócą Jagiełłowe czasy, opromieniała całe dzieło i chwile jego tworzenia. Optymizm poety jeszcze niewzruszony.

Dla nas — najbardziej to jednolity, najdoskonalszy więc utwór poety. Nazwaliśmy go kroniką, ale wystarczy rzut oka na kronikę Twardowskiego, aby ocenić wyższość Potockiego. Twardowski wciągał sumiennie każdy szczegół, niczym nie wiążący się ani z Władysławem, ani z Chocimem, a więc: pogrzeby cecorskich ofiar, zamach Piekarskiego, wesele Chodkiewicza itd.; Potocki wybierał, chociaż miał Twardowskiego przed oczyma, odrzucał wszystko zbędne. Twardowski nie ustrzegł się brzydkiego panegiryzmu wobec króla Władysława: ten, choć całą kampanię w łóżku przeleżał, jest niemal wszędzie obecny i czynny; Potocki prawdę ciął, a już najbardziej znienawidzonym Szwedom; nie przemilczał o dezercjach szlachty, o rzezi niewinnych Wołochów (i sarkał na zbyt łagodne jej ukaranie), o łupieskich zapędach Kozaków i ciurów. Twardowski pisze sucho, mimo grubo nałożonej szminki literackiej (począwszy od wzywania Muzy, gdy Potocki od Boga zaczyna, i od porównań i zwrotów szkolnych). Wykład Potockiego, przeciwnie, nabrzmiał uczuciami kornej wdzięczności i ufności w łaskę i opatrzność boską; dumy szlachetnej, radości nadmiernej, że należy do narodu, co takiego dzieła dokonał; zespolili się w nim gorący miłośnik ojczyzny i katolik szczery. Boć to nie tylko najbardziej patriotyczne, ale i najbardziej katolickie dzieło Potockiego³⁸. Nie tylko uznaje na każdym kroku palec Boży, ale i przed świętymi (św. Wacławem) się korzy i przed Matką Boską i aniołami; co do św. Michała, zniża się nawet do płaskiego konceptu, godnego najlichszego ascetycznego pisarka (św. Michał zachował tryumf nad Turkiem dla swego „drużby”, tj. współimiennika, króla Michała!). Przeciwko duchowieństwu raz tylko zdobył się na uwagę uszczypliwa, na tyr, o jego nieofiarności dla ojczyzny, gdy inne jego dzieła w nierównie dotkliwsze tyry stale obfitują.

Wzniósł się Potocki w tym dziele najwyżej; w trzy lata później opisał drugi pogrom chocimski (1673 r.), ale jakże obniżył lot z r. 1671. Szpecą go teraz płaskie koncepty; szydzi z tych Turków, co się w 1673 r. nierównie lepiej bili niż w r. 1621; z ich Huseina robi Gąsiora (wedle ruskiej husi), a z Kaplanbaszy Kapłona, i rozwodzi się szeroko nad nieprzyzwoitą „gadką” Kochanowskiego o „dziale” przyrodzonym! W roku 1621 miał przecież również Husseina przed oczyma, ale o gąsiorze itp. ani pomyślał. Pogrom 1673 r. — to zwykła gazeta („nadzwyczajny dodatek”), wierszowana; Wojna, to dzieło sztuki i natchnienia patriotycznego.

To nim owładło — więc, że sam Polak, zazdrości poniekąd Litwie, iż Chodkiewicza wydała, i kosztem Chodkiewicza podwyższa nieco Lubomirskiego, tegoż monomachię nawet wykomponował; między Kozakami sławi Sahajdacznego głównie dla wierności niewzruszonej; wprowadzając jego osobę, poświęca jej więcej wierszów niż wodzom polskim; obok Lipskich i Pisarskich sławi Arciszewskich, eksarian arianów, i różnowierców Anglików (dla Jakuba króla i dla ich floty, zwycięskiej nad hiszpańską) chlubnie wysławia. Zygmunta wyszydza coraz dotkliwiej: na początku prawi jeszcze o nim jako o wielkim, bo o królu polskim, ale czym dalej, tym sroższe docinki; przedrwiwa też wóz panegiryków, naładowany dla Władysława za granicą. Natchnienie patriotyczne wybucha jednak także inaczej: w skargach na opieszałość, próżnowanie, marnotrawstwo, zbytki, zniewieściałość, brak miłości ojczyzny, sobkostwo współczesnych. Epik ustąpił satyrykowi; dydaktyczna, moralizatorska żyłka nabrzmiewa; poeta, obruszony miernotą i niskością otoczenia, żółci domieszał do swych lazurów; ogarnia go pesymizm na widok nędznych potomków sławnych dziadów i pradziadów; dlatego wystawia im to zwierciadło, aby się w niem przejrzeli. Nowa to podnieta i pobudka do żywego, uczuciowego tworzenia. I powstało w końcu dzieło, z obfitego piśmiennictwa siedemnastowiecznego dziś nam najbardziej w swej całości dostępne, zrozumiałe, bliskie.

Aby je słusznie ocenić, należy je zestawić z najcelniejszymi poematami słowiańskimi, Gundulicia, Twardowskiego, Kochowskiego (innych nie ma, bo Czechy już, a Ruś jeszcze milczą) Żaden z nich nie ma tego rozmachu epickiego; śmiało gardzi Potocki ich podpórkami sztucznymi, ich machiną epicką. Twardowski zaczyna: „Muzo, ty to wypowiesz ducha w się natchnąwszy I kaduków (!) Febowych” itd., ale o natchnieniu nie ma dalej i śladu; Gundulić i Kochowski poruszają siły nadprzyrodzone, piekielne, o czym u Potockiego głucho; racjonalista eksarianin gardzi nawet wróżbami nieszczęścia, jakich mu Twardowski obficie dostarczał. Ten nie opuści niczego; z całego „punktu” o Chocimskiej mniejsza połowa (str. 51–93) zawarła to, z czym się Potocki w pierwszej „części” uporał, a miał przecież Twardowskiego przed oczyma ciągle (od niego przejął i wotum Lubomirskiego o świątyni itd.). Żółkiewskich i Chodkiewiczów nie znał wiek XVI ani XVIII; rycerski duch, obcy ziemiańskim tym wiekom, ożywiał wiek XVII, ożywia, przenika poemat Potockiego: ten duch, gorące uczucia patriotyczne i chrześcijańskie (odnoszące powodzenia i klęski do woli opatrzności, wzywanej kornie a ufnie), język przepyszny, stworzyły najpiękniejszy, najtrwalszy pomnik chluby narodowej, Chocima.

Wiek XVI próżno marzył i tęsknił o epopei, szczycie poezji, o polskim Maronie³⁹; brakło mu tchu do tego, bo znał tylko walki parlamentarne i walkę o swobodę sumienia; szczęk oręża w nim zagłuchł. Ożył w siedmnastym i rozwinęła się bujnie poezja epicka, a szczytem jej pozostanie Wojna Chocimska, i dla przedmiotu, słusznie przez poetę wybranego, i dla stylu, godnego tej treści wyraziciela.

Przekaż 1% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Nowoczesna Polska
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Rękopisy i bibliografia

O życiu i twórczości poety por. Wstęp do drugiego wydania Wyboru poezyj jego, w Bibliotece Narodowej nr. 19.

Gdy malutki kraik dalmacki Osmana Gunduliciowego (również dopiero w wieku XIX drukowanego) w trzydziestu kilku odpisach (jeden u Zamoyskich, z biblioteki Stanisława Augusta) przechował, olbrzymia Polska szlachecka tylko trzema czy czterema odpisami Wojny się zadowoliła.

Przy opracowaniu niniejszego wydania krytycznego rozporządzaliśmy trzema rękopisami. Najstarszy, rękopis Ossolineum nr. 1822, przyjęliśmy za podstawę. Jest on ponad wszelką wątpliwość autografem Potockiego. Stwierdzamy to, porównywając pismo z szeregiem własnoręcznych podpisów poety, zachowanych w krakowskim Archiwum grodzkim i ziemskim. Ale gdyby nawet brakło tego dowodu zewnętrznego, cechy wewnętrzne rękopisu wystarczyłyby dla przekonania, że wyszedł z pod pióra samego autora; tak mianowicie jest staranny i poprawny, tak konsekwentnie zachowuje te same charakterystyczne właściwości form, ortografii, interpunkcji, jak by tego żaden kopista zachować w tak ogromnym skrypcie nie potrafił. Jeżeli przedruk Przyłęckiego, na tymże rękopisie oparty, zawierał rozliczne błędy i niekonsekwencje, oraz wiele zbyt jak na Potockiego zmodernizowanych form, skąd nasuwać się musiało przekonanie, iż rękopis nie wyszedł spod pióra samego poety, trzeba to położyć jedynie na karb niedostatecznej staranności przedruku (na którym znów oparło się wydanie warszawskie). Autograf zawiera tu i ówdzie uzupełnienia i dodatki grup wierszy, pisane tą samą ręką, ale w późniejszym czasie, które w innych znanych rękopisach są normalnie w tekst wcielone, pod każdym też względem (form językowych, poprawności brzmienia, ortografii itp.) góruje nad innymi rękopisami Wojny. Niestety brak w autografie jedenastu pierwszych kart dedykacji wraz z kartą tytułową, tudzież karty 197/8.

Z kopii najstarszy jest rękopis biblioteki młynowskiej Chodkiewiczów, dziś złożony w Muzeum Narodowym w Krakowie, pisany ręką pierwszej połowy XVIII wieku. Posiada on całą dedykację. Niestety tak bardzo zbutwiał, że korzystać można zaledwie z pierwszych sześciu pieśni; reszta rozpadłaby się, gdyby odwracać karty. Na podstawie studium dostępnej części przypuścić można, że rękopis ten pochodzi od innego tekstu niż wyżej opisany autograf, w dedykacji np. brak kilku wierszy, które w tamtym zostały później na marginesie dopisane, a ma natomiast wiele odmian w wyrazach i formach, na ogół jednak, wyjąwszy kilka drobnych miejsc, nie lepszych od tamtego.

Obydwa te rękopisy nabył w r. 1838 adwokat Samuel Nowoszycki równocześnie od krzemienieckiego Żyda antykwarza, który je wynalazł gdzieś na Podolu; drugi, jako pełniejszy, ofiarował Chodkiewiczom, pierwszy odstąpił hr. Borkowskiemu we Lwowie, gdzie posłużył Przyłęckiemu za podstawę do pierwszej edycji drukowanej. Przyłęcki jednakowoż wiele form nieuważnie zmodernizował, bardzo wiele miejsc mylnie odczytał, które to błędy w niniejszym wydaniu poprawiamy. Jest ich zbyt wiele, aby je szczegółowo wymieniać. Rękopis Chodkiewiczowski przydał się tu i ówdzie jedynie dla upewnienia się co do brzmienia niektórych zwrotów, oraz do poprawienia niektórych miejsc w dedykacji.

Niewiele usługi, gdy chodzi o sam poemat, oddaje rękopis trzeci, z Ossolineum nr. 1348; jest to kopia ręką drugiej połowy XVIII w. (właścicielem jej był w r. 1776 Michał Jordan), pochodząca nie od tekstu Chodkiewiczowskiego, gdyż ma w dedykacji dwa wiersze więcej niż tamten; ale niewątpliwie przepisana z pierwszego rękopisu, z autografu, którego jednakże język często modernizuje i psuje, wiersze opuszcza lub przestawia. Natomiast ten właśnie rękopis przekazuje nam i kartę tytułową, i całą dedykację (znać, że odpisany został jeszcze, zanim jego oryginał uległ zdefektowaniu), dzięki czemu możemy w niniejszym wydaniu nadać dedykacji treść zrozumiałą, oczyścić ją z ogromu błędów dotychczasowych wydań; pozwala wreszcie zastąpić brak jednej karty w autografie dla ustępu pieśni X w. 666–762.

J. I. Kraszewski oglądał rękopis Wojny znajdujący się ok. r. 1880 w Cekowie w kaliskiem w posiadaniu zbieracza Celińskiego; nie powiodło nam się wykryć dzisiejszych losów tegoż rękopisu, którego Celiński miał się jeszcze za życia pozbyć. Kraszewski, porównawszy jego wstęp z ogłoszonym przez Przyłęckiego, stwierdził, że znajdowało się w nim więcej o 10 wierszy w poemacie na klejnot Lipskich; za to brakowało całej dedykacji prozą i wierszem. (Por. „Przegląd bibljograficzno-archeologiczny”, t I., Warszawa 1881, str. 31–34. )

Całą literaturę o Potockim i o Wojnie wyliczył starannie dr. L. Bernacki w Historji literatury polskiej R. Piłata, III (Lwów 1911), str. 142–146; odtąd nic nie przybyło ważniejszego; wydania wymieniliśmy we Wstępie, str. XII.

Transakcya⁴⁰ wojny chocimskiej

Gdzie Osman cesarz turecki wszytkie państw swoich z Afryki, z Azji i z Europy na Polaki zgromadziwszy siły, za łaską Najwyższego Pana, roztropnością czułych opatrznych wodzów a dzielnością rycerstwa polskiego, spadł z imprezy⁴¹ swojej i straciwszy sto tysięcy ludzi, część w polu, część do naszych szturmując, część własnych broniąc obozów: starego z Koroną polską potwierdziwszy przymierza, inglorius⁴² wrócił do Konstantynopola roku zbawiennego 1621 i stanąwszy pod Chocimem dnia trzeciego Septemb., odszedł dnia dziesiątego Octob.

Z różnych jako manuskryptów i diaryuszów⁴³, tak z relacyj ludzi starych, którzy tam byli praesentes, zebrana, ale osobliwie z tradycyi Jw. Jm. Pana Jakóba Sobieskiego, od stanu rycerskiego w tej ekspedycyi komisarza a potym kasztelana krakowskiego, z łacińskiego na polskie dostatecznie dla nieśmiertelnej narodu polskiego sławy wierszem przetłomaczona.

Roku pańskiego 1670 dnia Decembra ostatniego.

Wojny chocimskiej część pierwsza

Wprzód niźli sarmackiego Marsa krwawe dzieje 

Potomnym wiekom Muza na papier wyleje, 

Niż durnego⁴⁴ Turczyna propozyt⁴⁵ szkarady⁴⁶ 

Pisać pocznę w pamiętne Polakom przykłady 

(Który z nimi zuchwale mir⁴⁷ zrzuciwszy stary, 

Chciał ich przykryć haraczem⁴⁸ z Węgry i z Bułgary), 

Boże!, którego nieba, ziemie, morza chwalą, 

Co tak mdłym⁴⁹ piórem jako władniesz groźną stalą, 

Co się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem, 

Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem —⁵⁰ 

Ciebie proszę, abyś to, co ku twojej wdzięce⁵¹ 

W tym królestwie śmiertelne chcą wspominać ręce, 

Szczęścić raczył; boć to jest dzieło twej prawice: 

Hardych tyranów dumy wywracać na nice⁵², 

Mieszać pysznych i z błotem górne równać myśli, 

Przez tych, którzy swą siłą od ciebie zawiśli. 

Spadł Antyoch z imprezy⁵³, spadł i Herod z krzesła; 

Tamten żywo zgnił, tego gadzina⁵⁴ rozniesła. 

Spadł durny Sennacheryb⁵⁵, gdy we trzechset szabel 

Tysięcy musiał pierzchać; spadł Nimrod z swej Babel; 

Spadł z człowieczej natury Nabuchodonozor⁵⁶ 

I ten, co Boga bluźnił, trawę łapał ozor. 

Spadły mury wysokie, które samem spycha 

Echem trąby Jozue, wielkiego Jerycha. 

Spadł wysoki Madyan, kiedy garścią ludzi 

Gedeon go oświeci i ze snu obudzi, 

A on młocek wczorajszy — cud nie wysłowiony! 

Monarchom z głów dostojnych zdejmował korony. 

Padł Holofern Judycie, Sisara Jaheli⁵⁷, 

Bohatyr mdłej niewieście i szabla kądzieli. 

Grzechy nasze, o Panie!, za którymi w tropy 

Na pierwszy świat chodziły ognie i potopy, 

Dziś nie w wodzie (dla tęcze), nie w ogniu z Gomorą, 

Ale się w własnej swojej krwi czyszczą i piorą. 

Krwią się myje, krwią poci ten świat jako w łaźni: 

Wszędy pełno niezgody, pełno nieprzyjaźni. 

Nawet miłość prywatna między ludźmi zgasła, 

Wszytko z łakomstwem zazdrość nieszczęsna popasła. 

Jeżelić kto co radzi, patrz na obie oczy, 

Bo teraz każdy wodę na swe koło toczy; 

Usty świadcząc ofiary, wywodzi cię w pole 

A niechętnym sercem żga⁵⁸ i od siebie kole, 

Byle cię jako zażąć⁵⁹ albo cię mógł zażyć; 

Poty⁶⁰ termin przyjaźni, którą wyposażyć⁶¹ 

Jeszcze trzeba; tym kształtem zmyje cię bez ługu⁶²; 

Bo jeśli mu się słowa i upomnisz długu, 

Za psa twoja uczynność, krew, przyjaźń, warunek! 

A drugi, rychlej niż dług, weźmie basarunek⁶³. 

Wyrzekł się świat szczerości, rzadko między braty 

Znajdziesz ją rodzonymi, nikt nic bez prywaty 

Nie robi, i gdzie mu się praca nie nagrodzi, 

Niech tonie, niech psy drażni, niech o kiju chodzi, 

Bliźniemu nie usłuży, nie poradzi szczerze, 

Cóż by go miał wykupić z pogańskiej obierze⁶⁴? 

Byłoć to, powiedają — i prawdę podobno, 

Póki moje a twoje nie strzygło tak drobno 

Ziemie; póki łakomstwo i przeklęte żądze 

Nie dały miejsca prętu, łanu, łokciu, siądze⁶⁵; 

Miarą sama potrzeba: gdy natury wedle 

Ani w odzieniu człowiek, w piciu, ani w jedle 

Inszego na tym świecie szukał sobie bytu, 

Okrom⁶⁶ przyrodzonego⁶⁷ dla ciała dosytu. 

Ziemia też dobrowolnie, bez ludzkiej ciemięgi, 

Bez pługu, nie kąkole, chwasty i ostręgi⁶⁸, 

Czyste zboża rodziła: co śnieć⁶⁹, co kostrzewa⁷⁰, 

Nie znał⁷¹ człek, więc rok cały nieszczepione drzewa, 

Miody, soki, oliwy i rozkoszne figi 

Dawały; owo żyli bez wszelkiej fatygi, 

Takie wiemy Lacyum⁷² z poetyckich liter, 

Kiedy zegnał na ziemię Saturna⁷³ Jupiter. 

Toż nie dwaj, nie trzej, co dziś przykład barzo rzadki, 

Lecz wszytek rodzaj ludzki, jakby z jednej matki 

Wyszedł: tak go miłości jednoczyły pęta, 

Że wojny na się nigdy, tylko na zwierzęta 

Drapieżne, nie podnosił; każdy człek był bratem, 

Każdy bliźnim, z niedźwiedziem nieprzyjaźń kudłatem, 

Z wilkiem, lwem i tygrysem i co się na szkodę 

Bestyj lągnie; z tymi człek wieczną miał niezgodę, 

Którym do dzikiej dała natura postury 

Okropny ryk, kły, rogi, raci⁷⁴ i pazury. 

Ptacy nosy⁷⁵ i spony przy pierza lekkości; 

Skrzele ma niema ryba i zęby, i ości; 

Żądła gad jadowite, bazyliszek w oku 

Śmiertelną ma zarazę; w nozdrzach jest u smoku⁷⁶; 

Wąż kąsa a jeż kole, brzydki pająk truje; 

Tnie osa, mrówka, komar i biedna pchła uje; 

Nagi człowiek, bez broni, bez biegu, bez mocy, 

A wżdy⁷⁷ teraz ani lwi, ani się tak smocy 

Waśnią na się, jako on na swe własne plemię: 

Bestyje, ognie, wody, wiatry, nawet ziemię 

Stosuje⁷⁸ (tu dowcipy, tu rozumy liczy), 

Gdy ludzi z świata gładzi, gdy bliźnich kaleczy! 

Jeszczeż pogaństwo, jeszcze, co pod Mahometem 

Z bydlęty za cielesnym dało się impetem⁷⁹ 

I pobożność i prawo ostrą szablą mierzą 

(Nie dziw, bo nie zna Boga i Jego przymierza), 

Ale my chrześcijanie, jako się sprawimy, 

Ze stokroć bardziej sami z sobą się dławimy, 

Niźli z Chiną Scytowie, niż Turcy a Persi 

Pod jednym zabobonem żyjąc, którym piersi 

I serce bisurmańskie⁸⁰, choć ścierwy obrzeżą, 

Obewrzały nikczemną bydlęcą lubieżą. 

Pojźry⁸¹, o wieczny Boże, któryś niegdy tęgiem 

Ujął gniew sprawiedliwy przez niebo popręgiem⁸² 

I wiecznieś malowaną zawiązał obręczą⁸³ 

Swój arsenał, skąd grozy Twe nad światem brzęczą — 

Pojźry na tęczę, którą słońce Twej dobroci 

We krwi i w wodzie świętym rumieńcem stokroci, 

W tej krwi, którą toczyła niedołęga nasza, 

W tej wodzie, co Twych sądów na ludzi przygaszą; 

Przez tę krew, przez tę wodę, która jednym stokiem 

Lała się, wytoczona Syna Twego bokiem, 

Proszą Cię chrześcijanie, Stwórco miłosierny! 

Zamkni⁸⁴ krwie w Cię wierzących żałosne cysterny⁸⁵! 

Nie racz ich, nie racz, Panie, z twardym Faraonem 

Za wielkie grzechy w morzu zagubiać Czerwonem! 

Niech jej nie toczy srogi bisurmanin czopem, 

Nie racz świata drugi raz zatracać potopem! 

Ale niech nasze serca zwady i niesnaski 

Przeciw sobie wyrzucą, a dla Twojej łaski 

My, pod nowoprzymiernym⁸⁶ którzy żyjem kluczem, 

Tobie krzywdy i swoje urazy poruczem⁸⁷. 

Ty pokarzesz, kto winien; za Twych ludzi zgodą, 

Spuszczą rogi poganie, którymi nas bodą, 

I jeżeli nie wrócą, co naszą niesforą 

Wzięli, przynamniej więcej już niechaj nie biorą! 

Bo odtąd jako buje⁸⁸ białopióry orzeł 

Pod znaki zbawiennego krzyża upokorzył, 

Odziawszy skroń szczęśliwej wiktoryej bobki⁸⁹, 

Pisał pamiętne durnym sąsiadom nagrobki 

I takiemiż przewiwszy złote wieńce zioły, 

Bogu święcone niemi ozdabiał kościoły, 

Skoro mu w Mieczysławie⁹⁰ z oczu spadła łuska, 

Skoro z Jagiełłem mitra⁹¹ litewska i ruska 

(Wraz z nim z błędów pogańskich ten naród wyzuty) 

W Pogoniej⁹² mu waleczne dała Korybuty⁹³ 

(Dwunastu rodnym⁹⁴ braciej⁹⁵ po ojcu Olgierdzie⁹⁶, 

Wiarę poznać zdarzyło Boże miłosierdzie). 

Tak Orzeł, którego wzrok blask zniesie najjarszy⁹⁷, 

Świętym związkiem z wojennym Pegazem⁹⁸ się zwarszy, 

Którego dzielny osiadł Bellerofon⁹⁹ kłęby, 

Walił trupów pogańskich obszerne poręby. 

I już byli tam swoje rozpostarli kopce¹⁰⁰, 

Gdzie Dunaj Czarne morze miesza a to obce 

I słodkie biorąc wody w zasolone brzuchy, 

Pieni się i straszliwe sprawuje rozruchy, 

Aż kędy cicha Wisła, krom¹⁰¹ szumu, krom zrzuty¹⁰², 

W bałtyckich porciech¹⁰³ stawia ładowane szkuty¹⁰⁴. 

Ale Bóg, który tego świata podkomorzym¹⁰⁵, 

Jednym się nam rozkazał kontentować¹⁰⁶ morzem; 

Drugie dał Turkom, gdzie się Jupiter stał wołem 

(I godzien stać, taki bóg z bydłem pod okołem¹⁰⁷), 

Żeby na dużym karku piękną dziewkę onę, 

Mógł przepławić na czwartą tego świata stronę, 

Której skoro subtelną dotknęła się stopą, 

Natychmiast jej przezwiskiem nazwana Europą. 

Tam hardy Ottomanin, obciążywszy pęty 

Azyą¹⁰⁸ i Afrykę, stanowił okręty; 

Tam się w cudzym, o wstydzie, rozpostarszy kącie, 

Łowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącie¹⁰⁹; 

A co dalej, to głębiej zaciągając włokiem¹¹⁰, 

Wziął Kandyą¹¹¹ i na Rzym krzywym patrzy okiem, 

Tam Grecya, tam ona macedońska pycha, 

Tam z Tracyą¹¹² Bulgary i pół Węgier wzdycha. 

I przez nas jak siano wlókł¹¹³, bo gdy owce strzygą, 

Drży baran. Obyż taką zjednoczeni ligą¹¹⁴ 

Chrześcijanie, w jakiej są bisurmani sforze — 

Jużby ich za Czerwone zapędzili morze! 

Ale gdy pojedynkiem¹¹⁵ każdy się z nim bije, 

Wszytkich zwycięży, wszytkim da jarzmo na szyje. 

Tać to bestyja, strasznej to plemię Gorgony, 

Co wlecze niezliczone jednym łbem ogony 

I przyszedszy do płotu, kędy głowę wsadzi, 

Snadno wszytkie ogony za głową wprowadzi. 

Tysiąc głów chrześcijanie, jeden ogon mają, 

Które, kiedy sobie dziur osobnych szukają, 

Choćby co wiedzieć jakim snuli się obrotem, 

Muszą koniecznie ogon zostawić za płotem. 

Stądci, stąd trzeba będzie dać liczbę koniecznie 

Bogu, gdy przyjdzie na świat dekretować wiecznie. 

Ta krew, którąście z sobą lali sami hustem¹¹⁶, 

Jawnym wam będzie świadkiem, jawnym nieodpustem 

Że nie raczej, pogańskie farbując nią karki, 

Na więźniów chrześcijańskich zniesiecie jarmarki, 

Gdzie tyle milionów, aż się serce kurczy 

Od żalu, na każdy rok ludzi się poturczy. 

Ale mnie cóż po tym brać prowincją¹¹⁷ cudzą? 

Są ambony, niechże was kaznodzieje budzą 

Z tego snu, w którym wszytkie utopiwszy zmysły, 

Sprosnym zbytkom, skąd grzechy jak z pasma zawisły, 

Swe rady, swe fortuny a szkodę ku szkodzie 

Poddajecie, gdy Turczyn łupi was o wodzie¹¹⁸. 

Nigdyć męstwo w rozkoszy a cnota we złocie 

Nie może w doskonałej ostać się istocie. 

Twarda stal; niechże jedno pójdzie między ognie, 

Tak zwolnieje, że ją młot jako łyko pognie; 

Pieszczota nieszczęśliwa kominem a miechy. 

Pycha, zbytki i wszytkie cielesne uciechy; 

W tym węglu, nie będzie-li od rozumu wstrętu, 

Zmięknie, choćby z twardego serce diamentu. 

Co siły Samsonowi bierze, co go ślepi? 

Żądza miłości, skoro w piersi mu się wrzepi. 

Co miecz Achillesowi, kobzaż wzięła z ręku? 

Żądza miłości winna, że pilnował brzęku, 

Kiedy się drudzy bili; dopiero ją zwładał, 

Skoro w bitwie swojego Patrokla postradał. 

Pięknież Herkulesowi, gdy tryumfów pełny, 

Nie wstydał się z dziewczęty wrzeciona i wełny? 

Albo kiedy pijany groźną onę klawę¹¹⁹ 

Dziecku dał za konika; wrzuciwszy pod ławę 

Lwi łupież¹²⁰, którym trwożył piekielne napasty, 

Nagi między Satyry wszedł i ich niewiasty? 

Póty się Aleksander o drugi świat pytał, 

Póki męstwem a cnotą rycerską zakwitał; 

Aż gdy w perskich delicyj da się Lernę¹²¹ cichą, 

Aż on mały z wielkiego, aż szaleje pychą, 

Z której hydra stogłowa zaraźliwą parą 

Cnoty jego plugawą powlokła maszkarą. 

Wie świat, co był Hannibal¹²², co Rzymowi robił, 

Jakie wojska do nogi znosił, wiele pobił 

Zawołanych hetmanów, i nie po raz dymem 

Całe Włochy zaduszał pospołu i z Rzymem; 

Wszytkie kąty spustoszył a od lat piętnastu 

Jako wszedł w Europę, kurzył pod nos miastu; 

Odebrał prowincyje, i już we zwierciedle 

Widział Rzym ciężkie jarzmo, swe tylko osiedle¹²³ 

Trzymając, z nieba sięgał pomocy w tym stosie¹²⁴, 

Wszytkie ludzkie sposoby puściwszy imo¹²⁵ się. 

Jakoż jużby był brzęczał nieomylnie w pęcie, 

Ale inszy padł w górnym dekret parlamencie. 

Póki ludzi Hannibal w twardych pracach trzymał, 

Póki ich słońce piekło, mroźny wiatr przedymał, 

Co dzień bitwa, co noc straż o wodzie a chlebie, 

Póty wojsko z wodzami wielkim sercem grzebie. 

Ledwie wojsko wprowadził do kampańskich¹²⁶ cieni, 

Aż się on lew okrutny z swej sierści wyleni, 

W lot one ostre zęby i ogromne spony 

Na gałęziste rogów jelenich korony 

I na łaskawych łosi kopyta frymarczy¹²⁷, 

Już rochmanny¹²⁸, już grzywy nie jeży, nie warczy, 

Słodkie wina, miękkie sny, złotem tkane szaty, 

Wdzięk owoców rozkosznych, oliwy, sałaty, 

Skruszyły Hannibala, że do swej Kartagi 

Wrócić musiał i z nią wraz wziął śmiertelne plagi. 

Siła inszych przykładów przytoczyłbym i tu 

(Ale mi rzecz mojego nie da propozytu¹²⁹), 

Jako zawsze stroniła bohatyrska cnota 

Od wszelakich rozkoszy i od składów złota, 

Boć i w naszej Ojczyźnie niedawnymi czasy, 

Nim ją Włoszy wiotchymi zarażą hatłasy, 

Surowym zabroniono żołnierzowi godłem, 

Żeby nie srebrnym konia rzędem albo siodłem 

Ani miękkim sam siebie okładał jedwabiem, 

Co nieprzyjacielowi do wygranej wabiem. 

Obrót i dzielność konia, ręka serce zdobi 

Kawalera, w to, w to się niechaj każdy sobi¹³⁰. 

Żelazem Mars do sławy odkłada wrzeciądze¹³¹; 

Niech się gach¹³² złoci, niech Żyd gromadzi pieniądze. 

Najmniej Epaminondy, najmniej to Agryppy, 

Najmniej Emiliusza nie szpeci, że stypy 

Na tych ludzi, których świat nie przestanie sławić, 

Pogrzebie nie było czym dla ubóstwa sprawić, 

Chociaż ilekroć który z tryumfem się wracał, 

Milionami¹³³ skarbiec publiczny zbogacał. 

Ale gdzież mnie to pióro rozpędzone zniesło? 

Nie moja rzecz zaprawdę, nie moje rzemiesło, 

Wodzom i bitnym pisać żołnierzom reguły, 

Wskrzeszać, których już kości w grobie się rozsuły¹³⁴. 

Polską naszą Bellonę¹³⁵ na teatrum świata 

Sarmackiego prowadzę: teżby jesne¹³⁶ lata 

I czas z ojcy naszymi miał zagrześć¹³⁷ pożerny? 

Nie da Bóg Swej roboty! Otwieraj odźwierny 

Wrota, gdzie na szerokiej mej Ojczyzny sali 

Wielcy bohatyrowie będą się pisali! 

Ale wprzód niż¹³⁸ za progi z tą boginią idę, 

Żebym, miasto¹³⁹ przysługi, nie padł na ohydę, 

Gdzie mnie straszą tak świeże, jak dawne przykłady, 

Proszę o wzrok i ucho skłonne do mej swady¹⁴⁰! 

Lichać, licha; co prawda, to i nie grzech; widzić 

I sama, lecz się szkoda za ubóstwo wstydzić! 

Z nikim się równać nie chce, ani psuje głowy, 

Że za pierwszymi będzie zbierała podkowy¹⁴¹. 

Nie trwóż mnie, cny Twardowski¹⁴², nie pokazuj z żalem 

Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem. 

I na to-żeś zarobił Władysławie Czwarty?!¹⁴³ 

Proszę, niech Mars, nie Wulkan, bierze moje karty! 

Więc jeżeli Homerus, książę między Greki, 

Maro¹⁴⁴ między Latyny, nie mógł ujść opieki, 

Ronsard¹⁴⁵ między Francuzy, zębatego Moma¹⁴⁶, 

Zielone drewno gore, nie maż się bać słoma? 

Ale twymi stopami, o wielki Jakubie 

Sobieski, postępując, dobrze wróżę sobie: 

Że jak pod jesionowym, co się go wąż boi, 

Tak cał będę pod cieniem wielmożności twojéj! 

Splendor domu wielkiego, który w tej Korony 

I Marsem i Minerwą niebo bije łony¹⁴⁷ 

Od najpierwszych początków i konsem¹⁴⁸ i swadą, 

Zaślepi tę gadzinę swym blaskiem szkaradą; 

Splendor wielkich honorów, które, gdy terminu 

Dostąpią najwyższego, na Janie, twym synu, 

Osiędą. A któż bez łez wspomnieć może Marka, 

Któremu śmierć przed laty dotrzęsła zegarka. 

Igrał krwią bohatyrską poganin przeklęty, 

Tocząc ją hustem¹⁴⁹ z więźniów, obciążonych pęty. 

I hirkańskie tygrysy, nad które nic pierwej 

Surowszego nie było, i co tylko ścierwy 

Po norwejskich urwiskach i ryfejskich górach 

Na żer nosi szczeniętom w zębach i pazurach, 

Wszytko to Krym w tyrańskiej zrówna okrutności! 

Gdzie przed laty Dianie tauryckiej z gości 

Takie prawo, ten zwyczaj był u pogan stary, 

Iż z ludzi poimanych palono ofiary, 

Wspomniał sobie Nuradyn zwyczaj zaniedbany —  

Lecz pisze urażony na marmorze rany¹⁵⁰. 

I godzieneś, o wielki Sobieski, że na cię 

Po zeszłym rodzicielu, po kochanym bracie, 

Przywilejowanego trzymając się prawa, 

Wielka spadła koronna laska i buława: 

Laska — bo też twój patron marszałkował Bogu; 

Buława — żebyś przytarł bisurmanom rogu, 

Pomścił się śmierci bratniej, którać serce w strefy¹⁵¹ 

Kraje, nad harpijami i srogimi gryfy. 

Dziś twe Pole kochane, twoja Złota Niwa 

Niech wygląda źrałych¹⁵² zbóż szczęśliwego żniwa, 

Doczekawszy Miesiąca, w którym źreją¹⁵³ Wiśnie¹⁵⁴: 

Tak rzeczy sporządziła natura umyślnie. 

Tegoć życząc, do swej się wracam Muzy, a ty 

Stalne sierpy i kosy ciągni¹⁵⁵ na musaty¹⁵⁶ 

Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata 

Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata 

Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka, 

Już ma na karku piękna Europa łyka¹⁵⁷; 

Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów 

Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów 

Konstantynopol — niegdy twój, Paleologu¹⁵⁸! 

Tam siedzi i samemu nie składając¹⁵⁹ Bogu, 

Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi, 

Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi. 

Anoż ona mizerna śmieć ludzka, co zrazu 

Budowali koszary po grzbiecie Kaukazu, 

Ubogich skotopasów¹⁶⁰ zgraja czcza¹⁶¹ i nikła, 

Dzikim tylko niedźwiedziom i wilkom nawykła, 

Z pastucha zbójca, żołnierz ze zbójce, o cuda! 

Ta-li świat miała tedy zhołdować paskuda! 

I są jeszcze cesarze rzymscy? I bez wstydu 

Od tej nędze, od tego wykąsani gidu¹⁶², 

Tym się piszą tytułem? Wstań z popiołu, Kaje¹⁶³, 

Któremu to przezwisko najpierwej Rzym daje; 

Obacz, jaka odmiana, jako wielkie drwiny: 

Nie mając panowania twego i trzeciny¹⁶⁴, 

Wdział drugi trzy korony i ma nad cię wiele, 

Coś świat cały a jednę tylko miał na czele¹⁶⁵. 

Nie trzebać się było bać, żebyć ją opłotni¹⁶⁶ 

Zdjął sąsiad, co by było daleko sromotniéj. 

Który skoro się tak już daleko rozszerzył, 

Każdy się z nim przyjaźnił, każdy się przymierzył. 

Stąd naprzód z Bajazetem, a potem z Selimem 

(Zięciem ten, a tamten był Mehmetowym synem), 

Kazimierz Jagiełłowicz, który w liczbie trzeci, 

Wieczne zawarł przymierze; po nim jego dzieci, 

Olbracht i Aleksander, przysięgą wzajemną 

Z Turkami się wiązali w przyjaźń nierozjemną. 

Tęż z koroną od przodków swych wziął Zygmunt pierwszy, 

Którego w nas żaden wiek sławy nie zawierszy¹⁶⁷:  

Tak się jego werżnęły w serca ludzkie cnoty, 

Ze póki świat trwa, one trwać też będą poty; 

Lecz i ta nie ostatnie pewnie miejsce bierze, 

Gdy tak żył w poprzysięgłej z Solimanem wierze, 

Z człekiem sławnym, wojennym, że i dotąd słodka 

Tych pakt¹⁶⁸ Turkom pamiątka dla wielkiego przodka. 

I choć też były czasem okazyje zwady 

(Bez czego ledwie może być między sąsiady), 

Ale gdy do pokoju przychylni z stron obu, 

Nie trzeba długo szukać do zgody sposobu; 

Nie brać się za każdą rzecz, a dopieroż małą, 

Kto chce żyć między ludźmi i mieć przyjaźń całą. 

Aczci zaś, gdy się nie mścisz pierwszej krzywdy owej, 

Gotuj się prędko cierpieć i wyglądaj nowej; 

Zaś kto się mści, dwa razy, mówią, bywa bity: 

Moja rada, z możniejszym nie zadzieraj i ty! 

Zgoła ze złym sąsiadem nigdy bez kłopota! 

Zawsze padnie na nogi, jako rzucisz kota. 

Dlatego w żadnym u mnie nie jest dziwowisku, 

Ze on szary Floryjan na pobojowisku 

Gdy w się pchał wytoczone jelita na ziemię, 

Łokietkowi królowi odpowiedział, że mię 

Barziej boli zły sąsiad w mej wiosce, niźli ta 

Rana, przez którą ze mnie wypadły jelita! 

Stąd Jelita Zamoyskich, trzy złożone groty, 

Wieczna pamiątka, wieczny charakter ich cnoty; 

Które gdy się z Księżycem Wiśniowieckich zdadzą¹⁶⁹, 

Na królewskim je tronie Polacy posadzą: 

Więc do zgody sąsiedzej Orła i Pogonie. 

Te, co ich sąsiad mierział¹⁷⁰, Jelita w koronie. 

Ale się ja do rzeczy wracam przedsięwziętej. 

I Stefan, i August pokój on zaczęty 

Trzymał nienaruszenie, chociaż żywe serce 

Wrzało w Stefanie na te wszech krajów pożerce; 

Chociaż go Sykstus piąty do tego prowadził, 

Żeby był złamał pakta, żeby się był zwadził; 

Lecz Warna¹⁷¹ rozradzała i stawiała w oczy 

Władysława, który krwią po dziś dzień widoczy¹⁷², 

Że i poganinowi ze złomanej wiary 

W tropy pomsta, niesława, śmierć, trumna, grób, mary. 

Wolała, mówię, wara! na Polaki Warna. 

Tak-że by nasza była korona niekarna? 

Lecz i Moskwicin krnąbrny, choć sto razy bity, 

Przeszkadzał Stefanowi takie propozyty¹⁷³: 

Co się z nim dziś pojednał, co się z nim sprzyjaźnił, 

Zaś go jutro pogniewał i na się rozdrażnił. 

Więc samą utwierdzone przez czas tak niemały 

Starożytością, one dotąd pakta trwały, 

Aż przez skryte skałuby¹⁷⁴ i tajemne dziurki 

Między mężne Polaki a nadęte Turki 

Straszny się wojny krwawej nagle ogień wzniecił, 

Który świat od zachodu do wschodu oświecił. 

Co za przyczyna wrzawy i onej turnieje¹⁷⁵, 

Co pokój tak stateczny, tak długi rozchwieje? 

Powiedz Muzo, to mając pieśni swych prawidłem, 

Ze i swoimże uszom pochlebstwo obrzydłem; 

Cnotę zaś, która samą sławą się nagrodzi, 

Przyznać w nieprzyjacielu i chwalić się godzi! 

Tobie tej czci przedwieczne życzyć chciały losy; 

Stąd twych Snopów¹⁷⁶, Zygmuncie, kwitnąć będą kłosy 

I tobie, Władysławie, boś tu za Ojczyznę 

Pierwszą pięknej młodości położył ćwiczyznę 

Z Osmanem, który na cię trzy sprowadził światy; 

Aleś ty sercem przeniósł rówiennika laty. 

A jako was fortuna złączyła tym placem, 

Świat Kuryacyusa widziałby z Horacem¹⁷⁷, 

Gdyby sercu i ręce puścić chciało lejce 

Zdrowie: boś nie w obozie, ale był w aptece; 

Przytomność¹⁷⁸ jednak twoja i twój namiot głuchy 

Serca dodawał i cnym żołnierzom potuchy. 

Cóż gdybyś wsiadszy na koń złotą klawą¹⁷⁹ kinął! 

Jak wiał, tak by był Osman i z swym wojskiem zginął. 

Ordy naprzód tatarskie posiadszy te kraje, 

Gdzie przedtem Tauryka, dziś Krym i Nahaje, 

Urywczy wiodąc żywot, o kobylim zdoju, 

Ani chcą, ani mogą posiedzieć w pokoju; 

Ani handlów prowadzą lądem albo wiosłem; 

Ani się pospolitym parają rzemiosłem; 

Ani ci wsi budują; ani wprzągszy wołu 

Pługiem w ziemi ludzkiego szukają żywiołu. 

Dom, talaga¹⁸⁰ pleciona; strój, futro baranie; 

Bankiet, źrebię; w bachmacie¹⁸¹ ukontentowanie; 

Żon, co trzeba któremu; z niewolników, sługi. 

W domu zabawa: derhy¹⁸², uzdeczki, kańczugi. 

Więc czego nie dostaje, jakby słusznym prawem, 

Jeśli ukraść nie mogą, bojem biorą krwawém. 

Ta przeklęta szarańcza tak się w Polskę wpasła, 

Że dotąd tamta ściana¹⁸³ nigdy nie wygasła, 

Bo lada w dzień, w bok koniom włożywszy ostrogi, 

Świeżym dymem, świeżymi kopcą ją pożogi. 

Tak giną wsi i miasta, a za kożdym razem 

Sto tysięcy dusz weźmie, sto zgładzi żelazem. 

O! jako barzo często kwiat koronnej młodzi 

W pojśród ziemie ojczystej w tej tonął powodzi, 

A dziewek krwie szlacheckiej — ciężki żal bez miary! 

Pełne i dziś pogańskich przekupniów bazary; 

Z niemowiątek zaś owych, z których bite szlaki 

Za nimi, w kilku leciech widzim poturnaki¹⁸⁴, 

Którzy drogą krwie Pańskiej opłaceni ceną, 

Sprośnego Mahometa uśpieni Syreną, 

Onę myśl chrześcijańską jako paraliżem 

Masłokiem¹⁸⁵ zaraziwszy, świętym gardzą krzyżem, 

Starszy z czół chrześcijańskich charakterów cechy, 

Krwią własną przez obrzezkę wpisani do Mechy. 

Takieć w Polszcze rabieży¹⁸⁶ robiły i mordy 

Tatarskie pod skrzydłami tureckimi ordy! 

Z drugą stronę Kozacy, naród także ludny, 

Spadszy mskłymi z porohów swego Dniepru sudny,¹⁸⁷ 

Oświecą Czarne morze i tej, co Podole 

Orda, trwogi nabawią Konstantynopole. 

Ci pobrzeżne fortece i portowe zamki, 

Których po dziś dzień starczą okropne ułamki, 

Głębiej niźli na pięć mil wkrąg zapadszy w ziemię, 

Ogniem i mieczem niszczą bisurmańskie plemię. 

Często po swych dziardynach¹⁸⁸, gdzie się Flora poci 

Balsamem, gdzie rozkoszne pomarańcze złoci, 

Częstokroć po zwierzyńcach przechodząc się hardy 

Sułtan, gdy patrząc na lwy cieszy się i pardy¹⁸⁹, 

Razem¹⁹⁰ ognie kozackie urażą go w oczy. 

Których flota jeżeli na morzu zaskoczy 

Ładowane okręty, zwłaszcza po swym plecu, 

Część ich Neptun ma na dnie, a część Wulkan w piecu. 

Aleć i w samych portach, kiedy insperacie¹⁹¹ 

Zbiegną Kozacy, toż ich potka na Gałacie 

A woda krwią rumieni, o hańba, o wzgarda! 

Pełne dział arsenały, pełna kortygarda¹⁹² 

Ustrzępionych janczarów; odlewani z miedzi 

Ryczą smocy¹⁹³: po wieżach wyją hodzie¹⁹⁴ biedzi; 

Wre miasto, ziemia jęczy, a pomorskie skały 

Szkaradych¹⁹⁵ kartaonów¹⁹⁶ echem rozlegały. 

Darmo: bo Zaporożec, mając to za bajki, 

Sunie chyżo ku Dniepru obciążone czajki¹⁹⁷, 

I jeżeli za sobą obaczy pościgi, 

Tak z bliska, jak z daleka pokaże im figi. 

Takieć się w Polszcze rzeczy, takie w Turcech działy, 

A przecie mir¹⁹⁸ zostawał na papierach cały. 

Była wolna obrona tej i owej stronie. 

Częściej jednak Tatarów gromiono w Koronie, 

Gdzie koń konia, chłop chłopa, na morskiej zaś głębi 

Okręt czółnów, ni kania dogania gołębi. 

Dobrzem rzekł, że mir cały, ale na papierze; 

Kto by był chciał w obiedwie serca wejźreć szczerze, 

I Turczyn na Kozaki, i Polak na Ordy 

Za pierwszą okazyją wecowali¹⁹⁹ kordy: 

Żeby ich w ichże gniazdach i w własnym popiele 

Jako szkodliwe wyrżnąć do korzenia ziele. 

Turków to osobliwie korciło bez miary, 

Gdy naszy porażali na nogę Tatary, 

Naród udzielny²⁰⁰, bitny, który dotąd głosem 

Wolnym pana obierał, a im ci pod nosem 

Bez wszelkiej pomsty kurzą, co Dniepru porohy 

Osiedli, wzgardzonego pospólstwa motłochy. 

Więc się im w ręce prawie okazyja poda, 

Kiedy Stefan Potocki, wtenczas wojewoda 

Bracławski, z dawnymi się skrewniwszy Mohiły, 

Którym prawem dziedzicznym Wołochy służyły, 

Chce brata żony swojej na ojcowski stołek, 

Pod którym chytry Tomsza cicho kopał dołek 

Za powodem tureckim, posadzić; a do tej 

Potrzeby wiele się ich da pisać²⁰¹ z ochoty. 

I puścił się do Wołoch swoim tylko dworem 

A ochotnym żywej krwie koronnej wyborem. 

Siła na to baczniejszych sarkało w senacie, 

Że się tej wojny podjął swej kwoli prywacie; 

Ale on, gdzie przedwieczne ciągnęły go wrogi²⁰², 

Z przedsięwziętej nikomu nie dał się zbić drogi. 

Już milę tylko od Jass roztoczył nad Dzieżą 

Rzeką namioty swoje, gdzie z oną młodzieżą 

Szlachetnej krwie sarmackiej — ciężki żal Koronie — 

Pierwsza sława niestotyż bez potrzeby tonie, 

Bo Turcy niezliczoną osuwszy²⁰³ ich zgrają, 

Acz się póki sił, póki broni opędzają, 

Na koniec z znaczną swoją zatłumili szkodą, 

Mało co żywcem z samym wzięli wojewodą. 

Prędko po nich Korecki, mając siostrę drugą 

Niefortunnych Mohiłów, nad tąż właśnie strugą, 

Chcąc szwagra Aleksandra stwierdzić²⁰⁴ panowanie, 

Który był Turków z Tomszą wybił niesłychanie, 

Wpadł w sidła Imbrajmowi, okrutnemu baszy. 

Tak po dwakroć w Wołoszech porażeni naszy. 

Książę uszedł; Potocki pod czarne kopuły 

Wrzucony do smrodliwej więźniem Jedykuły²⁰⁵, 

Skąd nie pierwej w Ojczyźnie swoje zaległ groby, 

Aż pompie tryumfalnej przyczynił ozdoby 

Okrutnym bisurmanom, którzy już grzebienie 

Stawiają²⁰⁶: już im polskie imię w lekkiej cenie, 

Którego im większy strach przedtem mieli w oczu, 

Tym durniejszy, jako koń, gdy zbędzie poboczu²⁰⁷. 

Ani już kupcom wolno w ich postać kolei; 

Nie mogą się w chwyconej ukoić nadziei, 

Że ścianę²⁰⁸, od której ich przestrzegały wróżki, 

Swemu Mahometowi porąbią w podnóżki. 

Dodał serca Moskwicin zajątrzony jeszcze, 

Ze się w własnej krwi jego monarchia pleszcze²⁰⁹, 

Bo podtenczas Polacy nieprzerwanym cugiem²¹⁰ 

Krnąbrny naród moskiewski takim myli ługiem. 

Leci poseł za posłem, upominków gęstwa, 

Chwalebne winszowania z Polaków zwycięstwa, 

Prośby i obietnice i wszelkie przynuki²¹¹, 

Żeby rznęli między się Koronę na sztuki. 

I niewielkiej już było potrzeba namowy: 

Bo Achmet, tryumfami świeżymi surowy, 

Posyła Skinderbaszę, wielkiej sławy męża, 

Aby jeszcze z Polaki spróbował oręża; 

Rozdwojone tam siły: zwykłym, da Bóg, szczęściem 

Trupem tego narodu ich pola zagęścim. 

Tym basza napuszony leci jako z kusze²¹², 

Tusząc²¹³, że wojska w Moskwie; lecz skoro u Busze 

Obaczył Żółkiewskiego ludzi i armaty, 

Onę ekspedycyją skończyli traktaty. 

Wtenczas wzięły Wołochy Turczyna za pana, 

Które dotąd na obie chromały kolana; 

Myśmy się swego prawa już wyrzekli cale²¹⁴, 

A co prawda, żeśmy go mieli też o male²¹⁵. 

Tak rozumiał Żółkiewski, że mniejsza jest z chromém²¹⁶ 

Hołdownikiem²¹⁷ utrata, aniżeli z domem 

Ottomańskim nieprzyjaźń i wojna widoma. 

Każdemu psu kość luba, każdemu łakoma, 

A kiedy mu czymkolwiek gębę zatkasz prawiéj, 

Tym się kąskiem, będzie-li chciał szczeknąć, udawi. 

To wżdy ledwie Żółkiewski u Turków wyswarzy, 

Ze chrześcijanie tamci będą hospodarzy²¹⁸. 

Ten traktat z Skinderbaszą wtenczas miała Busza. 

Czego nam żal, lecz późno na radę z ratusza²¹⁹! 

Późno i ciebie serce, hetmanie, zaboli, 

Skoroś dał prowincyją pogańskiej niewoli; 

Skoroś stracił przedmurze, za którego cieniem 

Nie zaraz nas przykry wiatr pierwszym doszedł wieniem. 

A teraz rychlej wojnę niźli ujźrym posła 

W Koronie; lecz to wszytko Boska ręka niosła! 

Wtem Achmet, pod którym się te toczyły burze, 

Cesarz turecki, oddał winny dług naturze. 

Straszny dekret zaprawdę i gdyby nie z nieba 

Ferowany, okrutnym nazwać by go trzeba, 

Który prawem nieprawnym okrywszy krąg świata, 

Cokolwiek na nim żyje, wszytko w ziemię wmiata. 

Tymże musem monarcha, co i gnojek lichy, 

Kiedy czas przyjdzie, lezie pod nię na trzy sztychy²²⁰. 

Tak z barłogu chudzinę, jako pana z puchu 

Wepchnie do grobowego Lachezys²²¹ zaduchu! 

Na Achmetowym tronie, ledwie pierwsze progi 

Dzieciństwa przestąpiwszy, siadł Osman, co z bogi 

Górną porówna myślą cześć młodości, głupi! 

Nie wie, że równo młodych z starymi śmierć łupi; 

Owszem więcej cielęcych, jako sami wiecie, 

Skórek niźli wołowych bywa na wendecie²²². 

Dawne młodych przywary, dawne to są błędy, 

Że zdarszy się z opieki, jako ryba z wędy, 

Blaskiem nowej swobody zaślepiwszy oczy, 

Do swego się zginienia sama młodość toczy; 

Prawdy słuchać nie może; musi-li? To gorzéj 

W sercu go niż trucizna jadowita morzy. 

To u nich przyjaciele, to są faworyci 

Owi dworscy legarci²²³, owi pasorzyci²²⁴: 

Pochlebcy i grubarze²²⁵ — po naszemu rzekę, 

Którzy wziąwszy na swoję panicza opiekę, 

W koło go jako gęste otaczają strzępki. 

Wielkie jego dostatki, mowy i postępki 

Z pokornym podziwieniem od rana do zmierzchu, 

Tylko nie dokładając, w oczy chwalą, wierzchu, 

A jako psi do jatki idąc za baranem, 

Powtarzają: niedługo będziesz wielkim panem! 

Których wszytka robota i w tym kładą zyski, 

Skłamać; zagrać, kto umie; chodzić przed półmiski, 

Póki czują o kocie²²⁶ i ojcowskim zbiorze. 

A gdy reszty w ostatnim przewąchają worze, 

Rozbiegną się i każdy w swoję stronę kinie²²⁷, 

A jedynak, jak beczka zbywszy soli, spłynie. 

Toż ubitym gościńcem i bez kałauza²²⁸ 

Trafi lub do zakonu²²⁹ lubo do zantuza²³⁰ 

(I toć twarda reguła w dębowej kapicy²³¹), 

Kędy na Kluniaku chodzą zakonnicy. 

Do Osmana wracając, dosyć ten miał buty 

Z natury, ale kiedy przystąpiła ku téj 

Opinia, którą w nim zauszni pochlebce 

Budzili, już nie ziemię, samo niebo depce. 

Świeżo przeszłe zwycięstwa, oddane pod Buszą 

Wołochy, barziej górną fantazyją puszą²³². 

Tak szczęśliwe początki monarchiej jego 

Coś mu prognostykują²³³, coś wróżą większego. 

Jednym się oceanem, jednym światem nie chce 

Kontentować; tym serce wychełznane łechce, 

Że mu nic bezdrożnego, o co się pokusi; 

Sama nawet natura posłuszna być musi. 

Najwięcej Skinderbasza wojnę mu zalecał, 

I coraz nowy ogień w młodym człeku wzniecał. 

Nieprzyjaciel Polakom jawnie i pokątnie, 

Wnet swoje i cesarską tym głowę zaprzątnie, 

Że byle tylko Osman pomyślił o zwadzie 

Z Polaki, garło swoje przy wygranej kładzie. 

Aleć jej nie doczekał; po cecorskiej²³⁴ bowiem 

Umarł struty i sławy swej przypłacił zdrowiem. 

Czegóż się, czego zazdrość niecnotliwa wzdryga? 

Gdy cnotę jako słońce blady miesiąc²³⁵ ściga, 

I miawszy czas po temu, promień jego skąpi, 

Gdy mu na zodiaku w biały dzień zastąpi. 

Lecz jako słońce słońcem, skoro miesiąc minie, 

Tak cnota cnotą, zazdrość jako chmura zginie. 

Powiedał Skinderbasza, jak Polska nasiadła²³⁶ 

Kiedy by pod twe nogi, cesarzu, upadła, 

Ten wyrok już niech cała Europa czyta, 

Że cię monarchą świata całego przywita; 

Najciężej ten płot przebyć i obarczyć skrzydła 

Orła białego, pójdzie ostatek jak z mydła. 

Tak Skinder, lecz i Tomsza wielce na to bolał, 

Że Gracyan w Wołoszech, gdyż by się był wolał 

Sam na tym widzieć miejscu, jednak przez traktaty 

Buskie i on musiał przyść do takiej utraty, 

Kędy przy tej Żółkiewski kondycyi stawał, 

Żeby Turczyn Wołochy chrześcijanom dawał, 

Zwłaszcza póki Mohiłów, a gdy tych nie stanie²³⁷, 

Tamteczni brać ten urząd powinni ziemianie. 

Więc i sam jawnie radził, i do swojej rady 

Wielu złotem przekupił, żeby przyść do zwady 

Z Polaki, w czym się służyć co możności czuje, 

Skoro Jassy osiędzie, panu ofiaruje. 

Ukazował trakt²³⁸ wojny; podawał sposoby, 

Że giaur²³⁹ samej tylko cesarskiej osoby, 

Nierzkąc²⁴⁰ wojska, nie zniesie widzieć tylko okiem, 

Bo go w krąg nieprzejrzanym okrywszy obłokiem, 

Zegnawszy świat do kupy i lądem i morzem, 

Albo zaplujem, albo głodem go wymorzym. 

Ali basza podtenczas wielkim był kanclerzem²⁴¹. 

Ten, acz kochał w pokoju i trzymał z przymierzem 

(Nie z racyj, bo ich nie miał, lecz w pieszczocie lubej 

Schowany, bał się wojny i wleźć pod kozuby 

Habiane ²⁴² z onych gmachów i łabęcich²⁴³ puchów; 

Nie będzie się chciało wstać, objeżdżać podsłuchów²⁴⁴, 

Nie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetu²⁴⁵, 

Czasem wytrwać, czasem się przyjdzie napić mętu) — 

Co acz wszytko Halego na umyśle nudzi, 

Widząc jednak, że pana tym sobie przyłudzi, 

Przed którym i na klęczkach, i na jednej nodze, 

Równo ze psem, pod stołem który kości głodze²⁴⁶, 

Ochotnie służyć gotów i wyprawiać dudki²⁴⁷, 

Drzwiami skrzypać i nosa nadstawiać na szczutki, 

Jako ten, który świeżo z eunuchów zgraje 

Na dywan²⁴⁸ i cesarskie przełożon szaraje²⁴⁹: 

Więc też i ten na wojnę stary wałach²⁵⁰ woła, 

A dobrze by dziadowi pilnować kościoła. 

Skoro tę radę zawarł swej powagą brody, 

Wielki wezyr obsyła nią janczarskie ody²⁵¹, 

Pisze groźne do agów²⁵² emiry²⁵³ i begów²⁵⁴, 

Żeby do Donajowych ściągali się brzegów, 

Żeby, białą wyjąwszy płeć i małe żaki²⁵⁵, 

Co tylko mężczyzn świat ma, gnali na Polaki. 

Podtenczas Otwinowski przyjeżdża do Porty; 

Przed wielkim posłem goniec o zwykłe paszporty. 

Piotr Ozga trębowelski wyprawion starosta, 

Tusząc, że traktat buski Turczyna ochrosta²⁵⁶, 

Wróci się pożądany pokój do swej kluby²⁵⁷ 

Stratą Wołoch, a mirem²⁵⁸ powetujem zguby; 

Choćby sarkał, choćby to nie zdało się komu, 

Podleźć, gdzie nie przeskoczym; w ostatku, do domu 

Z uszyma, kiedy zły targ²⁵⁹; lecz gdy grzebień jeży, 

Daj ty kurowi grzędę, on jeszcze chce wieży! 

I Osman, Wołochami odąwszy się bardziej, 

Polski chce i poselstwem i przymierzem wzgardzi. 

O ponowę przyjaźni, o te winszowania 

Nowego, z którym Ozga jechał, panowania, 

Tudzież o potwierdzenie pakt Solimanowych, 

Ni-ocz²⁶⁰ nie dba, w pochlebców uwierzywszy owych; 

Nawet Otwinowskiemu nie dał i na oczy²⁶¹ 

I tylko²⁶² go zły tyran do wieże nie wtłoczy, 

Imo²⁶³ prawa narodów, które są obrońce, 

Które strzegą od gwałtu i posły, i gońce. 

Więc już taką ubrdawszy fantazyją w głowie, 

Każe, żeby dawali trybut Wołochowie, 

Nie wedle podobieństwa, me wedle słuszności, 

Ale jaki w okrutnej dumie swej urości. 

Dopieroż ci chudzięta poznali niewolą 

Pogańską, gdy im każą dźwigać, co nie zdolą²⁶⁴; 

Dopiero się obejźrą, skoro już czas minie, 

Na przyjaźń polską, w tak złym Wołosza terminie 

Że ją nie tak ważyli, jako należało, 

Toż kiedy się nie dosyć emirowi²⁶⁵ stało 

Cesarskiemu, gdy widzi, że Gracyan wila²⁶⁶, 

I że do polskiej ligi²⁶⁷ znowu się nachyla, 

Zwłaszcza siedmigrodzkiego kiedy wojewody 

List i jasne do Porty przejąwszy dowody, 

Gdzie Turków na Polaki Betleem podżega 

Dla cesarskiej pomocy, Gracyan przestrzega 

I ten list do Warszawy śle z jawną swą zgubą, 

Bo go zaś²⁶⁸ Betlemowi nieuwagą grubą 

Odesłano, żeby się sam z swej ręki sądził, 

Czym on Gracyanowi złość srogą wyrządził, 

Z okrutną go przesławszy skargą Osmanowi, 

Żeby zganił tak wielką złość hospodarowi. 

A ten, więcej nie trawiąc po próżnicy²⁶⁹ czasu, 

W skok każe Gracyana przywieść do tarasu²⁷⁰, 

Albo łeb zdjęty z karku powiesić na żerdzi, 

Czem swojej Skinderbasza wierności potwierdzi. 

Tedy w kilkuset koni zbiegł do Jass ochoczy, 

A skoro carski wyrok przełoży przed oczy 

Hospodarowi i tę cedułę²⁷¹ tak smutną: 

Jeśli żywcem iść nie chcesz, daj, że-ć głowę utną, 

Racyom miejsca nie masz, kat gotowy czeka, 

Swoich nie ma przy boku nad dziesiątek człeka; 

Więc, prawi, kiedy takie pana mego zdanie, 

Jutro z tobą do Porty wyjadę w świtanie 

I oddam ci od zamków powierzone klucze, 

Dziś się w drogę gotuję i wielbłądy juczę. 

Zrazu Skinder był twardy, lecz skoro uważy, 

Że skarby w kupę zbierze, na tę go przeważy 

Łakomstwo stronę, że da całe odwieczerze 

Frysztu²⁷², nim swe Gracyan skarby w kupę zbierze; 

A tymczasem zawiodszy straże na wsze strony, 

Szedł na wczas²⁷³, bo był nagłą jazdą utrudzony. 

A Gracyan i najmniej nie myśląc o drodze, 

Puści wściekłe gniewowi i żalowi wodze, 

Zbiera wierne bojary²⁷⁴ i nim się postrzeże, 

Zrazu cicho pogaństwo po gospodach rzeże; 

Potem, skoro gruchnęły onym gwałtem Jassy, 

Z Skinderbaszą ostatek poszło w dutepasy²⁷⁵. 

Zrobiwszy to Gracyan, wie, co za czym chodzi; 

Zna swe siły, którymi tureckiej powodzi 

Nie strzyma, a na tym się nie omyli pewnie, 

Jeśli wpadnie w garść Turkom, że będzie na drewnie²⁷⁶. 

Więc do Polski jednego za drugim śle posła, 

Dając znać, jaka w Turcech fakcya²⁷⁷ urosła; 

Żeby się Ozga wrócił, bo tylko nie wsadził 

Gońca Osman; żeby król o obronie radził. 

To tak jawnie; cicho zaś z hetmanem rokuje: 

Niech nie czeka, niech znowu Wołochy wetuje; 

Wszytkich obywatelów jeden umysł szczery, 

Nie chcą pod pogańskimi zostawać emiry²⁷⁸. 

Które nim się do końca nad nimi rozpostrą, 

Proszą, żeby ich szablą oswobodzić ostrą; 

Oniżby przy pogaństwie, żal się mocny Boże, 

Mieli na chrześcijany ostrzyć swoje noże? 

Przeto niech z wojskiem idzie; niech Wołochy bierze; 

W ostatku Bóg swych ludzi wysłucha pacierze. 

Nie zgoła był Żółkiewski na te prośby głuchy. 

Boi się wdać Korony w nowe zawieruchy, 

Zaś mu żal niesłychanie, co zrobił pod Buszą. 

Tak go na obie stronie skryte żądze kuszą; 

Nuż przymierze, które sam swą ręką podpisze. 

To wszytko obojętną²⁷⁹ gdy myślą kołysze, 

Na koniec: «Nie jam złamał te traktaty, rzecze, 

O który widzisz myśli i sprawy człowiecze! 

Tomsza-ż wierutny będzie tym narodem rządzić 

Przeciwko spólnym paktom? Sam to racz rozsądzić!» 

To rzekszy, Dniestr i²⁸⁰ z wojskiem przebywszy kwarcianem, 

Siły swe z onym chudym łączy Gracyanem,  

Który także zwiesił nos, obaczywszy nasze 

Posiłki na zastępy straszne Skinderbasze. 

Małeć tam było wojsko, ale małość ona 

Sercem Kserksesowego doszła miliona. 

Nie Dzieża, nie Cecora, podłe uroczyszcze²⁸¹, 

Które dziś wieczne imię naszą klęską zyszcze, 

Troja, Rzym i Kartago, Ateny i Tyry, 

Niech się próżno nie chełpią z swymi bohatyry, 

Jakich garść nieopatrznie, ach, pożal się Boże! 

Hetman tu na nierówne naraził poroże²⁸²; 

Bo Skinder w ośmiudziesiąt, Dauletgierej we stu 

Tysięcy Tatar nagle przypadł do arestu²⁸³. 

Cztery naszych tysiące, ale wziąwszy miarę 

Z pierwszego dnia, woleli sromoty przywarę, 

Których tchórz opanował; tedy ku wieczoru 

Z wodzami do tysięcy uszło ich półtora. 

Gracyan był najpierwszy z swą Wołoszą, który 

Prut, potem Bukowinę przez wiadome dziury²⁸⁴ 

Przebywszy, gdy rozumie, że uszedł z pogromu, 

Wołoszyn, co go ukrył, zabił go w swym domu; 

Którego gdy następcy głowę przyniósł ściętą, 

I on ścięt: nie ujdzie grzech karze suchą piętą. 

Czego gdy zwąchał Skinder, wyprawi w pogonią; 

Tych pobrał, drugich pobił; tych w Prutową tonią 

Nagnał i topił oraz. Jakoweż widziadło²⁸⁵ 

Odbieżanym w obozie na serca tam padło, 

Gdy jedni ranni, drudzy wydarszy się z troku²⁸⁶, 

Nadzy i zmokli, w ciemnym powracali mroku. 

Żalowi okrutnemu noc strachu dodaje. 

Dopieroż gdy niepewna nowina powstaje, 

Że uszli i hetmani, wszyscy jak w odmęcie 

Biegają, jakoby już w niewoli i w pęcie 

Pogańskim. I ciurowie, wyzuwszy się z grozy, 

Naprzód rabować jęli odbieżane wozy, 

Potem i te, które już swoich miały panów. 

Co kiedy wiedzieć doszło żałosnych hetmanów, 

Wskok²⁸⁷ pochodnie i lane zapaliwszy knoty²⁸⁸, 

Objeżdżali przedniejszych rotmistrzów namioty, 

Aż dzień, co wszytkim rzeczom wraca postać własną, 

Zaświecił nad tym światem słońca lampę jasną. 

Toż dopiero Żółkiewski w generalnym kole 

Tych naprzód zgromi, którzy nieopatrznie w pole 

Wyciągnęli tabory z piechotą i z działy: 

Bo się w prawo i w lewo z szykiem nie stykały; 

Skąd sześciu dział i strata czterechset piechoty. 

Potem się skarżył na tych, którzy bez sromoty²⁸⁹ 

W tym nas polu odbiegli na wieczną narodu 

Niesławę: jedniż piją, uchybiwszy brodu, 

Mętny Prut, drudzy w dybach; liżą rany trzeci; 

Jeśli też który uciekł na domowe śmieci, 

Tu tu mu lepiej było trupem upaść bladym, 

Niż żyć Bogu obrzydłym i światu szkaradym²⁹⁰. 

Na koniec animuje²⁹¹ swe rycerstwo, żeby 

W Bogu, który do takiej przywiódł ich potrzeby, 

Doświadczając statku²⁹² ich, ufność swoję kładli: 

Bez Jego bowiem woli i biedni nie spadli 

Wróblikowie na ziemię, a jeśli ptaszęta, 

Cóż was w pieczy nie ma mieć ręka Jego święta? 

Trwajcież, zacne rycerstwo, na przepych²⁹³ fortunie, 

Której potem każdy z nas śmiele w oczy plunie; 

Trwajcie! Co gwałtownego, prędko się przesili, 

Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się miléj!²⁹⁴ — 

Tak Żółkiewski, choć w sercu pełno żółci czuje, 

Pokrywa i wesołe czoło pokazuje. 

Tu we wszytkich duch wstąpił; tu wszyscy jak znowu 

Do broni, tabor spinać, podnosić ostrowu²⁹⁵, 

Bo też i Skinderbasza po wczorajszej próbie, 

Trzy tysiące straciwszy, odpoczywał sobie. 

Jeszcze był Bóg nie zesłał dziś naszym terminu, 

Że od niezliczonego w tym odmęcie gminu 

Nie zginęli, choć słyszy krzyk, widzi płomienie 

Stert odbiegłych pogaństwo, Pańskie zaślepienie. 

Cały tydzień w formalnym jakoby przymierzu, 

Chociaż się w lepszym czuje Skinderbasza pierzu, 

Obie stronie²⁹⁶ siedziały, prócz, że ku wieczoru 

Sam Gałga²⁹⁷ podjechawszy, wywołał z taboru 

Koreckiego, jako mu przyjaciel traktaty 

Radząc; coć potem, z tymi ginąć desperaty? 

Okupcie się na głowy, co was tu jest, złotem; 

Broń oddajcie, a han was daruje żywotem. 

Gdy tak Gałga po starej²⁹⁸ Koreckiemu zada: 

Wprzód — rzecze — głowy ręka, wprzód swobody strada, 

Niż broń odda; złota nikt na wojnę nie wozi; 

O sierść się wilk targuje, skóry pragnie koziej. 

Dasz znośne kondycyje²⁹⁹, staniemy w akordzie³⁰⁰ 

Bez krwie rozlania, Turkom tak powiedz i Ordzie. 

Inaczej tu na drugim jeden lęże śniatem³⁰¹, 

A zdrowia tak sromotnym nie kupi traktatem! — 

Tu jako pies zajadły rzuci się na szkapie 

Gałga i kilka razów szablą w pochwy kłapie; 

A takżeś to durnego³⁰² giaurze humoru? 

Więc się już nie spodziewaj ze mną rozhoworu³⁰³, 

Szabla, szabla nas zgodzi i tę przą³⁰⁴ rozstrzygnie! — 

To rzekszy, sunie cugiem i tylko się mignie. 

Ale gdy głód, co żadnych wywodów nie słucha, 

Coraz ludziom i koniom zaziera do brzucha, 

W radę naszy chudzięta udają się wskoki: 

Przyjaciel im odległy, Bóg aż nad obłoki; 

Pola dać już nie masz z kim dla tych, którzy zbiegli; 

Poganie ich dokoła koroną obiegli. 

Toż się Bogu oddawszy, acz krokiem niesporém³⁰⁵, 

Idą śmiele ku polskiej granicy taborem³⁰⁶. 

Tysiąc sześćset dwudziesty zbawiennego dobra 

Rok to był, a dzień trzeci miesiąca oktobra, 

W siedm przebrane szeregów skartowano wozy, 

Z pola spięte łańcuchy, a zewnątrz powrozy, 

Ze w jeden raz wszytkie stać, wszytkie iść musiały. 

Przód i tył nabitymi opatrzono działy; 

Jezdne konie we środek, bo wszyscy piechotą. 

Z obudwu stron taboru rota szła za rotą; 

Korecki z Ferensbachem³⁰⁷ rozkazował w przodzie, 

We środku Kazanowski, Szemberg na odwodzie. 

Tym gdy z miejsca porządkiem, przez wały zrównane, 

Ruszą tabor, pogaństwo zrazu zadumane 

Patrzy, co to za dzieło; toż, jako się zbliżą 

A twardą ich z dział naszy naszpikują spiżą, 

Rozpierzchną się jako dym, a ci w swojej sile 

Dosyć spokojnie uszli dziś półtorej mile. 

Całą noc idąc, skoro słońce z morza wstanie, 

Chcą odpocząć, ale się postrzegszy poganie, 

Jako gradem z długiego kiedy prażma³⁰⁸ spadnie, 

Wieńcem ich ze wszytkich stron osuli³⁰⁹ szkaradnie. 

Niebo ćmią gęste strzały; od srogiego krzyku 

Tylko się zrozumieją ludzie po języku, 

Bo słyszeć niepodobna; tu i ówdzie wozu 

Macają; utną, jeśli dostaną powrozu; 

Drą się w tabor, jak pczoły, choć im z ula kurzą, 

Tym się barziej w ul cisną, tym więcej się żurzą³¹⁰; 

Abowiem naszy męskich skoro pocą skroni, 

Żaden kule z muszkietu darmo nie wyroni, 

Ale co natarczywsze uprzątają męże; 

Jeżeli też którego ręczna broń dosięże, 

Jako nie był na nogach; tak od swojej ściany 

Na kilka stajań³¹¹ trupem złożyli pogany, 

A już też jasne słońce spadało z kompasu. 

Kiedy ludzie szli na wczas³¹², naszy do niewczasu, 

Rum³¹³ w drogę, a poganie tuż przy nich we sforze, 

Póki tylko ostatnie nie zagasły zorze, 

Huczą, krzyczą z daleka, strzelają nawiasem³¹⁴. 

Jeśli też kędy przyjdzie tabor ciągnąć lasem, 

To go albo pożarem po wietrze zapalą, 

Albo go też wzdłuż i wszerz posieką, obalą. 

Zboża na pniu i w kopach, sterty, wsi, stodoły, 

Łąki, ugory, wszytko precz poszło w popioły; 

I mosty, i przeprawy pozrucali wskoki³¹⁵; 

Czyste rzeki mącili; zaciskali stoki³¹⁶; 

Ciemne by otworzyli na naszych awerny³¹⁷, 

Taka była zawziętość; taki gniew kacerny³¹⁸; 

Wstyd potem, że tak wielką ludzi swych nawałą 

Z garści prawie upuszczą ludzi garść tak małą; 

Żal na wet³¹⁹ zejmie baszę i Dauletgiereja, 

Że to z gęby wypadnie, co połknie nadzieja! 

Tenże gniew i wstyd i żal serca naszych dźwignie 

Do męstwa, ale sława wszytko to wyścignie. 

Sławy strach, lecz nie śmierci, bo to nie śmierć u mnie, 

Kto bijąc się z pogany, ciało odda trumnie; 

Lecz strach ciężkiej niewoli i tureckich oków 

Doda serca w potrzebie i podeprze boków. 

Tedy wszytkie trudności na piersiach stalonych, 

Skazę³²⁰ przepraw, ruinę mostów obalonych, 

Głód i ciężkie pragnienie, straż w nocy i we dnie, 

Gorzki dym, którym drugi na poły przewiędnie, 

Wiatry, deszcze i błota, i czym tylko może 

Srożeć jesienne niebo, conocne podróże, 

I zimno, i gorąco, pożary, poręby, 

Mężnym sercem znosili, a jako na dęby 

Choć ciężki bije piorun, nie wskok³²¹ je wywraca: 

I tych nie okróciła żadna dotąd praca. 

Wszytko to bohaterskim i chwalebnym gniewem 

Całe ośm dni trzymali; już pod Mohilewem 

O milę tylko byli, już widzą kominy 

Ojczyste, kiedy wieczne spraw ludzkich przyczyny 

W tym ich zaskoczą kresie, gdzie prawie przed broną³²² 

Ukochanej Ojczyzny, przepłynąwszy, toną. 

Czterdziestu spełna stajań nie byli od Dniestru, 

Już ich Turczyn zwątpiony wypuścił z sekwestru³²³, 

A kiedy się poganie pozostaną w mili, 

Naszych, dotąd ostrożnych, tym ubezpieczyli, 

Że już nie chcą próbować swoich gonów bierki³²⁴, 

Trochę tylko Tatarów śledziło w nazierki³²⁵, 

Kiedy naszy ciurowie uczyniwszy trwogę, 

Tabor porozrywają: potem każdy w nogę, 

Pańskich koni dopadszy, a ci gdy piechotą 

Chcą ze zdrowiem za oną umykać hołotą, 

Jedni się bronić radzą i tabory spinać, 

Drudzy ostatek koni od wozów odcinać, 

I nie dający z siebie pogaństwu obłowu, 

Obronną ręką prosto iść ku Mohilowu. 

Nim się hetman rozgarnie, co ma czynić dalej, 

Trzeci już połowicę drogi ujechali; 

Toż gdy wszyscy różnymi wołają nań głosy, 

Lecą Tatarzy, lecą Turcy jako osy, 

I suchą ręką prawie, garść onę, kwiat młodzi, 

Część trupem ściele, a część w niewolą uwodzi 

Z srogim żalem. Mógł był żyć, mógł się był i nie dać 

Żółkiewski, lecz się wstydził panu odpowiedać, 

Że wojsko zgubił, że się porwał bez uwagi, 

Że dał sromotne Rzeczypospolitej plagi, 

Wolał przeto bijąc się paść w marsowym polu! 

Głowa jego czas długi w Konstantynopolu, 

Znak pompy i tryumfu, odcięta od szyi, 

U najwyższej wisiała wieże na kopiji. 

Tak rzymski Emiliusz³²⁶, choć z okrutnym żalem,³²⁷ 

Wolał trupem w przegranej paść pod Hannibalem, 

Niżeli się do miasta wróciwszy i domu, 

Sprawować się wyroku niebieskiego komu. 

Wolał być Koniecpolski żywcem raczej wzięty 

I który czas³²⁸ pobrząkać dla Ojczyzny pęty, 

Łacniej³²⁹ z turmy³³⁰, niż z trumny powrócić się do niej, 

A kto dziś pęto kładzie, pętem mu oddzwoni; 

Przeto skoro dał spore szabli swej obroki, 

Ciemne oczom pogańskim zakryły go mroki. 

Toż całą noc błądziwszy prawie kiedy świta, 

Skinderbaszy Wołosza da, skoro go schwyta. 

Tak Warro, pomienionej bitwy³³¹ hetman drugi, 

Choć swoją porywczością Rzym wdał w ciasne fugi³³², 

Że nie zaraz rozpaczał, nie zaraz się trwożył, 

Ale zdrowie ojczyzny z swym zdrowiem położył, 

Chociaż wojsko straciwszy, uciekł po przegranéj, 

A wżdy³³³ od wszytkich stanów mile był witany, 

Że ostatniej nadzieje o ziemię nie rzuci, 

Pomniąc, że kogo wieczór fortuna zasmuci, 

Tego rano pocieszy, a kto dziś zaszumi, 

Jutro go, jutro szczęście niestateczne stłumi. 

Z jakiejby okazyej tak padła ta biera³³⁴? 

Hetmańska nieostrożność, a swawola szczera 

W ciurach naszych przyczyną, którzy gdy się grozy 

Za zrabowane boją obiecanej wozy 

Przy koronnej granicy, więc uprzedzić wolą, 

Niż którego zawieszą albo też podgolą³³⁵. 

Kiedy tak obu wodzów różny los potyka, 

Znowu tu nieszczęśliwy Korecki wpadł w łyka, 

I już więcej nie widział swojej ziemi lubej, 

Czcze jej tylko do Korca oddano kadłuby, 

Bo kości, przez dwa roki obnażone z ciała, 

Które Greka jednego cnota dochowała, 

Aż powracał Zbaraski z legacyjej onéj; 

Tak padł ten rycerz z tyłu nożem uderzony. 

Więc inszych zacnych wodzów i rotmistrzów siła³³⁶, 

Których pamięć na piśmie cnota zostawiła 

Przyszłym wiekom, i chociaż zginęli w tej burzy, 

Znowu ich wieczna sława do nieba wynurzy. 

Tam Łukasz syn hetmański i z synowcem Janem, 

Żółkiewscy, z tym co ranni wieźli się rydwanem, 

Wzięci; taż Potockiego z nimi Mikołaja, 

Syna Jakubowego, zagarnęła zgraja; 

Tu Marcin Kazanowski żywcem w ręce wpada, 

Co dziś u królewicza buzdyganem włada 

Pod Chocim; tym Bałaban pospołu i z Strusem, 

Winnicki i halicki starostowie musem, 

Tym Strzyżowski z Maleńskim, i Ferensbach trzeci, 

Pułkownicy do oków poszli; w te zamieci 

Sława wojska polskiego tak się nisko przygnie, 

Że jej już opieszały potomek nie dźwignie. 

Tam Morstyn Aleksander cnoty swojej znamię, 

Ubroczoną w pogańskiej krwi po samo ramię 

Dał rękę twardym dybom³³⁷, dał kajdanom nogi 

I nawiedził smrodliwej Jedykuły progi. 

Teć były proscenia³³⁸, że rzekę po nasku³³⁹, 

Posełkowie chocimskiej wojny, której trzasku 

Pełen był świat, bo wszyscy wyciągnąwszy uszy, 

Słuchali, komu tam wżdy fortuna potuszy³⁴⁰. 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Wojny chocimskiej część wtóra

Dopieroż teraz Osman, co się dotąd wahał, 

Dotąd się rwać przymierza dziadowskiego³⁴¹ strachał, 

Jakoby go na wściekłym rozpasał umyśle, 

Już w Krakowie popasa, już koń poi w Wiśle. 

Równie dzik nie po miejscu trafiony od strzelca, 

Żurzy³⁴² się i sina mu piana kipi z kielca³⁴³, 

Świszczy i szczere iskry nozdrzem pryska srodze, 

Sierść jeży, i na trzaski bliskie drzewo głodze³⁴⁴. 

Tak i on rozdrażniony wszytkie kupi³⁴⁵ siły, 

Rad by z imieniem zagrzebł Polaki w mogiły. 

Zda mu się, że już dopiął, czego pragnął zawsze, 

Wojnę przeto obwołać, wojnę każe na wsze 

Świata strony; wojną wschód słońca nagle huknie, 

I sam się jako raróg na ręce wysmuknie. 

Pełne strasznych emirów³⁴⁶ w okrutnej zajusze³⁴⁷ 

Pogańskiej wsi i miasta, dywany³⁴⁸, ratusze, 

Dzieci tylko maleńkie a z nimi płeć biała 

Wolna od wojny w państwach tureckich została. 

Europie randewu³⁴⁹ pod murem swej Porty, 

Nie radząc się boginiej³⁵⁰ wprzódy Antevorty³⁵¹, 

Która skutki rad ludzkich z dawności tłumaczy, 

Że najbliższa Stambołu, pyszny cesarz znaczy; 

Azyą i Afrykę ku Donaju zmyka, 

Gdzie kto się tylko brzegiem rzeki onej tyka, 

A zwłaszcza chrześcijanie, o wstyd i żal srogi! 

Muszą mosty budować i naprawiać drogi 

Na chrześcijan. Czemużby ze świętej rozpaczy 

Nie złączyć szable z nami na pogaństwo raczéj? 

Dziambetgierej³⁵² hanem był pod ten rozruch w Krymie, 

ten w swojej ku panu usłudze nie drzémie; 

Lecz skoro go od Porty trzecie dojdą wici, 

Skoro na przyszłą pracą bachmaty³⁵³ wysyci, 

Okrzyknąwszy zwyczajnym ordy swe atłanem³⁵⁴ 

Chce kredencować³⁵⁵, chce się pisać³⁵⁶ przed Osmanem. 

Który, nim dzień ruszenia dojdzie z Carogrodu, 

Wielki meczet wyznaczy, a że bez dochodu 

Murować go nie może starych ustaw wedle, 

Polskę już widząc swoją jako we zwierciedle, 

Podole z Ukrainą toż na wieczne czasy 

Leguje³⁵⁷ na sprośnego Mahometa spasy³⁵⁸; 

Dzieli ziemie koronne, rozrządza urzędy, 

Mając na swych koczotów³⁵⁹ osobliwe względy. 

Tak pospolicie bywa; gdzie się nowa błyśnie 

Do szczęścia okazyja, co żywo się ciśnie. 

Piszą rymy papugi, rozprawują sroki, 

Krucy zwycięstw winszują i ledwie nie kwoki 

Nowym kontestem³⁶⁰, nowym witają prezentem³⁶¹. 

Toż się działo natenczas z Osmanem nadętem, 

(Co żywo mu winszuje, jakby już widomie 

Tryumfował; co żywo źrebię ono łomie³⁶²), 

Który na takie plotki i pochlebstwa ślepy, 

Skoro zwiedzie do kupy Kairy z Alepy, 

Obwieszcza wywieszonym końskiej grzywy hasłem, 

Że sam osobą swoją, sercem niezagasłem 

Wyjeżdża: więc kto w łasce cesarskiej korzysta, 

Teraz jest okazyja do niej oczywista; 

Bo wszytkie insze wojny, przez basze, przez agi³⁶³ 

Odprawował, ta jego godna jest powagi. 

Toż się bierze z nim każdy; każdy się tka w juki³⁶⁴. 

Sowite pod nadworne poczty³⁶⁵ ślą bonczuki³⁶⁶ 

Basze i wezyrowie; postawą ochoczą 

Drudzy z groźnych cekauzów³⁶⁷ kartaony³⁶⁸ toczą; 

Brzmiące inszy możdżerze, potężne petardy 

Gotują. Janczaraga³⁶⁹ pod złocone dardy³⁷⁰ 

Zwiódszy swych pod żórawiem personatów³⁷¹ pierzem 

Wali się z partyzanem³⁷² przed świetnym żołnierzem. 

Patrz, w co to chrześcijańskie bisurmanin syny 

Obraca, które co rok z winnej dziesięciny 

Nieszczęśliwej od piersi oddarszy macierze, 

Już okrzczone nieczystej do obrzezki bierze 

I tymi — bo tchórz tchórze, bo Żydy Żyd rodzi — 

Pod swe jarzmo królestwa chrześcijańskie wodzi. 

Sypą się wojska zewsząd to morzem, to lądem, 

Jakim bystry z Abnoby³⁷³ Donaj spada prądem. 

Poci się Wulkan w Lemnie i ledwie nastarczy 

Kuć szabel, mieczów, grotów, rodeli³⁷⁴ i tarczy. 

Tak wielkim aparatem i ledwie ku wierze 

Podobną gorliwością gdy się Osman bierze, 

Poczesny przed nim Mufty³⁷⁵, nad wsze starszy hodzie³⁷⁶, 

Stanął pod srebrnym włosem na głowie i brodzie, 

A ufając powadze swego pastorału, 

Tak się do wojny owej przymówi zapału: 

«I mnieć, wielki cesarzu, od którego dziada 

Na tym-em stawion stopniu, twoja doszła rada, 

(Chociaż tylko meczytu³⁷⁷ pilnując i księgi, 

Boga za grzechy ludzkiej błagam niedołęgi), 

Że chcesz stare zruciwszy z Polaki przymierze 

Wojnę wieść. Mnieć, przyznam się, należą pacierze, 

Nie Mars; lecz i ty przyznaj i miej to ode mnie, 

Że Mars w polu i Wulkan darmo robi w Lemnie 

Bez Boga; słaboż by się wasze wojny wiodły, 

Gdyby je dobrych ludzi nie wspierały modły! 

Tegoć trudno uwłaczać, co z zdumieniem świata 

Z natury masz, żeś sercem doszedł Amurata; 

Bogdaj doszedł i szczęściem, a z swymi pradziady 

Wieczyste górnych osiadł empirów³⁷⁸ osady! 

Tegoć ja bogomodlca winszuję i stary 

Pasterz, który twych ludzi zawieram koszary. 

Proszę przy tym, racz szczerej radzie mej dać ucha, 

Aczci na wszytkich młodych ta padła pomucha³⁷⁹, 

Że nieradzi, gdy im kto ich propozyt porze³⁸⁰ ; 

Lecz jako nieraz ginął, kto stał przy uporze, 

Tak i ten nie żałował, kto chciał starych słuchać. 

Próżnoż na zimną wodę, sparzywszy się, dmuchać! 

Ten garb, wielki Osmanie, te zmarski, te rugi³⁸¹ 

Świadczą, jako już żyję na świecie czas długi; 

Wżdy mi żaden z tak wiela dni nie zszedł jałowy, 

Lecz zawsze co nowego weszło do mej głowy; 

I dziś, chociaż mnie to już śmierć dogania skora, 

Siła rzeczy wiem, których nie umiałem wczora. 

Wiek ludzki długa szkoła, w której nasze mózgi 

Wycinają przypadków ustawicznych rózgi; 

Stąd w starych doświadczenie zdrową radę rodzi, 

Której jeśli chcą słuchać, nie pobłądzą młodzi. 

I ty, cesarzu, nie bądź głuchy na me pieśni; 

Nie wzgardzaj, którą widzisz na tej głowie, pleśni: 

Bo choć ci co do smaku twój zausznik powie, 

Skutek rady potwierdza, dawne to przysłowie, 

Mnie się wojna z Polaki nie zda³⁸² z przyczyn wiela: 

Zawsze stracić niż nabyć łacniej³⁸³ przyjaciela; 

Imo³⁸⁴ to że srogi grzech stare miry³⁸⁵ łomać, 

A kto wie, jeśli tego nie będziem się sromać³⁸⁶? 

Kto ręczy za wygraną? Wołoskie igraszki? 

Za brednie to, cesarzu, poczytaj i fraszki. 

Niech się tak Skinderbasza barzo nie kokoszy³⁸⁷, 

Że cztery stem czterdziestą tysięcy rozpłoszy 

I to słyszę trefunkiem³⁸⁸: bo już byli naszy 

O wygranej zwątpili, kiedy k’woli paszy 

Polacy się rozbiegą i spięte tabory, 

Które ich ośm dni bronią, rozerwą ze sfory³⁸⁹. 

Owszem, to niechaj wstrętem będzie i odwodem³⁹⁰ 

Zwady okrom³⁹¹ przyczyny z tak bitnym narodem; 

Okrom rzekę przyczyny, choć nie trudno o kij, 

Kto chce psa bić; na dawne pomnicie³⁹² proroki, 

Którzy się nam pilno strzec tej kazali dziury, 

Gdzie nam kracze upadek orzeł białopióry. 

Nowinaż-to Polakom, choć w poczcie nierównym, 

(Co i sam pomnę, jeszcze nie bywszy duchownym), 

Płoche gromić Tatary? Nieraz w liczbie małéj 

Chmielecki, nieraz ich bił i Zamoyski śmiały: 

Czterma, piącią tysięcy ośmdziesiąt ich czasem 

Aż do brodów Dniestrowych uściełali pasem. 

Onić to w Polszcze zamki murowali³⁹³, oni, 

I dziś ich tam w kajdanach tysiącami dzwoni. 

W takiejże-to Wołosza u nas będzie cenie, 

Że w niepotrzebne jarzmo tej wojny nas wżenie³⁹⁴? 

Ród płochy i niewierny, tak chciwy odmiany, 

Że by rad co godzina nowe widział pany; 

Aleć i ci w twoich już, o cesarzu! ręku; 

Dzierż się tylko przymierza pisanego dźwięku. 

Niechaj giaur giaurom za twej łaski darem, 

Byleć haracz oddawał, będzie hospodarem: 

Bo wiara najpewniejsze spraw ludzkich ogniwo; 

Tą żyjemy, to światło, to nasze krzesiwo, 

Z którego gdy choć w różne iskra serca wskoczy, 

W lot je wiecznym miłości płomieniem zjednoczy. 

Choć zła, choć dobra, jaką kto wyssie z macierze, 

Każdy by w takiej rad żył i umierał wierze. 

Daj miejsce rozumowi i niesytej żądze, 

Choć wielkiego umysłu, przytrzymaj wrzeciądze. 

Patrz, jak siedzisz wysoko, skąd gdybyć, strzeż Boże! 

Wypaść przyszło, Ikarus, kiedy go raroże 

Nad morzem Ikaryjskim opuściły loty, 

Nie miałby tak strasznego upadku, jako ty! 

Im na wyższym fortuna człeka sadzi stropie, 

Tym chytrzej, tym nieznaczniej dołki pod nim kopie. 

Nie większa umiejętność, ufaj starych zdaniu, 

W nabyciu, aniżeli w rzeczy zatrzymaniu. 

Często gęba łakoma i ręka niesyta 

To upuści, co trzyma, gdy niepewne chwyta. 

Nie liczba wojska bije, ani miast dobywa, 

Ale wojny przyczyna, panie, sprawiedliwa! 

Z tą ktokolwiek się porwie, kto się z domu ruszy, 

Niech za bożą pomocą tryumfować tuszy. 

Z Polaki co za zwada? Skąd i o co waśni? 

Jeśli słuchać nie będziesz pochlebców swych baśni, 

Wojna to i daleka, i przyczyny słusznej 

Nie ma; nie skłaniaj serca ku plotce zausznej! 

Naród w złoto ubogi, nic nie ma przy zdrowiu 

Prócz chleba, soli, serca, żelaza, ołowiu, 

Serca (mówię, niedarmo czytając ich dzieła; 

Bo dopiero u mnie mąż, gdzie przy sercu siła³⁹⁵), 

O które³⁹⁶ u nas łacno z wielkim animuszem, 

Kiedy go kto masłoku przyfarbuje kuszem³⁹⁷. 

Pierwej cię droga znuży i Bałchany śnieżne, 

Niźli równie³⁹⁸ Dniestrowe oglądasz pobrzeżne, 

Gdzie całoletnim chodem utrudzonych ludzi, 

Skoro mróz nieprzywykłej jesieni wystudzi, 

Których wszytkich pieszczone wychowały nieba, 

Broni na nich Polakom dobywać nie trzeba; 

Pomrą jako jaskółki, jako muchy posną, 

Tylko że zaś drugi raz nie ożyją z wiosną. 

Sam ich niewczas³⁹⁹ zwojuje, zwłaszcza w takiej kaszy 

Różnych narodów, kiedy począwszy od paszy, 

I ludziom, i bydlętom najmniejszej wygody 

Nie będzie. Szczęśliwy człek, co go cudze szkody 

Uczą rozumu, jako w najpewniejszej szkole, 

I dadzą poznać głupstwa w sąsiedzkim rosole⁴⁰⁰. 

Zegnał Kserkses pół świata na waleczne Greki, 

Popasł całą Azyą, powypijał rzeki; 

Trzech dni na jednym miejscu nie mógł postać daléj, 

Na koniec się sam własną machiną obali, 

I onych ludzi zgubił, i sam się na koniec 

Roztrącił o swej dumy nieuważnej szaniec⁴⁰¹. 

Ale na cóż tu Persy wspominać i Greki? 

Mamy doma u siebie przykład niedaleki: 

Jeszcze z tymiż Polaki do tej niefortuny 

Naszym przyszło, w kobyle kiedy się kałduny⁴⁰² 

Grzebli przed ciężką zimą, która ich tam zdybie. 

Jak wodą żyć ptakowi trudno, wiatrem rybie, 

Tak Turkom pod arabskim rozpieszczonym niebem, 

Zimna Polska chorobą, mróz będzie pogrzebem! 

Uważ-że to, cesarzu, uważ wszytko z gruntu⁴⁰³, 

Że ludzi spod miękkiego wiedziesz horyzontu, 

Gdzie⁴⁰⁴ za tłuste migdały, słodkie pomarańcze, 

Przyjdzie zbierać po lesie ogryzki szarańcze 

Płonek⁴⁰⁵ nieużytecznych i cierpkich żołędzi; 

Krótko mówiąc, sam was głód, sam was niewczas znędzi. 

Polakom jako za dar, wszytko jako z mydła;  

Prócz, że tamtecznych krajów ludzie są tworzydła⁴⁰⁶ 

(Bo niewczas, wiatry, śniegi, mrozy, słoty, głody, 

Snadniej⁴⁰⁷ znoszą, niźli my, północne narody), 

Lecz bijąc się o wiarę i swoje kominy, 

Serce mają przed nami, gdy mają przyczyny 

Do wojny sprawiedliwej; dziesięćkroć się lepiéj 

Chłop w obronie żywota, niż napaśnik⁴⁰⁸ krzepi. 

Zaczem, wielki cesarzu, trzymaj górne loty 

Wspaniałego humoru i żywej ochoty; 

Stój w mecie⁴⁰⁹ i siedź mocno w swej fortuny siedle⁴¹⁰. 

Masz zdrową radę moję; w niej jak we zwierciedle 

Przejźry się⁴¹¹. W szczerości-li mojej wątpisz? Wzów ty 

Inszych do niej, lecz wspomnisz: dobrze-ć mówił Mufty» 

Powaga to siwizny sprawiła biskupiéj, 

Że go Osman, choć młody, porywczy i głupi, 

Tak cierpliwie dosłucha, choć na szydłach siedzi⁴¹², 

Nie strzymał jednak tego statku⁴¹³ w odpowiedzi. 

«Nie tak-em ojcze, prawi, rozumu daleki, 

Żebym go słuchać nie miał, i aczem z opieki 

Wyszedł i wszytko mi się według woli darzy 

Ani by mi potrzeba więcej bakałarzy⁴¹⁴, 

Słuchałem cię, choćbym się obszedł bez twej rady. 

Acześ ty, zapomniawszy wszytkich starców wady, 

Wielomowności, którą powszechnie grzeszycie, 

Jakobyś na mnie kazał z ambony w meczycie. 

Krótko tedy na twoje odpowiem kazanie: 

Tak chcę! To moja wola i Mahomet na nię 

Przypadł⁴¹⁵ i przyjął dzisia ode mnie plac goły, 

Gdzie mu szumne z giaurów wystawię kościoły. 

Powiem jeszcze, aleć to, proszę, niech nie cięży, 

Że najlepiej w kościele dyskurować księży, 

Nie mieszać się w ratusze; przez cóż się rozsuły⁴¹⁶ 

Państwa giaurskie, jeśli nie przez kapituły⁴¹⁷? 

Miecz mieczem, a plesz pleszem⁴¹⁸; kto się czemu święci, 

Tego niechaj pilnuje; są też i natręci, 

Którym żebyś ty nie był, rządź sobie w kościele, 

A twoi niech po wieżach księża drą gardziele! 

Na tak twardą replikę starzec on zaniemie 

I pójdzie, skoro mu się ukłoni do ziemie, 

Jeszcze Osman z pierwszego nie ochłódł ferworu, 

Kiedy Mustafa, wezyr i marszałek dworu, 

Stanie przed nim poważnie laską wsparty srebrną, 

A czując, że z nim wszyscy w onę tonią⁴¹⁹ webrną, 

Chce mu jego porywczość jako wybić z głowy, 

Aleć na rozjątrzone trafił z tym narowy. 

Skoro powie o polskiej wojnie swoje zdanie, 

Przypomni, co w ich świętym stoi al-Koranie, 

Kędy Mahomet Turkom surowym zakazem 

Zwady ze dwoma broni nieprzyjaciół razem, 

«Nam wydarł Pers Babilon, wydrze i Egipty, 

tak nas do ostatniej zniszczy zboża szczypty. 

Gdy cudzych rzeczy pragnąc nadzieja łakoma 

Traci swe własne, pewnie nie będziem tak doma». 

Rozjadł się na wezyra tyran jako wściekły: 

«A wierę⁴²⁰, nie chce-ć się to z pieca, psie opiekły! 

Takżeś to miał złą wprawę, żeć obrzydło pole⁴²¹, 

I pozwoliłbyś ty gnić na wieki w popiole, 

Niech bies bierze Babilon z tobą, niewieściuchu! 

A tu mu bystry andżar⁴²² chce utopić w brzuchu. 

Złoży się i woli raz w ręce odnieść lewéj, 

Niźli śliskie żelazo poczuć między trzewy. 

Dotąd się gryzł, dotąd się gniewał, dotąd sapał, 

Aż krwią Osman afektu w sobie zgasił zapał. 

W sobie zgasił; lecz w Polszcze zapalił go srodze. 

Nie Polska, chrześcijaństwo wszytko było w trwodze; 

Bo skoro się po świecie tak straszna roztrzęsie 

Nowina, jakby serca ukrawał po kęsie⁴²³. 

Inszych wprawdzie z daleka wiedzieć to dochodzi, 

Czyja tonie kobyła, ten najgłębiej brodzi. 

Sejm zaraz na Polaki składa Zygmunt trzeci, 

Tylko go ta od Porty wiadomość doleci, 

Że starym durny⁴²⁴ Turczyn wzgardziwszy przymierzem, 

Chce swój miesiąc⁴²⁵ naszego Orła odziać pierzem, 

W jego farby śniegowe, w jego jasne puchy, 

Grubego Mahometa ozdobić makuchy; 

Że, matkę swą żegnając, przysiągł na to, że się 

Nie wróci, aż jej trybut z Polaków przyniesie; 

Że całe karawany, żelaznymi pęty 

Obciążywszy, prowadzi monarcha nadęty, 

W których nogi, pieszczonej przywykłe swobodzie, 

Na pompie tryumfalnej w pysznym Carogrodzie⁴²⁶ 

Brzęczeć mają przed bramą sprośnego szaraju. 

(Na-toć już spięte stoją mosty na Donaju); 

Że meczet Ottomańskiej wymierzywszy luny⁴²⁷, 

Chce nowy cesarz w Polszcze spróbować fortuny, 

Jeśliby mógł we dwoje tej odwagi zażyć, 

I sam się wsławić, i swój meczet wyposażyć. 

Przeto wszyscy, prywatne porzuciwszy sprawy, 

Bieżą senatorowie na sejm do Warszawy; 

Bieżą od ziem posłowie i Korona czerstwa⁴²⁸ 

Poczuwa się na siłach dzielnego rycerstwa: 

Tam chce serca i ręki przy szabli i czele⁴²⁹ 

Mężnym zażyć, gdzie krwawy Mars gościniec ściele, 

Gdzie starszych zdanie będzie, a w ich-że kajdany 

Bogu i ludziom zmierzłe⁴³⁰ tkać Mahometany. 

Więc skoro się zgromadzą, skoro imą⁴³¹ radzić, 

Z jakim nieprzyjacielem przyjdzie się im wadzić, 

Któremu żaden sąsiad z obu stron Bosforu 

Aże do naszej ściany⁴³² nie mógł dać odporu; 

Tedy naprzód do Boga, przy świętej ofierze, 

Król i rada pokorne wyprawi pacierze: 

Żeby on, gdyż w jego są ręku wszytkie bitwy, 

Wejźrał na ludzi swoich niegodne modlitwy; 

Wziął to państwo w opiekę, gdzie od lat tysiąca 

Powinna⁴³³ mu się chwała w kościołach poświąca, 

(I na toż by przyjść miały, aby je obrzydły 

Bisurmanin niemymi pozastawiał bydły⁴³⁴?); 

Żeby Bóg, który umie i może przez ręce, 

Straszne one obrzymy⁴³⁵ wywracać dziecięce, 

Pojźrał na wściekłe grozy tego Goliata, 

A naszego Dawida, którego armata⁴³⁶ —  

Pięć kamyczków i proca; lecz przy twej pomocy 

Możem ufać tym piąciom kamykom i procy, 

(Bo węgłowemu każdy rówien z nich kamieniu), 

Co ich jest w Zbawiciela naszego imieniu⁴³⁷. 

A jeśli też złość nasza zatwardzi twe uszy, 

Jeśli nas sprawiedliwy twój gniew zawieruszy 

(Bo już niejeden naród pod tytułem świętém, 

Chrystusowym, w pogańskich ręku brzęczy pętem): 

Patrz na polskich patronów, patrz na naszych ziomków 

Pokorę, a nie spuszczaj biczów swych ułomków! 

Patrz na świecznik swej chwały, który w tej Koronie 

Ogniem niezagaszonym ku czci twojej płonie! 

I chociaż przez złość naszę, przez nasze niecnoty, 

Częste go w oczu twoich zaciemiają knoty, 

Utni⁴³⁸ knot, masz nożyce miłosierdzia w ręce! 

Że nie zgasisz, ufamy Jezusowej męce. 

Tak gdy się i swe Bogu konsulta⁴³⁹ oddadzą, 

O posiłkach najpierwej na tę wojnę radzą, 

I na tym wnet stanęła zgoda wszytkich stanów, 

Żeby do chrześcijańskich posły wysłać panów, 

Na wspólnych nieprzyjaciół, nim będziem na schyłku, 

Pókiśmy jeszcze duży⁴⁴⁰, żądając posiłku. 

Przełożyć im przed oczy, jeśli dotąd ślepi, 

Że skoro się do Polski bisurmanin wrzepi 

I zniesie to przedmurze, bez wszelakiej chyby 

Będzie ich suchą ręką zbierał jako grzyby. 

Niech na to wszyscy zgodnie swoje dadzą kreski⁴⁴¹, 

Żeby więcej przeklętej nie cierpieć obrzezki; 

Teraz czas i pogoda, byle chcieli szczérze 

(Onić przyczyną wojny, przy złomanym mirze) — 

Zrucić jarzmo tak ciężkie z Chrystusowych ludzi, 

Których srożej niż ciała ta niewola nudzi, 

Że dusze już z szatańskiej wyjęte tandety, 

Znowu sobie Mahomet zaswaja przeklęty. 

Niechajby chrześcijanie prywatne urazy 

Przed męki Boga swego zruciwszy obrazy, 

Świętą ligą⁴⁴² spojeni na wojnę tak słuszną, 

Wszytkie swe znieśli siły, ofiarą zaduszną⁴⁴³. 

Z tym tedy wyprawiwszy posły krokiem chyżem 

Do wszytkich królów, co są pod zbawiennym krzyżem, 

Acz nie wątpim, że wrota pootwiera Janusz⁴⁴⁴, 

(Lecz się na to upijać szkoda⁴⁴⁵, kędy: a nuż 

Będzie, albo nie będzie? szkoda stawiać garka, 

Jeśli dopiero prosić u sąsiada ziarka). 

Tedy o swoich rzeczach samym przyjdzie radzić: 

Kogo obrać hetmanem, skąd ludzi gromadzić, 

A co najpotrzebniejsza do wojny bez mała, 

Skąd zasiągnąć pieniędzy? To im w głowie cwała. 

Żółkiewski, wielki hetman, pod Cecorą zginął; 

Który się był najpierwszy w tej toni ochynął⁴⁴⁶, 

I dotąd — skąd się Turczyn w swej imprezie twierdzi, 

Głowa jego na długiej z wieże wisi żerdzi; 

Stanisław Koniecpolski polny⁴⁴⁷, tamże wzięty, 

Jeszcze brząka w żałosnej Jedykule⁴⁴⁸ pęty; 

Słyszy chociaż pod ziemią, gdy na zguby nasze 

Bismmanin, nadzieją opiły, się kasze⁴⁴⁹. 

Obierz sama, ojczyzno! Sama życz buławy, 

Kogo do tak pamiętnej godnym widzisz sprawy; 

Pod którego byś głowy i piersi zaszczytem⁴⁵⁰,  

Z chwały bożej, z całości swojej depozytem, 

Bezpieczna zostawała, aż Bóg twój obrońca, 

Zruci miesiąc pod nogi prawdy swojej słońca, 

Wszyscy oczy i serca na jednego zgodnie 

Obrócą Chodkiewicza; tak się zda, że młodnie; 

Że dzieła nieśmiertelne, których mu nie szczędzą 

Późne wieki, siwy włos ze skroni mu pędzą; 

Mars z oczu, powaga mu sama bije z twarzy, 

Tak się w nim wielkość męstwa i swoboda parzy⁴⁵¹, 

Że mu szczere⁴⁵² tryumfy może czytać z czoła. 

Kogóż szukać, dla Boga? Ciebie dzisia woła 

Ta wiekopomna praca, waleczny Karolu! 

Jeszcze cię też nie znano w Konstantynopolu. 

Poznają, co za ludzie idą z naszej Litwy, 

Kiedy serdeczny Polak wsiędzie na koń przy twéj 

Doskonałej biegłości, o której sąsiedzi 

Niech powiedzą: uparta Moskwa, bitni Szwedzi. 

W obozieś się urodził, urosłeś na łęku⁴⁵³, 

Odbierajże buławę dziś z królewskich ręku, 

I jeśli tak chcą nieba, ostatniej ćwiczyzny⁴⁵⁴ 

Dopędzisz na usłudze kochanej ojczyzny. 

Ogłosiwszy swe imię na wschód słońca cały, 

Będziesz burzył górnymi Turków arsenały. 

Skoro stanął Chodkiewicz wszytkich zdaniem spolnem, 

Zaraz myślić poczęto o hetmanie polnem; 

A że żył Koniecpolski z pierwszego pogromu, 

Trudno to było dawać przywilejem komu; 

Więc do tańca, który Mars spólny stronom zagra, 

Na onę wojnę jego naznaczono szwagra, 

Stanisław Lubomirski, hrabia na Wiśniczu, 

Za towarzysza prace był przy Chodkiewiczu, 

Im młodszy, tym też większej godzien jest pochwały 

Z serca i z roztropności — wielkie specyjały 

W hetmaniech, ale rzadkie, a zwłaszcza pospołu, 

Zwłaszcza w młodych: bo stary i już bliski dołu, 

Przez siedmdziesiąt lat w onej ćwiczywszy się szkole, 

Co za dziw, że i sercem, i rozumem zdole⁴⁵⁵? 

Ale ten, co dopiero do tej wszedszy szkoły, 

I serca, i rozumu ma z nieprzyjacioły⁴⁵⁶, 

W wielkiej cenie, bo owoc wypycha przed kwiatem. 

Cóż gdy dojźre i dojdzie doświadczenia z latem⁴⁵⁷? 

Lecz rzadki ten na świecie owoc skołoźrywy⁴⁵⁸, 

W Polszcze, Bogu bądź chwała, nie wielkie to dziwy, 

Hetman młody i dobry, jakiego nam zdarzył, 

Kiedy się płochy Osman na Polskę zajarzył⁴⁵⁹. 

Skoro staną hetmani, toż koło pieniędzy 

Zdało się tam zakrzątnąć i mówić co prędzej. 

Ośm poborów i w Litwie, i w Koronie całej 

Na tę ekspedycyją przyszły do uchwały. 

Kwarta⁴⁶⁰ przy tym sowita⁴⁶¹ i dwoje czopowe⁴⁶², 

Duchowni też przez laudum⁴⁶³ swoje synodowe 

Na który do Piotrkowa skoro się zgromadzą, 

Sto pięćdziesiąt tysięcy podskarbiemu dadzą 

Na wojnę sprawiedliwą. Gdzie⁴⁶⁴ przy świętej wierze 

Mieli byli dobry rząd zaczynać pasterze, 

Wielka krzywda Ojczyzny, ale tym terminem 

Nie wszyscy grzeszą. Siła⁴⁶⁵ ich z świętym Marcinem 

I płaszcze by rzezali⁴⁶⁶ za całość Kościoła. 

Są drudzy skąpej ręki i twardego czoła; 

Wolą nieprzyjaciołom na rabunek chować 

Pieniądze tu zebrane, niż suplementować⁴⁶⁷ 

Konającą Ojczyznę, choć widzą na oczy, 

Uciekając, że je tu nieprzyjaciel wtroczy; 

Wolą wieść za granicę i darmo dać komu, 

Niźli węgłów podeprzeć pochyłego domu. 

Atoli półtorakroć sto tysięcy złożą, 

Choć się milionami w ojczyźnie wielmożą, 

Na tak główną potrzebę, gdzie i skarbów strata, 

Obroń Boże, i sami byliby u kata. 

To pieniężne posiłki; co się ludzi tycze⁴⁶⁸ 

Pięćdziesiąt uchwalonych tysięcy naliczę; 

Bo czternaście w kirysach, dwadzieścia w kolczudze⁴⁶⁹ 

Tysięcy wyniść miało ku onej usłudze 

I z Litwy, i z Korony, cudzoziemskie do téj 

Liczby i konne pisać pułki i piechoty. 

Tyle miały warszawskie natenczas papiery 

Ale cóż, trzyzydlowe gdy się tak i kiery⁴⁷⁰ 

Nie kurczą, jak się one zstąpiły komputy⁴⁷¹: 

Bowiem więcej nie wyszło w pole ludzi ku téj 

Okazyi, rachując konne i piechury, 

Nad trzydzieści tysięcy i pięć, same ciury, 

I z luźnymi wyjąwszy, z których drugie tyle 

Mógłbyś bezpiecznie pisać w dobrej wojska sile. 

Szkoda ich lekceważyć; kędy⁴⁷² co z zdobyczą, 

Pewnie ani postrzałów, ani ran nie liczą. 

Dali próbę odwagi w szwedzkiej onej wrzawie, 

Gdy szturmem Wittemberga dostali w Warszawie, 

Który wczora tryumfy swoje mierzył w strychy; 

Nie wojsko, nie żołnierze, holik⁴⁷³ go wziął lichy. 

Aleć i w tę straszliwą z pogaństwem turnieją⁴⁷⁴ 

Nie raz pokazowali, co mogą, co śmieją. 

Kozacy też przez swoje deklarują posły, 

Byle się wojska nasze do Wołoch przeniosły, 

We trzydziestu tysięcy i w porządnej sprawie⁴⁷⁵ 

Stawią się; tak stanęło u nich na Rusawie! 

Więc oraz na ruszenie pospolite wici⁴⁷⁶ 

Wychodzą na tych wszytkich, którzy są okryci 

Przywilejem szlachectwa, aby nie w imieniu, 

Nie w herbie tylko swoim, lecz na tym kamieniu 

Pokazali, że przy krwi jest wrodzona cnota, 

Na którym brantownego⁴⁷⁷ doświadczają złota. 

Jeszcześmy, jeszcze byli nie zgospodarzeli, 

Żebyśmy się tak słusznej wojny wzdrygać mieli. 

Nie dzisia to (odpuśćcie, jeśli się kto czuje⁴⁷⁸), 

Gdzie nam tak dom, tak jego pieszczota smakuje, 

Że kontenci⁴⁷⁹ z szlachectwa, co nam idzie rodem, 

Już go żadnym popierać nie chcemy dowodem. 

Widzieć ich po jarmarkach i prywatnym feście, 

Gdy się strojno, czeladno, przechodzą po mieście; 

Pódźże z nim do publiki, choć w onejże lamie⁴⁸⁰, 

Tak skromny, tak pokorny, że wilk a wilk w jamie; 

Dopieroż gdy ich w pole wytkną trzecie wici, 

Przyjdzie stać na posłuchu⁴⁸¹ i zmoknąć do nici; 

Nuż podjazdy, nuż ona potrzeba, o której 

Słuchając włosy z czapką wstawają do góry; 

Gdy mu grzbiet kirys⁴⁸² orze i jakby za winę 

Szyszak perfumowaną prasuje czuprynę; 

Gdy się przyjdzie narazić na kule, na strzały, 

I stać w miejscu cały dzień jako cel przed działy. 

Patrząc, gdy drugich niosą, słysząc świst nieluby, 

Oczy w górę podnosić, Bogu czynić śluby, 

(Stanie-ć za śmierć strach śmierci, owszem jeszcze gorzéj; 

Bo sto razy umiera, jeśli tam kto tchórzy),  

Nie dziw, że mierznie wojna naszym galantomom⁴⁸³, 

Którzy samym nawykszy od młodości domom, 

Słuchają, rychło w polu będzie po harapie⁴⁸⁴, 

Rychło im kto potrzebę⁴⁸⁵ przyniesie na mapie; 

Więc żołnierzów obmawiać i hetmanów szczypać. 

Da kopę na on pobór; długoż, prawi, sypać 

Darmo będziem pieniądze? Wierę zdaniem mojem, 

Jużby czas Ukrainę widzieć za pokojem! 

Drugi, nie godzien kijem mitręga za bydłem, 

Jagły mierzyć z maślonką do tarku tworzydłem⁴⁸⁶, 

Że wiewiórczym ogonkiem dał opuszyć⁴⁸⁷ kołnierz, 

Aż już wąsy odyma, aż sędzia, aż żołnierz! 

Wdaj że się z nim w rzecz, chociaż nie był dalej bursy, 

Historyje i one usłyszysz dyskursy, 

Już on wiadom porohów, czajek i Kodaku⁴⁸⁸, 

Wiadom złotego, wiadom kuczmańskiego szlaku, 

Gdzie Merło, gdzie Drzypole, gdzie w bezludnej dziczy 

Sina woda z ordami Polaki graniczy, 

Wszytko wie, tego nie wie do siebie nieborak, 

Że sklep dziurawy ledwie stoi za półtorak. 

Niechże się jedno jaka królewszczyzna⁴⁸⁹ błyśnie, 

Obaczę, jeśli żołnierz przed nim się dociśnie. 

Już na nię zadał⁴⁹⁰, kto tam na tandecie siedzi; 

Pewnie najzasłużeńszy do niej nie uprzedzi. 

Nie tak było przed laty, gdzie nie pierwej młody 

Do szabelki przypadał, aż od wojewody 

Albo króla samego śród walnego festu⁴⁹¹ 

Do niej był przypasany, koło lat dwudziestu. 

To ozdoba, to mu strój nad wsze aksamity! 

Dotąd część domu; już był Rzeczypospolitéj. 

Brał i pierścień żelazny, charakter⁴⁹² sromoty, 

Który musiał na palcu swoim nosić poty, 

Aż krwią nieprzyjacielską z obligu⁴⁹³ wyjęty, 

Złoty już nosił sygnet, już siadał z książęty; 

Żelazny na pamiątkę ze zdobytym łupem, 

Kładł Marsowi w kościele w święto przed biskupem. 

Dopiero skoro odniósł na swym ciele blizny, 

Prawić o wojnie, radzić około Ojczyzny 

Godziło się; nie, zrósszy przy doiwie krowiem, 

W opiekę brać nieszczęsną Ojczyznę ze zdrowiem. 

Dziś!... ale lepiej milczeć, bo i sam widziałem, 

Że za prawdą nienawiść, jako cień za ciałem; 

Opak wszytko! Bo dziecku małemu do kasze 

Drugi ociec szabelkę i łuczek przypasze. 

Toż żeby dom nie zginął, dla onej pociechy, 

Skoro zwiedzi w Warszawie co przedniejsze wiechy⁴⁹⁴, 

Ożeni go; a ten też jakby wlazł do twierdzy, 

Ani szable przypasze, ani otrze ze rdzy, 

Zasznuruje się w duchnę⁴⁹⁵, i podobnych sobie 

Gapiów jakich, ni Bogu ni ludziom, naskrobie. 

Nie zna jak żyw pancerza, nie widział kirysu, 

Albo się gospodarstwa, albo imie flisu⁴⁹⁶, 

Lubo siwe czabany⁴⁹⁷ za granicę pędzi, 

Lubo też piwo robi i browary smędzi: 

Mało na tym, czy flisem, czy wołmi, czy bzdęgą⁴⁹⁸, 

Czego inszy krwią nie mógł, takowi dosięgą; 

Albo idzie do dworu i tak, świni ucha 

Nie uciąwszy, senator z onego piecucha. 

Lecz nie to mój propozyt⁴⁹⁹, ale pod Chocimem 

Marsa krwawego dzieła opisować rymem; 

Więc do rzeczy! Już wojska, pieniądze, hetmany, 

Już mamy po Koronie zaciąg obwołany; 

Brzmią bębny po miasteczkach, szeleszczą warstaty, 

Co żywo, się w wojenne sobi⁵⁰⁰ apparaty; 

Już działa w gisseryjach⁵⁰¹ z twardej leją spiże⁵⁰², 

Już złote po chorągwiach wyszywają krzyże, 

Sypią się z kancellaryi listy przypowiedne 

Na żelaznych usarzów i pancernych jedne, 

Drugie na pieszych albo woluntaryjusze. 

A że nie zażywano już naonczas kusze, 

Wszyscy do ręcznej strzelby, do kul i do prochu! 

A on główny gospodarz, nie dosiawszy grochu, 

Zdjąwszy z ściany, dziadowskie każe zszywać toki⁵⁰³, 

I wrzaskliwe z szyszaków powygania kwoki, 

Rzekłbyś, że Lemno drugie, gdzie na poły nadzy 

Obrzymi, straszne ścierwy ubrukawszy w sadzy, 

I Brontes, i Styropes z dużym Piragmotem⁵⁰⁴ 

Na przemiany, kowadła ciężkim tłuką młotem. 

Lecz jeszcze na posiłki wyciągamy oczy: 

Bo nam tej gry pomogą sąsiedzi ochoczy. 

Ociec święty obiecał, skoro cesarz skończy 

Wojnę z heretykami (cóż mi po opończy, 

Gdy już zmoknę do nici? ), bo na te imprezy 

Wszytkie zbiory i wszytkie swoje łoży spezy⁵⁰⁵. 

Przydał: jako zbijecie Turczyna do szczętu, 

Dam w każdym roku miejsce na pamiątkę świętu. 

Toć z Rzymu otrzymali natenczas Polacy, 

To im przyniósł ich poseł Grochowski Achacy. 

Podziękowawszy za nie⁵⁰⁶ (i to nie poślednia 

Cnota), lepszej nowiny wyglądamy z Wiednia. 

Naprzód, że krew przyjaźni najpewniejszym gruntem, 

Dwie siestrze⁵⁰⁷ cesarz mając za naszym Zygmuntem, 

Boskiego i ludzkiego uchyliwszy prawa. 

Druga, że w Polszcze z jego przyczyny ta wrzawa; 

Bo gdy mu król posiłki śle na Gaborego 

(Który się z Fryderykiem związał był na niego), 

Gabor chcąc się nas z Węgier skaraskać⁵⁰⁸ co prędzej, 

Cztery piechot tysiące Turkom i pieniędzy 

Posyła, żeby wpadszy niespodzianie w ptaki, 

Z Czech i z Węgier pomocne odwiedli Polaki. 

Stąd jako na trzy tuzy⁵⁰⁹ bez wszelkiej omyłki, 

Tak śmiele na rakuskie każemy posiłki. 

Dadzą ci Bogu liczbę, którzy tego krzywi⁵¹⁰, 

Ale niech się tu każdy niewdzięczności zdziwi: 

Za psa krew (jako stara przypowieść natrąca: 

Z bratem na lwa, a z szwagrem ledwie na zająca); 

Za psa nasza uczynność, bo póki świat światem, 

Nigdy Niemiec nie będzie Polakowi bratem. 

Nie tylko nam posiłków winnych odmówili. 

Lecz werbunku w swej ziemi cale⁵¹¹ zabronili, 

A co najboleśniejsza rzecz musi być, że tem, 

Co już wzięli pieniądze, surowym dekretem 

Wracać nazad kazali; zaczem wszyscy trząskiem⁵¹² 

Uszli i aż się tam gdzieś oparli za Śląskiem. 

Albo to wolność nasza, co im w oczu solą, 

Przyczyną, że nas chcieli wterebić⁵¹³ w niewolą, 

Albo ze zginionymi, za jakich nas mieli 

W takiej wojnie z Turkami, łączyć się nie chcieli. 

Któż o utrapionego⁵¹⁴ kiedy przyjaźń stoi? 

Każdy mija, każdy się zapowietrzyć boi. 

Ten był owoc rakuskiej w onę burzą ligi, 

Do której ze wszytkimi szliśmy na wyścigi; 

Więc mieszać nasze sejmy, nasze interregna⁵¹⁵, 

Czyhając, rychło miła wolność nas pożegna, 

Rychło nam karki osieść, mieć czwartą na głowie 

Koronę, skąd spadli dwaj Maksymilanowie⁵¹⁶; 

Mało im Węgry, Czechy i niewolnik śląski, 

Któremu pod przysięgą biednej zabić gąski 

W własnym domu nie wolno, aż zapłaci od niéj; 

Ale czego chcą sami, znać, że tego godni. 

Hiszpan barzo żałował, że z tym potentatem, 

(Który kiedy się ruszy, całym trzęsie światem), 

Polacy się zwadzili, a tym służy właśnie, 

Że niżeli mysz skoczy, dalej kocur trzaśnie. 

Dla dawnego przymierza, które trzyma ściśle 

Z Turkami, żadnego nam posiłku nie przyśle. 

A ono złote runo i baranek święty, 

Od ciebie nam na związek posłane prezenty, 

Mizerneż to ofiary, malowana liga! 

Patrząc, gdy nas okrutny poganin postrzyga, 

Nie pomóc nam się bronić, nie odegnać wilka 

Od baranka? Czy dosyć, że go złota szpilka 

Na waszych przypnie piersiach? Człeka-ć wywieść w pole 

Łacno⁵¹⁷; lecz kiedyś w serce ta szpilka zakole. 

W takiemże-to igrzysku ten charakter macie, 

Ze go sobie za czaczko⁵¹⁸ tylko posyłacie? 

W ten sens i Wenetowie, w ten wszyscy sąsiedzi 

Niewdzięczne posłom naszym dają odpowiedzi, 

Równi owym doktorom, co widząc w malignie⁵¹⁹ 

Chorego, że nie wstanie, że już duszą rzygnie, 

Miasto jakich syropów, co mu jeszcze ciężej, 

Każą mu się z sumnieniem rachować u księży. 

Jeden tylko król swojej dał wizerunk cnoty: 

Jakub, co rządził Angle, Hiberny i Szkoty. 

Krótko o tym mówiwszy z Ossolińskim Jerzym, 

Który był wrychle⁵²⁰ wielkim koronnym kanclerzem, 

Ośm swych ludzi tysięcy, przodek biorąc inszém 

Chrześcijanom, z ochotą i uprzejmym winszem⁵²¹ 

Wyprawił, opatrzywszy żołdem na rok cały. 

Wstydźcie się, katolicy, że was do tej chwały 

I nabożeństwem obcy, i odległy morzem 

Uprzedził i pokazał, że nie z wami tchórzem, 

Acz i droga daleka, i czas barzo ścisły 

Przyczyną, że do skutku nie przyszły zamysły; 

Bo niespełna ćwierć roku trwała ona wojna, 

Lecz stoi⁵²² za rzecz samę ochota przystojna. 

Tedy się Bogu tylko, któremu swe rzeczy 

W świętą dawszy opiekę, Zygmunt ubezpieczy, 

Wiedząc, że tam najprędzej człowieka pociesza, 

Kędy się licha ludzka pomoc nie przymiesza, 

A kto w siłach śmiertelnych swą nadzieję kładzie, 

Dziś, dziś się niech o swoim upewnia upadzie, 

Już też rok był na schyłku, już wypadszy z Wagi⁵²³, 

Słońce co dzień to szczupłej zagrzewa świat nagi, 

Który zima oskubszy ze wszelakiej krasy, 

Tak bydłu, jako zwierzu zamknęła popasy. 

Wszytko z pola zegnała zaraz za swym przyściem, 

Okrom⁵²⁴ co gałązkami albo żyje liściem. 

Już i pasterze swoje puścili koszary; 

I ptak poszedł na zwykłe do cieplic opary⁵²⁵, 

Prócz tych, co się na nasze spuściwszy urobki, 

Całą zimę po brogach wysysają snopki. 

Twardy mróz ujął ziemię, chociażbyś po bagnie 

Kartaony⁵²⁶ prowadził, pewnie się nie zagnie; 

Krzyształowym wątpliwe brody spiął pokostem 

I bystre rzeki szklanym poujmował mostem. 

Biały śnieg jako z woru na ten się świat kida⁵²⁷, 

Bo się słońca z uboczy nic a nic nie wstyda; 

Lecz skoro oszedzieje⁵²⁸, skoro mrozem spierzchnie, 

W rozliczne glance iskrzy swe lilie⁵²⁹ wierzchnie. 

Więc komu przyszła wojna głowy nie ugryza, 

Delikacko na płytkich saneczkach się śliza. 

Świszczą smyczki z daleka gościńcem utartem 

A dropiaty, jak rarog, leci pod lampartem. 

Kto myśliwy, po śniegu zwierza z charty tropi, 

Nasz starzec przy kominie grzanki w piwie topi 

A co raz pisanego nachylając garca, 

Już syty tego świata, czeka z gołą marca⁵³⁰; 

Nie idą mu w gust żadne przejażdżki i sanki, 

Zjadszy zęby, woli ssać rozmoczone grzanki: 

Toć ostatnia człowiecza uciecha, komu się 

Da Bóg starzeć i późne oglądać prawnusie, 

Krótce rzekszy, gdy słońce wpadło w Kozierogi⁵³¹, 

Zima się na podniebne zwaliła podłogi. 

Wojny chocimskiej część trzecia

Rok nastał tysiąc sześćset pierwszy i dwudziesty, 

Jako na ten świat zaszły niebieskie aresty⁵³², 

(Który już szatan prawem odbierał dziedzicznem, 

Aleć go zaraz puścić musiał w rękawicznem⁵³³; 

Bo święta ona Panna, wydawszy na ziemię 

Nieśmiertelnego ojca wiekuiste brzemię, 

Podarła cyrografy otrzymane w raju, 

Za grzech pierwszych rodziców ludzkiego rodzaju, 

I uczyniła koniec łez naszych oblewin, 

Którymiśmy ogryzek popijali Ewin); 

Jako ten Jezus, co się w jej żywocie⁵³⁴ taił, 

Zaprzedanemu światu zbawienie zagaił 

(I dał nam inszą kąpiel, kędy przez krzest wodny 

Z dusz naszych omywamy grzech nią pierworodny), 

Jako Bóg, użalony naszej niedołęgi, 

Nie wstydził się człowieczej natury siermięgi 

I nie pierwej ją wyzuł, aż go w onej guni⁵³⁵ 

Ludzkiego utrapienia ubiją pioruni 

(Żal, strach, wstyd, ból, że go z tak niewczesnego chyżu⁵³⁶ 

Śmierć odrze i sromotnie rozbije na krzyżu, 

Którym razem sama śmierć tak swe stępi noże, 

Że odtąd na śmierć zarżnąć nikogo nie może). 

Kiedy wicher wschodowy, ruszywszy świat z gruntu, 

Straszne burze na Polskę rzucił z Hellespontu⁵³⁷, 

Chcąc ją zalać, chcąc ją w jej własnej krwi utopić, 

Przyszło się tedy i nam w takim razie stropić⁵³⁸ 

A puściwszy na stronę niepotrzebne skargi, 

Stawiać tamy na fale i na przyszłe szargi⁵³⁹. 

Więc, że żadnej prócz piersi nie czujemy naszéj, 

To mury, to fortece. Hej, mężny podczaszy⁵⁴⁰! 

Masz pole, bierz na rękę białopióre ptaki 

I prowadź ku Podolu odważne Polaki. 

Jakakolwiek ich liczba, masz orły i krzyże 

Które uganiać mogą i sokoły chyże, 

Nierzkąc⁵⁴¹ sowy nikczemne i plugawe gacki, 

Co tylko pod miesięczne latają omacki⁵⁴². 

Idź w boży czas w tę stronę, gdzie poganin srogi 

Niesie pustki żałosne, okropne pożogi, 

Niesie płacz matkom naszym i smutne lamenty, 

Obciążywszy karawan⁵⁴³ kajdany i pęty. 

Zdarzy Bóg chrześcijański, te pustki, te ognie 

Że mu w zanadrzu ręka waleczna zażognie⁵⁴⁴; 

Zdarzy, że mać pogańska, paździerze i zgrzebie 

Włożywszy na grzbiet, na swych zawyje pogrzebie! 

Już się wiosna poczęła, już baran ochudły 

Otrząsszy gęste z śniegu zimowego kudły, 

Skoro mu słońce wełnę cieplejsze ugara⁵⁴⁵, 

Po łąkach i zielonych murawach się tara⁵⁴⁶. 

Role się znowu ziarnem u oracza dłużą, 

Pierwszego nie wróciwszy; lasy się papużą⁵⁴⁷; 

Obnażone konary, skoro im wiatr pępki 

Porozdyma, znowu się pstrzą w barwiste strzępki. 

Już krzykliwe żurawie, już swe gęsi klucze, 

Jako nasz z śniegu rosa horyzont opłucze, 

Długiem pasmem prowadzą; już wdzięcznymi głosy 

Po kniejach się wesołych przekrzykują kosy, 

A smutny słowik, wiedząc, że mu się nie wróci, 

Tak we dnie, jako w nocy po swej stracie nuci. 

Już się po krzach⁵⁴⁸ pieszczone wabiły kukułki, 

Gdy Lubomirski sobie poruczone⁵⁴⁹ pułki 

Pod Skałą, gdzie się bystry Zbrucz z krzemieni zdziera, 

Przednią straż trzymający, obozem zawiera. 

Gdzie jako doskonały wódz i hetman czuły⁵⁵⁰, 

Mając rznięte na sercu Marsowe reguły, 

Na wszytkie razem strony wyprawuje szpiegi. 

Więc że już były pewne tatarskie zabiegi, 

Żeby z Wołoszą w Polszcze nie czynili szkody, 

Dniestrowe swym żołnierzem poosadzał brody 

I tak ich razów kilka niespodzianie zbieży, 

Że pogaństwo krwią płaci nieczesne⁵⁵¹ kradzieży. 

Gdzie Szymon Kopyczyński i sercem, i siłą 

Nie da nigdy sławy swej zawierać mogiłą, 

Tak ją waleczna ręka ostrą szablą wdruży⁵⁵², 

Że póki świata, póty w piersiach ludzkich płuży⁵⁵³. 

Te kiedy ma z Tatary Lubomirski gony, 

Przyjechał do obozu poseł niespodziany⁵⁵⁴, 

Po przezwisku Weweli, imieniem Konstanty, 

Z Krety rodem, wiarą Grek, książę między franty⁵⁵⁵, 

Postawą chrześcijanin, lecz gotów dla wziątku⁵⁵⁶ 

Boga przedać; tego był niecnota rozsądku! 

Doznał go w legacyi on Zbaraski wielki, 

Że w nim wiary i jednej nie było kropelki. 

Tego Spodar⁵⁵⁷ wołoski z zmyślonym kontestem⁵⁵⁸ 

Chęci swoich wyprawił przeciwko nam ze stem 

Rozmaitych dowodów, życząc tego szczerze, 

Żeby stare co rychlej odnowić przymierze 

Między Turki a Lachy, nim się w wojnę wkroczy, 

Nim się Mars obojętny⁵⁵⁹ we krwi uposoczy. 

Troje prawił nie dziwy: jakim aparatem, 

Jakim duchem szedł Osman, który cale⁵⁶⁰ na tem, 

Jeżeli samą grozą Polaków nie skróci, 

Do szczętu ich z imieniem i z państwem wywróci; 

Nie przestanie swych wodzów do drogi przynukać⁵⁶¹, 

Bojąc się, żeby mu was nie przyszło gdzie szukać 

Po błotach i wertebach dzikimi manowcy⁵⁶²; 

Tak na upatrzonego spieszą się więc łowcy. 

Miał list od Husseima na Sylistrze baszy, 

Który skoro koronny przeczyta podczaszy, 

Też strachy, też racyje, też rady do zgody, 

Które od wołoskiego były wojewody. 

Anośmy się niedługo tego dowiedzieli, 

Ze nie posłem, ale był szpiegiem ten Weweli, 

Aby naszych humory i co mają serca 

W takim razie Polacy, widział przeniewierca; 

Bo się to wszytkim zdały niepodobne rzeczy, 

Żebyśmy kiedy z Turki do takowej przeczy⁵⁶³ 

Ośmielić się ważyli, nierówną potyką⁵⁶⁴ 

Porwać się, jako mówią, na słońce z motyką; 

Samym echem do takiej przyjdziem raczej zrzuty⁵⁶⁵, 

Że Turkom dobrowolnie pozwolim trybuty, 

Drogi pokój opłacim; nie mając się na czem 

Wesprzeć, ujmiem dorocznym Osmana haraczem. 

Chciał odjechać Weweli i żądał odprawy, 

Lecz nie mogąc tak głównej Lubomirski sprawy 

Skończyć bez Chodkiewicza; przeto mu rozkaże 

Dó bliskiej wsi przez ten czas pod uczciwe straże, 

Aż wielki hetman ściągnie, przy którego boku 

Ze zgodnego wszytkich rad koronnych wyroku 

Komisarze mieszkali, a tych część z senatu, 

Część rycerstwa do onej wojny aparatu⁵⁶⁶ 

Przydano, zawiązanych warowną przysięgą, 

Że w cnocie ani w zdrowej radzie nie ulęgą. 

Przy nich sądy główniejsze, żołnierskie zapłaty, 

Przy nich pokój stanowić i pisać traktaty, 

I dobre, i uczciwe w równej trzymać sforze, 

Owszem, niźli w pożytku, więcej kłaść w honorze. 

Ciebie naprzód, Jakubie Sobieski, tu liczę. 

Pierwszy to był twój stopień, cny wojewodzicze 

Lubelski, do któregoś, chociaż laty młody, 

Wielu starców uprzedził; nie zawszeć u brody 

Rozum bywa, częstokroć ludzie, nadzy skronią, 

Siwych owych satyrów dowcipem dogonią. 

Tu Mikołaj Sieniawski, krajczy tej korony, 

Głowę dla rady mając, ludzi dla obrony; 

Tu Matyjasz Leśniowski, bełzki podkomorzy, 

Czwarty Michał z Tarnowa; i wam się otworzy 

Okazyja do wiecznej sławy w tym terminie, 

Janie z Pawłem, rodzeni bracia na Działynie. 

Ci-ć byli komisarze z rycerskiego rzędu. 

Senatorowie wszyscy z swych krzeseł urzędu 

Należeli do rady, co byli przytomni. 

Żorawińskiego tylko Muza ma przypomni, 

Mąż ręką i rozumem, językiem i piórem, 

Nikomu nie był z Litwy i z Korony wtórem. 

Już się wiosna starzała, już jej śliczne glance 

Opłowiły gorętsze słoneczne kagańce, 

Już ziemia niezielona, już niski świat żółknie, 

Skoro na zodyjaku Raka Tytan⁵⁶⁷ połknie, 

I skoro gorliwego Lwa grzywy zagrzeje. 

Dotąd upracowany oracz swej nadzieje 

Wyglądając, już ją dziś pełną ręką czerpa, 

Pomykając po niwach zębatego sierpa. 

Nie duma więcej słowik, jeśli wierzyć bajce⁵⁶⁸, 

Nie skarży na czystości swojej winowajcę. 

I kukułka nie kuka, bo skoro przymusi 

Na swe jaja ptaszynę, potem ją udusi. 

(Straszny przykład niewdzięku! za podziękowanie 

Na szubieńcę z piastunką, za myto karanie! ) 

Już lato nastąpiło, już Flora Cererze 

Dała miejsce; już słońce w swojej doszło sferze 

Najwyższego terminu, z której dzień przyczyny, 

Nie do całej przypuszcza noc godzin trzeciny⁵⁶⁹; 

Dzień ma szesnaście, noc ośm, lecz rostąc⁵⁷⁰pomału, 

W krótkim czasie równego doczeka się działu, 

I swego powetuje, gdy mroźnego grudnia 

Weźmie sobie szesnaście, ośm zostawi u dnia. 

Tedy mając Chodkiewicz podczaszego w czele⁵⁷¹, 

I on by nie chciał gruszki zasypiać w popiele, 

Więc Pogonią zbawiennym ozdobiwszy krzyżem, 

Sunie się z Litwą krokiem ku Podolu chyżem. 

Łączy się z Lubomirskim i zawiera kołem 

I Orły, i Pogonie pod Rzepnicą siołem, 

Kędy w pułki okryte⁵⁷² dzieląc wojska obie, 

Szczuplejszy widzi komput⁵⁷³ i w głowę się skrobie, 

Że daleka warszawska uchwała od skutku; 

Co acz go w sercu korci, tai w czele⁵⁷⁴ smutku; 

Znaczy miejsce każdemu, kędy kto ma chodzić, 

Lub w ciągnieniu, lub przyjdzie obozy zawodzić; 

Więc urzędy wojskowe, kto był czego godny, 

Za środkowaniem⁵⁷⁵ cnoty rozdaje; dowodny 

Wiernek straży zawodził, Kazimirski drugi, 

I Bogdaszewski trzeci był od tej usługi. 

Dolmad, Litwin, oboźnym, jako żołnierz stary, 

Umiał toczyć tabory, szykować kotary⁵⁷⁶. 

Co gdy wszytko sporządzi, dla przestrzeńszej pasze, 

Ruszy wojsko nazajutrz ku miasteczku Brasze, 

Gdzie nad niskimi Dniestru skalistego brzegi 

Pięknym wieńcem namioty rozbito w szeregi, 

A skoro się dzień chylił i już słońce gasło, 

Imię Jezus najpierwsze otrąbiono hasło. 

Nie miał więcej armaty i Dawid w sekundzie, 

Gdy przy konopnej zabił Goliata fundzie⁵⁷⁷. 

Pod ten cień nasze Orły i Pogonie z Litwy, 

Przez święte swych patronów cisną się modlitwy, 

Który w najgorszą szargę⁵⁷⁸, w najstraszniejszą zrzutę⁵⁷⁹, 

Stanie⁵⁸⁰ za mur miedziany, warowną redutę. 

Oneć to pięć kamyków, pięć liter w tym słowie, 

Przed którymi upadać muszą obrzymowie. 

Noc zatem, świat szarymi przyodziawszy skrzydły, 

Uspokoiła ludzi z ptastwem, z zwierzmi, z bydły, 

Prócz co się słońca strzegą i swój ich cień straszy, 

Cały dzień spią, a w nocy wychodzą ku paszy, 

Spi obóz, na przyszłe się karasując⁵⁸¹ prace 

Mając wkoło posłuchy⁵⁸² i we straży place; 

Szumi Dniestr, a gdy woda z skałami się kłopi⁵⁸³, 

W głębszy sen zmysły ludzkie onym szumem topi. 

Ty sam nie śpisz za wszytkich, nie dasz zemgnąć oku, 

Wielki hetmanie! Darmo tłocząc na bok z boku 

Twarde łoże i w głowie pełno mając zgrzytu, 

Równo z strażą ranego oczekujesz świtu. 

Próżno pieją Syreny słodko-brzmiące dumy, 

Choćby z morskiej kolebka utoczona spumy⁵⁸⁴, 

Choćby się na to zmówić obie chciały zarze⁵⁸⁵, 

Nie uśpią człeka, kędy w głowie jak w browarze, 

Sto wątpliwości razem, razem tysiąc myśli, 

I w sercu, i w rozumie hetmanowi kréśli. 

Kiedy Tytan⁵⁸⁶, skończywszy przechadzkę podziemną, 

Przez rumianą jutrzenkę obwieszcza noc ciemną, 

Księżyc bladł, gwiazdy gasły, gdy się wschód zabieli 

A zorza purpurowej Febowi⁵⁸⁷ pościeli 

Ustąpi, który tymże impetem na światy 

Ogniste pędzi w szorze iskrzącym bachmaty⁵⁸⁸, 

Których jeszcze nad ziemią nie gorzały cugi, 

Z uboczy tylko od ciał cień czyniły długi. 

Jeszcze i Flory z mokrych pereł nie rozbierze 

Zefir, kiedy po świętej Chodkiewicz ofierze 

Obsyła senatory i wojskowe rady, 

Zapraszając w osobny namiot do gromady; 

Gdzie dalszej wojny progres, czy się trzymać Brahy, 

Czy się przez Dniestr z obozem przeprawiać w Wałachy, 

Do uwagi podaje i na obie stronie 

Dość potężne racyje były po Koronie. 

Jeśli stać w swojej ziemi, żywność bez omyłki, 

I snadniej z Polski w obóz wniść mogą posiłki, 

Bronić poganinowi przez rzekę przeprawy; 

Nie przebrnie, nie przeleci bez mostu, bez ławy. 

Z drugą stroną ustawne sąsiedzkie kwerele⁵⁸⁹. 

Cóż gdyby się zgarnęli i nieprzyjaciele 

We wnętrzności ojczyste? Pewnie by krom⁵⁹⁰ wstrętu⁵⁹¹ 

I Wołyń, i Podole spłonęło do szczętu. 

Listy potem z Warszawy gęste poszty⁵⁹² niosły, 

Żeby wojska, lub przez most, lub łodzią i wiosły, 

Na drugą stronę Dniestru wcześnie przeprawować, 

Zamek chocimski zmocnić i chlebem spiżować⁵⁹³. 

I Kozacy znać dają, że ich zaporohy 

Nie puszczą, dokąd naszy nie wnidą w Wołochy. 

Tak sobie sztuczny⁵⁹⁴ naród na umyśle dumał: 

Nużby się jako Turczyn z Polaki pokumał, 

Kto wie, jeżeliby ci, chcąc nam przytrzeć rogów, 

Nie do naszych te siły obrócili progów 

Dla⁵⁹⁵ tureckiej przyjaźni? Dotąd przeto z niemi 

Łączyć się nie chcą, dokąd Polacy w swej ziemi. 

Lecz te wszytkie racyje uważywszy rzędem, 

Miejsce było osobnym dla obozu względem, 

Gdzie, począwszy od rzeki, wesołe cudownie 

Aż do skał nieprzystępnych rozwleką się równie⁵⁹⁶, 

Nie bez pagórka jednak i niskiej doliny, 

Które pozaraszczały gęste rokiciny, 

Że chociaż kto otwarcie, chociaż kto fortelem, 

Mógł się na stronie obie⁵⁹⁷ bić z nieprzyjacielem. 

Tedy wszyscy stosują w ten sens swoje wota⁵⁹⁸, 

Żeby zamek chocimski osadzić i wrota 

Zalec poganinowi, a na jego gruncie 

Światu twe imię, wielki ogłosić Zygmuncie. 

Z tym wstają a już cieśle materyje rąbią, 

Już przeprawę trębacze po obozie trąbią, 

Ani się Wewelego dłużej zdało bawić, 

Przeto stanęło zaraz w drogę go wyprawić 

Któremu gdy Chodkiewicz spod uczciwej straże, 

Chociaż z dobrego bytu, stanąć przed się każe, 

Ujźrawszy ten urodę bohatyrską w ciele, 

W twarzy postać Jowisza, Gradywa⁵⁹⁹ na czele, 

Zbladł jako trup i naprzód wzrok pokorny chyli, 

Zaś chce upaść pod nogi hetmańskie po chwili. 

Poda mu chyżo rękę i tak rzecze skromnie: 

«Nie do Turczynaś bracie, ale przyszedł do mnie; 

Głupi ludzie ten ukłon i czynią, i właszczą⁶⁰⁰; 

U nas jednemu Bogu na ziemię się płaszczą. 

Tak nierychłej odprawy od mego kolegi, 

Przyczyną są tatarskie w Wołoszech zabiegi, 

Teraz już jedź w boży czas i to miej ode mnie, 

Że jakom nie przypasał tej broni daremnie, 

Alem nią gotów drogą opądzać Ojczyznę 

(Po to starość i moję niosę tu siwiznę), 

Tak jeśli się przystojne podadzą sposoby 

Do zawarcia miłego pokoju, a kto by 

Cale⁶⁰¹ w rozum był obran w człowieczym narodzie, 

Żeby wolał na wojnie, niżeli żyć w zgodzie? 

Zawsze bowiem wojenna obojętna bierka⁶⁰². 

W czym ja z osobnym listem posyłam Szemberka, 

Gońca mego do basze, i tak tuszę sobie, 

Że bezpiecznie na miejsce zajedzie przy tobie». 

A ono że był Szemberg wiadom Turków wszędy, 

Za tą był okazyją wyprawion na względy. 

Skoro skończył Chodkiewicz, tak krótko podczaszy: 

«Niech Husseim, niechaj nas hospodar nie straszy. 

Pokojem nie gardzimy, ale dla bojaźni 

Zebrać go, barziej nas tym jątrzy, barziej drażni. 

Rozumiem, że to wszytko pójdzie nam smarowniej⁶⁰³, 

Skoro sobie na bliskiej poigramy równi. 

Na te wojska, co piszą, i na te trzy światy, 

My szable, oni mają rydle i łopaty, 

A jeżeli się jeszcze balsamem ukleją, 

Bliższy Chocim niż Egipt jeździć po mumiją. 

Zły tryumf przed wygraną, zły i hup przed skokiem⁶⁰⁴, 

Obaczy to Husseim, chociaż jednym okiem 

(Bo był ślepy na drugie), a teraz me listy 

I afekt swemu panu oddaj otworzysty. 

Już byś bez wątpliwości oglądał był Jassy, 

Ale pozalegali Tatarowie pasy⁶⁰⁵». 

Toż skoro Wewelego Chodkiewicz uprzątnie, 

Z pilnością się koło swej roboty zakrzątnie. 

Nowy cud u wszech ludzi, żeby tyli⁶⁰⁶ wzrostem, 

Tak bystry Dniestr pozwolił brzegi spinać mostem, 

Który na nim od świata stworzenia nie postał, 

A teraz jakoby go Chodkiewicz ochrostał⁶⁰⁷; 

Jakoż rzecz była zwłaszcza przytrudniejsza⁶⁰⁸ zrazu, 

Ale do surowego gdy hetman rozkazu 

Przyda szczodrobliwości, dziesięć razy sporzéj⁶⁰⁹ 

Ona wielka machina w ich się oczach tworzy, 

I acz cierpieć nie mogąc ckliwy strumień siodła 

Tak wodę ściskał, że go kilkakroć przebodła, 

Podda się na ostatek, poznawszy magistra, 

I da osieść hardy kark woda ona bystra. 

Rozum mistrzem wszech rzeczy, czas mistrzem rozumu: 

On mostu, on nas łodzi, on nauczył promu. 

Czasem człowiek lwy króci i niedźwiedzie uczy, 

Czasem słonie w wojenne beloardy⁶¹⁰ juczy. 

Czas odmieniwszy w pysku przyrodzenie ptasze, 

Dał srokom i papugom czwarzyć⁶¹¹ słowa nasze. 

Czas wiatry chełzna, które zawarte w chomącie⁶¹², 

Stawią człeka na drugim świata horyzoncie, 

Gdy odąwszy płócienne na galerze buje⁶¹³, 

Wszytkie ziemie i wyspy i morza osnuje. 

Lata skrzydły Dedalus, lata po ojcowsku 

Ikarus, póki słońca warował od wosku. 

Działa lać, prochy robić, grzmieć i ognie błyskać, 

Piorun z daleka w miejsce umyślone ciskać, 

Granatów i misternych rac, które do góry 

Wzbiwszy się, tworzą z ognia rozliczne figury, 

Czas nauczył murować, czas murów ruiny, 

Przez potężne petardy i podziemne miny, 

Cyngla ruszy, aż wszytko, co obaczą oczy, 

Tak zwierza jako ptaka, zmyślny strzelec troczy⁶¹⁴. 

Czasem człek doszedł nieba i policzył gwiazdy, 

Wie, która w miejscu wryta, która ma pojazdy⁶¹⁵. 

Czas człeku czasy mierzyć i, choć ślepi oczy, 

Wiedzieć którędy, widzieć, jako długo toczy 

Słońce koło nad światem, pokazał, i może 

Pisać przed stem lat, wiele razy swe poroże⁶¹⁶ 

Księżyc, świecę którą noc, słońce, którą krasi 

Biały dzień, i w którą noc, w który dzień przygasi. 

Czas obrotne zegary, kędy przez sprężyny 

Pomiar, przez dzwonki ogłos swój mają godziny, 

Albo cieniem cienkiego prącika wyznacza, 

Albo w krzysztale⁶¹⁷ piaskiem mieluchnym przetacza. 

Czas wiedzieć, kędy ziemia który kruszec kryje, 

Czas znać ludzkie persony, dawne historyje, 

Skoro je w miedzi ręka ćwiczona wydruży⁶¹⁸, 

Skoro je malarz pęnzlem na płótnie wysmuży⁶¹⁹, 

Da w tysiąc lat oglądać, co już wszytko z czasem 

W proch poszło za nikczemnej gadziny opasem⁶²⁰, 

Druk, papier i litery, którymi wykreśli 

Co mówi, co ma w sercu i co człowiek myśli, 

I mogą się rozmawiać, nie ruszywszy usty, 

Mogą widzieć z daleka ludzie inkausty⁶²¹. 

Wszytkiemu czas przyczyną. O Boże dobroci! 

Tedyż człowiek żywioły i naturę króci, 

A przez te wszytkie wieki na grzech i złe żydło⁶²² 

Znaleźć mu się dotychczas nie dało wędzidło! 

Zna zwierze, ryby, ptaki, drzewa, zioła, gady; 

Wie, skąd grom, piorun, skąd deszcz, skąd spadają grady, 

Krotce mówiąc, na ziemi zna się i na niebie; 

Wszędzie mądr, doma głupi, że sam nie zna siebie. 

Wiatry chełzna, o cuda! Na cielesne żądze 

Dotąd mu się nie dały wynaleźć wrzeciądze. 

Ale do chocimskiego powracając mostu: 

Już stał, już był gotowym przenosić i po stu; 

Już dzień znaczy przeprawy, już za rzekę zmierza, 

Kiedy nieochotnego postrzegszy żołnierza, 

I sam się hetman stropi, i propozyt⁶²³ zwlecze, 

Aż zrozumie i zleczy, co go w sercu piecze. 

Wszyscy nosy zwiesili widząc, że nie żarty, 

Że gościniec do Wołoch czeka ich otwarty; 

Sto razem niebezpieczeństw, sto trwóg w oczu stanie, 

Kiedy nastąpi z miłą ojczyzną żegnanie; 

Więc zrazu po namiotach i mówili cicho, 

Potem głośniej, aż górę wzięło ono licho; 

Na koniec się zebrawszy, w jakiej kto był szarży, 

Przed swoim się rotmistrzem jawnie o to skarży; 

Że ich za Dniestr, jakoby na rzeź żeną⁶²⁴ owce, 

W kraj pusty, między dzikie wołoskie manowce. 

«Skąd żywność między zbójcy? Skąd się ma posilić 

Żołnierz, gdy się nie dadzą z obozu wychylić? 

Nie trzeba na nas Turków, dokuczy z zasadzki, 

Z swoimi opryszkami Wołoszyn Bernacki⁶²⁵, 

Który wielekroć z nami z tamtę stronę Dniestru 

Igrał, nie mogliśmy się doliczyć z regiestru. 

Tedy tą garstką ludzi chcecie pobić Turki? 

Podobno na nich będziem zaglądać przez dziurki 

Z szańców, co to tak barzo hetman każe⁶²⁶ na nie, 

Póki zębów i suchar spleśniałych nam stanie. 

Kto ręczy, że Dniestr mostu z swych karków nie zrzuci, 

Nim się król z pospolitym ruszeniem ocuci, 

Nim się zwleką posiłki, o których coś słychać, 

Że lazą na bałuku⁶²⁷, a nam tu usychać 

Dotąd przyjdzie i kroplę ostatnią krwie sączyć. 

Cóż choć przyjdą, gdy z nami nie będą się łączyć, 

Chociaż tamto szeroko zalęgą pobrzeże, 

Patrząc tylko, jako nas poganin porzeże, 

Albo cudzym nieszczęściem swej warując głowy, 

Pokiną⁶²⁸ nasze wilkom i krukom tułowy, 

Pójdą za Białą wodę⁶²⁹; tym też czasem zima, 

Od dalszego progresu pogaństwo przytrzyma. 

Praca w ręku, o płacej żaden dotąd nie wie, 

Odkąd mu służba idzie; szabla nie zardzewie 

W ustawicznych obrotach; już w oczach Wołosza, 

A drugi jeszcze nie wziął złomanego grosza!» 

Taka uszu hetmańskich skoro dojdzie skarga, 

Tylko mu się w drobny kęs serce nie potarga. 

Czy zaraz twardym chełznać taki bunt munsztukiem, 

Hersztów mieczem skarawszy, drugich tylko fukiem? 

Czyli⁶³⁰ wszytkich zebrawszy w generalne koło, 

Przez łaskę i pogodne ma kołysać czoło? 

A z tym rady wojennej sprasza do namiotu 

I ono zamieszanie przełożywszy, co tu 

Dalej czynić, rady chce: czy łaski, czy grozy 

Zażyć ma i wzruszone ułożyć obozy? 

Różne zdania, różne tam wota były, ale 

Gromadzić się nie zdało ludzi w tym zapale, 

Ani ich sądem drażnić; a kiedy z rozpaczy 

Wojsko się jawnym buntem zwiąże i odsaczy, 

Ufając siłom swoim o to się pokusi, 

Czego wątpi uprosić, tuszy⁶³¹, że wymusi! 

Więc tak z rady stanęło u hetmana spólnéj, 

Aby Stefan Potocki, pisarz wtenczas polny, 

Kamieniecki starosta, zawiązany ślubem, 

Że to wiernie z Sobieskim odprawi Jakubem, 

Uważywszy ciągnienie, naprzód z stanowiska, 

Komu daleka, komu droga była bliska, 

Ten dzień, w który chorągiew w obozowe place 

Weszła, pierwszy naznaczył jej ćwierci⁶³² do płace. 

Co skoro między roty, rotmistrze i pułki, 

Przez skryte dla zazdrości roześlą cedułki, 

Jakby ręką przewrócił, już się nikt nie smęci, 

Wszyscy weseli, wszyscy stąd byli kontenci, 

Zwłaszcza kiedy w niedługim potwierdzenie czesie 

Prędka poszta z Warszawy tych rzeczy przyniesie. 

Jako po ślepej chai⁶³³ i okropnej burzy 

Piękniejszy świat, gdy słońce jasną twarz wynurzy, 

Taką dały pogodę rozesłane kartki, 

Spędziwszy niepotrzebnych skrupułów zawartki⁶³⁴ 

Z serc żołnierzów koronnych, kartki, mówię, ony, 

Gdzie był każdy o swoim żołdzie upewniony. 

Już śmieli, już posłuszni, nie szepcą, nie mruczą, 

Zaprzągają w skarbniki⁶³⁵ luźne konie juczą, 

Każdy by się rad⁶³⁶ widział w lot na stronie drugiej, 

Gdyby można w bród przebyć krzemieniste strugi. 

Skoro trąba wesołym ogłosi to echem, 

Do mostu się co żywo pobiera z pospiechem. 

Ten jęczy pod ciężarem; Dniestr się z jadu⁶³⁷ pieni, 

Wstydzi się okolicznych gór i swych kamieni. 

Już się był Lubomirski w Wołoszech rozgościł; 

Nie czekając, rychło Dniestr magister pomościł, 

Zbiwszy drzewo na glenie⁶³⁸, którego przystawił  

Po wodzie Chodorowski, pułki swe przeprawił. 

Więc nim się wszytko wojsko do obozu zgarnie, 

W żywność się sobi⁶³⁹, rad by założył spiżarnie, 

Żeby i sam miał dosyć, i za czasem komu 

W potrzebie mógł dogodzić; przeto po kryjomu 

W półtoruset Lipnicki wyprawiony koni, 

Z nim Rychter w piąciudziesiąt na czatę dragonii. 

Ci, acz bydeł nagnali i nawieźli zboża, 

Nie była z kontentecą⁶⁴⁰ ona ich podróża⁶⁴¹; 

Że nim sławną jarmarkiem Sorokę ubiegli, 

Ormianie ich i Grecy zawczasu postrzegli. 

Barzo na to Chodkiewicz ubolewał stary, 

Gdyby ziemia wołoska Chrystusowej wiary 

W jednej się liczyć miała z bisurmańską toni, 

Przeto tego pod gardłem przez trąbę zabroni. 

Piotr Mohiła wołoski to był wojewodzic, 

Syn Symona Mohiły, że tuteczny⁶⁴² rodzic, 

Skoro zginął Żółkiewski, jego wierny patron, 

Przylgnął do Chodkiewicza: bowiem zmierzał na tron 

Dziedziczny kiedykolwiek, który nań i człeczem, 

I bożym spadał prawem (lecz kędy za mieczem 

Idą rzeczy, tam święta sprawiedliwość wzdycha, 

Tam wszelka sukcesyja bliskiej krwie ucicha, 

Milczy prawo na wojnie), o któreśmy spadki 

Opłakanych Mohiłów i dziś wpadli w siatki. 

W te Korecki z Potockim i Piasecki trzeci, 

W te mogiły⁶⁴³ Żółkiewski pod Cecorą leci. 

Tamci przy Aleksandrze, Konstantym, Bohdanie 

Mohiłach, a Żółkiewski już przy Gracyanie. 

Tu wisiał Wiśniowiecki, tu w kacernej⁶⁴⁴ męce 

Trzy dni konał na haku, trzy dni na osęce 

Umierał i z naturą mordując się dużą⁶⁴⁵, 

Nie umarł, aż go gęste postrzały donużą. 

Trwała jeszcze nadzieja, choć jako na wietrze, 

Że ich dom w tym ostatnim miał się dźwignąć Pietrze. 

Ten się jeszcze chudzina trzyma swego sznura, 

I choć go dzisia wiechciem fortuna potura, 

W Bogu i w szabli polskiej ufa, że się dopnie, 

Skąd wypadł, i dziadowskie odziedziczy stopnie. 

Widząc, że bez nadzieje powrotu nie tonie 

Co dzień w morzu głębokim ogniogrzywe słonie⁶⁴⁶; 

Bo skoro noc zwyczajnej dopędzi koleje, 

Znowu świeci i skryte wyjawia złodzieje, 

I nie tak go grubych chmur zamroczą kałduny⁶⁴⁷, 

Gdy śród dnia ciągną na świat, grom, grad, lić⁶⁴⁸, pioruny, 

Żeby się zaś z burego wydarszy ołowu, 

Nie miało złotą lampą pałać jako znowu. 

Nie zawsze się ćmi ani płomieniste puchy⁶⁴⁹ 

Zawsze mu czarny księżyc zarzuca makuchy, 

Wydrze się zaraz siestrze, a po sferze modréj 

Pędzi w zupełnym świetle cug swój złotobiodry. 

Nie zawsze i ocean, srogim szturmem wzdęty, 

O zakryte skopuły⁶⁵⁰ roztrąca okręty, 

Na które kiedy już, już niestrzymanym fluksem⁶⁵¹ 

Wpadają, ali Kastor zawita z Polluksem; 

Ucichną potem wichry, a w ślicznej pogodzie 

Pełnym żaglem do swego portu płyną łodzie. 

Nie trać zaraz otuchy i bądź przy nadziei, 

Kiedy cię zepchnie ślepa fortuna z kolei 

Pomyślnego żywota; nie maszci i trochy 

Statku u tej rodzaju ludzkiego macochy. 

Czekaj jeszcze rewolty⁶⁵²: bo nie tak uwięzła 

Twa dola, żeby z tego wywikłać się węzła 

Nie zdołała stateczność. Kto chce mieć wygraną, 

Trzeba pierwej z fortuną chodzić na wytrwaną⁶⁵³. 

Jako nie zaraz bujaj, kiedy cię upierzy; 

Bo barzo często różny obiad od wieczerzy 

(Jeszczem podobno siła⁶⁵⁴ zamierzył, w siedm godzin 

Daje pieszczochom swoim po bażantach słodzin) 

Tak też nie truchlej nagle, nie rozpaczaj i tu 

Czekaj, niźli był wieczór, weselszego świtu. 

A kto wie, jeżeli cię z tak żałosnej zrzuty⁶⁵⁵ 

Znowu rane na nogi nie dźwigną koguty? 

A im barziej, im zmokniesz do ostatniej nici, 

Tym milszym twa cię skutkiem nadzieja wysyci. 

I Mohiła, chociaż go zła fortuna topi, 

Wżdy⁶⁵⁶ nie zaraz rozpacza, nie zaraz się stropi; 

Opiera się, nie da się zbijać z jednochodzej⁶⁵⁷ 

Bo im co ciężej cierpim, tym wspominać słodzej⁶⁵⁸; 

Chwyta się i słabego, jako mówią, wiszu⁶⁵⁹, 

Tuszy, że z tak podłego niedługo kociszu⁶⁶⁰, 

Na którym się dziś chudak włóczy przy obozie, 

Siędzie na tryumfalnym przodków swoich wozie. 

Ten prośbą u hetmana pokorną zabieży, 

Że wszelakiej w Wołoszech zakaże rabieży⁶⁶¹. 

Przysięże za swój naród, jako do Korony 

Przychylny; niech go miasto nie niszczą obrony. 

Drugi respekt, Szemberg był, co do Husseima 

Z listami wyprawiony; ten hetmana trzyma, 

Żeby się na nim nie mścił swego naród płochy, 

Kiedy będzie powracał nazad przez Wołochy. 

Dwunastego dnia aże, jako się poczęło 

Nasze wojsko przeprawiać, za Dniestrem stanęło. 

Pięknie tam było patrzyć, gdy w onej równinie 

Tylo Krzyżów, tylo się Pogoni rozwinie! 

Tylo Orłów walecznych, na zaszczyt Korony 

Niosąc gotowe skrzydła, wyciagnione spony 

Na ścierwy bisurmańskie, gdzie kruki i sępy 

I pożerne harpije wielkiemi zastępy 

Czując o pewnym żerze⁶⁶², tym leciały chciwiéj, 

Im się każdy przy Orłach sarmackich pożywi. 

Nie mniejszym i to było patrzającym gustem, 

Gdy się lekkim przechodząc po chorągwiach szustem⁶⁶³, 

Tak wspaniale odymał nasze białozory⁶⁶⁴ 

Wolny zefir, że znaczne były ich humory. 

Jęczy ziemia gęstymi ubita kopyty, 

Czujący krwie cecorskiej mściciele Lechity, 

Że krótkiego tryumiu omylnej nadzieje 

Przypłaci, gdy się swych krwią mieszkańców obleje, 

A na nowe pogaństwa bezecnego groby 

Bierny⁶⁶⁵ gardziel i zgniłe gotuje wątroby. 

Krzyczą wesołe konie w rzędy, w kity, w forgi⁶⁶⁶ 

Ustrzępione, z wiatrami mieszają swe gorgi⁶⁶⁷; 

Tak się zda, lubo w kole obraca się wężej, 

Lub prosto idzie który, że srożej, że ciężej 

Ziemię nieprzyjacielską kopytami depce, 

Zwłaszcza w naszym Podolu urodzone źrebce 

Gotują się z pieszczonej Arabiej łątek⁶⁶⁸ 

Pytać, jeśli rogowych podków mają szczątek? 

Chodkiewicz, acz go starość długim wiekiem zgniata, 

Serca jednak wielkością sił ciała nadpłata, 

Twarz usiawszy powagą i szedziwe⁶⁶⁹ skronie, 

Na statecznym przed wojski krzepi się hładonie⁶⁷⁰. 

Nie tak Hektor serdeczny, nie tak był wspaniały, 

Kiedy zaległ ocean Agamemnon cały, 

Kajus nie tak roztropny, Pirrus nie tak możny; 

Ręką i mową nie tak Hannibal postrożny, 

Nie tak Kamill szczęśliwy; nie tak jeden ze stu 

Scypio, jako tu był z twarzy, z mowy, z gestu 

Hetman polski roztropny, serdeczny, wspaniały, 

Szczęśliwy i ostrożny; którego chowały 

Na to nieba życzliwe, aby w takiej toni⁶⁷¹ 

Orłowi i walecznej hetmanił Pogoni, 

Kiedy młodzik, swej siły nadzieją odęty, 

W jarzmo jedno z drugimi wprządz je chciał bydlęty; 

Bo tych ludźmi zwać szkoda, którzy jako weszli 

W niewolą, tak już robią w chomącie i we szli⁶⁷²! 

Igra krew w Lubomirskim: bo młodość krzemięzna⁶⁷³ 

Żadnych szwanków na ciele, żadnych razów nie zna; 

Jędrznie⁶⁷⁴ mu we lwiej piersi ono serce żywe, 

Im bliżej czuje pole sławy swej szczęśliwe. 

W koźle⁶⁷⁵ Mars urodzony, w oczu, choć nieznaczny, 

Uśmiecha się, gdy czas ma, Kupido sajdaczny⁶⁷⁶. 

Pod nogami koń dzielny i według podoby⁶⁷⁷, 

Który do przyrodzonej chodzy⁶⁷⁸ i ozdoby, 

Widząc, że złotem gore i co ma za jeźdźca, 

Stać spokojnie nie może, lecz na miejsce z miejsca 

Stąpa, wysmuknionej go szukający nodze, 

Rzuca wodza i munsztuk upieniony głodze⁶⁷⁹. 

Tak Ksantus pod Achillem, Cillar pod Kastorem, 

Ten kiedy szedł na Sfery⁶⁸⁰, tamten gdy Hektorem 

Rozgniewany zwycięzca obciążywszy osi, 

Butny jedzie: raz igra, drugi się komosi⁶⁸¹. 

Cóż gdy razem wojskowe instrumenty krzykną, 

Wszytkim serca skruszone do gruntu przenikną. 

Wszyscy ręce i oczy podniósszy ku Bogu, 

Żeby przytarł hardemu tyranowi rogu; 

Nie nam, nie nam, Panie nasz, podłemu stworzeniu, 

Ale daj chwałę wieczną swojemu imieniu! 

Niechaj przyjdzie poganom tu do znajomości 

Imię, na które wszytkie dygocą zwierzchności! 

Straszne imię, na które, kiedy każesz, snadnie⁶⁸² 

I ziemskie, i podziemne kolano upadnie. 

Odkupicielu świata, w którego dziś krwawéj 

Pracy się rozpościera Mahomet plugawy, 

Dziś niech padnie, dziś się niech na tym głazie śliźnie! 

Tak starszyzna, tak wojsko westchnie przy starszyźnie, 

Którzy ciała w kirysy twarde obleczeni, 

Skoro szyki na onej objadą przestrzeni, 

Obrócą swoje Orły ku obozu, który 

Już był Dolmad osadził, rozmierzywszy w sznury. 

Tak mądry hetman stanął i tyle zostawił 

Turkom pola, że ani wszytkich wojsk swych sprawił 

Osman, ani kiedy chciał, prócz lekkiej gonitwy, 

Nie mógł nam dać ogólnej na swym polu bitwy. 

Z jednę stronę ostrych skał grzbiety nieprzebyte, 

Z drugą Dniestr, z tyłu lasy i chrósty okryte 

Obóz nasz zawierały; równia była w czele⁶⁸³, 

Którą gotów częstować swe nieprzyjaciele; 

Bo ci nad nią osiadszy pagórzyste dziczy, 

Tam na rzeź, jak do jatki spadali rzeźniczéj. 

Więc ledwie co w obozie naszy się rozgoszczą, 

Ledwie skrzywione grzbiety od kirysu sproszczą, 

Luźna czeladź to dla drew bieży, to dla słomy, 

Bez straży, bez kałauzów⁶⁸⁴, w kąt on niewiadomy, 

Najmniej o tym nie myśląc, co nad nimi wisi, 

Kiedy zbójca Bernacki gdzieś się z jamy lisiéj 

Wyrwawszy, z swoimi ich oskoczy opryszki, 

A jako wilk drapieżny wygłodzone kiszki, 

Gdy wpadnie między owce, gorącą krwią poi, 

Zwłaszcza kiedy pasterzów ani się psów boi, 

Dopiero się postrzegą i ci niebożęta, 

Piąciudziesiąt, część na śmierć, część straciwszy w pęta. 

Uciekną, pokinąwszy⁶⁸⁵ zdobyczy i juki. 

Skoro drogo zapłacą zbójcom od nauki, 

Ostrożniej potem swoje odprawują czaty, 

Mając z sobą dragony i lekkie armaty. 

Nazajutrz Kopaczowski, jeszcze spod Rzepnice 

Wyprawion, opędziwszy wołoskie granice, 

Sławny żołnierz moskiewski i z serca, i z sprawy, 

Wrócił się do obozu prosto od Soczawy 

We stu koni pancernych; tyleż swych miał Byczek 

Wołoszyn, lecz nam wierny; ci kilka potyczek 

Odprawiwszy szczęśliwie, związanego w łyka 

Sługę hospodarskiego, prowadzą języka⁶⁸⁶. 

Ale i z tego mało Chodkiewicz się sprawił, 

Prócz, że się Osman z wojski przez Donaj przeprawił. 

Kiedy takie hetmana dochodzą awizy⁶⁸⁷, 

Rad by wojska sprowadził, rad by wprawił w ryzy, 

I choć cera wesoła, ale serce w ciszy 

Korci, że o Kozakach nic dotąd nie słyszy. 

Nie blizu⁶⁸⁸ Konaszewski, rotmistrz lekkiej roty, 

Szedł przeciw nim i o tym żadnej nie masz noty; 

Lwów bawi⁶⁸⁹ królewica; król w Warszawie siedzi; 

Szlachta się domów trzyma, ni kot gołoledzi; 

Słucha jak zając bębna, rychło wici⁶⁹⁰ trzecie 

Każą zbrojno każdemu w swym stawać powiecie, 

I na one Tatary, niechaj ich Bóg skarze, 

O samej ciągnąć wodzie i twardym sucharze. 

Cóż? Niźli⁶⁹¹ się król ruszy, niż się szlachta zcedzi, 

Tymczasem spadnie orda, przeprawy uprzedzi, 

Pasy⁶⁹² pozastępuje, że Władysław ani 

Król przejdzie, i mają kim co począć pogani! 

Tego hetman z starszyzną kiedy gryzie móla⁶⁹³, 

Ali poseł kozacki, który był do króla 

Wyprawion z Zaporoża, pomyślnej odprawy 

Dostawszy, prosto w obóz przyjeżdża z Warszawy. 

Tuszy, że swych Kozaków już pod Chodkiewiczem 

Na tym zastanie miejscu, których pewnie niczem 

O łasce i królewskiej przeciw sobie⁶⁹⁴ chęci, 

Dla czego był posłany od nich, nie zasmęci. 

Konaszewskim się przedtem, teraz od armaty⁶⁹⁵, 

Sajdacznym między swymi zowie się pobraty. 

Ten to, przy znacznym wielkiej dzielności dowodzie, 

Dotrzymał wiary, rzadkiej w kozackim narodzie; 

Dał słuszny kontest⁶⁹⁶ siły i swojego męstwa, 

Gdy go nieraz pogaństwa otoczyła gęstwa, 

Z ich trupów groble robił, a chociaż na susze, 

Kąpiel sobie i swoim naprawiał w ich jusze⁶⁹⁷. 

I teraz, gdy się hetman, gdy się rada miesza, 

Wszytkich prawie ożywia, wszytkich jak rozgrzesza, 

Upewniając, że wojsko z dnieprowego progu 

Nie omieszka przysługi Ojczyźnie i Bogu; 

(Zwłaszcza mając od króla na to przywileje, 

Że nie darmo dla polskiej korony krew leje), 

Przybędzie na to miejsce, gdzie przy świętej wierze 

Umierający niebo w nagrodę odbierze; 

A kto się żywo wróci, stanie⁶⁹⁸ za sto ćwierci⁶⁹⁹ 

Sława, co po pogrzebie żyje i po śmierci. 

Siła przy tym o pańskiej powiedał dobrocie, 

Siła o swych Kozaków wierze i ochocie, 

U których gdy lat kilka szczęśliwie hetmani, 

Że im doma surowie ich zuchwalstwa gani, 

Zsadzili go z urzędu, a na jego ławce 

Dali miejsce marnemu pijaku Brodawce, 

(Kędyż bez ambicyi dla Boga na ziemi, 

między Kozakami znajdzie się biednemi!), 

Pod którego buławą przeto i leniwo 

I rozsypką szli na to wiecznej sławy żniwo. 

Aleć prędko fortuna obróciła wiosłem. 

Sajdaczny, który dzisia do króla był posłem, 

Otrzymał zaś buławę i dał się znać światu; 

Brodawka za niecnoty swe szedł pod miecz katu. 

Już świat znał Sajdacznego i łodzią, i koniem; 

Już go widał oczyma, nierzkąc słychał o nim 

Wielki cesarz turecki, gdy znalazszy przeście 

Przez dnieprowe porohy, palił mu przedmieście 

Pysznego Carogrodu, którymi pożogi 

Pogańskie zabobony, brzydkie synagogi, 

Płonęły kopcąc dymem bramę⁷⁰⁰ onę jasną, 

I tylko muzułmańską krwią te ognie gasną. 

Tak gdy oba Azyjej i Europy klucze 

Wiotchym perzem okurzy i w sadzach ubrucze, 

Skoro w głąb na mil kilka wszytkie brzegi zmaca. 

Do swoich się porohów z korzyścią powraca. 

To tak Turkom Wyrządzał na pojeznej czajce⁷⁰¹; 

Koniem zasię Krymczuki gromił i Nahajce⁷⁰², 

Albo im plon odbijał, gdy szli z ziemie naszej, 

Albo ich stada czatą zajmował na paszy; 

Częstokroć więc bachmaty, bawoły i skopy⁷⁰³ 

Pod samymi ich bierał prawie Perekopy; 

Często z takiej nowiny u samego hana, 

Chociaż w Bakczysaraju, zadrżały kolana. 

Napatrzył się Oczaków choć nie barzo smacznéj 

Krotofile, gdy nieraz odważny Sajdaczny, 

Opędziwszy ich w mieście i zamknąwszy w skrzynce, 

Słał trupem równe pola i długie gościńce. 

Aleć nie tylko z Turków i ordy miał serca, 

Doznał go i stokrotny Moskal przeniewierca, 

Gdy prawa swego mieczem Władysław dochodził, 

Lekką rotę Sajdaczny w jego wojsku wodził. 

Do tego był Żółkiewski przyprowadził rzeczy, 

Gdy naszy Moskwę wzięli; ani mieć odsieczy 

Przez dwie lecie⁷⁰⁴ nie mogła, owszem z każdej strony 

I nadzieję wszelakiej straciła obrony. 

Tedy do zwykłych kunsztów i obłudy siągnie; 

Jako skoro na traktat hetmana wyciągnie, 

Przysięgą mu, że ani zwyczaj, ani wiara, 

Gdy wezmą królewica naszego za cara, 

Nie będzie im wadziła; czego znowu razem 

Potwierdzą przed swojego Mikuły⁷⁰⁵ obrazem. 

I uwierzył Żółkiewski, i na one miry⁷⁰⁶ 

Wziąwszy pod pieczęciami nieszczere papiéry, 

Zwiódł wojsko, sam zwiedziony, i żadnego śladu 

Nie zostawił, w stolicy nie mając zakładu. 

Stąd prosto szedł do króla i to sobie przyzna, 

Co winna krom zazdrości przyznać mu ojczyzna, 

Że narody szerokie, które z samą dziczą 

Nieużytej natury z północy graniczą, 

Gdzie strasznej monarchiej ogromna machina 

Światu grozi, pod nogi rzucił jego syna. 

Nie przez ogień, nie przez miecz, ani przez podarki, 

Rozumem osiadł twarde tamtych ludzi karki. 

Wtem wyjmuje od boku z kamchy⁷⁰⁷ szczerozłotéj 

Ujęte pieczęciami moskiewskie hramoty⁷⁰⁸ 

I odda z winszowaniem i już mu się marzy, 

Że nasz carem królewic w Moskwie gospodarzy. 

I mogło było być co z tego, lecz złe rady 

Trzy lata u smoleńskiej te rzeczy osady 

Trzymały, a Moskwa też tymczasem nasz głupi 

Kredyt⁷⁰⁹ rada do czasu Smoleńskiem okupi. 

Nim Władysław do pompy aparaty zbierze, 

Nim żołnierzów, tamtecznej nie ufając wierze, 

Moskwa siodła pozbywszy i z węża zanadrze 

Uwolniwszy, do góry twardy ogon zadrze, 

Grzywę jeży; nie tylko siodłać się już nie da, 

Ale wierzga, co gorsza, już nam odpowieda⁷¹⁰; 

A my wiersze piszemy, a my się już sadzim 

W koncepty, królewica do Moskwy prowadzim. 

Płacze Zygmunt żegnając długiego terminu 

Widzenia się⁷¹¹; żałuje po swym miłym synu, 

Aleć go rychło Pan Bóg w tym żalu pocieszył, 

Gdy się nazad⁷¹² do niego Władysław pospieszył. 

Moskwa się niecnotliwa z naszej wiary śmieje, 

I tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje⁷¹³. 

Lecz nie zgoła bez pomsty w tym narodzie znacznej, 

Gdzie swego dowiódł męstwa odważny Sajdaczny; 

Spalił Jelsko obronne: tejże znak usługi 

Dał, dobywszy i zamku, i miasta Kaługi. 

Skąd inszy wszyscy sławę, on przy sławie liczy 

Całość swego żołnierza, sowite⁷¹⁴ zdobyczy. 

Aleć więcej moskiewską nie bawiący rzeczą⁷¹⁵ — 

Skoro się tak hetmani na sercach poleczą, 

Że przyjdą Zaporowcy i pomogą boju, 

prosi pilno Sajdaczny jakiego konwoju⁷¹⁶; 

Chce iść przeciwko wojsku i gniewa się srodze, 

Że tak leniwo lezą, że złe mają wodze. 

Wnet hetman Hannibalów obu ordynował; 

Mołodecki, że między Kozaki się schował⁷¹⁷, 

Pomógł im tej przejażdżki; więc na Stepanowce 

Z dobrymi szli kałauzy⁷¹⁸ prosto przez manowce. 

W tenże dzień i Mościński wysłan dla języka. 

W kilka mil się z watahą⁷¹⁹ zbójecką potyka, 

Swoi czy nieprzyjaciel, nie pierwej się dowie, 

Aż na koniec Wołoszą poznawa po mowie; 

Więc się o nich uderzy, chociaż już mrok padał, 

Gdzie swój swemu nie jednę skoro ranę zadał. 

Poszedł nocą na odwrót, sprawiwszy tak wiele; 

I zbójcy-ć, bo ich kilku wziął, nieprzyjaciele. 

Lepszym szczęściem Fekiety aż pod Jassy chodził, 

I wódz, i żołnierz dobry; ten się w Węgrzech rodził; 

Gdy lat kilka u Turków na wojnach przesłuży, 

Nie chce swoich chrześcijan prześladować dłużéj; 

Kiedy Skinder z Żółkiewskim traktuje u Busze, 

Przedawszy się, do naszych obozów przykłusze. 

I ten się dał znać Moskwie, gdy pod Władysławem 

Swoję wodził chorągiew, lubo w polu krwawem, 

Lubo przy szarym świetle nocnej chodząc gwiazdy, 

I szturmy, i odważne odprawiał podjazdy. 

Teraz od Jass wróciwszy prawie jak na dobie 

Przyprowadzi języka, znajomego sobie, 

Jeszcze gdy Turkom służył. Wołoszyn był hoży⁷²⁰, 

Ten pytany porządnie hetmanom przełoży, 

Że już Osman w Multaniech; że jego hospodar, 

Skoro z żołnierzów wszytkie swe fortece odarł, 

Poszedł przeciwko niemu, a tymczasem w Jassiech 

Na bankiet się gotuje; to ludzie na pasiech⁷²¹ 

Osadzeni znać dają, zgoła co godzina 

W Wołoszech się z wojskami spodziewać Turczyna. 

Na to kiedy się wszytkie języki zgadzały, 

Każe obóz Chodkiewicz osypować wały, 

We spiże się sposobić; kto wie, jeśli zima 

Nie zechce nas potrzymać z Turki u Chocima. 

A sam się przecie w sobie potajemnie gryzie, 

Że z tą garścią jak goły osiąka na zyzie⁷²². 

Nieprzyjaciel już pewny, z czym wieść wieść popycha; 

On o żadnych dotychczas posiłkach nie słycha. 

To gdy myśli na sercu rozerwany, ali 

Rusinowski się z pułki lisowskimi wali. 

Osobne by napisać o nich trzeba księgi: 

Ci szeląga na swoje nie wziąwszy zacięgi, 

Twardą pracą za płacą, sławę za śmierć biorąc, 

Minąwszy Moskwę, poszli w głąb tamten świat porąc⁷²³; 

Szablą sobie rum⁷²⁴ czynią, dokąd pod kopyty 

Ziemię mają i Tytan⁷²⁵ świeci złotolity; 

Już im Białe jezioro w tyle i Sybiory, 

Już minęli ryfejskie śniegiem kryte góry, 

Kędy ciepłe sobole i czarne marmurki⁷²⁶ 

W nos bije mierny⁷²⁷ strzelec, ochraniając skórki. 

I Jugra, i Permia, gdzie na smukłej łyży 

Człowiek lata po śniegu od sokoła chyżéj, 

Gdzie już wojnę nie z ludźmi, bo ci ich postury⁷²⁸ 

Nie znieśli, lecz z niedźwiedźmi i srogimi tury, 

Z potworami morskimi, bez soli, bez chleba, 

O więdłej⁷²⁹ tylko rybie wieść było potrzeba. 

Dotąd się w dzicze one i pustynie darli, 

Aż się piersiami o lód północny oparli, 

Gdzie w morzu pracowite podbrodziwszy konie, 

Dopiero się ku swojej obejźrą Koronie. 

Tam gdy drudzy słuchają skruszonych kier⁷³⁰ trzasku, 

Lisowski te na miałkim słowa pisał piasku: 

Skoro wskroś na pięćset mil dotąd nieprzebyty 

Kraj moskiewski końskimi stratuje kopyty 

Śmiały Polak, w tym musi bieg stanowić kresie; 

Niechaj to z piaskiem lekki wiatr po świecie niesie! 

I gdyby mógł mieć skrzydła i pławy⁷³¹ kaczorze, 

Kusiłby się o lody i szerokie morze; 

Wiedziałby, komu to tam jeszcze świeci słońce, 

Kto posiadł ostateczne tamtej ziemi końce. 

Stamtąd prosto na Mordwę⁷³² i Sudale błotne 

Obrócą ku stolicy, gdzie pakta wykrotne⁷³³ 

Z Moskwą kończy Żółkiewski; dla czego i oni 

Stąd zaraz do cesarza byli zaciągnioni, 

I tam, robiąc na wieczną sławę swego rodu, 

Służyli, dokąd u nas na wojnę od Wschodu 

W bęben nie uderzono; niechaj o nich powie 

Praga, gdzie z Fryderykiem swym siedli⁷³⁴ Czechowie, 

Bracia naszy i miłą straciwszy swobodę, 

Dmuchać każą Polakom i na zimną wodę. 

Więc skoro Lisowczycy kiną⁷³⁵ Rakuszany, 

Trząskiem⁷³⁶ się do ojczystej pobierają ściany. 

Im barziej wedle czasu⁷³⁷, im niespodziewaniej 

Przybyli, tym weselszy wojsko i hetmani. 

Jeszcze się im radują, jeszcze nie ukaże 

Oboźny miejsca, kiedy od placowej straże 

Bieży jeden za drugim, że z pola posłuchy⁷³⁸ 

Widzą tumany, widzą z prochu zawieruchy; 

Ludzie jacyś nad nami. Najmniej to hetmana 

Nie zmiesza, lecz bełzkiego prosi kasztelana 

(Stanisław Żorawiński nim był, i osobą, 

I humorem senator), aby wziąwszy z sobą 

Komu ufa, pod one pomknął się kurzawy; 

Wojsko przyjdzie tymczasem do koni, do sprawy. 

Pan⁷³⁹ bełzki, że miał swoję chorągiew na straży, 

Wziąwszy kogo rozumiał, chyżo się odważy; 

Podjedzie pod on tuman i chce kogo złowić, 

Aż swych pozna i słyszy, gdy poczęli mówić. 

Czata się powracając do obozu z plonem, 

Gęsty bydeł i owiec ruszyła proch gonem⁷⁴⁰. 

Już w polu miał kilka rot, już sprawiał posiłki 

Chodkiewicz, gdy go wywiódł pan bełzki z omyłki. 

Po tym zgiełku, jakby się po burzliwym grzmocie 

Słońce z chmury wydarło, gdy ujźrym w namiocie 

Hetmańskim Doroszenka, kozackiego posła; 

O którym po obozie gdy się wieść rozniosła, 

Schadzali się rotmistrze i wojskowi starszy, 

A ten czoło z podróżnej kurzawy otarszy: 

«Wódz i wojsko kozackie wielce się tym trapi, 

Że więcej ma trudności, im się barziej kwapi⁷⁴¹ 

Do twojego, hetmanie, na to pole boku; 

Dlategośmy Urynow, dlatego Soroku, 

Że nam wolnego prześcia i bronili szlaku, 

i mieszczan, i miasteczka wycięli do znaku; 

Jużeśmy i pogańskiej utoczyli juchy, 

Szablą sobie rum⁷⁴² czyniąc (o czym, tuszę, słuchy 

Doszły was) zniósszy Tatar trzy zagony razem; 

Bo każdy drogę robić pułk musi żelazem, 

Gdy wojsku tak wielkiemu trudno jednym szlakiem, 

Dla przepraw i żywności, ciągnąć; trudno ptakiem 

Przelecieć, jednak nie wątp, panie, na włos tyli, 

Wojsko cię Zaporowskie nigdy nie omyli, 

Idzie pod twą buławę, gdzie serca i bronie 

Bogu i jako matce tej święci Koronie; 

Idzie, i nie wprzód ujźry Zaporohy swoje, 

Aż zrzuci pod twe nogi tureckie zawoje!» 

Wdzięczen wielce Chodkiewicz i acz życzył sobie 

Kozaków już w obozie o tej widzieć dobie, 

Lecz że to być nie mogło, z ochotą ich czeka; 

Prawda że niebezpieczna, że droga daleka, 

I tego się obawia, aby, łowiąc kurki 

Po Wołoszech, nie padli na ordy, na Turki; 

Twardziej by tam rzeczy szły, niźli u Soroki; 

Pewnie by im z sucharów wytrzęśli tłomoki. 

I duchem rzekł prorockim: bowiem prawie w te dni 

Wpadli byli do matnie Zaporowcy średni, 

Między ordy a Turki, z której ledwie toni 

Wybrnął Brodawka, skoro kilkuset uroni. 

Jeszcze hetman nie doma⁷⁴³, jeszcze robi głową, 

Co by czynić z tą zwłoką miał Władysławową; 

Nuż orda przewąchawszy, i z tyłu, i w oczy 

Z wojskiem go na złym miejscu, broń Boże, oskoczy, 

Że ani on przejść do nas nie będzie mógł, ani 

My go ratować; przeto do niego wysłani 

Stanisław Żorawiński z Sobieskim Jakubem, 

Żeby go ci w errorze⁷⁴⁴ przestrzegli tak grubem. 

Niech się spieszy do kupy, niech się z nami zręczy⁷⁴⁵, 

Bo już ziemia wołoska pod Osmanem jęczy; 

Niechaj wojska nie trzyma; jeżeli sam chory, 

Jako słychać, znajdzie tam we Lwowie doktory. 

A im później to wojsko, które ma przy boku, 

Stanie, i im, i koniom mniej będzie obroku, 

Tedy wozy z czeladzią⁷⁴⁶ zostawiwszy luźną, 

Bieżą konno z obozu, gdzie za wsią Probużną, 

Po zielonej murawie, którą środkiem moczy 

Bystry strumień, królewic namioty roztoczy. 

Sześć miał wojska tysięcy samego wyboru. 

Okrom⁷⁴⁷ zwykłej gwardyi i swojego dworu. 

Więc żeby winna⁷⁴⁸ płaca jasnej doszła cnoty, 

Nie godzi się zamilczeć tych, którzy z ochoty 

Własnym kosztem chorągwie stawili okryte; 

Niech w sercach ludzkich żyją wieki nieprzeżyte. 

Tu, tu każdy swe imię pragnął uwielmożyć, 

Tu zbiory, zdrowie nawet ochotnie wyłożyć, 

Gdzie przy bożych kościołach, przy panu, przy miłej 

Ojczyźnie trzeba było wszytkiej ruszyć siły. 

Nie na marne bankiety, nie na zbytki to wam 

Dał Bóg, nie na przekwintnym⁷⁴⁹ stroje białymgłowam, 

Którzy szersze fortuny, którzy zbiór sowity⁷⁵⁰, 

A zwłaszcza macie z chleba Rzeczypospolitéj. 

Drugi osiadł pół Polski, że już i tytułu 

Nie masz przedeń w Koronie, więc do protokółu 

Cesarskiego — o wstydzie! o hańbo! o brednia! — 

Leci, wziąwszy tysiąców, po grabstwo do Wiednia. 

Aż comes⁷⁵¹ albo książę; tak się sadzi drugi, 

Nie bywszy w Ukrainie dalej od Kańczugi, 

Nie widziawszy chorągwie ani broni gołej, 

Chyba na Boże ciało obchodząc kościoły, 

Jest co widzieć w Krakowie, kiedy na trzy zbyty 

Drogimi poobija ściany aksamity, 

Ubrawszy ono łoże na kształt katafalku, 

Śród pokoju postawi od samego balku. 

Wkoło fraszki rozliczne, od szkła i kamieni; 

Tym pompa większa, im się która drożej ceni. 

Chorągiew-by zaciągnął za każde z tych czaczek⁷⁵², 

I z większą stokroć sławą, choć przynamniej znaczek⁷⁵³ 

Wyprawił w Ukrainę, gdzie jako doroczy⁷⁵⁴ 

Haracz, lud chrześcijański pies pogański troczy⁷⁵⁵. 

Cóż szaty? cóż klejnoty? cóż argenteryje⁷⁵⁶ 

Auszpurskie⁷⁵⁷? cóż splendece⁷⁵⁸ i ludne gwardyje? 

Że żaden z królów polskich, aże do trzeciego 

Zygmunta, nie miał pompy, nie miał fastu tego, 

Jaki dziś ma starosta. Cóż o senatorze 

Rozumieć, w jakiej bucie żyje i splendorze! 

Nie łoże, nie łabęcie mchy, nie miękkie szaty 

Przodki nasze a stare zdobiły Sarmaty. 

Ziemia łóżko, barłóg mech, falandysz⁷⁵⁹ od festu; 

Zwyczajnie karazyi albo też breklestu 

Na kurty zażywano, co większa, o bok cię 

Posadził, chocieś oszył safianem łokcie, 

Największy pan; gdzie cnota rycerska nas braci, 

Ani złotogłów⁷⁶⁰, ani tam aksamit płaci 

Pódź-że z nim do rynsztunku, najdziesz tam i krzesła, 

Znajdziesz i marsowego zwierciadła⁷⁶¹ rzemiesła: 

Siodła one usarskie, on polerowany 

Puklerz i tarcz, którymi ozdobił swe ściany, 

Które jeśli się kto w nie wpatrzy okiem zdrowem, 

Wyrażają postaci, równe Gradywowem⁷⁶², 

I dadzą met⁷⁶³ szpalerom; a nuż pełne gromu 

Kirysy, jakiegoż nas nabawią soromu⁷⁶⁴, 

Którym dziś szaty ciężkie, nie rzkąc twarde blachy⁷⁶⁵, 

Takeśmy się postrzygli z bohatyrów w gachy⁷⁶⁶! 

Ale co mówię zbroje, ciężą nam i suknie; 

Wąsy ogoli drugi i tak się wysmuknie; 

Jako jedna z Francuzek, prócz że much⁷⁶⁷ na czole 

Nie stawia, ani uszu dla trzęsideł kole; 

Od głowy się do stopy ustrzmi⁷⁶⁸ i uwstęży, 

W ręku mu obuch, szabla u boku mu cięży. 

O wszeteczne pieszczoty! o sromotne lochy, 

Jużeśmy wyrównali delikackie Włochy! 

Co gorsza, że i księża nie tylko nie tłumią 

Tej w ludziach wyniosłości, ale sami szumią. 

Boże! Na to-li mają iść kościelne zbiory? 

Więc na każdą potrzebę wyciągać pobory, 

Jeśli posła wyprawić, jeżeli Tatary, 

Żeby nas nie pobrali, ujmować przez dary. 

(Do czego to kożuchy dziś przyszły baranie!). 

Nie zechcemy-li skóry swej nadstawić za nie, 

Musimy się okupić złotem, bo żelazem, 

Dla zbytków, niepodobna⁷⁶⁹; kilkadziesiąt razem⁷⁷⁰ 

Uchwalamy podatków na onego chłopka, 

Co ledwie rocznią pracą odzieje parobka; 

Ledwie tchnie, ledwie zieje, przecie je dać musi 

I poduszkę przedawszy, gdy go gąsior⁷⁷¹ dusi. 

Żołnierza dla pieniędzy, dla zbytków pieniędzy 

Nie mamy; więc gdy trwoga nastąpi, co prędzéj 

Pospolite ruszenie ogłaszają wici, 

A Tatarzyn jako pies uciekł, gdy uchwyci. 

Szukaj-że teraz w polu onego comesa, 

Jeśli doma nie został, to pewnie u lesa⁷⁷². 

Kędyż one gwardyje i hajduków kupy, 

Co wyjadali wszytkie trety⁷⁷³, wszytkie krupy, 

Ze się przez kawalkaty i przez one trzody 

Nie mógł czasem docisnąć człowiek do gospody? 

Nie masz prócz chłopców kilku, a co pod chorągwią 

Dragonów, ci dopiero cepami i łągwią⁷⁷⁴ 

Robili; dziś żołnierze. Drugi kieckę⁷⁷⁵ głaszcze 

Do nosa; cudowną moc muszą mieć mieć te płaszcze. 

Czy nie Eliaszowe, które miasto łodzie, 

Po Jordanowej człeka przeprawiały wodzie? 

Lecz i to stanie za cud, kiedy w lot i w zobki⁷⁷⁶ 

Pod płaszczami żołnierze, co bez nich parobki. 

Takim prawda Przemysław Morawianów bobem⁷⁷⁷, 

Takim Rzymian Hannibal oszukał sposobem; 

Tamten z skóry olszowej narobiwszy cieni⁷⁷⁸, 

Ten nawtykawszy wołom na rogi płomieni. 

Dziś nie idą te figle, nie płacą te cienie; 

Ręką a sercem żołnierz nieprzyjaciół żenie⁷⁷⁹, 

Mydło w oczy, dla Boga, i dziecinne bajki! 

Więc na onę chorągiew nazszywa kitajki; 

Orłów, krzyżów, nabożeństw, herbów swych nakładzie — 

I Bogu, i królowi, i sobie na zdradzie, 

Byle zbył takowymi Maćkami pańszczyzny, 

Mając sto wsi królewskich, miłośnik ojczyzny! 

Byłe popis odprawił; zginie-li też który, 

Zaraz wszyscy z rotmistrzem idą na maciory⁷⁸⁰, 

Zawędziwszy w niewczesnym⁷⁸¹ obozie cynadry, 

Wrócą się zaś na piece do stywy⁷⁸², do ladry⁷⁸³. 

Teraz by fakcyjować⁷⁸⁴ i mieszać sejmiki, 

Nad uboższym przewodzić; nie ma to repliki. 

Teraz by szumieć, panie, i mieć butę owę! 

Skurczyłeś się jako wąż, kiedy kryje głowę, 

Wywiozłeś za granicę od mała do wiela; 

Nie warowny-ć i Kraków dla nieprzyjaciela; 

Siedzisz jak mysz na pudle, i w piciu, i w jedle 

Skromny, a koń gotowy zawsze stoi w siedle, 

Przysięgę, że nie gonić; do domu myśl tąży⁷⁸⁵! 

Nie piękniej-że tysiąckroć, gdyby był chorąży 

Stał za tobą, żołnierzów otoczon szeregiem? 

A ty, coś Bogu winien przyrodzonym biegiem, 

W oczach pańskich oddawał, farbujący karki 

Ostrą szablą poganom. Żadneć by jarmarki 

Takiego specyjału, choćbyś wszytkie fraszki 

Zakupił, objechawszy Paryż i Damaszki, 

Nie dały, jako gdybyś za miłą ojczyznę 

Podjętą na swym ciele synom przyniósł bliznę. 

Zawsze-ć śmierć mrze⁷⁸⁶ na tchórza (jako wilk na źrebię), 

Co mu łydki dygocą, zęby skaczą w gębie. 

Lecz by zażył i panów w polu kto marsowem, 

Kiedy by ich z Warszawą wziąwszy i z Krakowem, 

Zaniósł pod Urwiżywot⁷⁸⁷ albo gdzie szlak złoty, 

Byliżby tam dragoni, byłyżby piechoty! 

Lecz trudno wilkiem orać; co się łyso lągnie, 

Łyso ginie; kto nie chce, z góry nie pociągnie⁷⁸⁸! 

Patrzcież na świątobliwe ojców swych obrazy, 

Które, dokąd świat stoi, nie uznają skazy; 

Patrzcie, a kinąwszy⁷⁸⁹ cień marnych ozdób płony 

Ich się imcie przykładem sarmackiej Bellony⁷⁹⁰: 

Bo ci nie mając chleba królewskiego bułki, 

Nie rzkąc roty usarskie, lecz stawiali pułki, 

Nie szarków, nie Rusnaczków, owych skotopasów⁷⁹¹; 

Żołnierza ćwiczonego: Węgrów, Szwedów, Sasów, 

Co się rodził w obozie, we krwi go kąpała, 

A trzaskiem muszkietowym matka usypiała; 

Co mu nie zadrży czoło, choć w ogniu, choć w kurzu, 

Za którego piersiami staniesz jak w zamurzu! 

Takich miał mężny Wejer regiment pod twardem 

Żelazem, takich wiódł dwa: Ernest i z Gerardem 

Denoffowie rodzeni, Kochanowski czwarty; 

Tamci Niemców, co w piki, ten Węgrów, co w barty⁷⁹², 

Przy muszkietach z młodości ćwiczeni; tamci się 

Przy Renie, a Węgrowie rodzili przy Cisie. 

Szesnaście dział do tego i przyczyna pauzy 

Królewicowi, lwowskie kiedy ich cekauzy⁷⁹³ 

Pogotowiu nie miały; więc prochy i kule 

Przy armacie prowadził Bartoszowski czule⁷⁹⁴. 

Te były cztery pułki ćwiczonej piechoty, 

Drugą zaś stroną konne waliły się roty. 

Naprzód Władysławowa, kwiat sarmackiej młodzi, 

Którą stary on wojen⁷⁹⁵ Kazanowski wodzi, 

Gdzie Orzeł białopióry w części swej Europy 

Dzieli syny koronne królewskimi snopy⁷⁹⁶, 

Rozdaje plenne kłosy, a do takiej zobi⁷⁹⁷ 

Każdy się wczas pobiera, każdy się sposobi. 

Świetna ta i ozdobna, a to z tej przyczyny, 

Że same senatorskie okrywała syny. 

Po tej szedł książę Janusz Wiśniowiecki w tropy, 

Tamta w złoto bogatsza, ta w Marsowe chłopy; 

Starymi kawalery szeregi osadził. 

Po nim Tomasz Zamoyski cały pułk prowadził, 

W gorąco uzłocone obleczony blachy; 

Mars a Mars, kiedy ciska śmiertelne zamachy! 

Turek pod nim chodziwy tak się gładko składa, 

Rzekłbyś, że krty⁷⁹⁸ kopyty ziemie nie dopada; 

Groźna w ręku buława, której nikt nie ceni 

Ze złota brantownego⁷⁹⁹, z wyboru kamieni; 

Pamiątka ojca twego bohatyrskiej cnoty 

Najdroższe diamenty i brant przejdzie złoty. 

Obyż cię dziś ojczyzna miała, wielki Janie! 

Na samo imię twoje zdechliby poganie; 

Ale żeś poszedł z ziemie i już mieszkasz w niebie, 

Przecię o swych w niniejszej pamiętaj potrzebie, 

A jakoś strącił Niemca, co świadczy Byczyna, 

Tak pomóż z tegoż stopnia strącić poganina. 

Pomóż grozą przezwiska, i ogromnej klawy⁸⁰⁰, 

Niech to ma Tomasz wstępem do ojcowskiej sławy! 

Tedy naprzód usarze za swym pułkownikiem. 

Z wesołym trąb i surem⁸⁰¹ piskliwych okrzykiem; 

Trzysta po nich pancernych szło pod trzema znaki, 

W bandolety⁸⁰² i w świetne przybranych sajdaki. 

Za nimi dragonia pod dwoma kornety⁸⁰³ 

Chłop w chłopa świeże mając płaszcze i kolety⁸⁰⁴. 

Po tych wszytkich na końcu czwarte mieli miejsce 

Wołochowie, najskrytszych kątów wynaleźce. 

Tu Plichta i Niemira, kasztelani oba, 

Podlaski z sochaczewskim, domów swych ozdoba. 

Tu Firlej z Dąbrowice; tu Przyjemski Adam, 

Których za wieczny przykład wnukom ich pokładam. 

Działyński z Koniecpolskim i Zygmuntem Tarłem 

Usarzów swych prowadzą, których całem garłem 

Niech nasze pieją Muzy, aby takie pieśni 

Potomków ich ruszyły ze snu, z drzymu, z pleśni! 

Gdy przeszła usaryja, następuje po niej 

Pancerny żołnierz, lekszy ze zbroje i koni. 

Trzy roty trzej Potoccy prowadzą w kolczudze⁸⁰⁵, 

Choć im siła przy onej nieszczęśliwej strudze 

Ubyło, gdzie z Stefanem, wodzem swego domu, 

Do okrutnego przyszli nad Dzieżą⁸⁰⁶ pogromu. 

Tak rzymscy Fabiowie wziąwszy na swe skrzydło 

Ojczystych nieprzyjaciół, skoro wpadli w sidło, 

Trzysta razem zgubili mężów swego rodu, 

Że jeden tylko w Rzymie został dla przypłodu; 

Co go do nieszczęśliwej onej zawieruchy 

Miękkie jeszcze nie chciały wypuścić pieluchy. 

Po nich Dzierżek i Gniewosz, po tych się rozwinie 

Zborowski, ostatni już dziedzic na Melsztynie. 

Za nimi bardzo dobrą Lipski wiedzie sprawą 

Sto koni Petyhorców⁸⁰⁷ pod krętą Śreniawą⁸⁰⁸, 

Drugie sto, pod takimiż co i owych herby, 

Pracowite Wołochy prowadził i Serby. 

Za nim dzielny Czarnecki swoich ludzi wiedzie. 

Na końcu, lecz go było położyć na przedzie, 

Żeby inszych kłuł w oczy, tak grzeczny, tak ludzki, 

Tak kochający matkę, Paweł był Wołucki, 

Biskup wrocławski⁸⁰⁹, który wszytkę swą intratę⁸¹⁰ 

Łożył na zaciągnionych żołnierzów zapłatę, 

Sam przed boskim ofiary kurząc majestatem, 

Sto usarzów, piechoty dwie z Filipem bratem 

A kasztelanem rawskim, skąd obiema sława, 

Posyła przy młodego boku Władysława, 

Który tylo natenczas ludzi wiódł ku Dniestru. 

Aże przydam i drugich do tego regiestru, 

Którzy także sowite własnym sumptem⁸¹¹ znaki 

Zebrawszy, prowadzili na chocimskie draki⁸¹² 

Przy Zygmuncie; lecz że ten nie szedł dalej Lwowa, 

Nim się skończy z Turkami transakcya⁸¹³ owa, 

I ci pola nie mieli, choć pragnęli srodze, 

Gdzie by szczerej ochocie wyrzucili wodze, 

Sześć miał wojska tysięcy Zygmunt i z okładem, 

Pieszych i konnych Niemców, prywatnym nakładem 

Którzy zaś swej ojczyźnie k’woli, k’woli Bogu 

Szli za nim: pierwszy Janusz książę na Ostrogu, 

Sześćset jezdnych i pieszych ludzi w dobrej sprawie⁸¹⁴; 

Tylo drugie Dominik książę na Zasławie, 

Pod ćwiczonych rotmistrzów prowadzą dozorem; 

Każdy z nich stał osobnym od króla taborem. 

Potem Rafał Leszczyński, bełzki wojewoda; 

W tym senatorska z cnotą zeszła się uroda; 

(Takli⁸¹⁵ od czasów dawnych krzewista leszczyna, 

Jako do sarmackiego wszczepiona dziardyna⁸¹⁶, 

I gładko, i wspaniało, i wysoko rośnie, 

Że konarzyste dęby przenosi i sośnie). 

Półtorasta usarza świetnymi proporcy 

Okrywszy, dał sprawnemu w regiment dozorcy 

A sam, jako wódz wojny, osobną połacią 

Ku Lwowu wiódł bełzkiego województwa bracią. 

Po nim Jakub Sobieski, który nie chcąc niczem 

Sławnych wydawać przodków, acz sam z Chodkiewiczem 

W radzie siada wojennej, i tam sto piechoty, 

Tu sto stawił do onej pancernych roboty. 

Tyleż kiedy prowadzi Czartoryski Jerzy 

Usarzów, ledwo wymknął Tatarom z obierzy⁸¹⁷. 

W tym regiestrze Pisarski, w tym się Piaseczyński, 

W tym pisze i Szaszkiewic, i Andrzej Maliński. 

Za tymi Krzysztof Morstyn pod świetną Leliwą 

Sto pieszych; sto Chrząstowski pod swego Lwa grzywą 

Wyprawił; tym godniejszy dziękczynienia oba, 

Im więcej taką cnotę zaleca chudoba⁸¹⁸. 

Radziwiłł mi zostaje na pokrasę prawie: 

I ten był dosyć znaczny, gdy swej k’woli sławie 

Dwieście koni w kirysach, dwieście od pancerzy, 

Sześćset wiedzie piechoty z Dubinek i z Birży. 

Tu poczet brandeburski, z winnego feuda⁸¹⁹ 

Pod Greben obersterem ośmset idzie luda. 

Tu by mi się godziło wspomnieć nasze dziady, 

Których acz na chorągwie, pułki i gromady 

Z kilku wiosek nie stało⁸²⁰, w swym jednak powiecie, 

Kędy dziś ledwo konia albo dwu wygniecie, 

Po kilkudziesiąt jezdy i dobrej piechoty 

Z samej tylko pisali ku ojczyźnie cnoty; 

Albo jeżeli też kto był znaczniejszym kędy 

(Wszytkie w swych miejsca miały powiatach urzędy), 

Nie pod nieśmiertelne się ukrywali znaki, 

Ale z bracią fortuny czekali jednakiej 

I których uprzedzali doma do zastola⁸²¹, 

Tym się pewnie uprzedzić nie dali do pola. 

Ci-ć to są, ci Polacy, którzy wam tę ziemię 

Dali, co ją orzecie; aleście w ich strzemię 

Nie wstąpili; dotąd się w ich świecąc starzyźnie, 

Nie mogliście na nowe zarobić ojczyźnie; 

I owszem nalazłby się jeszcze bękart, który 

Dawszy sobie z nich sprośne przerabiać fałszury, 

I sławę, i pamiętne dzieła wielkich przodków 

Na swe i swych chowają pokrycie wyrodków. 

Ano próżno się pyszni, próżno się ten szerzy, 

Kto będąc gołym, w cudze pstrociny się pierzy. 

O nieszczęśliwe zbytki, w których jako w morze 

Tonie kamień rzucony i śliskie węgorze; 

Tak wszelka ginie cnota, tak przystojność taje, 

Jako śnieg, gdy mu słońce gorąca dodaje. 

Nie takiej też ten klejnot szlachectwa był wagi, 

Póki miał swój szacunek za krwawe odwagi, 

Póki nań wydawano przywileje w polu! 

Nie było jako dzisia w pszenicy kąkolu, 

Wkupionych barzo mało; żaden nie wlazł smykiem. 

A któż dziś u nas trzęsie najbardziej sejmikiem? 

Co wiedzieć kto? Wziąwszy ski, albo od Bracławia, 

Albo się powie z Mozosz, tak siłę rozprawia, 

Przygrzawszy animuszu jakimkolwiek trunkiem. 

Spytasz go, gdzie się rodził? Zaraz basarunkiem⁸²² 

Potrząsa; zaraz liczy rotmistrze i pułki, 

Gdzie służył, choć za ciurę gdzie skrobał gomółki⁸²³! 

Nie masz się o co gniewać, i to moja rada: 

Chcesz być szlachcicem, pokaż z ksiąg szlachcica dziada; 

Dopiero mi się bracie będziesz liczył równy; 

Rodzą chłopów szlachcianki i szlachtę chłopówny. 

Ale wracam do miejsca⁸²⁴, gdzie mając tylo słów 

Na niemiłość ojczyzny, zostawiłem posłów. 

Żorawiński z Sobieskim, ze wszech starszych zgody, 

Zbiegli do królewica prawie jak w zawody; 

Którego powitawszy, proszą, radzą, muszą, 

Żeby się łączył z wojskiem, nim Turcy przykłuszą. 

O których wieść wieść, szpiegi doganiają szpiegów, 

Że już pełne Wołochy tatarskich zabiegów. 

Przez miłość chwały bożej i tej spólnej matki, 

Przez koronę ojcowską, której też zadatki 

Ma i on w naszych sercach za rycerskie dzieje, 

Przez te wszytkie ozdoby, przez wszytkie nadzieje, 

Przez żywot, zdrowie i co szacuje się drożej 

Dobra sława, więc dla niej niech wszytko odłoży! 

Niech się z żółwia co prędzej na konia przesiędzie, 

Swoim serca potwierdzi⁸²⁵ i do nich przybędzie 

Z tak pięknym gronem ludzi; lecz daleko sporzéj 

Animusz im królewska osoba otworzy; 

Sam namiot, między sobą, twój widząc rozpięty, 

Dosyć będą przynuki⁸²⁶ mieli i ponęty 

Do czynu Marsowego: bo skąd wszytkie wiszą, 

Tym też wszyscy nadzieje obumarłe wskrzeszą, 

Śmierć się w żywot obraca; połowicę bólu 

Tracą rany przy swoim otrzymane królu, 

Więc proszą i po stokroć, aby w tym teatrze 

Wiecznej swej sławy stanął, nim poganin natrze; 

Nim Mahomet niewdzięcznym hałła zabrzmi echem 

Po ziemi, która świeżo kwitnęła pod Lechem. 

Niech Jezus z czystą matką przy świętej ofierze 

W swoim własnym dziedzictwie pierwsze miejsce bierze. 

Niech się z tego nie chlubi durny⁸²⁷ Osman, że cię,  

Nie ty go, Władysławie, w spólnym czekasz mecie⁸²⁸. 

A w ostatku za lekkie kto ręczy ordyńce, 

Jeśli wolne po chwili będą i gościńce? 

Nuż spadną, wezmą pasy⁸²⁹, popsują przeprawy — 

Dopieroż by koło nas były wielkie kawy⁸³⁰! 

Słuchał posłów królewic, a że stali gęściej 

Dworzanie, wstyd go było, i słusznie po części, 

Wdzięczny wspaniałe skronie rumieniec mu zdobił, 

Że na takie swą zwłoką ostrogi zarobił. 

Krótko, niegotowością broni swojej kauzy⁸³¹; 

Ostatek winy zwali na lwowskie cekauzy, 

Zaniedbaną armatę, piechoty niezdrowie. 

Jakoż sami na oczy widzieli posłowie 

Cienie Niemców ubogich; każdego by z pluder 

Wytrząsł⁸³²: bo gdy ogroda dopadł głodny bruder⁸³³, 

Żarł bez względu jarzyny niewarzone póty, 

Że mu brzuch w twardy bęben, kiszki poszły w druty. 

Stąd ich kranki⁸³⁴ zwyczajne, a skoro ociekli⁸³⁵, 

Ledwie że kości skórą powleczone wlekli. 

Królewic szczerą miłość wybornymi słowy 

Wyświadcza, że Ojczyźnie i zdrowiem gotowy 

Służyć; żeby nie wątpił nikt o jego chęci, 

Sam się koło pośpiechu z pilnością zakręci, 

Chociażby mu i w drodze co Niemców zostawić, 

Będzie się chciał co rychlej do obozu stawić, 

Wywieść się z opacznego mniemania i co tą 

Zwłoką się omieszkało, nadstawić ochotą, 

A jeśliby go w drodze co zaszło tymczasem, 

Tedy pośle Wejera jak najprostszym pasem 

Z piechotą do obozu dla toczenia wału 

(Co i ziścił), sam ciągnie z konnymi pomału. 

Z tym posłowie odjadą, a gdy dniem i nocą 

Na swe się stanowiska pod Chocim powrócą, 

Awizują⁸³⁶ hetmanów i wojenne rady, 

Jako piękne Władysław prowadzi gromady; 

Jako i sam ochoczy, a z takim żołnierzem 

Orlim by rad przeleciał do obozu pierzem; 

Co, że mówić nie może, świadczy inkaustem 

W liście do Chodkiewicza; lecz nie z takim gustem, 

Jakiego były godne, ich przyjęte głosy. 

Wszyscy sowę zadęli⁸³⁷, powiesili nosy, 

Wszytkim jak dał po uchu, jak psi zjedli krupy: 

Luboś z jednym chciał mówić, luboś wszedł do kupy, 

Smutne wojsko; bo skoro wrony poczną krakać 

Na kogo, to i sroki; że się chciało płakać, 

Widząc tak opieszałych z onego ferworu⁸³⁸. 

Najwięcej nowin podczas wojny, podczas moru, 

Dawna pieje przypowieść; z tejże dziś przyczyny 

Przyszedł obóz do takiej na sercach ruiny. 

Z tej stroskany Chodkiewicz ledwo nie rozpacza, 

Wieść, ale z niepewnego wyszła powiedacza, 

Że wojsko Zaporowskie, na wszytkę potęgę 

Padszy turecką, w drodze straszną wzięło cięgę; 

Że z gruntu padło śniatem⁸³⁹ do jednej płci męskiej, 

Ani mógł wyniść poseł tak haniebnej klęski. 

Wszyscy się turbowali tak żałosną sprawą, 

Jakoby im od ciała rękę odciął prawą. 

Dopieroż teraz Turczyn rozpościera kuty⁸⁴⁰, 

Takim wsparty tryumfem, a co jemu buty 

Przybyło, tyle serca postradali naszy, 

Kiedy ich kto obarczy, kiedy ich optaszy⁸⁴¹. 

Tu Chodkiewicz Bogu swe ofiaruje wota; 

Potem Kuliczkowskiego z Liszką do namiota 

Zawoła — lekkich ludzi wodzili ci oba — 

I rzecze: «Niepotrzebna zda mi się się żałoba, 

Którą Zaporowskiego lutujemy⁸⁴² wojska, 

Bo kto ich trupy liczył? Kto widział pobojska? 

Przeto kawalerowie, nie w jednym mi sęku 

Z rozumu i z walecznych zaleceni ręku, 

Proszę i rozkazuję; z tego mnie rosołu⁸⁴³ 

Pewnym wyjmcie językiem i z wojskiem pospołu; 

Chciejcie mnie awizować o tamtej fortunie! 

Tu się na podjazd Liszka z Kuliczkowskim sunie; 

Aleć nie o Kozakach z pierwszego noclegu, 

O sobie oznajmują, że na samym brzegu 

Prutowym niezliczona orda ich osaczy; 

Nie ratuje-li, że ich hetman nie obaczy. 

Przydadzą⁸⁴⁴, co strach każe; bo w takim rozterku 

Oczy wielkie i język bywa bez usterku. 

Nowa troska; co gorsza, że potwierdza staréj. 

Kiedy mamy tak blisko Turki i Tatary, 

Gdzieżby sobie Kozaków zostawili w tyle, 

Kiedy by ich nie znieśli? Jakoby po żyle⁸⁴⁵ 

Uparał Chodkiewicza; idą przezeń mory 

W okrutnym rozerwaniu; dość słaby i chory. 

Liszkę trzeba ratować, kogo posłać po nię? 

Jeśli garść małą, pewnie i z Liszką utonie; 

— Jeżeli pośle więcej, szkoda wojska dwoić. 

W czym jeszcze się nie może cale⁸⁴⁶ uspokoić, 

Gdy Liszka Prut przemknąwszy wykradnie się polmi 

I od pieczy smutnego hetmana uwolni, 

Którego barziej strata Kozaków zasmuca. 

Jednak ostatniej jeszcze nadzieje nie rzuca, 

Nie da się trosce w potuł⁸⁴⁷, choć go w serce bodzie, 

I w różnej trzyma czoło od serca swobodzie. 

Potem wojennej sprasza do sekretu rady; 

Ukazuje, jako w tym błąd się stał szkarady, 

Że Kozacy bez wodza, [bez] głowy, samopas 

Tłukąc się, razem padli pogaństwu na opas, 

Z czym acz jeszcze chromego⁸⁴⁸ oczekuje, ale 

Rzadkoż się złe nowiny, rzadko mienią⁸⁴⁹ żale! 

Serce wojsku upadło, nie masz królewicza. 

Gdy tak swoje Chodkiewicz kłopoty wylicza, 

Dają znać posłuchowie⁸⁵⁰, że wzburzone prochy 

Czy Tatary, czy zbójce wydają Wołochy. 

Larmo⁸⁵¹ zatem otrąbią i gotowość każą, 

Lecz gdy się bliżej one tumany pokażą, 

Pod chorągwie uderzą, które nim się ruszą, 

O języka się chyżo ochoczy pokuszą. 

Pułk jeden szedł kozacki obciążony łupy, 

Co rabował, od swej się oderwawszy kupy. 

Ci upewnią, że wojsko tylko o mil kilka; 

Toż naszy psa szarego widzą miasto⁸⁵² wilka. 

Bo Brodawka, kozacki wódz chocimskiej drogi, 

Idąc bez wszelkiej sprawy, bez wszelkiej przestrogi, 

Wlazł Turkom w samo gardło, gdzie albo umierać, 

Albo mu trzeba było środkiem się przedzierać 

Bisurmańskich taborów, a za każdym krokiem 

Szturmować i z onym się pasować obłokiem; 

Bo skoro Osman na nich padnie z niedobaczka⁸⁵³, 

Witaj, rzecze, nie brodząc do wieczerzy kaczka⁸⁵⁴! 

Rozumie, że ich połknie i już pierwsze koty, 

K’woli dalszej fortunie wyrzuca za płoty. 

Tryumfujesz, Osmanie, nie widziawszy trupa, 

Ano się często wstydzi, kto przed skokiem hupa⁸⁵⁵; 

Jakbyś już na wygraną trzymał przywileje! 

Częstoż gęsto, skutek swe omyla nadzieje. 

Toż wszytkimi siłami i z tyłu, i z przodu, 

Nie dając im oddechu, nie dając rozwodu⁸⁵⁶, 

Uderzy na nich tyran nadzieją opiły, 

Że tam już zawrze⁸⁵⁷ imię kozackie w mogiły. 

Ale ci widząc się być w niebezpiecznej toni, 

W męstwo bojaźń obrócą; wszyscy zsiędą z koni. 

Za śmiałymi fortuna obraca swe koła, 

Wszędzie tchórza namaca i na piecu zgoła⁸⁵⁸; 

To jest zdrowie w przegranej, z dawnego przysłowia, 

Nie mieć żadnej nadzieje żywota i zdrowia. 

A kto swój żywot kładzie, kto go lekce waży, 

Już panem jest twojemu, już siedź jak na straży. 

Toż skoro się potwierdzą i popluną dłoni, 

Czoła przetrą i szłyku⁸⁵⁹ posuną po skroni, 

Zepną tabor a działa, których ośm dwadzieścia 

Ciągnęli, tak rozsadzą, że nikędy prześcia 

Nie mógł mieć nieprzyjaciel, którego impetu 

I ostatniej fortuny czekają dekretu. 

Toż gdy się Turcy na nich ze wszech stron wyskipią⁸⁶⁰, 

Gdy się zbliżą a wozy tu i owdzie szczypią, 

I rozumiejąc, że już z strachu pomartwieli, 

Im owi dłużej trwają, nacierają śmieléj, 

Dopieroż, jako z chmury grad, jako groch z woru, 

Działa i samopały razem z ich taboru 

Śruty z ogniem i kule rzygną w on gmin gęsty. 

Lecą na wszytkie strony chłopi jako chmięsty⁸⁶¹; 

Kurzą się pola w dymie, grzmią lasy w odgłosie⁸⁶². 

Słysz go durny⁸⁶³ Osman i proch czuje w nosie, 

A pogaństwo, usławszy ziemię onę ścierwy, 

Ucieka, kto najdalej, kto może najpierwej. 

Gryzie się Osman strasznie, włosy na łbie targa, 

Że się dziś pierwszy giaur w jego krwi uszarga, 

Że jako lew dzierżąc się drogi przedsięwziętéj, 

Idzie, choć oszczekany drobnymi szczenięty, 

Zęby tylko pokaże, albo machnie chwostem⁸⁶⁴, 

Aż mizerne skowery⁸⁶⁵ kładą się pomostem. 

Bo Kozacy zebrawszy korzyści sowite⁸⁶⁶, 

Idą w drogę przez one tułowy pobite. 

Już im serca przybyło, już im nic nie wadzi 

On dzień cały, aże ich ciemna noc osadzi; 

Ale nazajutrz, skoro czarnej nocy kruki 

Zorza purpurowymi rozżenie⁸⁶⁷ bonczuki, 

Skoro Tytan ogniste puści na świat grzywy, 

Znowu szczęścia próbuje cesarz niecierpliwy. 

Prosi, grozi, klnie, łaje, obiecuje płacić 

Żołnierzom, a hetmany i basze bogacić; 

Żeby ci psi giaurscy⁸⁶⁸ jego carskiej głowie 

Nie urągali, raczej woli stracić zdrowie; 

Jakoż jeśli dziś swego zamysłu nie dopnie 

Jutro sam padnie trupem w ich oczu okropnie. 

Więc znowu na Kozaki wsiędą, ale nie tem 

I sercem, które wczora było, i impetem 

(Bo kto się raz na szynie rozpalonej sparza, 

Nierychło błędu swego drugi raz powtarza), 

Wrzaskiem tylko okrutnym, że takimi grzmoty 

Na kraj świata zające zagnali i koty. 

Wiatry echo roznoszą i onym ich hałła 

Na kilka mil wołoska ziemia rozlegała. 

Wszytkie działa burzące i ogniste sztuki 

Czynią, ale bez szkody, niesłychane huki. 

Bali się z nimi zbliżać, lecz tylko nawiasem⁸⁶⁹ 

Strzelali, a serdeczni Kozacy tymczasem, 

Jako żółw w swoim sklepie, jeż w swej ości krępy, 

Rzną się śmiele taborem między ich zastępy. 

Więc jeżeli kto natrze, na tym miejscu lęże, 

Gdzie go po boku nośny samopał dosięże. 

Ośm dni ich w tym opale, w tym kurzu prowadzi, 

Na koniec widząc Osman, że nic nie poradzi, 

Puści im cug⁸⁷⁰. O wzgarda wielka, oczywista! 

Wtem mu poseł daje znać, iże ich czterysta 

Od wojska oderwanych w bliskiej skale dyszy. 

Jak znowu tyran ożył, skoro to usłyszy! 

Tedy wziąwszy część wojska z sobą i janczary, 

Jako na pewny obłów do onej pieczary 

Sam bieży; chciwy pomsty, krwawym mordem dycha, 

Gdzie jako w gniaździe ona garstka ludzi licha, 

Nie mogąc mieć ratunku od żadnego człeka, 

Zwątpiwszy o żywocie, śmierci tylko czeka. 

Ciasny był do nich przystęp a dlatego hurmem 

Pogaństwo iść nie mogło, gdy ich brało szturmem. 

Więc którą tylko stroną ku nim się wychylą, 

Zaraz im szyki z długich samopałów mylą. 

Lubo⁸⁷¹ się przed cesarzem chciał popisać który, 

Jako nie był na nogach, na łeb spadał z góry. 

Już chciał do nich skałę kuć, już i walić kłody 

Z wyższych miejsc, skoro w swoich ludziach postrzegł szkody 

Durny Osman, gdy między południem a między 

Zachodem, sto janczarów zgubił od tej nędzy 

A samego wyboru; więc żeby nie zbiegli 

W nocy, wszytkie im ścieżki poganie zalegli. 

Ci, śmierć już w oczach mając, tylko myślą o tem, 

Żeby się w dobrej sławie rozstawać z żywotem, 

Nacedziwszy pogańskiej, ile mogą, juchy, 

Oddać wielkiemu Stwórcy powierzone duchy. 

Więc jeszcze źle⁸⁷² świtało, jeszcze gwiazdy bladły, 

A już nad głową tyran stanie im zajadły; 

Taż mu baba, też koła⁸⁷³; toż do onej dziury 

Każe ciągnąć armatę przez lasy, przez góry; 

Każe strzelać cały dzień; kule tylko świszczą 

A Turków po staremu Kozacy korzyszczą⁸⁷⁴. 

Cztery dni się bronili, chcieli jeszcze dłużéj, 

Ale ich niezłożonym razem⁸⁷⁵ sam głód znuży. 

Dotąd się bisurmanom nie chcą upokorzyć, 

Że ich wystawać⁸⁷⁶ muszą, muszą głodem morzyć; 

Nie żelazo, natura wojuje ich sama! 

Toż skoro każdy swego pośle przed Abrama⁸⁷⁷, 

Gdy ich ręce opuszczą, dygocą goleni, 

Przyznają, że przegrali, że już zwyciężeni, 

Puszczą swój zamek luby, a gdzie stał zuchwały 

Osman, rzucą pod nogi zimne samopały. 

Tedy jeden, co pierwszy rozum miał i lata: 

«Dokąd, wielki monarcho na trzech częściach świata! 

Biliśmy się dla miłej ojczyzny i wiary, 

Dokąd nam ognia w strzelbie, w ciele stało pary; 

Skorośmy to dla spólnej utracili matki, 

Niesiemy-ć, o cesarzu! krwie naszej ostatki, 

Podłej krwie: ale przecie z niej twa miłość może 

Uważyć, co za mężów mnoży Zaporoże. 

Czteromkroć stutysięcy, czterysta nas, cztery 

Dni się mężnie broniło, poznasz z naszej cery, 

Że-ć nas brzuch wydał; bo ten, choć to masz trzy światy. 

Mocniejsze ma, niźli ty, szturmy i armaty. 

Jakożkolwiek, wygraną masz i więźniów, panie, 

Takich ludzi jakoś sam, i co się im stanie, 

Jeżeli srożeć zechcesz, poczekawszy trochy, 

Toż cię czeka; w też i ty rozsypiesz się prochy; 

Bo żeś człekiem, cesarzu, choćbyś antypody 

W ręku miał, wżdy śmiertelnej nie ujdziesz przygody! 

Trefunkiem⁸⁷⁸ wszyscy na świat idziem, ale z świata 

Prawa nas nieprawnego konieczny mus zmiata. 

To nie śmierć, kto umiera w bohatyrskiej cnocie, 

Taki żyje po śmierci w piersiach ludzkich; bo cię 

Twoja sława z grobowca po pogrzebie dźwignie, 

Której już świecka zazdrość wiecznie nie poścignie. 

Na tę, acz wszytkim, ale najwięcej mieć trzeba 

Wam oko, których na tron wysadziły nieba. 

Większa sława, im wyżej siedzicie od ludzi, 

Czeka cnót waszych; ale kto ją opaskudzi 

Ladajakim postępkiem, po marnym żywocie 

Gaśnie; żyjąc w obeldze, umiera w sromocie. 

Nie odkupi jej, choć da największe pieniądze. 

I tu swoim afektom przybieraj wrzeciądze, 

Abyś już zwyciężonych więcej nie ciemiężył, 

Ale siebie samego, cesarzu, zwyciężył. 

To walka, najgłówniejszej zrównana potrzebie: 

Zhołdować żądze serca i zwyciężyć siebie! 

Śmiał się Osman, ale śmiech z gniewem był na poły, 

«Czy nie uczył ty, rzecze, u giaurów szkoły? 

Jakiś mi krasomówca! Wnet za te nauki 

Brzydkim ścierwem gawrony napasiesz i kruki, 

Pokażesz drugim drogę psom, odważny chłopie, 

Których się wilk i z twoją posoki nażłopie! 

Obnażonego potem przywiązać do buku 

Rozkaże, i sam naprzód ustrzela go z łuku; 

Po nim zaraz drugiego; skoro zabił pięci, 

Trochę z gniewu opłonął i do pomsty z chęci 

Wojsku rozda ostatek; tam jedni w pohończą⁸⁷⁹ 

Od dzid, drudzy i szabel swą śmiertelność kończą. 

Kończą śmiertelność, ale onymże zawodem 

W niebie żyć poczynają, gdzie ich ani głodem 

Ani żelazem więcej śmierć już nie namaca, 

A na ziemi żaden wiek sławy ich nie skraca. 

Już tyran tryumfował, już wspaniałej stąpał; 

By go nie wstyd, rad by się w onej krwi i kąpał; 

Syci serce i oczy niewstydliwe pasie; 

Carem bywszy, katowską wziął funkcyją⁸⁸⁰ na się. 

Tak ci legli mężowie; i ten był pies szary, 

Którym się miasto wilka i Chodkiewicz stary, 

I wojsko turbowało jakoby do nogi 

Pod tak srogie Kozacy podpaść mieli wrogi⁸⁸¹. 

Aleć i Sajdacznego, co na podjazd chodził, 

O włos podobny kłopot w zdrowiu nie uszkodził; 

W nocy napadł na tropy i tureckie szlaki, 

A mniemając swoje być przed sobą Kozaki, 

Puścił się nimi; ale skoro mu dzień oczy 

Otworzy, poznawa błąd, a już go oskoczy 

Orda na wszytkie strony; długo się odwodem⁸⁸² 

Bronił, choć całonocnym zmordowany chodem, 

Lecz wziąwszy w rękę strzałą i stradawszy konia, 

Uszedł w las, wielkiem szczęściem dopadszy ustronia. 

Młodecki z Hannibalmi, choć się im dostało, 

Zgubiwszy kilku swoich, uskrobali⁸⁸³ cało. 

Sajdaczny też część⁸⁸⁴ bólem, część znużony głodem, 

Skoro słońce niski świat zaćmiło zachodem, 

Puścił się po rozumie, a idący⁸⁸⁵ brzegiem 

Dniestrowym, trafił swoich, stojących noclegiem. 

Jeśli on rad Kozakom, i ci mu też radzi. 

Zaraz Brodawkę z jego urzędu wysadzi, 

A sam wziąwszy regiment⁸⁸⁶, już więcej nie krąży, 

Ale prosto pod Chocim do obozu tąży. 

Gdy się to w polach dzieje, hetman utrapiony 

Na każdy dzień z opryszki odprawuje gony, 

Którzy nam czaty kradli, wypadszy gdzie z kąta, 

I choć ich co z większego pleni, choć ich prząta, 

Nie pomogło to; zbójcy, mając dziury skryte, 

Sami siebie i rzeczy chowali nabyte. 

Kiedy Murza Kantimir, kraść raczej Polaki, 

Nie wojować nawykszy, złodziejskiemi szlaki 

Przez wołoskie kałauzy⁸⁸⁷ spadł niepostrzeżony, 

Chcący z nami najpierwszej skosztować fortuny, 

Sam w lesie z częścią wojska ulegszy, rozkaże 

Bratu z czoła uderzyć na placowe straże; 

Skoro tam wszyscy oczy obrócą i siły, 

On nic niespodziewany osiędzie im tyły. 

Jeszcze słońce nie weszło, jeszcze się za czarną 

Nocą cienie i szare mgły ogonem garną; 

Świtało, kiedy z wrzaskiem i okrutnym krzykiem, 

Powtarzając swym hałła pogaństwo językiem, 

Pozganiawszy posłuchy⁸⁸⁸, jako osy z bani 

Padną na straż, tym szkodniej, im niespodziewaniéj. 

Przecie się im stawili i odwodem zrazu, 

Potem poszli w rozsypkę wszyscy bez obłazu⁸⁸⁹, 

Aż już pod obozowym kiedy byli szańcem, 

Znowu się na pogaństwo obracali tańcem. 

Tam w samej prawie poległ Lubomirskiej bronie 

Uderzony Ordyniec z muszkietu przez skronie. 

Larmo⁸⁹⁰ zatem trębacze w obozie uderzą; 

Co żywo na koń wsiada, w pole wszyscy mierzą. 

Gdy oto z drugiej strony Kantimir jak z proce 

Przypadszy, znowu hałła okropne bełkoce. 

I już by był w obozie pewnie potłukł szyby, 

Bo tam żadnej nie było ostrożności, gdyby 

Nie rota Piotrowskiego kozacka, co brodu 

Bliskiego w nocy strzegła, a gdy się ku wschodu 

Słońce miało, i ona szła na stanowisko, 

A że bezpieczno było i obozu blisko, 

Ni o czym⁸⁹¹ nie myśleli, tylko żeby nocy 

Niespanej wetowali w kotarach⁸⁹² pod kocy; 

Przeto ich krom trudności i Kantimir pożył⁸⁹³; 

Kilku poimał, kilku na placu położył. 

Poszło w nogi ostatek; tymczasem piechota, 

Jako w sprawie stanęła, zawaliła wrota. 

Widząc Kantimir, że spadł z swej nadzieje i że 

Brat jego już zegnany dotąd stopy liże, 

Idą w pole chorągwie, swych się boi figlów, 

Żeby za nim Polacy nie spuścili ryglów 

I żeby się sam pobił w swoje własne sztuki, 

Gdyby nań zasadzono gdzie w tyle hajduki. 

Jakoż się nie omylił; bo hetman w te dziury 

Z długą strzelbą wyprawił wigierskie piechury. 

Więc się nie rozmyślając, poszedł nazad w skoki, 

Gdzie mu w gęstwach muszkiety w same kładli boki, 

Że straciwszy co lepszych kilkudziesiąt ludzi, 

Łączy się znowu z bratem, skoro wojsko strudzi. 

Wstyd go było, że idąc z swym hanem o przodek, 

Teraz w łasce cesarskiej upadnie na spodek. 

Nie Dzieża to tu, nie Prut, kędyście półtorą 

Kroć stem tysięcy bili cztery pod Cecorą. 

Zdarzy Bóg i fortuna wyda po nas wrogi⁸⁹⁴, 

Że was takie nad Dniestrem omylą pierogi! 

Już Tytan na pół nieba wygnawszy kwadrygi⁸⁹⁵, 

Skoro im przetrze czoła, puszcza na wyścigi; 

A te kiedy nie ciągną i za nimi lotem 

Pędzą koła ognistym okładane złotem, 

Co im tchu, co w przestronym pary staje prysku, 

Z góry się ku zwykłemu biorą stanowisku. 

Południe prawe⁸⁹⁶ było i najwyższe stropy 

Słońce trzymając, cień nam zwinęło pod stopy, 

Gdy strudzony Kantimir w całodniowym chodzie, 

Przy Prutowej z swą ordą odpoczywa wodzie, 

A czujący od siebie niedalekie Turki, 

Wychełznywa bachmaty⁸⁹⁷, zruca z szyje burki; 

Sam spi dopadszy cienia oganistej⁸⁹⁸ trześnie⁸⁹⁹. 

O Kozakach ni duchu, którzy z onej cieśnie 

Wyszedszy, na dalsze się chowając roboty, 

Prosto ku Chocimowi prowadzą swe roty. 

Więc gdy trafią Tatary nad Prutową tonią, 

Tabor środkiem szykują a skrzydła pokonią⁹⁰⁰. 

Widzi ich już i orda, ale sobie myśli, 

Że to ludzie z obozu tureckiego wyszli. 

Toż Kozacy, nim się ci do końca postrzegą, 

Dawszy im z działek ognia, skrzydłami zabiegą 

Z prawej i z lewej strony; tak bez swoich straty, 

Porażą ich i tabor zagęszczą bachmaty, 

Trupem pola uścielą, więźniów biorą, co się 

Podoba; tak z niechcenia zjadła baba prosię; 

A Kantimir, doznawszy swego szczęścia miary, 

Uciekł przemierzły między Turki i Tatary, 

Gdy się tak Zaporożec przed pogaństwem pisze, 

Chodkiewicz Bernackiego zbiera towarzysze⁹⁰¹, 

A mając na każdy dzień tej faryny⁹⁰² jeńce, 

pale nimi osadzać każe i szubieńce. 

Aż Szemberg, aż Weweli z większą wojną jadą 

I dalej od czterech mil Osmana nie kładą. 

Taił wezyr Szemberka przed cesarzem, który 

Dociekszy od pochlebców, że coś za raptury⁹⁰³ 

Od niego do Polaków miały być z pokojem, 

Chciał mu kazać zdjąć głowę pospołu z zawojem. 

I by się z hospodarem nie odwiódł przysięgą, 

Klęknąć było obiema przed katem pod pręgą⁹⁰⁴! 

Przystojnie jednak miany Szemberg od Hussejma, 

W którym acz do pokoju chęć była uprzejma⁹⁰⁵, 

Z tak surowym responsem⁹⁰⁶ odprawi go, żeby 

Polacy do jutrzejszej mieli się potrzeby, 

Bo pokój w ostrzu broni; niech im żadne miry 

Nie mglą oczu, miejsca tam nie mają papiéry, 

Kędy szable i łuki będą ich krew hustem⁹⁰⁷ 

Toczyć, nie pisać piórem albo inkaustem⁹⁰⁸. 

Albo się niech poddadzą i omyją płaczem 

Daleki trud z nóg naszych; cesarza haraczem 

Wiecznym niech ubłagają i do domu cało 

Powrócą, krwie nie lejąc; mnie by się tak zdało, 

Owszem jako przyjaciel stary życzę szczerze; 

Inaczej niech ich żadne nie błaźni⁹⁰⁹ przymierze, 

Jeszcze Szemberg domawia, gdy się walą z góry 

Pod sprawą Sajdacznego kozackie tabory. 

Już milę od Chocima chciał nocować, ale 

Widząc, że nań pogańskie następują fale, 

Choć się już był rozgościł, woli iść do ciszy; 

Przeto, acz jeszcze z drogi ukwapliwej dyszy, 

Poszedł aże pod Chocim; prawie się dzień mroczy, 

Gdy pod naszym obozem tabory roztoczy. 

Tam hetman, otoczony swej starszyny wieńcem, 

Ochotnie nad Dniestrowym wita go Kamieńcem. 

Ten potwierdził co Szemberg, co prawił Weweli. 

Zaczem Chodkiewicz, żeby wszyscy to wiedzieli, 

Trąbić każe przy haśle śród obozu swego, 

Nieprzyjaciel imienia że Chrystusowego 

Już nad nami, już o nim nie trzeba się pytać; 

Tylko się nań gotować, jako go przywitać. 

Widziałbyś tam był serce, widziałbyś był męstwo 

Starych onych Sarmatów, jakby już zwycięstwo 

W ręku mieli; jakobyś w pełne dmuchnął ule, 

Ci szable na musaty⁹¹⁰; strzelbę drudzy w kule 

Dyktują⁹¹¹; wre tryumfu, wre wygranej pewien 

Obóz, jakbyś na ogień suchych nakładł drewien, 

Kiedy im ich wodzowie, doświadczeni w raziech 

Marsowych, w pradziadowskich stawiają obraziech 

Rycerską cnotę, której niestrzymane ostrze 

Orła swego od morza do morza rozpostrze. 

Rzekłbyś, że to ci wstali z Bolesławem z trumny, 

Co żelazne po końcach ojczystych kolumny 

Stawiali, kiedy na wschód padł Rusin premudry, 

Na zachód pyszny Niemiec krwią zaszargał pludry. 

Owo wszyscy z radością wyglądając świtu, 

Czekają nadętego pogaństwa przybytu. 

Wojny chocimskiej część czwarta

Już żyzna Ceres⁹¹² wstała, co w kłosiane wieńce 

Sama się i robocze zwykła stroić żeńce, 

Założywszy stodoły, postawiwszy brogi⁹¹³, 

Żeby miał co paść zimny zwierz on koziorogi⁹¹⁴. 

Dała miejsce na ziemi bogatej Pomonie⁹¹⁵, 

Która, okrywszy grony dojźrałymi skronie, 

Jesień z sobą prowadzi, kiedy siostra z bratem, 

Noc ze dniem, zarówno się niskim dzielą światem, 

Już słońce złotogrzywe stanąwszy na wadze, 

Do jednakiej przypuszcza chłodny księżyc władze; 

Ale długoż tej zgody? Jeden ich dzień dzieli, 

Drugi weźmie mieczowi, przyczyni kądzieli. 

Zaraz noc i gnuśny sen szerzą swoje czasy, 

A Bachus wytłoczywszy słodkie wino z prasy, 

Choć przez słońca odległość podniebny świat ziębnie, 

Dmie na pełnym swe bąki i fujary bębnie. 

Już i ptastwo pieszczone, we mchy i swe pierza 

Nie ufając, do cieplic przed mrozami zmierza. 

Ryba idzie na głębią; wąż się w ziemię ryje; 

Zwierz gęstwy niedostępnej szuka i paryje⁹¹⁶. 

Krótko zebrawszy roku schodzącego znaki, 

Jesień była, gdy straszny Osman na Polaki 

Przez ostre skały Hemu ciągnął i Rodopy, 

Jakie niegdy Hannibal wrzącymi ukropy 

Winnego kruszył octu (tej zażył odwagi, 

Robiąc drogę przez Alpy do Rzymu z Kartagi). 

Ani tego zatrzyma trudna na Bałchanie 

Przeprawa; tak ich zbieży, tak nad głową stanie, 

Jako w pół morza, między niebem, między wodą, 

Okręt chmura z okrutną zdybie niepogodą 

Przysiągłby, że do jego ottomańskiej luny⁹¹⁷ 

Powinno słońce swoje stosować bieguny⁹¹⁸, 

Że go tak lato, jako dzień niegdy poczeka 

Jozuego, gdy dawno gromił Amaleka. 

Zabielały się góry i Dniestrowe brzegi 

(Rzekłby kto, że na ziemię świeże spadły śniegi), 

Skoro Turcy stanęli, skoro swoje w loty 

Okiem nieprzemierzone rozbili namioty. 

Nie toczyli obozu, nie ciągnęli sznurów, 

Ale tak małą garstkę wzgardziwszy giaurów⁹¹⁹, 

Kędy kto szedł, tam stanął; na mocy się czują, 

Jeśli nas nie wystraszą, to pewnie zaplują. 

Nie ma ich tu co bawić, nie chcą się rozgościć, 

Wisła im głowę psuje, jako ją pomościć? 

Gdzie sam cesarz pagórek opanował wyżni, 

Widomie się odyma, źrejomo⁹²⁰ się pyszni. 

Że monarchy Azyi, Afryki, Europy, 

Trzech części świata pana, depcą po nim stopy. 

Biedny Dniestr, acz przeciwko orłowi motylem, 

Śmie gardzić Eufratem, śmie się równać z Nilem, 

I ledwo w swym lichota trzyma się pobrzeżu, 

Ale mu właśnie służy: nie kol, miły jeżu⁹²¹! 

Skoro Osman obaczył nasze szańce z góry, 

Jako lew krwie pragnący wyciąga pazury, 

Jeży grzywę, po bokach maca się ogonem, 

Jeżeli żubra w polu obaczy przestronem, 

Chce się i on zaraz bić, zaraz chce na nasze 

Wsieść obozy; hetmany zwoławszy i basze, 

Każe wojska szykować, choć już i niesprawą⁹²², 

Dla⁹²³ pola cieśniejszego, iść na nas obławą. 

Kto mu wspomni nie w polskim wieczerzą obozie, 

Choć najwierniejszy sługa, będzie na powrozie. 

Tedy o tak haniebnej usłyszawszy karze, 

Biednego ognia składać nie śmieli kucharze. 

Nie zdało-ć się to starszym, ale z tak porywczym 

Trudno co radzić panem, bo ich nigdy ni w czym 

Nie słucha, za swą dumą idąc i uporem. 

Zawsze drwi; zawsze się mści swych drew⁹²⁴ z nich nad którem. 

I teraz, acz to wszyscy dobrze widzą, że by 

Ledwo tak uszło w łowy iść, nie do potrzeby⁹²⁵ 

(Ale kędy mus rządzi, trudno być ostrożnym), 

Nie zrozumiawszy miejsca, w odzieniu podróżném, 

Nie miawszy słońca, wiatru, nie miawszy fortelu⁹²⁶, 

Nie znając serca, ani sił w nieprzyjacielu, 

Bić się z nim, jakby o reszt ślepą kością rzucić, 

Choćby tam⁹²⁷ wszyscy spali, mogą się ocucić; 

Nie bać się, ale ani lekce ważyć trzeba, 

Kto ma serce, broń, rękę i zażywa chleba. 

Nie mów, gdy idziesz na plac, że będę bił, ale 

Będziem się bić; i Mars ma obojętne⁹²⁸ szale. 

Teraz, gdy Osman każe, lub zysk lubo strata 

Walą się wojska, idzie i groźna armata; 

Straszne się bisurmańskie z góry garną roje 

A białe jako gęsi migocą zawoje, 

Janczaraga we środku ustrzmiwszy⁹²⁹ w puch pawi 

Ogniste swoje pułki na czele postawi, 

Sam dosiadszy białego arabina grzbieta, 

Jako między gwiazdami iskrzy się kometa⁹³⁰, 

W barwistym złotogłowie pod żurawią wiechą; 

Bonczuk⁹³¹ nad nim z miesiącem⁹³², ottomańską cechą. 

Dwanaście tylko było tysięcy janczarów, 

Prócz piechot Gaborego i dwu hospodarów⁹³³; 

Na dwadzieścia-ć pieniądze spełna z skarbu dano, 

Ale to, co miało być na ośm, ukraszono⁹³⁴. 

Wszędy pełno nierządu, gdzie nie masz dozoru! 

Każdy kradnie, kto może, każdy tka do woru, 

Ale i u nas, pojźry, kto-li tymi czasy 

Pańskiej bez interesu podejmie się kasy? 

Każdy tam pragnie służyć, kędy okrom⁹³⁵ myta, 

Choć co ukradnie, nikt się o to go nie spyta, 

Nie regiestr do sumnienia, ale jak z ołowiu, 

Do regiestru sumnienie mając pogotowiu. 

Na cóż i mówić więcej? Nie w Polszcze, darmo to, 

Na cały świat rozgrzesza wszytkich ludzi złoto! 

W prawo i w lewo janczar⁹³⁶ na widoku stały 

Nieznane oczom naszym dotąd specyjały, 

Straszne słonie, co trąby okrom mają kielców; 

Każdy swą wieżą⁹³⁷ dźwiga: każda wieża strzelców 

Po trzydziestu zawiera; tak gdzie tylko chodzą 

Rozdrażnione bestyje, nieprzyjaciół szkodzą. 

Konne wojska po skrzydłach, wyniosszy swe dzidy, 

Patrzą, rychło się do nich sunie giaur gidy⁹³⁸, 

Albo im każą skoczyć, gdzie z niezmiernej chuci 

Śmiały spahij⁹³⁹ na naszych dziryty⁹⁴⁰ wyrzuci. 

Wszyscy siedzą od złota, od rzędów, od pukli, 

I nie jako na wojnę daleką wysmukli; 

Nie widziałeś kirysów, nie widział pancerzy, 

Każdy się złotogłowi, jedwabi i pierzy: 

Ogromne skrzydła sępie, forgi⁹⁴¹, kity, czuby 

Trzęsą się im nade łby, a ono nie luby 

Te prezentować cienie i nikłe ozdoby, 

Kędy wróble takimi z prosa straszą boby⁹⁴²! 

Wszytko znieśli, wszytko to dziś na się włożyli, 

Z czego świat przez lat tyle zdarli i złupili. 

Konie przecie znużone tak dalekim chodem 

Nie onę rzeźwość miały, co im idzie rodem, 

Bo nie pomoże złoto, kogo niewczas zejmie; 

Nie może, chociażby się rad krzepił uprzejmie⁹⁴³. 

Świeciły się od złota chorągwie gorące⁹⁴⁴, 

Po których haftowane tureckie miesiące 

Pod złocistą skofią⁹⁴⁵ strojnych ludzi grona 

Okryją, a żelazna szydzi z nich Bellona⁹⁴⁶ 

Starych zaś znak, przy drzewcu wystrzępione nitki, 

Pod jakimi widujem i tu niedobitki. 

Ale odjąwszy ludzi europskich z czoła, 

Ostatek czerń, szarańcza, motłoch, skomon, smoła⁹⁴⁷. 

A co to tak wysoce każą na Araby, 

Zbijać dobrzy; i nagi lud to jest, i słaby; 

Handlom tylko przywykły i rzemiesłu raczéj, 

Nie wojnie; choć ci się on w rzeczy⁹⁴⁸ usajdaczy⁹⁴⁹, 

Z łuku pewnie nie strzeli, woła, krzyczy, szwatrze⁹⁵⁰, 

Ale ucieka zaraz, jak tylko nań natrze. 

Jeden nazbyt otyły, drugi wiekiem nużny⁹⁵¹, 

Jaki u nas od kilku lat żebrze jałmużny; 

Bo zapalczywy Osman do tej z nami zwady 

Wszytkę płeć męską, nawet stare wygnał dziady, 

Dla pacierzy podobno, gdyż okrom modlitwy 

Nie zażył ich do wojny pewnie i do bitwy. 

W tymże obłoku stali Murzyni cudowni. 

Jako się bleszczy⁹⁵² iskra w opalonej głowni⁹⁵³, 

Tak i tym z warg napuchłych, z czerniejszej nad szmelce⁹⁵⁴ 

Paszczeki, bielsze niż śnieg wyglądały kielce. 

Tu się w szeroko białej na wierzchu koszuli, 

Po polach Mamalucy przestronych rozsuli⁹⁵⁵, 

Jakoby przy łabęciach postawił kto kruki, 

A gęste się nad nimi wieszają bonczuki. 

Tamże wszytkie narody, które jako sznuru 

Długiego się z obu stron trzymają Tauru, 

Gdzie prac Herkulesowych wiekopomne mety, 

I Kalpe, i Abila rosłe wznoszą grzbiety⁹⁵⁶, 

Kędy Karmel, na którym, gdy trzy lata rosy 

Nie było, zmiękczył łzami Eliasz niebiosy; 

Kędy Ossa⁹⁵⁷ wysoka, skąd Tyfeus srogi 

Z wojskiem rosłych obrzymów wygnał z nieba bogi. 

Lidowie i Pamfili, Kambadzi, Cyreni, 

Elami, Kappadoci, Ponci i Armeni, 

Natolcy i Angurzy. Mingłi, Kurdzi, Serzy, 

Kędy siarką wszeteczna Sodoma się perzy, 

Kędy klej wyrzucają smrodliwe asfalty; 

Kadurcy z Lotofagi, Arkadzi z Bisalty, 

Hirkani, Massageci, Egipt, Macedoni, 

Psylli, Baktrzy, Imawi, Pargiedrzy, Geloni. 

Tu łysi Arymfei i Mezopotami, 

Fryksi, Cyrci, Sabei, Kaspii, Albani, 

Gdzie Ganges, gdzie Eufrat, gdzie Tanais z Nilem, 

Gdzie się lerneńska miesza hydra z krokodylem, 

Gdzie Lemno Wulkanowe, gdzie starego raju 

Małe znaki, początki ludzkiego rodzaju. 

Tu Babilon i Memfis, Trypol z al-Kairem, 

Wschodni świat, rumem⁹⁵⁸ dzisia zasypany szczerém. 

Toż pobliższy Cyrkasi, Rumi i Sylistry, 

Bosnak, Bułgar, Trakowie, którym Donaj bystry 

Wiecznie szumi za uchem; toż Krym i Nahaje 

Jak z woru ordy sypą; gdy emir⁹⁵⁹ wydaje 

Hardy cesarz do Polski, wzajemnym pochopem 

Budziaki i Bilohrod lecą z Perekopem. 

Toż Wołosza z Multany, co przedtem sąsiedzi, 

Dziś nam nieprzyjaciele; Tam się wszytka zcedzi, 

Zgraja ona niezmierna, niezliczona gęstwa, 

Z której Polska ma świadka, póki świata, męstwa. 

Cóż pisać o armacie⁹⁶⁰, gdy samymi działy 

Obóz swój osnowali za szańce, za wały. 

Z takim grzmotem, że ledwie podobny do wiary, 

Sam to przyznał Chodkiewicz, wódz i żołnierz stary, 

Który jak się marsowym począł bawić cechem, 

Nigdy tak wielkich, nigdy z tak ogromnym echem 

Sztuk ognistych nie widział, które ziemię z gruntów 

Trzęsły, rzygając kule o sześćdziesiąt funtów. 

Toż prochy i granaty, i rozliczne twory 

Na krew ludzką osobne ciągnęły tabory, 

Niestrzymane petardy, windy i możdżerze; 

Pęta nawet i dyby, kajdany, obierze⁹⁶¹, 

Już wygraną w szalonej uprządszy imprezie 

Hardy tyran na karki nietykane wiezie. 

Drą się trąby i surmy⁹⁶² i w tyle, i w przedzie; 

Ale po lepszych w Wilnie tańcują niedźwiedzie. 

Takie wilcy w gromniczny czas, mrozem przejęty, 

Takie wydają świnie zawarte koncenty⁹⁶³. 

Łagodną symfonią tak ślosarz pilnikiem, 

Tak osieł swoim cieszy ludzkie ucho rykiem. 

Przytem dzyngi⁹⁶⁴, piszczałki, flet, kobza i z drumlą, 

Daleko piękniej gęsi gędzą⁹⁶⁵ i psi skomlą⁹⁶⁶; 

Jakby drapał po sercu, tak tam była groźna, 

Gdy się czwarzyć⁹⁶⁷ poczęła kapela przewoźna. 

Że się bydło wspomniało, więc o nim do końca 

Powiem. Kiedy-bym spytał gorącego słońca, 

Jeśli go tylo w kupie z ognistego wozu 

Widziało, co dziś Osman zegnał do obozu, 

Przyznałby mi to pewnie Febus⁹⁶⁸ złotowłosy, 

Że jako rozpostarto nad ziemią niebiosy, 

Jako on dawno snuje swojej sfery wydział, 

Takiej liczby stad i trzód w gromadzie nie widział. 

Mułów naprzód i osłów z różnymi ciężary, 

Potem cielców ćma sroga zaprzężonych w kary⁹⁶⁹. 

Nuż tak straszna armata, gdzie i po stu wołów 

Jedne sztukę ciągnęło; cóż kule? cóż ołów? 

Wszytko to swym taborem, jako się już rzekło, 

Kilka mil za wojskami powoli się wlekło. 

Porożyste⁹⁷⁰ bawoły, barany i kozły, 

Krowy, których cielęta na wozach się wiozły, 

Owiec i bierek⁹⁷¹ trzody niezmierzone okiem, 

Razem pasły, razem szły, ale wolnym krokiem. 

Nuż maży⁹⁷², które rzeczy potrzebne do żydła⁹⁷³ 

Wiozły, co miały w jarzmach robotnego bydła! 

Gdzie faryna⁹⁷⁴ i szorbet⁹⁷⁵ i kaffa, co spumy⁹⁷⁶ 

Trawi w człeku, i we pstrych farfurach⁹⁷⁷ perfumy. 

Tak się Osman opatrzył prowiantem sporém, 

Bojąc się, żeby Polska pospołu go z dworem 

Głodem nie umorzyła; czyli słyszał, że tu 

Ryż się nie rodzi? Nie masz kaffy i szorbetu? 

Chleb a piwo, to żywioł⁹⁷⁸; tłuste mięso z chrzanem, 

Gdy zdrowie jest, bez pieprzu, bez cymentu⁹⁷⁹ panem. 

Jakoż, byśmy się chcieli rozgarnąć w tej mierze 

A na wieki z tym wszytkim uczynić przymierze⁹⁸⁰, 

Czego nam niebo i ta ziemia, co nas rodzi, 

Nie dała, dłużej byśmy i starzy i młodzi 

Żyli i każdy by z nas trzech Węgrów przesiedział 

Na świecie. Mądryż niebo uczyniło przedział, 

To wszytko dawszy, czego potrzebował który 

Naród, wedle kompleksji i swojej natury. 

Nikt do nas, my na wszytkie posyłamy światy 

Po trunki, po korzenie, szkiełka i bławaty; 

W tym kmiotków naszych poty, w tym ich toną prace: 

Kuchnie żółcić⁹⁸¹, a winem oblewać pałace! 

Nie znanoż dawno pieprzu, kanaru⁹⁸², cymentu⁹⁸³; 

Apetyt był każdemu miasto kondymentu⁹⁸⁴. 

Patrzmyż też, co za ludzi miały tamte wieki, 

Którzy nam tę Ojczyznę dali do opieki! 

Ale że ich mały ślad i tylko w żelezie, 

Ledwie że nie z nogami drugi dzisia wlezie 

W szyszak przodka swojego; puklerza nie dźwignie; 

Pod mieczem jako węzeł do ziemie się przygnie; 

Ledwie by i ostrogę uniósł na ramieniu, 

A jako w wczesnym⁹⁸⁵ krześle usiędzie w strzemieniu. 

Nuż one rękawice, gdzie na każdy członek 

Nie klejnot, nie manela⁹⁸⁶, nie drobny pierścionek 

(Białej to płci spuszczali), ale stalna blacha. 

Cóż o zbroi rozumieć? Cóż gdy w niej wałacha⁹⁸⁷ 

Osiadł, żelaznymi go kierując nagłówki⁹⁸⁸? 

Przebóg! Cóż nas w tak drobne przerobiło mrówki? 

Zbytkami nieszczęsnymi, łakomymi garły, 

Samiśmy się w pigmeów⁹⁸⁹ postrzygli i w karły. 

Co żywo na nas jeździ i wszyscy nas lubią; 

Wszyscy nas jako własne gąski swoje skubią. 

Wziął nam Turczyn Wołochy, jeszcze więcej grozi, 

Za swoje musułbasy⁹⁹⁰, za garść wełny koziéj. 

Wzięli świeżo Inflanty z Estonią Szwedzi, 

I złupiwszy nas z srebra, nabawili miedzi. 

Ostatek go na Włochy poszło i Francuzy, 

Za wiotche materyjki, forboty⁹⁹¹ i guzy. 

Niemcy Prusy trzymają, gdzie aż serca bolą, 

Gdyśmy świeżo szlachecką krew dali w niewolą! 

I Węgrzyn, choć nas prawie już wyssał do szczętu⁹⁹², 

Pewnie, że w ryb łowieniu nie zaśpi odmętu⁹⁹³; 

Za każdą okazyją śle posły i pisze, 

Żeby mógł swe wykupić u Korony Spisze⁹⁹⁴. 

Wzięła Moskwa część Litwy i całe Zadnieprze. 

A toż wina, hatłasy, sobole i pieprze! 

Nie lepiejże nam było, w starożytym trybie 

Zostając, to jeść, to pić, w tym chodzić, na skibie 

Co się rodzi ojczystej, a durnym⁹⁹⁵ narodom 

Prawa dawać i wielkim rozkazywać grodom. 

Tatarowie, co przedtem za granicę Siną 

Wodę mieli, Podole dzisia i Lwów miną, 

I nie pierwej ustąpią, aż kupiwszy złota, 

Nim się im wykupimy, o wieczna sromota⁹⁹⁶! 

Już im Krym Ukrainą, nad Bohem Nahaje; 

Już nawet i meczety tamte widzą kraje; 

Wolno im jako braciej, a my na to śpimy; 

Najdziem jeszcze, czym się im ten rok okupimy, 

Choć też będą w Haliczu zimować i w Bełzie. 

Ale-ć mię zniosło pióro, omoczone we łzie 

Orła białopiórego, gdy przeszłe ozdoby 

Wspominając, otwarte na się widzi groby. 

Aza wszechmocny stwórca wszytkich rzeczy zdarzy, 

Że, skoro go zaś słońce pierwszej sławy sparzy, 

Choćby dobrze piekielnym uwikłał się Styksem, 

Znowu ożyje, znowu odmłodnie z Feniksem? 

I owszem, jeźli rzeźwym pojźrymy nań okiem, 

Już był skonał, już się był czarnym okrył mrokiem, 

Skoro ptak obcy rodem, wodząc jego dzieci, 

Zdzicze i tych w cudzy kraj w kłopocie odleci⁹⁹⁷. 

O jakoż tu ojczymów cisnęło się wiele, 

Którzy gwałtem nad nami chcieli kuratele⁹⁹⁸! 

Teraz w Bogu nadzieja, kiedy na swym gniaździe 

Posłał miejsce krzyżowi, księżycu i gwiaździe, 

Zagrzawszy to ciepłymi męstwa swego puchy⁹⁹⁹, 

Kędy miał grób dopiero, będzie miał pieluchy; 

Będzie bujał jak znowu po szerokiej sferze, 

A co najemnik stracił, z zyskiem zaś odbierze! 

Ale nas Osman woła, który hardzie na trzy 

Z wysokiego namiotu swoje światy patrzy; 

Wieszczków, wróżków, kuglarzów, z czarami i z gusły 

Mataczymi nakoło osnuł się powrósły, 

Którym jako aniołom tak wierzy uprzejmie¹⁰⁰⁰. 

I nikt mu łuski z serca ślepego nie zdejmie; 

Sny ich zawsze pisano, choć brednie, choć kawy¹⁰⁰¹. 

Nigdy nie miał Apollo tyla w Delfie sławy, 

Co ci u bałamuta za swoje oszusty, 

Chociaż daleko mędrsze głowy są kapusty. 

Wiedzą w rzeczy¹⁰⁰² szczebioty, wiedzą loty ptasze. 

Obiecują zapewne Osmanowi nasze 

Obozy, tylko by się z tym trzeba pospieszać; 

Wszytko wiedzą, prócz tego, że ich każe wieszać 

Za takie prognostyki¹⁰⁰³; gdy sam w pośmiewisku 

Zostanie, tym po garści konopi da w zysku. 

Barzo słuszna zapłata na one proroki, 

Za żywota znajome, po śmierci paść sroki. 

Tatarów tam nie było; bo po wziętej chłoście, 

O milę stąd nad stawem zostali przy chroście. 

Już oni odprawili wczora swe kredence¹⁰⁰⁴, 

Niechaj też Turcy mają laurowe wieńce. 

Ani miejsca mieć mogli sposobnego, gdzie by 

Kosz¹⁰⁰⁵ stawić i gonione odprawiać potrzeby¹⁰⁰⁶: 

Więc upatrzywszy miejsce, za Osmanem w mili 

Stanęli i tam swoje kotary¹⁰⁰⁷ rozbili, 

Oprócz kilku tysięcy, którzy z swej ochoty 

Harcami poczynali Marsowe roboty. 

Sam stał Osman na górze pod zielonym znakiem, 

Opasany po świetnym kaftanie sajdakiem¹⁰⁰⁸, 

Skąd mógł wojska obaczyć, jako trzeba, obie, 

Mając grono zwyczajnych pochlebców przy sobie. 

Stamtąd ludzi szykuje, niecierpliwy zwłoki 

Posyła na przemiany, żeby jednooki 

Husseim, sylistryjski basza po Skinderze, 

Przy którym był wszytek rząd, następował szczerze, 

Nim się słońce nachyli na giaurskie baby¹⁰⁰⁹. 

Jak z woru wysypawszy Turki i Araby, 

Razem bando¹⁰¹⁰ na dwór swój wyda w onym czasie¹⁰¹¹: 

Kto pierwszej wiktoryjej nowinę przyniesie, 

Sto tysięcy we złocie da i konia z rzędem, 

I znacznym go obieca opatrzyć urzędem. 

Taka straszna zawziętość, takie aparaty 

Nie przyniosły Polakom żadnej serca straty, 

Którzy Bogu oddawszy swej nadzieje skutki, 

Skoro hetmańskie kotły ogłoszą pobudki, 

Pod przestronne swych wodzów schodzą się namioty, 

Gdzie kapłani jarzęce zapaliwszy knoty, 

Przed żałosną figurą śmierci Jego smutnéj, 

Ofiarę Mu a oraz akt skruchy pokutny 

Upokorzonym duchem oddają, a przytem 

Żebrzą, żeby raczył być swym ludziom zaszczytem¹⁰¹², 

Gdy poganie jako lwi i okrutni smocy 

Na nich w całego świata następują mocy; 

Aby im ich odpuścił miłościwie winy, 

Choć przynamniej odłożył pomstę na czas iny, 

A tu, kędy wzgląd jego nieśmiertelnej chwały, 

Gniewu sprawiedliwego przytrzymał zapały. 

Każdy potem z osobna, skoro serce skruszy, 

Kładzie w kapłańskie swoje niedostatki uszy; 

Toż czynią i hetmani, a świętym obrokiem 

Wsparszy dusze, wszyscy dnia czekają z widokiem. 

Już się niebo bielało; już Febus życzliwy 

Wywieszał na horyzont purpurowe grzywy. 

W pierwszej się kawalkacie¹⁰¹³ wali Zefir gładki¹⁰¹⁴, 

Spądzając z firmamentu bladych gwiazd ostatki, 

I jeśli się jeszcze co szarej nocy pląta, 

Wolniusieńkim ją szumem i lekkim tchem prząta. 

Potem szeroka rosa z zebranego łona 

Na niską sypie ziemię mokrych pereł grona. 

Dopieroż zostawiwszy złote łoże zorzy, 

Ruszy się słońce z miejsca i wrota otworzy 

Płomienistym dzianetom¹⁰¹⁵, które na świat niski 

Pędzi, ognistymi ich ustrzmiwszy¹⁰¹⁶ igrzyski; 

Już się ptastwo ozwało, już zupełnem kołem 

Tytan¹⁰¹⁷ idzie do góry. Jeszcze się kościołem 

Chodkiewicz bawił¹⁰¹⁸, kiedy szpieg na szpiegu jedzie, 

Ze się Osman u niego kładzie na obiedzie. 

A ten skoro nabożne modlitwy odprawi, 

Wstawszy z kolan na nogi: «Rad mu będę, prawi, 

Tylko niechaj nie mieszka¹⁰¹⁹, niech nie kwasi grochu, 

Będzie bigos gorący z ołowiu i z prochu. 

Jeżeli też chce zażyć pieczeni podróżnej, 

Gotowi zarębacze czekają i z rożny». 

Toż na się zbroję bierze i świetne paiże¹⁰²⁰, 

Rzekłbyś, że mu się nazad wróciły trzy krzyże¹⁰²¹ 

Ani lat siedmiudziesiąt twarde blachy gniotły. 

Wraz¹⁰²² każe w swe uderzyć wsiadanego kotły. 

Larmo¹⁰²³ zatem po wszytkich obozach się szerzy. 

Jedni do zbrój, drudzy się biorą do pancerzy; 

Wszyscy na koń wsiadają i wychodzą z szańcu, 

Rzekłbyś, że na wesele, rzekłbyś, że do tańcu, 

Że już na skroń korony wdziali tryumfalne. 

Grzmią bębny w regimentach, a kotły tubalne, 

Gdzie żelazny na rzeźwych jeździec koniech siedzi, 

To basem, to dyskantem, rozprawują w miedzi. 

Bez wiatru i powietrze pomagało echu. 

Kiedy trąby wesołe, surmy bez oddechu, 

Zadumani szyposze¹⁰²⁴, co im staje pary, 

Nucą treny marsowe, w gwardyjach fujary. 

O chwalebna ochoto! O kochana młodzi! 

Serce rośnie patrzącym, gdy na kształt powodzi 

Bliskie pola osuli¹⁰²⁵ a mężnymi czoły 

Wyrażają zmieszany gniew z radością wpoły¹⁰²⁶. 

Zakwitnął barwistymi tamten świat proporcy, 

Że wynurzeni z Dniestru Trytoni i Forcy¹⁰²⁷ 

Na dziwy; bo kiedy je Fawonius¹⁰²⁸ wije, 

Igrają po powietrzu róże i lilie, 

Nad którymi przybite do kopii¹⁰²⁹ złotéj 

Równym gronem gorzały wyostrzone groty, 

Odymały się orły po chorągwiach tkane, 

A konie pod pańskimi nogami igrane 

Wyprawują korbety¹⁰³⁰, sforcują się¹⁰³¹ w salty¹⁰³², 

Dzielniejsze na swych grzbietach czując niźli z Malty 

Kawalery; pryskają, rżą i postać w miejscu 

Nie mogą, czyniąc serce i ochotę w jeźdzcu. 

Po dniestrowych piechoty rozwlekły się brzegach, 

Niemieckie szwadronami¹⁰³³, węgierskie w szeregach, 

Rozlicznych barw kolory prezentując oku, 

Jakie słońce w wieczornym maluje obłoku. 

Hetmani dawno w głowie formowane szyki, 

W radę sobie przybrawszy stare pułkowniki 

I mądre indzingiery¹⁰³⁴, jakoby z regiestru, 

Po równinach bystrego rozpostarli Dniestru. 

Lewe skrzydło Chodkiewicz wziął pod swoję sprawę, 

Prawe Lubomirskiemu oddał pod buławę. 

Na czele swój naprzód pułk, Zienowiczów drugi, 

Trzeci Opalińskiego w rząd postawił długi. 

Tamże stał i Sapieha; usarze na przodzie, 

Pancerni we trzech szykach byli na odwodzie; 

Tam Rusinowski z pułki lisowskimi, tamże 

Zaporowskie z swych szańców patrzyły haramże¹⁰³⁵. 

Lubomirski postrzegszy, że nań dziurą myszą 

Opanowawszy lasy, Tatarowie dyszą, 

Tak skrzydło wyprostował, że zrównał i z szykiem 

Chodkiewiczowym czoło; i jeśliby smykiem 

Chciała co orda broić podczas bitwy z Turki, 

Mógł im dać odpór, mógł ich wegnać w też komórki, 

A prawym skrzydłem rządząc, pięć rot kopijnika 

Na samo właśnie czoło pogaństwu wymyka, 

Swoje i Złotnickiego; w tejże stanął ławie 

Lipski i Rozdrażewski i Janowski w sprawie¹⁰³⁶. 

W drugiej za nim sekundzie¹⁰³⁷ Żorawiński z swojem 

Stoi pułkiem, człek wielki rozumem i bojem. 

W trzeciej Stefan Potocki, wielkie drzewa¹⁰³⁸ w toku 

Niosąc, a Leśniowski mu zaraz wedle boku. 

Czwarte trzyma posiłki Jan Ferensbach, który 

Dwie chorągwi rajtarskiej wodził armatury¹⁰³⁹. 

Piąty Boratyńskiego pułk, dziesięć rot; szósty 

I ostatni posiłek Herborta, starosty 

Skalskiego; wedla niego¹⁰⁴⁰ jakoby na szparze¹⁰⁴¹ 

Znaku Stanisławskiego czekają usarze, 

Rychło kruszyć kopije na ich przyjdzie skrzydło 

I rzezać to niezbędne¹⁰⁴² bisurmańskie bydło. 

Gdy tak jezda po bokach wecuje demesze¹⁰⁴³, 

Wrzały środkiem gwardyje pod Wejerem piesze; 

Tam ogniste armaty, tam wojenne sprzęty, 

Niemieckie i węgierskie stały regimenty. 

Tam Lermunt¹⁰⁴⁴ i Mościński; ten swoje Polaki 

I Węgry ma; ten w pułku Szwedy i Prusaki. 

Wszytkie infanteryje¹⁰⁴⁵, jednem rzekszy słowem, 

I działa pod dozorem były Wejerowem, 

I co mogli świeżych sztuk nowi wynaleźce 

Wymyślić, każda tu rzecz swoje miała miejsce: 

Haki i śmigownice, nośne kolubryny, 

Kartaony¹⁰⁴⁶ i mniejsze polowe machiny, 

Jako ręczne granaty i dardy¹⁰⁴⁷ i piki. 

W też i pułki dragońskie położono szyki. 

Za wszytkimi wojskami przed samym okopem 

Dwaj stanęli Sieniawscy, Mikołaj z Prokopem, 

Z ludzi swoich wyborem, jakoby w rezerwie, 

Jeśli broń Boże Turczyn wszytkie ławy zerwie, 

Żeby tu mógł mieć odpór, gdy na eleary¹⁰⁴⁸ 

Koronne padnie ślepo. Więc do onej pary 

Tomasza Zamoyskiego przyłączono roty, 

Średzińskiego z Świeżyńskim, wielkiej wodzów cnoty, 

Którym z boku w posiłku postawiony bliski 

Mikołaj Kossakowski a starosta wiski. 

Z drugą stronę, gdzie lasy były i werteby¹⁰⁴⁹, 

Kilkadziesiąt kozackich rot stanęło, gdzieby¹⁰⁵⁰ 

Wykradli się Tatarzy z onych skrytych łozów¹⁰⁵¹, 

Mieli odpór gotowy od naszych obozów. 

Nadto, kędy się tylko dało miejsce użyć 

Do fortelu, tak długo kazał hetman wróżyć¹⁰⁵², 

Że tam albo ognistą piechotę zasadził, 

Albo działka i lekką armatę wprowadził. 

W tym toku wojsko stało przed południem trochy, 

Acz dziwnie dobrą sprawą; wżdy¹⁰⁵³ jednak przepłochy¹⁰⁵⁴ 

Nie małe być musiały między Chodkiewiczem 

W czele¹⁰⁵⁵ a Lubomirskim, i barziej się niczem 

Nie mieszał, jako kiedy różny od uchwały 

Warszawskiej wojska one komput¹⁰⁵⁶ w sobie miały, 

A on je już, wsparszy się na królewskiem słowie, 

Przed półroczem szykował w pracowitej głowie. 

Teraz kiedy czas minął poprawić erroru¹⁰⁵⁷, 

Choć go co w sercu korci, dobrego humoru, 

Wesołej fantazyi nabywszy postaci, 

Nikomu i sam w sobie ochoty nie traci; 

Lecz wybrawszy jednego z każdej roty męża, 

Podufałego serca, konia i oręża, 

Takimi się osadzi i gdziekolwiek jedzie, 

Tysiąc takich przy boku albo więcej wiedzie. 

Zbroje na nim brunatne lasserują¹⁰⁵⁸ szmelce¹⁰⁵⁹; 

Koń dzielny pod nogami, na jakim Topielce 

Surowy Neptun gromi, gdy na morzu szarga; 

Na takim bure wały swym trójzębem targa. 

Tak i hetman w powagę cnego czoła rugi¹⁰⁶⁰ 

Ubrawszy, skoro szyki objedzie raz drugi, 

Skoro stwierdzi¹⁰⁶¹ wątpliwych, serdecznym potuszy¹⁰⁶², 

Na bliski kopiec cugiem bucefała¹⁰⁶³ ruszy, 

Kiedy na kształt gradowej, pełnej gromu chmury, 

Zastępy się pogańskie walą ku nam z góry, 

Rug¹⁰⁶⁴ tylko i szmer ludzi, jaki więc w nakrytém 

Ukrop garcu sprawuje, gdy gestym kopytem 

Bita ziemia pod nami jęczy, jakby wzdychać 

Żałośnie chciała; tak coś do nas było słychać. 

A skoro wszytkie góry i równie¹⁰⁶⁵ po części 

Co ich stawało, ona szarańcza zagęści; 

Skoro Osman, łakomy w swoim sercu miałkiem 

Krwie naszej, chce nas żywo, chce nas połknąć całkiem, 

Obróci się Chodkiewicz czołem na swe szyki, 

Gdzie widząc zgromadzone wszytkie pułkowniki 

I rotmistrze, i wielką część z narodów obu 

Żywej młodzi, starego trzyma się sposobu 

Zawołanych hetmanów, zdjąwszy szyszak z głowy, 

Krótkiej lecz zwięzłej do nich zażyje przemowy: 

«To pole, cne rycerstwo! na którym przezwiska 

Polacy przez Marsowe nabyli igrzyska, 

Ani naszej Pogonia starożyta Litwy 

Po morzu swe z pogaństwem toczyła gonitwy; 

Pole, mówię, nie słowa, nie czczej pary dźwięki, 

Ale kocha roboty bohatyrskiej ręki. 

Ani mnie ust natura formowała z miodu, 

Ani też tam oracyj trzeba i wywodu, 

Gdzie Bóg, Ojczyzna i Pan swoje składy święte 

W archiwie piersi waszych chowają zamknięte. 

Dziś wam się Bóg swej chwały, dziś ołtarzów zwierza; 

Nowego, które stwierdził krwią własną, przymierza; 

Klasztorów płci obojej, kędy świecką tuczą 

Wzgardziwszy, w nabożnych łzach grzechy nasze płóczą, 

W Bogu ślubnej czystości i sercem i usty 

Odpaszczają ust naszych i serca rozpusty; 

Wam Ojczyzna, rodzice, krewne, dzieci małe, 

Płeć niewojenną, dziewki oddaje dojźrałe, 

Też by miały ku żądzy psiej pogańskiej juchy¹⁰⁶⁶ 

W opłakanej niewoli rodzić Tatarczuchy? 

Wam ubogich poddanych chrześcijańskie gminy, 

Ojczyste na ostatek ściany i kominy 

Pokazuje z daleka matka utrapiona; 

Pod wasze się z tym wszytkim dziś kryje ramiona, 

Do was obie wyciąga ręce wolność złota, 

Niech się sam w swych poganin obierzach¹⁰⁶⁷ umota! 

W te ręce król ozdoby swej dostojnej skroni, 

Kiedy mu hardy Osman śmie posiągnąć do niéj, 

Porucza, z których je ma; nadzieje nie traci, 

Że tyran posiężnego¹⁰⁶⁸ sowicie przypłaci. 

Ja uniżone Bogu czynię dzięki, że mi 

Dał żyć na niskiej do dnia dzisiejszego ziemi; 

Dał na tym stanąć miejscu, skąd jeżeli żywo 

Wrócę, czeka mnie żyzne wiecznej sławy żniwo. 

Jeśli też tu Bóg schyłki wieku mego zcedzi, 

I to zysk liczę, gdy mnie nie doma sąsiedzi, 

Lecz tak wiele chrześcijan pod tutecznym niebem, 

I moje martwe kości ozdobi pogrzebem, 

Więc, o kawalerowie, w których serce żywe 

I krew igra, przyczyny mając sprawiedliwe 

Tak koniecznej potrzeby, Litwa i Polanie¹⁰⁶⁹, 

Osiądźcie Turkom karki i nastąpcie na nie! 

Niechaj was to nie stracha, niech oczu nie mydli, 

Że się poganin upstrzy, uzłoci, uskrzydli. 

Namioty, słonie, muły, wielbłądy i osły, 

To nie bije; stąd serca przodkom waszym rosły 

Do szczęśliwych tryumfów; i mięso i pierze, 

Lubią sławę i złoto przy sławie żołnierze. 

Mało co tam wojennych; dziady, kupce, Żydy, 

Martauzy¹⁰⁷⁰ postroili i dali im dzidy; 

Co człek, to tam rzemieślnik; cień ich tylko ma tu 

Osman; każdy zostawił serce u warstatu. 

Czy nie Cygani, którzy podłe drumle klepią, 

Bić nas będą, skoro się masłokiem¹⁰⁷¹ zaślepią, 

Których wszytka armata¹⁰⁷² — młotek, szydło, dratwa? 

Sama się swoją liczbą ta tłuszcza zagmatwa. 

Tedy do tak nikczemnej marnej szewskiej smoły, 

Sarmatów będę równał! Naród, który z szkoły 

Marsowej pierwsze przodki, stare dziady liczy, 

Który wprzód w szabli, niźli w zagonach dziedziczy, 

Którym Chrobry Bolesław, gdy Rusina zeprze, 

Żelazne za granicę postawił na Dnieprze; 

Gdy Niemca, co w fortecach i w swej ufał strzelbie, 

Takież kazał kolumny kopać i na Elbie. 

Tylą tedy tryumfów ozdobione dłonie, 

Tylą nieprzyjacielskiej krwie kurzące bronie, 

Skorośmy niespokojne skrócili sąsiady, 

Podnieśmy na Turczyna, z którym dziś do zwady 

Pierwszy raz przychodzimy; Cecory i Dzieże 

Nie wspomnię, żebyśmy z nich mieli tylko świeże 

Do pomsty okazyje, gdzie błąd naszych gruby, 

Świat świadkiem, wstawił na łeb durnym¹⁰⁷³ Turkom czuby. 

Starych mi tu wiktoryj tak wiela nie trzeba 

Wspominać, więc na pomoc, bracia, wziąwszy nieba, 

Te nieba, których dzisia sprawiedliwej kauzy¹⁰⁷⁴ 

Bronicie, polskie mając patrony kałauzy¹⁰⁷⁵, 

Dobądźmy na dzisiejszy dzień chowanej broni, 

A skoro hasło Jezus po wojsku zadzwoni, 

Nie szczędząc bisurmańskiej nikczemnej posoki, 

Odbierzmy należyte szablom swym obroki. 

Jeżeli się kto boi, jeśli ufa w nogi, 

Niech patrzy na bystry Dniestr, tatarskie załogi¹⁰⁷⁶, 

O czym wątpię, a mężnym bohatyrska cnota 

Niechaj do wiecznej sławy pootwiera wrota. 

A ty, o wielki Boże! który jednym słowem 

Wodzisz wojsk miliony, przeto obozowem 

Panem się słusznie zowiesz; ty sadzasz na trony, 

Ty królom z głów niewdzięcznych odbierasz korony, 

Pokaż swoję moc w naszej niedołędze lichéj, 

Zepchni nieprzyjacioły swoje dzisia z pychy. 

Oni liczbie tak wielkiej, wozom, koniom, a my 

W tobie tylko, jedyny Boże nasz, ufamy. 

Racz podrzeć wielkich grzechów naszych katalogi; 

Weź im serca, a nam daj; pokrusz im ostrogi; 

Niech się im łuki łomią, niech im szabla ztępie, 

Daj cześć swemu imieniu w tym ludzi zastępie! 

Gdy dokończył Chodkiewicz takiej swojej mowy, 

Zdało się, że ze słońca promień go ogniowy 

Ogarnął, że na głowie i na skroni białéj 

Włosy mu oszedziałe¹⁰⁷⁷ płomieniem gorzały. 

Wszyscy wrzących łez rzucą gorące granaty 

Na Turków przed wielkiego Twórce majestaty; 

Wszyscy się chcą z nimi bić, z tak wdzięcznej przynęty 

Zabrzmi głośno po całym wojsku pean¹⁰⁷⁸ święty 

Bogarodzice; przez nię chcą Syna ubłagać, 

Żeby swoich chciał stwierdzić, nieprzyjaciół strwagać. 

Toż co żywo do skruchy, w czym sumnienie ruszy, 

Bogomyślnym kapłanom cicho kładą w uszy, 

Którzy tam i sam jeżdżąc, jeśli kogo łudzi, 

Od napaści szatańskiej animują ludzi, 

Na tym placu, z którego ognistymi koły 

Człek może z Eliaszem wniść między anioły. 

A już hałła tatarskie, jaki wrzące garce 

Bełkot czynią, zagłusza¹⁰⁷⁹; już poczyna harce, 

Już się błyśnie po płaskim bystry bułat¹⁰⁸⁰ błoniu. 

Kto się czuje na ręku i obrotnym koniu 

A co pierwsza w żołnierzu — na odważnym sercu, 

Chociaż z placu drugiego prowadzą w kobiercu, 

Komu hetman pozwoli, onym chce igrzyskiem 

Sławy nabyć, w ostatku i śmierć liczy zyskiem. 

Już strzały, już gorącą krew piły i kule, 

Gdy Morstyn Aleksander przez rok w Jedykule 

Odpocząwszy, jako był na Cecorze wzięty, 

Żeby mu też odbrząkał w Raciborskie¹⁰⁸¹ pęty, 

Wziąwszy harcem na arkan za kark murze¹⁰⁸² z Krymu, 

Odda Chodkiewiczowi; ten nim do Chocimu 

Na więzienie odesłan, hetmanów w tym sprawi, 

Że się najpierwszym Osman kawałkiem udawi 

(Tak się w nieokróconym sam zaklął uporze), 

Jeżeli go nie w polskim ukusi taborze, 

I nie pierwej po tym się uspokoi poście, 

Aż tam koniem po trupów naszych wjedzie moście. 

Aleć mężni Polacy dobrze sobie wróżą, 

Że trupa na pogany głowami położą; 

Nastrzelali Tatarów, języków nawiedli. 

A już czwarta z południa, wszyscy się najedli, 

Sam tylko Osman na czczo, bo, jako się rzekło, 

Wprzód niż jeść, wszytkich nas miał zbić i wegnać w piekło, 

Więc do swoich hetmanów surowe śle grozy: 

Niech się harcem nie bawią, niech biorą obozy 

Giaurskie. Czy mnie głodem chcą umorzyć? Czy to 

Im się igrać chce? Mnie jeść, bodaj ich zabito! 

I w złą wyrzekł godzinę. Nastąpili za tem 

Na kozackie tabory poganie mandatem; 

Barzo im to markotno i w oczy ich kole, 

Że im równe Kozacy zastąpili pole, 

A co rzecz żałośniejsza — na ich własnym gruncie, 

Przywlókszy rokitowe talażki¹⁰⁸³ w chomoncie. 

Sprawą szli upierzeni janczarowie w przody 

I Kozakom bez wszelkiej dadzą ognia szkody; 

Abowiem ci skoro swe wózki kryte lipą 

Z bliskiego brzegu rumem¹⁰⁸⁴ w półkoszkach nasypą, 

Ukażą na janczary figę, i nim znowu 

Nabiją, dadzą im w brzuch gęstego ołowu 

Z działek szrótem nabitych, z nośnych samopałów. 

Wraz na nich jako osy wysypą się z wałów. 

Posiłkują swych Turcy, Chodkiewicz swych wzdziera¹⁰⁸⁵, 

Choć się każdy do onej potrzeby napiera. 

Ufa mężnym Kozakom, z Sajdacznym się znosi¹⁰⁸⁶, 

Gotów mu dać posiłek, jeżeli oń prosi. 

Dopieroż się sam z swymi sunie eleary¹⁰⁸⁷, 

Szyku nie rozrywając, i razem w janczary, 

Razem w jezdę uderzy, razem każe z boku 

Z ich zasadzek piechocie w pole pomknąć kroku. 

Tak kiedy się gra w tamtej bogaci zabawce, 

Przybywa i z tej strony, i z owej na stawce, 

Choć Turków po tysiącu, naszych tylko po stu, 

Lecz jeden bił dziesiąciu. Obaczywszy z chrostu 

Piechoty, choć jeszcze z dział nie strzelano na nie, 

Retyrować się nazad poczęli poganie. 

Na koniec wziąwszy chłostę niepoślednią, zbiegli 

Do swoich, co i pola, i góry zalegli. 

Już by była i z tymi dziś doszła potrzeba, 

Ale się słońce w morze pokwapiło z nieba. 

Jak się ten hałas począł, bisurmańscy smocy¹⁰⁸⁸ 

Nieporównanym grzmotem aż do samej nocy 

Zagłuszały nasz obóz z barzo małą stratą; 

My Turków sercem, oni przeszli nas armatą. 

Sześć koni szeregowych spod hetmańskiej roty, 

Z inszych różnych drugie sześć w one padło grzmoty. 

Jeden pachołek, drugi Zawisza tej bitwy 

I Bohdan, i Carowic, Tatarowie z Litwy, 

Żywotem przypłacili; padł i Rusinowski 

Od działa uderzony, pułkownik lisowski; 

Jędrzejowski i Kłuski, Ryszkowski z Klebekiem 

Rotmistrze, i Rakowski rozstał się z tym wiekiem. 

Prawda, że i to szkoda, lecz z nieprzyjacielem, 

Którego trupem pola szeroko zabielim¹⁰⁸⁹, 

Złożona, tym snadniej nam żal na sercu koi, 

Że znowu powetujem prędko szkody swojéj, 

Doznawszy dziś i serca, i sił w tym narodzie: 

Bo zawsze bezpieczniejsza łódź na miałkiej wodzie. 

Układało pogaństwo w drabiny trup goły 

(Jako rolnik przed deszczem, kiedy do stodoły 

Wozi z wierzchem pod pawąż wysuszone snopki), 

Którzy nam przed godziną pisali nagrobki. 

Prowadził leda holik¹⁰⁹⁰, leda ciura podły, 

W rzędach konie okryte bogatymi siodły, 

Skrzydła, kity, lamparty i tygrysy świeże, 

Kaftany złotoryte, strasznych lwów łupieże¹⁰⁹¹, 

Łuki, szable, zawoje, pieniądze i szaty, 

Dywdyki¹⁰⁹² i czapragi¹⁰⁹³ haftowane w kwiaty, 

Bonczuki i chorągwie i rynsztunek iny 

Prostych żołnierzów i źle strzeżonej starszyny. 

Pełen tego był obóz; ale drożej trzyma 

Osman tam zabitego baszę Husseima. 

Lepiej go było nie kląć; ten-to po Skinderze 

Umarłym na Sylistrze prefekturę bierze; 

Ten dziś władał wojskami, chociaż jednym okiem 

Patrzył, już mu obiedwie wiecznym zaszły mrokiem! 

Brat azyjatyckiego basze żywcem wzięty, 

Ale prędko śmiertelnym bólem od ran zdjęty. 

I inszych co mężniejszych, co znaczniejszych wiele, 

Którzy dotąd o polskiej nie słychawszy sile, 

Kiedy chcą przed inszymi dokazować męstwa, 

Barzo wielka od naszych ręku padła gęstwa; 

Nie Węgrzyn tu, nie Niemiec, nie Arabin nagi, 

Inakszej na Polaków potrzeba uwagi. 

Nie Budzyń tu, nie Agier¹⁰⁹⁴, nieme mury, ale 

Co piersi, to forteca, w twardej kuta skale, 

Do kożdej dział burzących trzeba wam i miny. 

Takie przedtem rodziła Sarmacyja syny! 

Tatarowie jak rano w onych chróstach legli, 

Lubomirskiego aże do wieczora strzegli, 

Żeby się tam nie mieszał, gdzie bliskie swej ściany 

Koniecznie chcieli Turcy znieść Zaporożany, 

Choć mu dusza piszczała i miał okazyje 

Kruszyć o bok pogański sudanne¹⁰⁹⁵ kopije 

Dopieroż pyszny Osman trochę pod się z chwostem¹⁰⁹⁶. 

Skoro cały dzień przetrwał niepotrzebnym postem, 

Siada do swej wieczerze, ale w gębę kęsa 

Nie włoży, choć świeżego dostatek ma mięsa. 

Naszy gdy dniem dzisiejszym przyszłe szczęście zmierzą, 

Dwakroć mają weselszą niż obiad wieczerzą, 

A coraz słonecznego wetując upału, 

Kto ma czym, napiją się do siebie pomału. 

Chodkiewicz skoro obóz sam w koło objedzie, 

Sam posłuchy¹⁰⁹⁷, sam straże placowe zawiedzie. 

Ledwo twardą z starego zbroję zdejmie grzbietu, 

Zaraz rady wojennej sprasza do sekretu, 

A skoro miejsca wszyscy swe zasiędą rzędem 

Wedle lat i kto jakim uczczony urzędem, 

Swoje naprzód krótkimi powie słowy zdanie: 

«Dzień dzisiejszy okazał, co mogą poganie. 

O bracia! Ludzie to są mdli, nadzy i goli, 

Samym larmem¹⁰⁹⁸, z którego palec nie zaboli, 

Bić nas chcieli, i samym (mówić muszę z śmiechem) 

Dział burzących z pola nas chcieli zegnać echem. 

Liczba im serce czyni i gęste pomiotła¹⁰⁹⁹, 

Które wiszą nad nimi; sama-by się gniotła 

Ta zgraja, bo nam nigdy nie wyrówna w siły, 

Gdybyśmy im raz w polu obrócili tyły. 

Tak mi się zda, żeby się raz z pogaństwem zwadzić, 

Armatę pozasadzać, wojsko wyprowadzić, 

A w ostatku Bóg z nami. Wiem, że przy tym haśle 

Wszytko smarownie, wszytko pójdzie jak po maśle. 

Zwłoka na obie stronie¹¹⁰⁰; im czekamy dłużéj, 

Że się poganin czasem i wielkością znuży, 

Tym nam się rychlej przyda ta przypowieść cudnie: 

Zdechnie chudy tymczasem, niźli tłusty schudnie. 

Swoiśmy tu, o bracia! Ani trzeba świadków. 

Wiadomiśmy i spiżarń, i naszych dostatków. 

Nie takie są, żebyśmy z kim iść na wytrwaną¹¹⁰¹ 

Mieli; nuż Tatarowie, co nie chybi, wstaną, 

Opaszą nas dokoła na wsze strony wieńcem, 

A na ostatek z samym rozprzęgą Kamieńcem, 

Skąd ostatnia nadzieja. Dosyć nas nie słucha 

Żołnierz, niechże jedno mu głód zajźry do brzucha, 

Który, czego przykładów wiele, podczas głodu 

Nie ma uszu, żadnego nie słucha wywodu. 

I niedługo dla trawy trzeba będzie wozu 

Kilka pułków w konwoju wysyłać z obozu, 

Żebyśmy nie odpadli na koniec od koni, 

Których większa połowa zębami już dzwoni. 

Wiele jest ludzi, których nieprzywykła praca 

W obozie chorobami już za boki maca. 

Turcy wczora stanęli, którzy nim w chorobie 

Zdrowymi bywszy, naszy chorzy będą w grobie; 

Oni na wszytkie strony świat mają otwarty, 

Nam się wychylić trudno bez straży, bez warty. 

Życzyłbym, żebyśmy się, będąc jeszcze tędzy, 

Spróbowali z tą srogą belluą¹¹⁰² co prędzéj. 

Widzę: i Kozacy czcze¹¹⁰³ przywlekli talagi¹¹⁰⁴, 

Kto ręczy, że wytrwają? Więc to do uwagi 

Waszej dawszy, przestrzegam, jeśli w tym opale 

Dłużej będziem, że prochów mamy już o male¹¹⁰⁵. 

Wszytko z postanowieniem mija się sejmowem, 

Lecz nas i biedne prochy omylą z ołowem. 

Mam i ja swą prywatę: starości mej brzemię, 

Która mnie co godzina głębiej tłoczy w ziemię, 

Wątpliwego wyglądam i mroku, i świtu; 

Krótki czas na tym świecie mojego pobytu! 

Życzyłbym, nim ostatnie przyjdzie oczy mrużyć, 

Bogu się i kochanej Ojczyźnie przysłużyć, 

Ale niech mój sentyment, i choć w zimnym ciele 

Żywa chęć, pod wasze się rozumienie ściele, 

A dobry Bóg, cokolwiek z lepszym naszym baczy, 

Niechaj do serc wspaniałych podać wam to raczy! 

Skoro skończył Chodkiewicz, wszyscy, jako siedzą, 

Do jego propozytu¹¹⁰⁶ swe zdanie powiedzą, 

Jedni przeciwko niemu, drudzy mówią za niém. 

Bo każda głowa swoim obfituje zdaniem. 

Więc gdy się starszy w różne sforcują¹¹⁰⁷ wywody, 

Bierze też z miejsca swego głos Sobieski młody. 

«I ja, wielki hetmanie! chociaż tyla swady 

Nie mam w sobie, żebym miał starszych ganić rady, 

Tak rozumiem, ile człek z dawnych baczy¹¹⁰⁸ dziei¹¹⁰⁹: 

Rzadko stoi w wczorajszej fortuna kolei; 

Owszem dziś da na wymiot¹¹¹⁰, aby jutro srożéj 

W niewywikłane śmiałka wegnała obroży. 

Tak dziki zwierz, tak ptacy, tak i nieme ryby 

Na ponętę wpadają myśliwcowi w dyby. 

Ostrożność z doświadczeniem, doświadczenie z wiekiem 

Chodzi: oboje się to nie rodzi z człowiekiem, 

Oboje-ć z chęcią przyznam, (czego-ć nikt ubliżyć 

Nie może, boć tylo lat dało niebo wyżyć 

W marsowej szkole, ile do prawdziwej próby 

Tak z rozumu, jak z serca potrzeba) a kto by 

Nie przyznał? Lecz apetyt wielki sławy wiecznéj, 

(O którą każdy dobry, każdy stoi grzeczny, 

A zaś kto o nię nie dba, w tem najmniejszej noty 

Umysłu wspaniałego nie masz, ani cnoty), 

Ten cię trochę uwodzi, żebyś tu chciał pieczęć 

Swym bohaterskim dziełom przycisnąć. Nie przeczę-ć 

I ja, wielki hetmanie, niech do kresu bieży 

Sława twa, lecz w rozmyśle tam siła należy, 

Gdzie się nie da dwa razy grzeszyć, gdzie poprawie 

Nie masz miejsca, ale grób i nam, i twej sławie. 

A cóż kiedy wspak padnie obojętna bierka¹¹¹¹? 

Rzekłem, że się tu szczęście najradniej¹¹¹² usterka¹¹¹³. 

Niech to zdarzy mocny Bóg, jeśli święta wola, 

Że te pogańskim trupem uścielemy pola; 

Niechaj pod jego sprawą i świętym dozorem 

Złote krzyże pod samym rozwiniem Bosforem; 

Niech kiedyżkolwiek w Jemu poświęconym gmachu 

Imię Jezus obrzydłe zagłuszy hałła-chu! 

Ale któż ma przywilej na to i pieczęci? 

Myżbyśmy to tak dobrzy mieli być i święci 

Nad wszytko¹¹¹⁴ chrześcijaństwo, żebyśmy do razu 

Wygrać i wygnać mogli Turki do Kaukazu? 

Co jeśli Bóg naznaczył, będziemy tam szłapią¹¹¹⁵; 

Głupi-ć to tylko z szkodą do pewnego kwapią¹¹¹⁶! 

A Turkom i w przegranej wszytko pójdzie zwięźléj. 

Nużbyśmy w ich taborach na łupie powięźli? 

Nie każdego z siebie mierz, różnie sobie życzy: 

Dobry żołnierz sławy chce, łakomy zdobyczy. 

Mają Donaj poganie, mają Czarne morze, 

Którym się od Azyej Europa porze, 

Trudne na nas przeprawy; tymi by się złożyć¹¹¹⁷ 

Nam mogli, nim drugi raz przyszłoby im ożyć, 

Owszem jeszcze srożej wstać, ni¹¹¹⁸ lew rozdrażniony. 

Mają całe królestwa, ludzi miliony; 

A nas broń Boże szwanku, w której-że reducie 

Oprzeć się tej szarańczy, tej gwałtownej zrucie¹¹¹⁹? 

Wisła by nas podobno czy broniły mury? 

Tamtę w sucha dzisiejsze pewnie zbrodzą kury. 

W Polszcze co za fortece? Kraków jak pod młotem 

Samych by dział burzących spadł na ziemię grzmotem. 

Posiłki skąd? Skądbyśmy zaciąg mieli nowy? 

Owo zgoła, próżno tym i zaprzątać głowy. 

Na króla-li każemy? Ten nas nie doczeka; 

Prosto, jak oczy wybrał, za morze ucieka. 

Z braciej szlachty niewiele rozumiem pociechy; 

Widziałbyś nie ogromne, kiedy sklęsną, miechy. 

Pospolite ruszenie drugi jako żywo 

Nie służył; mów ty: wojna, a on: będzie żniwo. 

Drugi pole zależał: znamy swe szkatuły¹¹²⁰. 

Tym by też czasem Polskę pogany zasuły¹¹²¹. 

Jeśli rzeczesz, że sąsiad z posiłkiem przyjedzie? 

Jakobyś też budował na marcowym ledzie¹¹²². 

Przysiągłbym, że się teraz wszyscy cieszą śmiele, 

Wilcy polskiej wolności i nieprzyjaciele, 

Boli Niemca Psie pole i Byczyna świeża; 

I sam nic nie uczynił, i zraził papieża. 

A Władysław co mówi za dniestrową wodą? 

Wielką by nam i ten był w boju niewygodą, 

Czy się bronić, czy jego, gdyby jednym razem 

W nas i weń uderzyło pogaństwo żelazem? 

Tedy i ja wytrzymać z miejsca mego radzę, 

W czym nie na swoim miałkim rozumie się sadzę. 

Sławnych to fortel wodzów, którym nie bez sromu 

Garścią ludzi zastępy przyszły do pogromu, 

Razem na szańc nie stawiać, zwłaszcza gdzie potęgą 

I liczbą adwersarze¹¹²³ twoi cię przesięgą; 

Poczekać okazyjej; same-ć pójdą rzeczy, 

Gdy ten albo się zgłodzi, albo ubezpieczy, 

Tak dwaj Angielczykowie: Drake z Arkourtem, 

Kiedy tamtym przeciwko ich królewnie nurtem 

Pyszny Hiszpan sprowadził niezliczoną flotę, 

Tak durną¹¹²⁴ napisawszy po masztach ramotę: 

Tobie jarzmo hiszpańskie wyniosły kark złomie, 

Pani, co rzymskie prawa pogardzasz widomie¹¹²⁵, 

Wsławili się na wieki, okurzywszy dymem 

Hiszpana i takim mu odpisali rymem: 

Ucz się w niewieścim jarzmie karku łomać, panie, 

Co boże łomiesz prawa i nic nie dbasz na nie. 

Zgwałconego przymierza i wodą i lądem 

Mści się niebo nad każdym sprawiedliwym sądem¹¹²⁶. 

Tak Albert¹¹²⁷ pod Nauportem z mężnym Maurycem 

Bitwę przegrał, lud stracił, ranę odniósł licem, 

Kiedy pierwszym powodem uwiedziony głupie, 

Pokwapił się¹¹²⁸ z potrzebą, ufający kupie. 

Tak Gustaw Horn w Nordlindze dzisia tryumfował¹¹²⁹, 

Jutro przegrał i sam się srebrem okupował. 

Ale gdyby tu wszytko wspominać się miało, 

Rychlej by czasu, niźli przykładów nie stało. 

Niech tylko ta szarańcza poleży na kupie, 

Zaśmierdzi się, przy tańszym będziem ją mieć skupie; 

Niech ich zimny deszcz spłucze, mroźny auster¹¹³⁰ przejmie, 

Będą-ż tążyć¹¹³¹ do swoich warstatów uprzejmie. 

Nas mniej, mniej nam też trzeba; czego już poprawić 

Trudno, mogliśmy, mogli lepiej się w tem sprawić; 

Nie szanować Wołoszy, przysposobić spiże¹¹³²; 

Tylkoć-to niedźwiedź żyje, kiedy łapę liże, 

Bo na nieprzyjacielskie dyskrecyja¹¹³³ kraje 

Nie czesne miłosierdzie¹¹³⁴, nie stoi za jaje¹¹³⁵, 

Ale co już minęło, tego trudno ścignąć; 

Teraz każ wszytkich szańców nakoło podźwignąć. 

Jest prowiant w Kamieńcu; królewic o jutrze 

W obóz wnidzie, nam serca doda, a im utrze. 

Cóż gdy we stu tysięcy król ze Lwowa ruszy; 

Choćbyśmy też znużnieli¹¹³⁶, zaż nam nie potuszy¹¹³⁷? 

Naprowadzi żywności, prochów i armaty; 

Turcy będą czwarta część, my będziem trzy światy. 

Tam w boży czas pódź w pole i trzymane poty¹¹³⁸ 

Krusz szczęśliwie o piersi bisurmańskie groty. 

A tymczasem do króla goniec skoczy chyży, 

Niechaj go Lwów nie trzyma, niech się do nas zbliży; 

Niech, spędziwszy z Podola tatarskie zabiegi, 

Stanie nad Dniestrowymi co narychlej brzegi; 

Że nań tylko z wygraną szabla polska czeka. 

Inaczej niech sam na się, nie na nas narzeka». 

Wszytkim się podobało Sobieskiego zdanie, 

I sam nawet Chodkiewicz z chęcią przypadł¹¹³⁹ na nie. 

A już Febe¹¹⁴⁰ rogami środka nieba siąga 

I z lekka je ku morzu za bratem wyciąga. 

Który skoro nazajutrz po niebie kagańca 

Pomknie, Władysław się też ruszy ode Żwańca. 

Po szerokim swe szyki rozpostarszy błoniu, 

Sam wprzód na neapolskim wysadzi się koniu; 

Niechaj się go i Flegon i Pirois¹¹⁴¹ wstyda, 

Tak chodziwy¹¹⁴², a śniegu białością nie wyda. 

I on, i pan we złocie jako lampa gorzał, 

Kiedy mu glancu¹¹⁴³ Tytan¹¹⁴⁴ ognisty przysporzał!  

Gdy na kirys, co równa i glancem, i hartem 

Diament, ciska niebem promienie otwartém. 

W tropy za nim kopijnik, któremu pod groty 

Snują się powietrznymi proporce obroty. 

Po nich idą pancerni; po pancernych, w sforze 

Z dragony, w świetnej łosiej rajtaryja skórze. 

Toż piechota, żelazną głowy kryta blachą; 

Ale jej część niemała została pod Brahą, 

Gdzie tabor i armaty większa połowica 

W okopach z rozkazania stała królewica. 

Który skoro wszedł w obóz, skoro mu rozbito 

Namioty, serca naszym przybyło sowito, 

Gdy widzą między sobą, z czyjego ich łona 

Za odwagi nagroda czeka zasłużona. 

Naszym serca przybyło; poganie się trwożą, 

Że nas wczora mniej było, wżdy za łaską bożą 

Wzięli słusznie po karku, a swoją posoką 

I gęstym trupem pola przyległe powloką. 

Dwojaka przeto radość Chodkiewicza ruszy: 

Jedna, że się w pogańskiej krwi pierwszy ujuszy 

I zrazi z fantazyi Osmana ubrdanéj; 

Druga, że wszedł królewic w obóz pożądany. 

Toż co było pociechy, co armaty w wale, 

Każe ognia dać w strasznym na tryumf zapale; 

Drży ziemia, wyją skały i odległe lasy, 

Targają się obłoki srogimi hałasy; 

Zatyka uszy Osman, gdy się tak ośmiela, 

Gdy mu giaur bezpiecznie i na przepych¹¹⁴⁵ strzela. 

Zwłaszcza, kiedy po wietrze na całe podgórze 

I na jego obozy rozwleką się kurze 

Siarczane, toż się pyta przyczyny i dowie. 

Wnet wróżka¹¹⁴⁶ nieszczęśliwa zaigra mu w głowie, 

Zwłaszcza słysząc, że w jednym Władysław z nim roku, 

A nuż się trzeba będzie z nim potykać w kroku? 

Nuż go wyzwie na rękę między dwiema szyki? 

Nigdy to nie szpeciło zwłaszcza rówienniki. 

Aleć z konia Władysław przesiadł się na łoże, 

Gdy się nagle gorączką ckliwą rozniemoże. 

Czy powietrza odmiana, czy słoneczny upał 

Wszytkie w nim stawy, wszytkie kości z bólem łupał, 

Czy ciężar nieprzywykły hartowanej zbroje; 

Czyli mu wzięło zdrowie razem wszytko troje? 

Zgoła jako wszedł w obóz, jako się rozchorzał, 

Raz ziębnął febrą, drugi raz gorączką gorzał¹¹⁴⁷. 

Więc dziś jeszcze, nim słońce z nieba padnie w morze, 

Krzysztof Palczowski skrzydła przybrawszy szaszorze¹¹⁴⁸, 

Pomknie lotem ku Lwowu z hetmańskimi listy, 

Poseł i onej wojny świadek oczywisty. 

Która i Turkom zmierzła¹¹⁴⁹, a jako do kuchnie 

Nie wskok pójdzie bity pies, nie zaraz usłuchnie, 

Kiedy mu rzeką ciu-ciu, aż albo zapomni 

Albo zgłodnie i to już postępuje skromniéj; 

Tak i ci, pierwszą rzeźwość straciwszy na sercu, 

Wolą, niźli na koniu, siedzieć na kobiercu. 

Nie chce wziąć miętki w rękę, kto zakłuty ostem. 

Tymczasem się na Dniestrze wolą bawić mostem. 

Ciężka to na Tatary, u których nadzieja 

W czasie tylko a w koniu; więc Dziambegiereja, 

Hana ich, srodze boli, ledwie nie umiéra, 

Kiedy nadeń przenosił Osman Kantimira. 

Własnego poddanego, murze¹¹⁵⁰ jego z Krymu, 

Choć już lud stracił, choć już uciekł spod Chocimu, 

Posadzić w Sylistryi po baszy zabitym 

Chce, na miejscu nie jemu wierę¹¹⁵¹ należytym. 

Przeto wszytko z niechcenia i robi oporem; 

Osobnym stawa koszem¹¹⁵², osobnym taborem; 

Ordynansów nie słucha, ale na pogodę 

Czyha, żeby mógł na swe koło puścić wodę. 

Tedy się tureckiego dywanu¹¹⁵³ w tej mierze 

Nie radząc, najmłodszego syna swej macierze, 

Nuradyna z wojsk swoich posyła wyborem, 

Pod starych wojenników¹¹⁵⁴ dla rady dozorem, 

Żeby pobliższy Wołyń i Podole razem 

I wzdłuż i wszerz plądrował ogniem i żelazem. 

Sam jako zrazu w mili od Osmana stanie, 

Na tym miejscu z wybiorkiem haramży¹¹⁵⁵ zostanie, 

Jednym tylko pańszczyznę odbywając hałła, 

Bo się orda w potrzeby żadne nie mieszała, 

Widząc, że tu inaczej niźli na Cecorze, 

I Turkom się nie po szwie i Tatarom porze. 

Osman też w niespodziane wpadszy labirynty, 

Trochę zelży¹¹⁵⁶ z imprezy, trochę spuści z kwinty. 

Że nie pierwszym impetem polski obóz zetrze, 

Już mu Kraków, już z głowy Warszawa wywietrze, 

Którym teraz od nosa pogroziwszy, rzecze: 

«Wżdy być kozie na wozie, choć się jej odwlecze». 

Tymczasem wszytkie zmysły i koncepty zbiera, 

Gwałtem się do naszego obozu napiera, 

Który w jak najcieśniejszym chcąc trzymać sekwestrze¹¹⁵⁷, 

Paszę odjąć, szumny most postawił na Dniestrze, 

Gdzie przeprawiwszy duży swych ludzi kawalec, 

Każe nam od Kamieńca wszytkie pasy¹¹⁵⁸ zalec, 

Chcąc odjąć prowianty, chcąc nas wskroś ogłodzić. 

I z odwagą tam było i jeździć, i chodzić; 

Bo tak we dnie, jak w nocy na najmniejszym szlaku 

Porozsadzeni strzegli Tatarowie żaku¹¹⁵⁹. 

I naszy nie próżnują, mając tylo czasu: 

Obóz fortyfikują i dla prozapasu¹¹⁶⁰ 

Spiże¹¹⁶¹ zwożą i już jej trochę znaczniej szczędzą, 

Póki ich do ostatka ordy nie opędzą. 

Tak kiedy nas ze wszech stron Osman atakuje, 

Przecie z siebie niekontent, przecie się turbuje¹¹⁶², 

Że nas nie razem weźmie, nie zaraz osiędzie, 

Jako to sobie w głowie nadętej uprzędzie. 

Zwłoka mu serce korci i choć wygrać pewnie 

Tuszy¹¹⁶³, za cóż mu stoi, kiedy darmo ziewnie, 

Darmo gębę otworzy na kęs odwleczony, 

A czego głupi nie wie, podobno miniony. 

Tedy nieopowiedką¹¹⁶⁴ wszytką siłą każe 

Wojsku swemu uderzyć na placowe straże. 

Piotra Opalińskiego, wojewody potem 

Poznańskiego, na straży pułk stał, kiedy grzmotem 

Niespodzianym Turcy się, jako pczoły z uli, 

Nań i na jego ludzi z obozu wysuli¹¹⁶⁵; 

Pospądzali posłuchy¹¹⁶⁶, ale skoro widzą, 

Że straż stoi, że się ich Polacy nie wstydzą, 

Usarze drzewa w tokach, pancerni nabite 

Podniosą bandolety¹¹⁶⁷, a wszyscy dobyte 

Biorą szable na tymblak¹¹⁶⁸, Turcy też z ferworu¹¹⁶⁹ 

Spuścili; wżdy zwykłego nie tracąc humoru, 

Harce zaczną co lżejszy, z okrutnym okrzykiem, 

One ćmy¹¹⁷⁰ nieprzejźrane postawiwszy szykiem. 

I z naszych kto ochoczy, nie byli od tego: 

Gdzie z pod znaku towarzysz padł Grzymułtowskiego, 

Tam Krzysztof z Eliaszem, Arciszewscy oba, 

Kędy ich nieśmiertelnej sławy pierwsza próba! 

Odpuśćcie, że was lekkim wspominać śmiem piórem, 

Godni Homera, kiedy Polluksa z Kastorem 

Rycerskimi na górne sfery wiezie dzieły. 

Lecz i was nie zamknęły ojczyste mogiły; 

Komu po krajach świata stawiają kolumny, 

Trudno się ma do grobu zmieścić i do trumny! 

Niechaj się przyzna Hiszpan, zapłoniwszy lice 

Wstydem, wielekroć wam się prosił w Ameryce, 

Wielekroć do Zygmunta pisał o przyczynę, 

Żeby was zwiódł, z Holendry w jego mieszaninę; 

Niechaj z sławnym Dania powie Ultrajektem, 

Jakim wam żołd do śmierci syłały respektem, 

Chocieście już w ojczyźnie ostatniej ćwiczyzny¹¹⁷¹ 

Dni swoich dopądzali; której robocizny 

Smoleńsk świadkiem młodszemu, gdzie pod twardą zbroją 

Dwa tysiąca ludzi miał za komendą swoją. 

Starszy, acz ciężką pracą już skrzywiony ciałem, 

Po Przyjemskim armatnym został generałem: 

Po Zygmuncie Przyjemskim; tego, by najskromniéj 

Chciała, wżdy bez łez nigdy Polska nie przypomni. 

Ale że ich już z wierzchem pełne są kroniki, 

Powracam podchocimskie między harcowniki. 

Między których gdy przyszłej ufając fortunie, 

Dwu Arciszewskich braci rodzonych się sunie, 

Każdy swego obali; tam Krzysztof przez ramię, 

Eliasz w twarzy odniósł cnoty swojej znamię, 

Lecz nie pierwej powrócą, aż basze z Budzyna 

Więźniem przed pułkownika przyprowadzą syna. 

Tak kiedy ci igrają, Lubomirski stroną 

Ukaże wojsko, które swoją wywiódł broną¹¹⁷². 

Przypadł z swoim Chodkiewicz, mający po temu 

Miejsce, i chyżo daje znać Opalińskiemu, 

Żeby zrazu pomału, potem co tchu w koni, 

Położywszy po sobie chorągwie i broni, 

Ku swym szańcom uchodził, w rzeczy¹¹⁷³ czując trwogę, 

Pogaństwo na ukrytą prowadząc załogę¹¹⁷⁴. 

Objedzie ten chorągwie i wraz każe szybką 

Puścić strzelbę, wraz nazad uciekać rozsypką, 

Jakoby już drugi raz nie przyszło im nabić. 

Aleć i Turków dalej trudno było zwabić, 

Bowiem chyżo zabitych pozbierawszy ciała, 

Nazad się ona straszna chmura powracała. 

Taką z nami kilka dni kiedy idą fozą¹¹⁷⁵, 

I próżną nas poganie chcą wystraszyć grozą, 

Przy swych stojąc fortelach na nasze nie myślą, 

Prócz że z zwykłym okrzykiem harcownika wyślą. 

Naszy też bez potrzeby nie mordując koni, 

Gotowego czekają, Litwa swe Pogoni, 

Białe Orły Polacy osadziwszy w wałach, 

Patrzą na Turki, którzy włóczą się po skałach. 

I hetman, gdzie się mu plac, gdzie się miejsce zdarzy, 

Około beloardu¹¹⁷⁶ rześko się zajarzy¹¹⁷⁷. 

Kędy, wyrychtowawszy działa między kosze, 

Gdy się zbliży pogaństwo, strąca go po trosze; 

Zwłaszcza jeśli się puszczą za nami w zagony, 

Z Lubomirskiej najlepiej strychuje¹¹⁷⁸ ich brony. 

Widząc Osman na koniec, że z niego drwią naszy, 

Że ich żadnym z obozu bobem¹¹⁷⁹ nie wystraszy, 

Bić się trzeba koniecznie; toż wziąwszy języka, 

I janczary, i wszytkę tam potęgę zmyka, 

Kędy żadnej obrony, a najniższe wały 

Nasze obozy w tyle od pogaństwa miały. 

Na czele postawiwszy zwykłe zgraje one, 

Tam pędzi wszytką siłą tłumy niezliczone. 

Już się zbliżą, już tylko przez przekop nie skaczą, 

Kiedy niebezpieczeństwo i naszy obaczą; 

Więc się wzajem krótkimi potwierdziwszy słowy, 

Pierwszy impet od janczar strzymają ogniowy; 

A skoro się ci zbliżą, wraz miernym przykładem¹¹⁸⁰ 

Wszerz i wzdłuż ich osypą ołowianym gradem. 

Legło mostem pogaństwo, wziąwszy w gołe bębny¹¹⁸¹; 

Nigdy większej pasieki w puszczy nieporębnej 

Nie urobią wściekłego Eura¹¹⁸² zawieruchy, 

Sośnie ścieląc i ze pnia śniat¹¹⁸³ spychając suchy. 

Tamże strzelbę pokiną¹¹⁸⁴, a jako we sforze 

W czerwone się pogańskiej juchy rzucą morze, 

Skoczą z wału i jeśli jeszcze tam kto zieje, 

Pod nogami zwycięzców ostatek krwie leje. 

Toż gdy piersi z piersiami zewrą, gdy na palce 

Jedni drugim nastąpią, żywe z ciał kawalce 

Lecą, gdzie z bystrej ręki rzeźny pałasz spadnie, 

Macając dusze w człeku, choćby była na dnie. 

Tak na prądzie ciekącej gdy się zetrze wody 

Garniec z garcem, jeden być nie może bez szkody; 

Dopieroż gdy żelazny w takiej przeczy¹¹⁸⁵ z trzopem¹¹⁸⁶ 

Glinianym, samym zaraz gniecie go pochopem¹¹⁸⁷; 

Dosyć ma serca Polak przed Turczynem siła, 

A gdy go jeszcze zbroja hartowna okryła, 

Piersi blachem opatrzył, szyszak głowy strzeże, 

Nie czuje, chociaż go kto kole, chociaż rzeże, 

Gołe brzuchy pogaństwo niesie jako lutnie, 

Goły łeb; cienką szyję do razu mu utnie. 

W liczbę ufają, aleć tak wielka czereda 

Oraz¹¹⁸⁸ się bić nie może, uciec sobie nie da. 

Wrzeszczeć dobrzy i gardziel drzeć ze wszytkiej siły, 

Że się im w nich targały wyciągnione żyły. 

A już naszy poczęli słabieć w onej rzezi, 

Chociaż ochota, choć ich zwycięstwo krzemiezi¹¹⁸⁹, 

Gdy coraz świeży na śmierć nieprzyjaciel lezie, 

Ćmi pot oczy, a ręka ocięże w żelezie. 

Ale czuły¹¹⁹⁰ Chodkiewicz jakoby z rękawa 

Prawie¹¹⁹¹ na czas potrzebne posiłki im dawa. 

Szedł we trzechset Mikołaj Kochanowski człeka, 

Który królewiczowym zdrowiem się opieka¹¹⁹²; 

Szedł Wejer z regimentem; ten lonty na Turki 

Kurzy, a tamten niesie przyłożone kurki, 

Toź skoro się im prawie w same boki wrzepią, 

Ognia dadzą po trzykroć i tak ich zaślepią, 

Że uciekać poczęli. I w onej ich kaszy 

Kłuli, bo przytępili rąbając pałaszy. 

A gdy się już pod ziemię słońce miało skłamać, 

Nie dał się hetman swoim daleko zaganiać; 

Zasadzki się obawia, choć ci jeszcze chcą bić, 

Każe odwrót z wesołym tryumfem otrąbić. 

Dosyć ma łaski bożej i dziękuje za nię, 

Iże spadli drugi raz z imprezy¹¹⁹³ poganie, 

Niebieskiej to, nie sobie przyznaje obronie. 

Więc ledwo ten świat rane oświeciło słonie¹¹⁹⁴, 

Ledwie dźwignął z pościeli spracowane członki, 

A już mszą świętą drobne ogłaszają dzwonki. 

Toż pierwszych pułkowników otoczony gronem, 

Tam szedł, gdzie pod namiotem stał ołtarz przestronem, 

I pokornie skłoniwszy starzałe goleni, 

Uważa, jako się Bóg we krwi swojej wspieni 

Na krzyżu, gdzie go sroga złość ludzka rozbije; 

Jako w ciężkim pragnieniu żółć i ocet pije; 

W jakiej męce umierał, w jakim urąganiu, 

Żeby sprawiedliwemu wyjął nas karaniu. 

I jako ten w szczęśliwej zostaje otusze, 

Który umyślnym grzechem nie spyskławszy¹¹⁹⁵ dusze, 

Ciała nie oszpeciwszy wszeteczną przywarą, 

Tu żywot Stwórcy swemu oddaje ofiarą; 

Nie padszy na chytrego czarta gołoledzi, 

Tu dla jego imienia ochotnie krew zcedzi! 

Jeszcze mszy świętej hetman dobrze nie dosłucha, 

Kiedy go z pola nowa dojdzie zawierucha, 

Że pogaństwo, wczorajszej zapomniawszy cięgi, 

Na kozackie tabory szturm prowadzą tęgi. 

Tak rozumieli naszy, że po wziętej chłoście 

Mieli który dzień siedzieć w pokoju ci goście, 

Zrachować się przynamniej albo krótkim mirem¹¹⁹⁶ 

Trupy zebrać, nie dać ich psom i krukom żerem. 

Ale ci im znaczniejszą w sobie klęskę czują, 

Tym bardziej tego tają, tym mniej pokazują; 

Męstwo w twarzy, w sercu strach, noga z głową w zmowie; 

Niech śmierć kto chce smakuje, im najmilsze zdrowie. 

Toż gdy ćmę dział burzących w pole wyprowadzą, 

Z niewytrzymanym grzmotem razem ognia dadzą 

Do naszych Zaporożców, i tak sobie tuszą, 

Jeśli ich nie pobiją, że pewnie pogłuszą 

Albo kulmi zasypą; ale ci pod piastą, 

Gnojem nafasowaną, tną siem odenastą¹¹⁹⁷, 

Aże skoro się ku nim ta chaja¹¹⁹⁸ zagości. 

Wtenczas do samopałów, pokinąwszy¹¹⁹⁹ kości, 

Każdy swego wymierzy i pewnie nie chybi, 

Ale gdzie dusza mieszka, tam mu kulę wścibi: 

Więc kiedy ich zmieszają i zmylą im szyki, 

Suną się do nich w pole z rzeźwymi okrzyki, 

A kto co w ręku trzyma, tym się mężnie pisze: 

Oszczepy, rohatyny¹²⁰⁰, szable i berdysze¹²⁰¹. 

Skoro do nich pod dymem przypadną jak z proce, 

W bród się wszyscy w pogańskiej farbują posoce, 

Działa już milczeć muszą, gdyż by swoich więcéj 

Niźli naszych razili pewnie strzelajęcy, 

I one archandyje¹²⁰², wyniosszy swe dzidy, 

Stoją w miejscu jak wryte, ani się ohydy 

Ani boją cesarza, gdy przy takim wojsku 

W ich oczu łupią drugich Kozacy po swojsku¹²⁰³. 

Ale Chodkiewicz jako głodny lew swej tucze¹²⁰⁴ 

Pilnuje i serce mu nadzieja zatłucze; 

Rozumie, że mu to dziś w ręce nieba dadzą, 

Co jego kolegowie niedawno rozradzą; 

Śle przeto do Kozaków, Sajdacznego prosi: 

Niech nagli, niechaj Turków do upaści kosi; 

Jeśli trzeba posiłków, już za nimi stoją, 

A tych zastępów konnych niech się nic nie boją. 

Ma pilne na nich oko i ledwie się ruszą, 

Zaraz o nich zawadzą i kopije kruszą 

Usarze, którzy na to pragną z dusze drogiej, 

I już, już kładą w boki koniom swym ostrogi. 

Niewiele trzeba było Kozakom przynuki¹²⁰⁵, 

Tną janczarów z Araby, Serów z Mamaluki, 

Tym serdeczniejsze czynią na Turków impety, 

Że im trzyma Chodkiewicz z usaryją grzbiety¹²⁰⁶. 

Już swe w tyle daleko zostawili szańce, 

Już sromotnie w półpola wyparli pohańce, 

Którzy kiedy żadnego nie mają posiłku, 

Choć im tysiąc chorągwi pilnuje zatyłku, 

Cisnąwszy broń od siebie, usławszy plac trupem, 

Część armaty Kozakom zostawiwszy łupem, 

Dawszy miejsce u siebie staremu przysłowiu, 

Uciekli i nogami poradzlii zdrowiu, 

Jadą na nich Kozacy i nic nie opożdżą¹²⁰⁷, 

Skoro im odbieżaną armatę zagwożdżą, 

Bo jej unieść nie mogli, ani było czasu 

Bawić się i słońce też spadało z kompasu. 

A Turcy swój nadołek wziąwszy w zęby długi, 

Rzadko który w zawoju, rozpuścili fugi¹²⁰⁸. 

Konne szyki mijają i prosto pod działa 

Do obozu haramża¹²⁰⁹ ona uciekała. 

Teraz był czas pomścić się porażki tak brzydkiéj 

Na Kozakach i swoje wesprzeć niedobitki 

Takim wojskiem niezmiernym, na które w pół pola 

Wypinała zatyłki kozacka swawola. 

Kilka padło tysięcy Turków, że posiłku 

Nie mieli; i Chodkiewicz, dzień widząc na schyłku, 

Obraca z pola wojsko, a że słońce gasło, 

Każe zwyczajne trąbić po majdanie¹²¹⁰ hasło. 

Po które gdy się chłopcy i ciurowie schodzą, 

Dawny to u nich zwyczaj, że się za łby wodzą, 

Hałas czynią w obozie, na co część bez¹²¹¹ spary 

Patrzał, część nie mógł radzić i Chodkiewicz stary, 

Chociaż na nich piechota rozsadzona strzegła; 

I hajduki wybiwszy ta ćma się rozbiegła. 

Więc, że jeszcze turecki zastęp w miejscu stoi 

Bo go nie zwodzą, aż się Osman uspokoi, 

Który się niesłychanie na umyśle miesza, 

Że mu się ta potrzeba nie udała piesza: 

Tedy on niezliczony tłum zuchwałych ciurów 

Rożnów, kijów nabrawszy, rohatyn, kosturów, 

Bieży w pole, o jaka sromotna zniewaga! 

Samym wrzaskiem tak one wielkie wojska strwaga, 

Ze uciekli i że się sami z sobą gnietli, 

A rózgą by ich byli i kańczugiem¹²¹² zmietli. 

Widząc to luźna czeladź i dorośli chłopi, 

Że przed dziećmi ucieka, że się Turczyn stropi¹²¹³, 

Suną się krzycząc z wałów, bieżą do nich wskoki 

A hetmani patrzący dzierżą¹²¹⁴ się za boki. 

W ostatku się i boją, aby im nie wzięli 

Tyłu Turcy i razem w tabor nie wgarnęli. 

Przeto pułkom, na nocną które wyszły strażą, 

Pomknąć się w pole dalej za nimi rozkażą. 

Ale ci skoro pogan w placu nie zastaną, 

Tam się wszyscy skupiwszy, szykiem sobie staną. 

A Turcy się w obozach mieszają jak mrówki, 

Boją się niespodzianej na się samołówki; 

Działa toczą i trwogę na wsze strony głoszą, 

Na chłopców, którzy skoro do kupy poznoszą 

Zawoje, dzid ułomki, szable oberwane, 

Strzały, łuki i insze rzeczy odbieżane 

(Jako więc pospolicie bywa to w nacisku), 

Sprawą sobie ku swemu idą stanowisku, 

Wypaliwszy, kto miał czym, na tryumf wesoły, 

Toż ożyli poganie, którzy zdechli w poły. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą: wolnelektury.pl/towarzystwo/

Wojny chocimskiej część piąta

Tak się dziś poprawili Turcy na łeb z pieca 

Po wczorajszej przegranej, czym Chodkiewicz wznieca 

Pierwsze swe w sercu zdanie; znowu rady sprasza 

Do siebie; tu wywody, tu racyje znasza, 

Żeby Turkom dać pole i Marsem otwartém 

Z nimi się bić. Kiedy ci przed dziecinnym żartem 

Tak wszetecznie pierzchnęli, cóż wżdy o nich trzymać? 

Smoła¹²¹⁵, bydło, ladaco; rzezać, kłuć, brać, imać! 

Ale na to nie dali drudzy rzec i słowa, 

Póki się król nie ruszy ku nim ode Lwowa. 

I Chodkiewicz też nie był tak nazbyt uporny, 

Woli sposób bezpieczny, niżeli pozorny¹²¹⁶. 

Więc jak znowu do rydlów: naprzód przed swą broną¹²¹⁷ 

Każe osuć¹²¹⁸ okrągły pagórek koroną 

I gdy tylko roboty dokonał zaczętéj, 

Dwu Denoffów osadził z ich tam regimenty. 

Dział także większych kilka do onej reduty 

Wprowadził; jeżeliby nieprzyjaciel ku téj 

Stronie szturmem zamierzał, tu by musiał pierwéj 

Rzeźko czoła zapocić i słać pole ścierwy. 

Cerkiew potem drewnianą, ostatek mieściny 

Chocimskiej, w drobne kazał rozebrać ruiny; 

Bo się w nię podczas harców nieprzyjaciel wkradał 

I z niej na zagonionych żołnierzów wypadał. 

Stała i druga cerkiew murowana z cegły 

A tę Kochanowskiego piechoty zaległy; 

Miawszy kilka hakownic¹²¹⁹ na sklepieniu całém, 

Sami około muru osuli się wałem. 

Kiedy się czuły¹²²⁰ hetman tak fortyfikuje, 

I Osmana to trapi, że długo próżnuje; 

Bo jako nigdy przedtem, teraz siedzi skromniéj, 

Że mu się co z większego podgoją ułomni, 

Zapomnią wziętej chłosty oni jego starzy, 

W rozlicznych doświadczeni raziech¹²²¹, elearzy¹²²². 

Toż agów i wezyrów, i baszów, i innéj 

Każe zwołać do siebie wojskowej starszyny, 

A że sam nic dla zwykłej nie mówi powagi, 

Wielkiego sekretarza zażył Kizlaragi, 

Aby krótkimi słowy o wojnie zaczętéj 

Jego carskie w uwagę podał sentymenty. 

Więc on, pańskiego boku stojący najbliżéj, 

Tak pocznie, skoro głowy ku ziemi poniży: 

«Ten włos, którym wspaniałe skroni wasze kryte, 

O mądra rado! lata wydaje przeżyte, 

I poważne po czołach świątobliwych rugi¹²²³ 

Cóż, jeżeli nie wasze karbują¹²²⁴ zasługi, 

Które niezwyciężony pan wasz dzisia liczy, 

Gdy w swym domu i w waszych zasługach dziedziczy. 

Te ręce, choć im wyjął żelazo wiek stradny¹²²⁵, 

Pełne strachu wiktoryj Bellony¹²²⁶ gromadnej, 

Kiedy ten świat pod nimi nie jedenkroć stękał, 

Kiedy się ich zamachu wschód i zachód lękał. 

Te to Adamów¹²²⁷ rodzaj okróciły mnogi; 

Te Mahometa nad wsze wywyższyły bogi; 

Te króle i korony, jeśli w wieki starsze 

Wejźrym, ottomańskiemu pod nogi monarsze 

Rzucały; owo zgoła, na tej świata szerzy 

I ziemię wasza ręka, i morze uśmierzy. 

Przebóg! Cóż nas dziś za los nieszczęsny ozionie? 

Tuż sława tylą wieków nabyta utonie? 

Jakoż na solimańskie śmiele pojźrym znaki? 

Tedy i te uciekać muszą przed Polaki, 

Przed onymi Polaki, których wszytkich czarną 

Płachtą okrył i z królem Amurat pod Warną; 

Których świeżo w Wołoszech Kantimir nad Dzieżą, 

Skinder bił na Cecorze okrutną rubieżą¹²²⁸, 

Gdzie jeden z wodzów wzięty, drugiego w Stambole 

Do dzisia dnia na wieży ożog w gębę kole¹²²⁹. 

Do jakich-że waleczny miesiąc¹²³⁰ przyszedł dziwów 

Z tureckich na tę wojnę wyniesion archiwów¹²³¹? 

Co się gonić nauczył, teraz z nim chorąży 

Pierzcha i za inszymi z pola w obóz tąży. 

Szczęśliwszy-by był stokroć, jako zdjęty z igły, 

Żeby go myszy w drobne kawałki postrzygły, 

Niż na tę padł ohydę, o wieczna sromoto! 

Po to żeśmy szli w drogę tak daleką, po to 

Pana wyprowadzili, żeby z nim pospołu 

Patrzyć, kiedy giaurzy będą naszych z dołu, 

Trupem pola okrywszy i wzdłużą i wszerzą. 

Czekać, że i niedługo na obóz uderzą. 

Kędyż one meczety? gdzież nasze fundusze? 

Skądinąd nam posażyć widzę trzeba dusze 

(Szkoda skóry przedawać, póki niedźwiedź chodzi, 

Szkoda łomać źrebięcia¹²³², niźli się urodzi). 

Aleć próżne lamenty; wszytka ufność w broni. 

Jeszcze niechaj i giaur tryumfu nie dzwoni! 

Jeśli wy, w których ręku i honor i zdrowie 

Carskie, będziecie chcieli — siedli¹²³³ giaurowie! 

Takie jest pańskie zdanie, żebyśmy o jutrze 

W Kozaki uderzyli; tym gdy rogów utrze, 

Gdy ich z szańców wyżenie¹²³⁴, a swymi te równie¹²³⁵ 

Osadzi ludźmi, wszytko pójdzie nam smarownie¹²³⁶: 

Już musi Polak siedzieć jako groch na bębnie, 

Jak pod siekierą, patrząc rychło-li go rębnie. 

Skoro mu bliski sąsiad tak fałdów przysiędzie, 

Już czujniej musi sypiać, jako kur na grzędzie. 

Ale by dobrze rzeźwiej i nie tak ozięble 

Pobierać się do trudnej trzeba nam przeręble¹²³⁷! 

Część na dziwy z obozu wyciąga nas szyje, 

Część jako wryta stoi, trzecia się część bije. 

Czemuż nie razem wszyscy, spadszy hurmem z góry, 

Ze wszech stron uderzymy mężnie na te ciury? 

Ze stem się bić jednemu trzeba bez pochyby, 

Jeśli się z nimi będziem stosować i gdyby 

Witać się z nami przyszło, nie bić, za czas mały 

Pewnie by im obiedwie ręce ustawały. 

Niech każdy wódz z swym wojskiem odwagi dokaże 

A wezyr niech każdemu wodzowi pokaże 

Miejsce, w którym koniecznie albo mu umierać, 

Albo trzeba tabory kozackie otwierać. 

Jeśli w pole wynidą, więc ich jednym bawić, 

Drugim w ich wałach carskie chorągwie postawić, 

Powyrzucawszy stamtąd i krzyże, i ptaki¹²³⁸, 

Niech ustąpią miesiącom. Kto się znajdzie taki, 

Osman mu obiecuje i stawi się w słowie, 

Że będzie dożywotnym baszą na Krakowie. 

O czym jeśli z was który rozumie inaczéj, 

Albo chce przydać, niech sam swe zdanie tłumaczy». 

Tu skończył Kizlaraga, a ci na znak zgody, 

Chyląc głowy ku ziemi, długie głaszczą brody, 

Rękę na pierś z westchnieniem położywszy silném, 

Jako pragną zwycięstwa, znakiem nieomylnym. 

Tylko przydał Husseim, żeby to w sekrecie 

I w carskim zostawało do jutra namiecie. 

«Prawieć-byśmy trafili i z imprezą¹²³⁹ — rzecze, —  

Jeśli tego wprzód giaur psim pechem¹²⁴⁰ dociecze. 

I za naszych chrześcijan nikomu nie ślubię 

Pies psa kąsa, a iszcze; kruk, choć kruka dzióbie, 

Oka mu nie wykłuje; znają się na migi 

Giaurzy i wiara ma przyrodzone ligi. 

Nieszczęśliwa zaprawdę kondycyja i tu, 

Nie mieć u nieprzyjaciół i u swych kredytu¹²⁴¹». 

Dawszy zatem carskiemu pokłon majestatu, 

Do swoich się namiotów rozchodzą z senatu. 

A już świat nocą czerniał; bo oddawszy zorzy 

Klucz zachodowy, w morzu słońce się zanurzy¹²⁴². 

I ziemia, co dopiero strasznym grzmiała zgrzytem, 

Jako makiem zasuta¹²⁴³, spi pod cichym cytem¹²⁴⁴. 

Nie spi stary Chodkiewicz, nie spi Osman młody, 

Jeden myśli o drugim; o ludzkie zawody! 

O próżność! Choćbyś Tatry nieprzebyte ruszał, 

Choćbyś morze szerokie do gruntu osuszał, 

Chociażbyś swoją dumą ten świat przeinaczał, 

Wody, gdzie ziemie, ziemie, gdzie wody, przetaczał, 

Bogu śmiech; bo nie mogąc na swym własnym ciele 

Czarnego włosa białym uczynić, tak wiele 

Przedsiębierzesz, nie wiedząc, że to już jest w druku, 

O co ty głowę biedną trudzisz do rozpuku. 

Nie być wam na tych godziech¹²⁴⁵, gdzie mierzycie oba. 

Ciebie, starcze, już bliska dogryzie choroba, 

A młodzik, spadszy przykro z swej nadzieje szczytu, 

I półrocza na świecie nie będzie miał bytu. 

A już rana otwiera Aurora¹²⁴⁶ wrota, 

Gore blaskiem słonecznych koni zorza złota; 

Zgasły gwiazdy, spadła noc, miesiąc na kształt chusty 

Spłótnie¹²⁴⁷, gdy się cug¹²⁴⁸ w górę sunie twardousty. 

I Chodkiewicz, z którego niech każdy bierze wzorki, 

Prosto z pościeli książki¹²⁴⁹ wziąwszy i paciorki, 

Tam szedł, kędy go kapłan czeka u ołtarza, 

I stwórcy swemu chwałę codzienną powtarza; 

Za przeszłą noc dziękuje, na dzień się porucza, 

Bo mu razem i starość, i słabość dokucza. 

Osman, chociaż z miękkiego jeszcze nie wstał łóżka, 

Słucha podufałego snu swojego wróżka, 

Który choć mu lada co i psie prawi gówno¹²⁵⁰ 

(Wierzy jak aniołowi i więcej nierówno), 

I jeżeli pochlebić panu swemu pragnie, 

Co chce, zmyśli; jako chce, tak języka nagnie. 

Pokazał to i teraz, gdy zieloną stułą 

Łeb związawszy (jeśli rzecz przerywać fabułą), 

Stanąwszy przed swym carem jakoby na jawi, 

Co mu dopiero przez sen bóg objawił, kawi¹²⁵¹. 

«Długą, rzecze, nocy część strawiwszy niespaną 

Na gorącej modlitwie, prawie¹²⁵² kiedy raną 

Zorzę na świat jutrzenka złotymi warkoczy 

Prowadzi, snu mi trochę wpadło między oczy 

I śni mi się, jeśli się tak śnić człeku może, 

Bo to i teraz widzę, choć mię sen i łoże 

Puściło. Niech Mahomet, z którego zawiśli 

Ziemscy królowie, ku twej obróci to myśli. 

Drzewo-m widział wysokie, na którego liście 

Miasto ptaków, ryby się lęgły oczywiście; 

Orzeł potem z zachodu przyleciawszy srogi, 

Gniazdo sobie u jego zbudował odnogi. 

Patrzę, co będzie dalej, aż miesiąc bez gwiazdy 

W zielonej stanął sferze nad onymi gniazdy, 

Z którego zimna rosa tak rzęsisto leci, 

Że i orła, i jego zatopiła dzieci. 

Grono potem z onegoż wyrosło konaru, 

Pełne jagód rumianych; a tyś, wielki caru, 

Swą go ręką zerwawszy, w ciasnej prasy fugi¹²⁵³ 

Wrzucił i wycisnął krwie purpurowe strugi.» 

Wszyscy zaraz na to się zezwolili razem, 

Że takie sny jawnym są tryumfu obrazem. 

Wielkie drzewo, co miasto¹²⁵⁴ ptaków lągnie ryby, 

Nie trzeba wątpić o tym, Dniestr jest bez pochyby¹²⁵⁵; 

Polak orłem, którego rosą swojej siły 

Bodaj tu ottomańskie księżyce zgubiły! 

A ty, wielki monarcho, takich gron jagody, 

Które śmieją twej ziemie zaraszczać¹²⁵⁶ ogrody, 

Ostrym ściśniesz bułatem¹²⁵⁷ i swego się soku 

W czarnym giaur¹²⁵⁸ nasyci awernowym¹²⁵⁹ mroku. 

Skąd jako był wesołym, jawnie to pokaże 

Osman, gdy zaraz wojsku w pole ciągnąć każe. 

Więc jeszcze rosa nie schła, jeszcze się mgły szare 

Nad Dniestrem piętrzą, jeszcze i słońce nie jare, 

Kiedy sto dział burzących cale niespodzianie 

Kozakom Zaporowskim tuż nad głową stanie. 

Sypie się z gór pogaństwo straszliwymi wały¹²⁶⁰; 

Rzekłbyś, że się ruszyły okoliczne skały; 

Krzyczą, wrzeszczą szkaradzie¹²⁶¹, że w onym bałuchu¹²⁶² 

I my, i oni zgoła postradali słuchu. 

Dadzą potem z dział ognia, a pod takim kurzem 

Chcą się podkraść pod szańce kozackie podgórzem. 

A ci widząc potęgę nie po swoich plecu¹²⁶³, 

Gotowego czekają; każdy w ziemnym piecu 

Obstawiwszy się strzelbą, przez nieznaczne dziurki 

Patrzy, rychło-li mu się zdarzy strzelać Turki. 

Tymczasem z dział palono bez wszelakiej przerwy, 

Więc skoro na cel przyszły pogańskie katerwy¹²⁶⁴, 

Ozwą się też Kozacy: bo, jako się rzekło, 

Dwadzieścia ośm dział mieli. Nie straszniejsze piekło 

Ogniem, nie groźniejszy grzmot, gdy się zawiesiwszy 

Brzęczy nad głową, ani piorun przeraźliwszy, 

Gdy z uchylonej chmury przez skryte szczeliny 

Rzuca z trzaskiem na ziemię raz wraz ciężkie kliny. 

Jaki ogień, jaki grzmot, jak gęste pioruny 

Walą ludzi pokosem, w dymie i w mgle onéj! 

Choć-ci nie barzo równo postrzały się dzielą; 

Bowiem więcej Kozacy jednym działem ścielą, 

Niż stem Turcy, gdy dotąd i jednego człeka 

Nie zabili, a z nich już w pół pola pasieka¹²⁶⁵. 

Upornie przecie z sobą idą na wytrwaną, 

W pole ich chcą wywabić, żeby drugą ścianą 

Ci, co na to umyślnie od początku strzegli, 

Obnażoną z obrońców, do obozu wbiegli. 

To natrą, to ucieką, a nigdy bez znacznéj 

Szkody; ale swych trzyma ostrożny Sajdaczny. 

Na koniec widząc, że już nie po szwie się pruło¹²⁶⁶, 

Ślepym pogaństwo hurmem na wały się suło¹²⁶⁷ 

Ze wszytkich stron nakoło, gdzie co lepszy męże 

Śniatem¹²⁶⁸ padli; bo tchórza nierychło dosięże. 

Już się ciały ludzkimi wał wyrównał niski, 

I choć nań ze krwie ciepłej przystęp barzo śliski, 

Drą się Turcy, jeżeli gdzie postrzegą dziury, 

Jedni zębami, drudzy biorąc na pazury. 

Zrucają ich Kozacy, już strzelbę pokiną¹²⁶⁹, 

Wręcz ich sieką pałaszem, kolą rohatyną¹²⁷⁰; 

Ale gdy coraz na mord ludzie idą nowi, 

Wskok Sajdaczny daje znać o tym hetmanowi, 

Że Kozacy słabieją i ledwie nadążą 

Bić Turków, gdy ich wkoło taboru okrążą; 

Prosi, żeby zawczasu obmyślał posiłki, 

A jeżeli być może, Turkom szedł w zatyłki¹²⁷¹. 

Już czuł¹²⁷² o tym Chodkiewicz, wskok przeto za posłem 

Wejera śle z Lermuntem; obadwa z wyniosłem 

Sercem, oba niemieckie wodzili piechoty. 

Więc Jelski i Rakowski do tejże roboty 

Z swymi poszli Węgrami i pułk Zasławskiego 

Książęcia pieszy przydał do czynu onego. 

A sam z gotowym wojskiem, postawiwszy w czele 

Usarzów, na poganów patrzy sobie śmiele, 

Którzy góry szerokim obłokiem zalegli, 

I tych, co do Kozaków szturmowali, strzegli. 

Toż gdy przyszła piechota, a przez trzy szeregi 

Dali w twarz ognia Turkom, natychmiast w rozbiegi 

Pójdą, pierzchną i próżno laski o nich tłucze 

Starszyna; bo skoro ich drugi raz przepłucze 

Deszcz ołowiany, który najtęższą przemoczy 

Opończą, i starszynę ta hałastra stłoczy; 

Ucieką. Kozacy też chcą za nimi z wału, 

Ale cóż, gdy nie masz sił z takiego opału; 

Szli Niemcy i Węgrowie, gdy nośne muszkiety 

Wypalą, łby pogaństwu karbując i grzbiety 

Kiedy się tu Kozacy z bisurmany kłócą, 

Z drugiej strony swe hałła Tatarzy bełkocą, 

Gdzie czuły Lubomirski, choć go ten mól¹²⁷³ dusi. 

Tamtej ściany pilnować z wojskiem swoim musi. 

Już by się polem potkał, ale cieśnia broni; 

To ma w zysku, co harcem namorduje koni. 

Nie zgoła bez uciechy ten mu się dzień toczył, 

Bo wiele razy poszczwał, tyle razy troczył¹²⁷⁴; 

Kilkudziesiąt położył, kilku dostał żywcem. 

Tak bywa, gdzie we sforze¹²⁷⁵ fortuna z myśliwcem. 

Tam Księski Aleksander, tam Stefan Jarzyna, 

Wielkiego i urodą, i sercem Turczyna 

Odda Lubomirskiemu. Tam Jan Jordan młody, 

Tam Ożarowski swojej dał cnoty dowody, 

I inszych wiele, którzy szablą w bystrych ręku 

Ścinali, albo żywcem brali Turków z łęku¹²⁷⁶. 

Toż skoro one działa do obozu zwiodą, 

I te się też zastępy ruszą ledwochodą¹²⁷⁷, 

Spuściwszy kwintą pierwszą fantazyją szumną; 

Rzekłbyś, że ci na pogrzeb wloką się za trumną. 

I hetmani też wojska do obozu nasze 

Na lepszy czas pod kryte prowadzą szałasze¹²⁷⁸. 

Znowu mrok padł, znowu noc niski świat odziewa, 

Znowu się Osman z jadu puka¹²⁷⁹ i omdlewa, 

Jakoby mu kto serce na kawałki krajał; 

Dzień swego narodzenia klął, bluźnił i łajał. 

Mścić się chce i nie pierwej tę chęć w sobie zgasi, 

Aż albo umrze, albo nam zajdzie od spasi¹²⁸⁰. 

My tu Turków, a orda z tamtę stronę wody 

Łupi naszych, rabując z żywnością podwody, 

Kiedy albo od Brahy, albo z strony tamtéj 

Prowadzą do obozów polskich prowianty. 

I dziś przyszła wiadomość do hetmanów świeża, 

Że orda z Dniestrowego wypadszy pobrzeża, 

Kilka wozów zająwszy z końmi i z czeladzią, 

Pod tureckie tabory z tym się retyradzią¹²⁸¹, 

Gdzie z długą oracyją i wielkim szacunkiem, 

Lada ciurę carowi dają upominkiem. 

Nie przeto Osman lepszy, mordem dycha szczerém, 

Z nikim, nawet i z samym nie mówi wezyrem, 

Nic go one nie ruszą z Zadniestrza nowiny, 

Gdy do tej jego przyszła impreza¹²⁸² ruiny. 

Więc po wszytkich obozach i wzdłuż i wszerz każe 

Szkarade głosić banda¹²⁸³: kto mu łeb pokaże 

Kozacki, od swojego odcięty tułowu, 

Sto czerwonych we złocie będzie miał obłowu. 

Już i naturę w sobie łomie tyran zgryzny, 

Jakby i sam żyć nie chciał, napił się trucizny; 

I skępstwo, i łakomstwo, bywa tego dosyć, 

Ze się przed złością muszą z człowieka wynosić, 

Jako złość przed bojaźnią; toż jako ze smyczy, 

Co żywo się do onej posunie zdobyczy. 

Ale orda najbardziej gdziekolwiek zaciecze 

W Podole, wszędzie chłopstwo nieszczęśliwe siecze, 

Udając za kozackie ich niewinne głowy; 

Już na targ przed Osmana znaszają gotowy, 

Na ostatek wozami; i cieszy się zrazu; 

Postrzegszy potem, że ci bez wszego obłazu¹²⁸⁴ 

Łby, choć od tureckiego oderznięte karku, 

Wożą i na onym mu przedają jarmarku, 

Kozaków nie ubywa, naprzód gotowizny 

Ujmie, a potem żadnej nie płaci głowizny, 

Ale się wraz na swoich, wraz na nieprzyjaciół 

Gniewa; tych by rad¹²⁸⁵ karał, a tamtych zatracił¹²⁸⁶. 

Ledwo się słońce jęło nad ziemię podnosić, 

Każe wojsku wychodzić, każe szturm ogłosić 

Do kozackich taborów, lub zysk, lubo strata. 

Tak mu pomsta, tak mu gniew serce w piersiach płata, 

Choćby wszytkim Turkom być dzisia na przedpieklu, 

Byle dobyć Kozaków; sam na białym seklu¹²⁸⁷ 

Karmiąc wstydem wezyry, basze i swe agi, 

Skoro złotem ciągnione osiędzie czapragi, 

Tam stanął, gdzie o jego ocierając strzemię, 

Kłaniały się chorągwie aż do samej ziemie. 

Sajdak¹²⁸⁸ na nim ze złota usadzony w sztuki, 

Wkoło ciągną sołhacy¹²⁸⁹ nałożone łuki, 

A tam swoje rycerstwo napomina rzędem, 

Jedynym żeby mając Mahometa względem 

Ojczyznę, dzieci, żony i cokolwiek może 

Wymyślić, żeby zbójców tych na Zaporoże 

Z garści nie upuszczali; bo im tu należy 

Zapłata za wierutne złości i kradzieży. 

Inaczej woli umrzeć, woli głowę łożyć, 

Jeśli dziś nie ma swoich nieprzyjaciół pożyć. 

«Idźcież, rzecze, wielkiego świata króciciele, 

Wytnicie i z korzeniem to szkodliwe ziele. 

Idźcie śmiele, ja na was będę patrzył z bliska, 

A kto najpierwszy wtargnie do tych psów łożyska, 

Dziś weźmie Sylistryą; a kto drugi po niém, 

Juki złota z ubranym daruję mu koniem. 

Tak aż do dziesiątego, każdy swej odwagi 

I męstwa należyte odniesie posagi.» 

Kiedy się do wygranej hardy Turczyn bierze, 

Sześćdziesiąt dział burzących przeciwko kwaterze 

Kozackiej wyrychtuje¹²⁹⁰, a zwykłymi tryby 

Rozwlecze nad naszymi swe szyki, że gdyby 

Kozaków posiłkować we złej chcieli toni, 

Od onych wojsk niezmiernych wstręt¹²⁹¹ mieli z ustroni. 

Widzi dobrze Chodkiewicz, na co Turczyn godzi; 

Więc w pole sześć usarskich chorągwi wywodzi, 

Kędy i sam w tysiącu swojego wyboru 

Czołem do kozackiego obróci taboru, 

A oraz i lisowskie z szańcu ruszy roty. 

Tak stał w miejscu, czekając Marsowej roboty. 

I podczaszy gotowy w swojej bronie czeka; 

Wejer się z Denoffami szańcami opieka¹²⁹²; 

Lecz nim się wrzawa pocznie, do Kozaków zbieży 

Chodkiewicz i ukaże, co na czym należy; 

Nie da w pole wychodzić, aż gdy się przesilać 

Owa pocznie armata, aż przestanie strzélać, 

Aż się da okazyja, przybliżą poganie, 

Toż wy z czoła, ja z boku wsiędziem, prawi¹²⁹³, na nie. 

Wtem Osman niecierpliwy każe palić działa; 

Zaćmił słońce gęsty dym, ziemia z gruntu grzmiała, 

Rozlegają się góry i przyległe lasy 

Niewytrzymanym trzaskiem, strasznymi hałasy. 

Tak twierdzą, jam tam nie był, że z onego grzmotu 

Kilka ptaków na ziemię spadło, zbywszy lotu; 

Dzieli się Dniestr na dwoje, że mógł każdy snadnie¹²⁹⁴ 

Obaczyć mokry piasek i kamyki na dnie. 

Jęczą skarpy¹²⁹⁵ głębokie, zapadłe doliny, 

A okopciałe skały równają kominy. 

Grom słuch odjął, a oddech siarczyste otręby, 

Wzrok dym, że sobie ludzie palce kładli w gęby. 

Twierdził to i Chodkiewicz, że jak począł z młodu 

Wojnę służyć, takiego huku, dymu, smrodu 

Nie uznał, jakim nas dziś głuszy, ślepi, dusi, 

Kiedy się żwawy¹²⁹⁶ Osman o Kozaków kusi. 

Tylko też było szkody z onej srogiej burze; 

Bowiem ci w swoich szańcach siedząc jako w murze, 

Tak szkaradą¹²⁹⁷ kul gęstwą, która się tam zwali, 

Jednego tylko z swoich junaków stradali¹²⁹⁸. 

A skoro kilka godzin bez wszelkiego skutku 

Grzmi Osman, każe się swym zmykać pomalutku; 

Jeśli się tam jeszcze kto morduje z tym światem, 

Dorznąć go, a te działa wszytkie z aparatem 

Wprowadzić do taboru, wygnać niedobitki, 

A tak podciąć giaurom twardoustym łydki. 

Już umilknęły działa, już nie ryczą smocy¹²⁹⁹, 

Kiedy tyran zajadły wszytkie wywrze mocy, 

Żeby obóz kozacki, ze czterech stron prawie¹³⁰⁰ 

Obegnawszy, w tak strasznej wziąć go mógł kurzawie. 

Dopieroż Turcy wałem ruszą z góry ku nam, 

Tusząc, że się Kozacy, tak gęstym piorunom 

Oprzeć nie mogąc, albo zginęli do nogi, 

Albo swoich taborów opuścili progi; 

Choć, jako się wspomniało, nie bez bożej łaski, 

Jeden tylko Wasili zabit w one trzaski. 

Nie rozsypką, jak pierwej, kolano z kolanem 

Inaczej się chcą pisać dzisia przed Osmanem, 

Który z najwyższych szczytów onej góry długiej. 

Będzie sam swych rycerzów karbował¹³⁰¹ zasługi. 

Zielona go chorągiew, choć z daleka, znaczy, 

Skąd każdego w tym polu swym okiem obaczy. 

Długo leżą Kozacy, jako więc zwykł łowiec 

Na lisa i wilk, kiedy widzi stado owiec, 

Nie pierwej ten wypada, tamten zmyka z smyczy, 

Aż się zbliżą, aż będą pewni swej zdobyczy; 

Tak Kozacy swego się trzymając fortelu, 

Nie pierwej się objawią, dokąd im na celu 

Nie stanie nieprzyjaciel; toż mu ogień w oczy 

I z dział, i z ręcznej strzelby sypą, a z uboczy 

Zawadzi w nich Chodkiewicz i o gołe brzuchy 

Skruszywszy drzewa, sroższej doda zawieruchy, 

Gdy dobywszy pałaszów, jako lew z przemoru¹³⁰², 

Pierwszego bisurmanom przygaszą humoru. 

Zapomni się pogaństwo i strasznie się zdziwi, 

Ze Kozacy strzelają i że jeszcze żywi, 

Że ich wszytkich burzące nie pogniotły działa; 

Smutnie przeto zawywszy swoje hałła! hałła! 

Skoro ci jeszcze do nich wysypą się gradem, 

Naprzód im czoła strachem podchodziły bladem; 

Potem, kiedy Chodkiewicz wsiędzie na ich roje, 

Ze łby¹³⁰³ im ostrą szablą zdejmuje zawoje, 

Zwątpiwszy o posiłkach, zwyczajnego toru 

Dzierżąc¹³⁰⁴ się, uciekali do swego taboru. 

Nie pomoże Mahomet i carska powaga: 

Gdy śmierć chwyta za garło, gdy się serce strwaga, 

Żadne względy nie idą, jeden strach ma oczy. 

Jak znowu krwią pogaństwo pole uposoczy, 

Bo naszy i Kozacy, co im staje siły, 

Sieką, kolą, strzelają bojaźliwe tyły. 

Targa włosy na głowie, gryzie sobie palce 

Zjadły Osman, żurzy¹³⁰⁵ się na swoje ospalce. 

Już nie wierzy, żeby był Mahomet na niebie; 

I swych, i nieprzyjaciół, i znowu klnie siebie. 

Potem się zapomniawszy, kiwa tylko głową, 

Kiedy Turcy, osobą gardząc cesarzową, 

O jego się tak blisko ocierając strzemię, 

Uciekają, na koniec pięścią tłukąc w ciemię 

Od gniewu, i samemu przyjdzie się rozgrzeszyć, 

Przyjdzie i nieprzyjaciół niestetyż rozśmieszyć, 

A uchyliwszy onej prześwietnej grandece¹³⁰⁶ 

Uciec z pola, seklowi¹³⁰⁷ wyrzuciwszy lejce, 

Zwykłe swoje ozdoby, forgi¹³⁰⁸, pierza kinąć¹³⁰⁹, 

Wszytkich by chciał uprzedzić, wszytkich by chciał minąć. 

Ale póki w polu stał, jeszcze się wstydali, 

Jeszcze się jakokolwiek Turcy opierali; 

Skoro uciekł, skoro się do namiotu schował, 

Wszytkich w drogę rozgrzeszył i licencyjował¹³¹⁰. 

I armaty odbiegli, część tylko zawczasu 

Umknęli jej puszkarze, nim do dutepasu¹³¹¹ 

Przyszło; więc że każde z nich przykute łańcuchem 

Do drzewa, ani radzić mogło się obuchem, 

Koła w trzaski i w drobne porąbawszy sztuki, 

Działa w Dniestr rzucą z skały ze ściętymi buki. 

Ale nie tu szczęśliwa wiktoryja stanie; 

Bo skoro z pola w obóz uciekli poganie, 

Nie dając im odetchu, ale stopy w stopy 

Kładąc, weszli i naszy za nimi w okopy. 

Tam gdzie w pięknej równinie i przez małe pole, 

Tak barzo Zaporożec Turków w oczy kole; 

Tam póki pogan sieką i namioty krwawią, 

Póki łupem nieszczęsnym naszy się nie bawią, 

Póty ci uciekają i by chcieli byli 

Szczęścia zażyć zwycięzce, więcej by sprawili 

Przez ten jeden dzień, niźli przez czterdzieści całe; 

Mogliśmy, mogli skrócić dziś Turki zuchwałe, 

Już namioty zrucają, już konie od kołów 

Biorą, już pędzą stada mułów i bawołów, 

Już się wszyscy sowitą¹³¹² obłowią zdobyczą, 

Już w pogańskich obozach imię Jezus krzyczą; 

Już do wielkich wezyrów, do agów, do baszy 

Wieść przyszła, że już wzięli ich tabory naszy; 

Pełno tumultu, pełno na wsze strony trwogi, 

Ci się juczą na drogę, ci się grzebą w stogi; 

A naszy, nie przestawszy skrzyń i wozów łupić, 

Dali czas, ach dali czas, pogaństwu się skupić! 

Które gdy ich zastanie na paszy i lepie, 

Zajmuje ich rozsypką jak bydło na rzepie. 

Kto legł, leży; lecz kto się żywcem dostał w ręce, 

W srogim bólu umierał i w okrutnej męce. 

A ostatek skoro się łupami obciąży, 

Pójdzie w nogi i na swe stanowiska tąży. 

I tak ci Zaporowcy, z naszych ciurów zgrają, 

Kiedy więcej zdobyczy niż sławy patrzają, 

Skropiwszy bisurmańskie swą krwią stanowisko, 

Przegrali, uczynili z siebie śmiechowisko. 

Już był przed Chodkiewiczem poseł z tak wesołą 

Nowiną, że Kozacy z naszych ciurów smołą¹³¹³ 

Wzięli obóz pogański, i tylko już z nieba 

Łaski bożej, a ludzi na posiłek trzeba. 

Z tym śle rączo Sajdaczny do hetmanów, żeby 

Żadną miarą kawałka nie upuszczać z gęby, 

A zwłaszcza kiedy w polu nie ma ich co bawić, 

Niech co rychlej pomogą bisurmanów dawić¹³¹⁴. 

Przerażony na sercu Chodkiewicz w tej chwili, 

Pojźry w niebo i widzi, że się słońce chyli; 

Nie zda mu się wojsk ruszać już ku samej nocy, 

Wpaść w labirynty miasto¹³¹⁵ niewczesnej¹³¹⁶ pomocy, 

Czując to, co się stało, prorockimi duchy¹³¹⁷, 

Że Kozactwo z ciurami jak na miedzie muchy, 

Jako ptacy na zobi¹³¹⁸, padną na bogatém 

Łupie, a Turcy mogą pokrzepić¹³¹⁹ się zatem; 

Obroń Boże żałoby z tak nagłej pociechy, 

Im barziej słońce piecze, prędzej zmokną strzechy. 

Stąd wierzyć, że wodzowie i boży hetmani 

Święte mają anioły, którzy niewidziani 

W takowych raziech zdrowe dyktują im rady; 

Ale i ten może być pisany w przykłady. 

Więc, że jeszcze przed swoją na koniu stał broną, 

Otoczony dzielnego rycerstwa koroną. 

Z serca westchnie i ręce obie w niebo dźwignie, 

A łza mu łzę po twarzy gorąca poścignie. 

«Twoja chwała, o wielki Stwórco świata! — rzecze, 

Gdziekolwiek słońce okiem przezornym zaciecze, 

I w niebie, i na ziemi, i na morskiej toni 

Na wieki wieczne swego światła nie uroni. 

Tobie, cokolwiek na tym podniebnym obszarze 

Z prochu wstaje; w twej mocy piszą inwentarze¹³²⁰ 

Wojny nasze; ty na nich cieszysz, ty zasmucasz; 

Ty królów na tron sadzasz, ty ich z tronu zrzucasz, 

Ty, jeśli mówić może proch śmiertelnej nędze, 

Igrasz, Boże, swą siłą w ludzkiej niedołędze; 

Tobą słabi dużeją¹³²¹; dużych mdli¹³²² twa siła, 

Co niebo rozpostarła, ziemię zawiesiła, 

Którą świat stoi, którą poczekawszy daléj, 

I niebo się, i ziemia, i morze obali. 

Teraz, o wielki Boże, za takowe posły 

Przym¹³²³ dziękę uniżoną, że tyran wyniosły 

Myli się w swej imprezie¹³²⁴, szwankuje w swej bucie; 

Możeć co rość tysiąc lat, a upaść w minucie. 

Więc, o jedynowłajco, nad rąk swoich tworem, 

Zruć go z pychy do końca z Nabuchodozorem¹³²⁵, 

Nasyć go tej ohydy, niechaj tymi pęty 

Brzęczy, które zniósł na nas; niech trawę z bydlęty 

Pasie, kto się śmie równać, krwią bywszy i ciałem, 

Z tobą, Bogiem wszechmocnym, wiecznym, doskonałym! 

Spraw należytą sobie cześć garścią swych ludzi, 

Której żaden czas i wiek żaden nie wystudzi; 

Zruć tę sprośną bestyją, co śmie dźwigać piętę 

Ku niebu, na cielesnych wszeteczeństw ponętę 

Świat łudząc; skrusz jej rogi, a schyliwszy grzbieta, 

Zdepc, niech twej czci nie kradnie z Turki Mahometa!» 

Tak się modlił Chodkiewicz; a ogniste słonie¹³²⁶ 

Zachodzi i w głębokim morzu znowu tonie. 

Idzie na wczas co żywo; wszytkich noc ogarnie; 

Już lampy i wieczorne pogasły latarnie; 

Sam tylko Osman nie spi, płacze, biada, nuci; 

Wstyd go samego siebie, że się tak poszpoci; 

Ze sromotnie uchybi przodków swoich sławy, 

Coraz to gorzej miasto szwankuje poprawy. 

Na toż przyszedł trud jego i tak trudne drogi? 

Późno w głowie muftego¹³²⁷ rozbiera przestrogi¹³²⁸; 

Widzi, że nic tak mocno na świecie nie stało, 

Żeby się od słabszego wywrotu nie bało. 

Sto lat twardy dąb roście, a jednej minuty 

Ostrą ścięty siekierą przychodzi do zrzuty. 

Żadna rzecz najwyższego dojść nie może szczytu, 

Gdzie by mogła mocno stać; żadna rzecz dosytu 

Nie ma, i skoro w górze swej stanie nadzieje, 

Też ją koła, też nazad cofają koleje; 

Ale sporzej: bo gdzie się człek piął przez półroka, 

We mgnieniu, że tak rzekę, na dno spadnie oka! 

Widzi onych rycerzów i waleczne chłopy, 

Których ręką ostatek wziąć miał Europy, 

Z których ręku, nie polskie, ale ziemie całéj, 

Jego cesarskiej skroni laury czekały, 

Gdy sromotnie przed chłopstwem i naszymi ciury, 

Przez swoich się namiotów wywracali sznury, 

I by ich nie ciemna noc zachowała w mroku, 

Trudno by się wysiedzieć mieli i w tłomoku. 

Tak duma smutny Osman i nie zmruży oka 

Całą noc; wstyd go srodze, że spadł z tak wysoka, 

Gdzie serca niesytego wyniosły go buje¹³²⁹. 

A już dniowi ciemna noc świata ustępuje. 

Skoro ją z nieba słońce promieniste spłasza, 

Chodkiewicz też kolegów do rady zaprasza, 

Gdzie dalszej wojny progres¹³³⁰ dawszy do uwagi, 

Powie, że zbyć nie może z serca swego zgagi¹³³¹, 

Nie może znieść z imienia polskiego ohydy, 

Dokąd się w polu z tymi nie spróbuje Żydy, 

Dokąd Marsem otwartym, puściwszy się ściany 

Obozowej, nie spatrzy¹³³² fortuny z pogany; 

Bo jeśli dłużej będziem w tym leżeć rosole¹³³³, 

Skoro wojsko zgłodzimy, nie będzie z kim w pole; 

I tych, którzy u Brahy niepotrzebnie ślęczą, 

Ruszyć, niech w obóz wnidą, niech się z nami zręczą¹³³⁴. 

Tak rozumiał Chodkiewicz, ale na to zgody 

Nie było, żeby Polskę w niepewne zawody 

I jej zdrowie, jakoby gołego na zyzie¹³³⁵, 

Stawiać na niestatecznej fortuny decyzie¹³³⁶. 

Czego żałować możesz, a poprawić wiecznie 

Nie możesz, na wątpliwy los nie każ bezpiecznie. 

Na to jednak zezwolą, żeby ci, co w Brasze 

Na załodze¹³³⁷ leżeli, weszli w szańce nasze; 

Drudzy radzili w nocy, kiedy spią poganie, 

Wywieść wojsko z obozu i uderzyć na nie; 

Ani tam straż, ani tam posłuch¹³³⁸ chodzi w pole, 

Tak bezpieczni w obozie, jako i w Stambole, 

W liczbie wielkiej ufają, trzymając to o niéj, 

Że ich i w nocy samym pozorem obroni; 

Więc nim się ci obaczą, nim ze snu rozmarzną¹³³⁹, 

Naszy ich jak baranów nakolą i narzną, 

Ani się będą mogli skupić ani sprawić¹³⁴⁰ 

Ani w cieśni gotowym Polakom zastawić. 

Ciemny ich mrok i nagły strach porazi, bo się 

I we dnie, nie rzkąc¹³⁴¹ w nocy, nie znają po głosie; 

Turcy, Grecy, Arabi i Murzyni czarni 

Różnym mówią językiem; chybaż przy latarni 

Będą się poznawali, a skoro ta zgasła, 

I z twarzy się nie będą mogli znać, i z hasła. 

W janczarach ich potęga zawisnęła, i ci, 

Dosyć ich mało było, na poły wybici. 

Dzida pieszo nie służy; nie dosiędą koni; 

Czy by siodła, czy suknie wprzód macać, czy broni? 

Co wiedzieć, gdzie się udać wypadszy z pościele, 

Trudno poznać, gdzie swoi, gdzie nieprzyjaciele; 

Żadnej tam gotowości, już to rzecz jest pewna; 

Żadnej nie masz przestrogi; spią wszyscy jak drewna. 

Z czym nam się ofiarują, nie lutując¹³⁴² pracy, 

I chcą chętnie przodować Polakom Kozacy. 

Działa naprzód ubiegą i nic nie opożdżą¹³⁴³, 

Gdy je albo obrócą, albo je zagwożdżą, 

Razem sterty zapalą i z beczkami prochy 

I tym ogniem strwożone zaślepią pieszczochy. 

Tedy łby rozespane dźwignąwszy od betu, 

Mają naszym żołnierzom dotrzymać impetu? 

Przed którymi choć we dnie, choć w polu, choć w kupie, 

Pierzchają, i trup pada sromotnie na trupie. 

Nie żelaza, nie ognia, ale w swym obozie 

Głosów polskich nie zniosą, i aż na przewozie 

Oprą się Donajowym, gdzie i promu chybią, 

Kiedy ich tam dogonią i naszy ich zdybią. 

Już niemal wszyscy na to stosują swe wota¹³⁴⁴ 

Prócz Chodkiewicza; jemu nocna się robota 

Nie podoba, inaczej od inszych rozumie: 

W dzień się chce bić, w nocy kraść wygranej nie umie. 

Dał potem i racyje¹³⁴⁵, że ciemności nocne 

Tak nieprzyjacielowi, jako nam pomocne. 

Wprzód się pytać, niźli bić; a nuż ów uprzedzi, 

Poznawszy go po głosie, miasto odpowiedzi? 

Noc oczy, uszy weźmie wrzask, że wodzów ani 

Znaków obaczą; a to kto im, proszę, zgani, 

Kiedy zwykłym łakomstwem, dla samej rabieży¹³⁴⁶, 

Wojsko się po tureckich obozach rozbieży? 

Albośmy nie widzieli wczora przed wieczorem, 

Choć we dnie, choć pod starszych i wodzów dozorem, 

Że ledwie weszli w obóz, padli jak na ledzie 

Na łupie, a mężniejszy zginęli na przedzie. 

Jeszczeż to jakokolwiek hołocie ujść maże, 

Ale polskich żołnierzów obroń, mocny Boże! 

Kozacy naprzód pójdą? Ci-ć to, że zdobyczą 

Wszytkie zyski i sławę, i korzyści liczą, 

Zaraz srebro łakome zeżmie¹³⁴⁷ serce chłopu. 

Kto wie, jeśli gdzie rowu nie masz i przekopu? 

Kto ręczy, że spią wszyscy, że nie masz zasadzki? 

Zawsze zdradzie podległy nocy i omacki, 

I pomóc, i zaszkodzić w obie mogą stronie¹³⁴⁸, 

A przecie zwykle mniejszą większa kupa żonie¹³⁴⁹, 

Ile¹³⁵⁰ w mroku; bo we dnie jedna mężna ręka, 

Gdy widzi, kogo bije, stu tchórzów ponęka. 

Lepiej, rzecze, mym zdaniem, zabawić się wałem, 

Gdy się wam nie zda, z nimi szykiem potkać całém 

I bohatyrskim trybem, nie w noc, nie ukradkiem 

Zwyciężyć, ale jasne słońce mając świadkiem. 

Starych szańców poprawić, nowe suć¹³⁵¹, gdzie trzeba, 

Aza nam zdarzą lepszą okazyją nieba 

I czego dziś szukamy, samo w ręce wpadnie; 

A ci swoim ciężarem będą, da Bóg, na dnie! 

Tu się rada rozeszła; poganie też cięgą 

Tak znaczną ochrostani¹³⁵², do czasu ulęgą, 

Żałosną nader sprawę, rzecz sromoty pełną, 

Wspomni Muza; trudno słów uwijać bawełną, 

Trudno milczeć, kędy się prawdę pisać rzekło, 

Co na naszych brzydki grzech i hańbę wewlekło. 

Naonczas, gdy Polacy minęli Dniestr bystry 

I Osman też już przebył z Donajem Sylistry, 

Wielkie ludzi wołoskich zgarnęło się mnóstwo, 

Opuściwszy majętność i dom, i domostwo, 

Żony tylko a dzieci, a co droższe sprzęty 

W taką burzą, w tak straszne wywieźli odmęty. 

Wolą się pod fortuny naszej cieniem tulić, 

Niźli szable z pogany na chrześcijan spólić¹³⁵³; 

Wolą cierpieć głód, niewczas, zimno, poniewierki, 

Wyglądając w tym polu obojętnej bierki¹³⁵⁴ 

Marsa krwawego; wolą na ostatek ginąć, 

Niż się wiecznie w pogańskiej niewoli ochynąć¹³⁵⁵. 

Więc pod górą, na której zamek stoi stary 

Chocimski, ubożuchne rozbiją kotary¹³⁵⁶, 

Czekający o wodzie i suchara skórze 

Dekretu, jaki o nich napisano w górze; 

Bo dla¹³⁵⁷ ubóstwa, które zwykło cnocie wadzić¹³⁵⁸, 

Nie mogli się nikędy do miasta wprowadzić. 

Ktoś, ale nie możono dopytać się, kto by 

Był tym ktosiem, chociaż go wszelkimi sposoby 

Szukano, człek bezbożny i zdrajca wierutny, 

Głos po naszym obozie rozsiał tak okrutny, 

Że hetman z komisarzmi w skrytej zawarł radzie 

Wyciąć Wołoszą, co nam tu siedzi na zdradzie; 

Bo ledwie co pomyślim, wszytkiego docieką, 

Wszytko przez pobratymy do Turków wywleką; 

Żaden fortel nie płuży¹³⁵⁹, żaden do efektu¹³⁶⁰ 

Nie przyjdzie; więc tych frantów zgolić bez respektu, 

Wyjąć węża z zanadrza i tę wesz z kołnierza. 

Takie echo kiedy się po wojsku rozszerza, 

Zaraz i wódz gotowy z tejże wyszedł kuźni. 

Tedy wszyscy ciurowie i pachołcy luźni, 

Wiedząc, że grzech takowy bez pomsty uchodzi, 

Im się nań większa kupa, większa liczba zgodzi, 

Wprzód się schodzą na bazar¹³⁶¹, gdzie zażywszy gochy¹³⁶², 

Bieżą znosić hultaje — niewinne Wołochy, 

Którzy Polaki widząc i swoje patrony, 

Do żadnej się chudzięta nie biorą obrony. 

Rzucą szable na ziemię tym katom pod nogi; 

Nie wiedzą, przez co padli na tak straszne wrogi¹³⁶³; 

Nieba, ziemie i wszytkich związków ludzkiej wiary 

Wzywając, o przyczynę pytają tej kary. 

Bogiem świadczą niewinność; toż przez wszytkie względy, 

Przez spólnej chrześcijańskiej religiej obrzędy 

Płaczą, żebrzą litości, proszą krótkiej zwłoki, 

Żeby łzami podobno ruszyli opoki; 

Jeżeli już umierać muszą od ich ręki, 

Żeby dzieci i małe obłapili¹³⁶⁴ wnęki¹³⁶⁵. 

Ale serca stalnego, zakamiałych¹³⁶⁶ uszu 

Nie ruszą; na zmyślonym skoro karteluszu¹³⁶⁷ 

Dekret w rzeczy¹³⁶⁸ hetmański herszt onej gawiedzi 

Przeczyta, toż do mordu! Strumieniem się cedzi 

Krew niewinna tych ludzi; niebiosa przenika 

Żałosny krzyk i tronu boskiego się tyka; 

Pomsty woła; lecz na to wszytko hultaj głuchy, 

Jeden wzajem drugiemu dodawszy potuchy, 

Siecze, rąbie bezbronnych; kole, kędy może; 

Nie dba na płacz, na modły, owszem gorzej sroże. 

Skoro wytnie mężczyzny i położy śniatem¹³⁶⁹, 

Na białą płeć i starców obciążonych latem 

Wywrze ślepą wścieklinę; jakby nieme głąbie¹³⁷⁰ 

Równo dziady z babami w krzywe karki rąbie; 

Na łeb drugich zrucano z chocimskiego mostu, 

Kędy już ani maści, ani żywokostu¹³⁷¹ 

Potrzeba, bo każdy z nich nie bywając na dnie, 

Po hakach¹³⁷² się w kawałki roztrzęsie szkaradnie. 

Dziewki, biednych rodziców nieszczęśliwa piecza¹³⁷³ 

(O jakoż często błądzi opatrzność człowiecza, 

Kiedy znika nieszczęściu, nierówno go głębiéj 

Ślepy strach w niespodziane nagania przerębi), 

I te się przed pogaństwem ukrywając z świętą 

Czystością, padły dzisia na żądzą przeklętą 

W oczach ojców i matek, albo na umarłem 

Ich ciele postradały czystości i z garłem. 

Tak więc owca, gdy do psa przed wilkiem uciecze, 

Na myśl jej to nie padnie, że się i pies wściecze; 

Tak bojąc się nieboga wilków i niedźwiedzi, 

W garło śmierci i swojej wlazła samojedzi¹³⁷⁴. 

Oddzierano od piersi niemowiątka ssące 

I bez wszelkiej litości, na co matki drżące 

Z okrutnym serca bolem poglądać musiały, 

W drobne kęsy o twarde roztrącono skały. 

Pełno krwie, pełno wszędy konających stęku. 

Godna robota wierę¹³⁷⁵ chrześcijańskich ręku! 

Na koniec się w posoce uszargawszy po pas, 

Zostawują trupy psom i krukom na opas, 

Zrabują, co tylko jest, i pełni korzyści 

Wracają, jakby Turka znieśli, chłopi czyści! 

Rzecz tak haniebną skoro Lubomirski słyszy, 

Wszytkim milczeć rozkaże i chce to mieć w ciszy; 

Niechaj Chodkiewicz sprawy tak szkaradej¹³⁷⁶ nie wie, 

Gdyż by na miejscu umarł bez wątpienia w gniewie 

(Kolerze¹³⁷⁷ był podległy starzec ten z natury); 

Pewnie by do jednego kazał wiesić ciury. 

Tak mówił Lubomirski i sam nie bez gniewu 

Każe z nich kilkunastu wnet przysądzić drzewu, 

Przy licu na gorącym porwanych terminie¹³⁷⁸; 

Aleć nie wyrównała ona kara winie; 

Aż sam Bóg, sprawiedliwy w krótkim czasie sędzi, 

Słuszną plagą krzywdę swą, owych krew opędzi. 

Sroższym być podczaszemu sędzim należało, 

Żeby po nim dekretu już nie poprawiało, 

W tak jawnej krzywdzie, niebo; najmniej by nie zgrzeszył 

Największą surowością; ale się pospieszył 

K’woli Chodkiewiczowi, żeby go nie ranił 

W serce; prędko i cicho tak srogi grzech zganił. 

O jednę w Rzymie głowę czterysta głów legło, 

Żeby tylko zabójcę w tym rzędzie dosięgło, 

Kiedy się wszyscy przeli; bo wielkie przykłady 

Bez niesprawiedliwości nie bywają rady. 

Nic to pomście za taki eksces nie przeszkadza 

Do słuszności, choć tam co krzywdy się zawadza. 

Osman też, skoro kilka dni minie tej burzy, 

Znowu się na umyśle miesza, znowu żurzy¹³⁷⁹, 

Wracając do pierwszego serce swe uporu, 

Chce Kozaków koniecznie wykurzyć z taboru; 

A widząc, że ci mocno dzierżą swe osiedle, 

Każe z góry obozu część ruszyć i wedle 

Kozackich wałów ciągnąć na płaskie równiny. 

Lecz nalazł bies sąsiady, trafił przenosiny, 

Bo Zaporowcy, dobrze znając tych rycerzów, 

Tylko sobie na szańcach podniosą kołnierzów, 

I w tę stronę nośniejszych przetoczywszy działek, 

Ochotnie grać pomogą dla zabawy gałek; 

Abo czym sąsiadowi sąsiad zwykł wygadzać: 

Dadzą ognia, i poń się nie trzeba przechadzać¹³⁸⁰. 

Lecz nie tu jeszcze stanął; czegoś głębiej siąga 

Osman głową, gdzie indziej wszytkie myśli sprząga, 

Żeby nas choć przez nogę¹³⁸¹, gdy nie może jawnie, 

Pokonał, o tym radzi z swoimi ustawnie¹³⁸². 

Więc opryszków podolskich kilkunastu złotem 

Przekupi, i przysięże, że więcej da potem, 

Żeby mogli założyć ognie w nasze sterty. 

Nie cesarskie zaprawdę tak szpetne oferty! 

Prawda, żeśmy się Rusi nie strzegli łakoméj; 

W obozie też pełno sian, pełno było słomy; 

Mógłby czego narobić, ten, co mieszki rzeże. 

Nigdy szwanku nie uzna¹³⁸³, kogo sam Bóg strzeże: 

Bo jeden z tych najmitów, z Rzepnice wsi rodem, 

Wpadł Kozakom w garść, kiedy przed słońca zachodem 

Skradał się do obozu; siarczane też knoty 

Wydały niecnotliwe myśli i roboty. 

Potem widząc, że pójdzie na gorętsze pytki¹³⁸⁴, 

Że mu pewnie popsują na abuchty¹³⁸⁵ łydki, 

Cisnął złoto i wszytkich towarzyszów wydał, 

Których się Osman na to najmować nie wstydał, 

Przyznał się do wszytkiego, co im dał we złocie, 

Co im więcej po takiej obiecał robocie. 

Odtąd pod garłem w obóz zabroniono Rusi, 

I siła ich niewinnie ginęło; bo musi 

Cokolwiek się przymieszać niesprawiedliwości, 

Gdzie, jakom rzekł, o przykład wielkiej idzie złości. 

Więc otrąbią surowo, żeby razem z hasły 

Wszytkie ognie w obozach i w bazarach¹³⁸⁶ gasły. 

Wielkiego Osman żalu i sromoty zażył. 

Tedy monarcha świata kraść się już odważył, 

On, co się obiecował zaplwać i zaciskać! 

Co gorsza, gdy nic nie mógł i tą drogą zyskać, 

Że słabe ma żelazo, ogniem jako pczoły¹³⁸⁷, 

Lecz kradzionym, wojować chce nieprzyjacioły. 

Jeszcze patrzał pryncypał na swoje najmity, 

Gdy po palach wisieli, jakby rzekli: i ty 

Godzieneś z nami pala, szubieńce i knotu; 

Bo ich dobrze widzieć mógł poganin z namiotu, 

Kiedy się naszy takim mieszają rozterkiem, 

Weweli, co był dawno przyjechał z Szemberkiem, 

Tęskni w zamku chocimskim, a skoro postrzeże, 

Widząc z wysokiej, co się w polu działo, wieże, 

Że Polacy jak żywo o pokój nie proszą, 

Że Turków na każdy dzień biją, wodzą, płoszą, 

Śle często do hetmana, żeby mógł z odpisem 

Do wezyra odjechać; ale umiał z lisem 

Chodkiewicz; więc skoro czas upatrzy po temu, 

Każe z zamku przed sobą stanąć Wewelemu. 

«Kiedyć się — rzecze — bracie, przykrzą mury nasze, 

Wolno i dziś w boży czas pod swoje szałasze! 

Do wezyra nie piszę w ustawicznej wrzawie, 

I czas mi trudny nie da, i nie masz co prawie; 

Ustnie mu zdrowia życzę, a jeśli chce szczerze, 

Jako powiadasz, z nami zawierać przymierze, 

Nie gardzimy; w oboje gotowiśmy razem: 

Lub piórem wojnę kończyć, lub ostrym żelazem». 

«I ode mnie się pokłoń, Lubomirski przyda, 

Niech z nami jawnie idzie, niech nie grzebie Żyda¹³⁸⁸; 

Raz pokojem, a drugi obsyła nas mieczem; 

My jako pokojowi, tak wojnie nie przeczym. 

Niech nie skacze jak sroka od strzechy do drzewka. 

Nie poszła ta ślepemu Hussejmowi siewka¹³⁸⁹, 

Co nam łzami cesarskie myć kazał napiętki,  

Żebyśmy mieć do domów powrót mogli prędki, 

Jeszcze haracz postąpić; a toż on je ziemię, 

A my jak psów bijemy bisurmańskie plemię. 

Jeśli wystać¹³⁹⁰ a targiem chce z nas co wziąć potem, 

Niechaj głowy daremnym nie trudzi kłopotem. 

Rychłej mu włosy spadną z opleśniałej brody, 

Niż go takie potkają na tym miejscu gody. 

Szczodry krwią, lecz nie swoją, radby cudzą łapą 

Grzebł kasztany z popiołu, malowaną kapą 

Grzbiet odziawszy; gdy drugich łupią, woli czekać, 

Patrząc przez perspektywę, jeśli już uciekać. 

Ale tak, jeśli nie tchórz, tu na bliskiem błoniu, 

Jeśli chce pieszo, jeśli czekam go, na koniu, 

Na ostrą-li kopią, na pałasz-li goły, 

Przy nim brak¹³⁹¹; wszak z rycerskiej wyzwolony szkoły!» 

Z tym odjechał Weweli. a Mars jako znowu 

Przypada do stalnego na ciało okowu. 

Na cóż darmo czas trawić? I żołnierz zalega 

Pole, i stradna¹³⁹² jesień o zimie przestrzega. 

Wojny chocimskiej część szósta

Między naszym obozem a kozackim wałem 

Lermunt się oszańcował z swoim pułkiem całém; 

Przydał¹³⁹³ Węgrów do niego litewski marszałek 

I książę na Zasławiu, i Jelski; i działek 

Polnych tam kilka weszło; a gdy nowe cwykle¹³⁹⁴ 

Osman w polu obaczy, naprzód każe zwykle 

Straszne toczyć machiny i z odległych krzaków, 

Żeby ich nie odbito, strzelać na Kozaków 

Ale bez wszelkiej szkody; na Denoffy potem 

Ogromnym niespodzianie uderzy obrotem. 

Gdy Lermunt z pomienioną tych panów piechotą 

W bok ich sparzy, musieli umykać z sromotą¹³⁹⁵, 

Że się darmo o one kusili reduty. 

A wżdy przecie humoru nie tracąc i buty, 

Palą z dział przeciw samej Lubomirskiej branie, 

Dosyć z bliska, bo naszy kule po majdanie¹³⁹⁶ 

Zbierali, a co większa, tak szkodliwe wióry 

Przenosiły i namiot, w którym leżał chory 

Królewic; więcej szwanku w ludziach ani w bydle 

Nie było. Stał Gliniecki na tym prawie skrzydle, 

Trzymając straż placową, wódz usarskiej roty; 

Tego skoro siekane namacają gloty¹³⁹⁷, 

Skoro zginął Jarczewski towarzysz i koni 

Kilka padło w szeregach, na bok się kęs skłoni. 

Turcy też oglądawszy wkoło nasze wały, 

Do swego się obozu wrócili i z działy. 

Nazajutrz, skoro Tytan¹³⁹⁸ kraje obiegł spodnie 

I nad tym horyzontem swe zażegł¹³⁹⁹ pochodnie, 

Co żywo się do robót, i Mars też swych ludzi 

Ze snu do krwie, do zbroje, przez trąbę obudzi. 

Śmierć z kosą na musaty¹⁴⁰⁰; nieszczęśliwa Parka 

Niejednemu zbiegłego dotrząsa zegarka. 

Rozkazał był Chodkiewicz, tocząc obóz zrazu, 

Wały sypać nakoło, lecz jego rozkazu 

Nie słuchali rotmistrze pieszy, choć im w sznury 

Rozmierzył; jeżeli też począł dłubać który, 

Do połowy nie skończył, że na cztery stopy 

Wgłąb i wszerz tylko były one ich okopy; 

Niepodobna¹⁴⁰¹ się im rzecz zdała, żeby nagi 

Poganin miał przyść kiedy do takiej odwagi, 

W wiotkie suknie i w cienkie ubrany koszule, 

Narażać się na ognie, na strzelbę, na kule. 

A ci skoro okrzykną Lubomirską bronę¹⁴⁰², 

I wszytkie nasze siły zgarną w tamtę stronę, 

W skok uczynią rewoltę¹⁴⁰³, a zbiwszy obrońce, 

Lotnym wpadną piorunem na wspomnione szańce¹⁴⁰⁴, 

Sladkowski i Życzewski tamtej ściany strzegli, 

Oba pieszy rotmistrze, oba razem legli; 

I chorągwie, i ludzi z ohydą szkaradną 

Stracą; nie przestrzegli ich Turcy, kiedy spadną; 

Bo gdy nie jak w obozie, nie jako na wojnie 

(Ledwie by tak w swym domu uszło żyć spokojnie) 

Poczynają, ni warty, ni strzelby gotowéj 

Mając, spali w kotarach¹⁴⁰⁵ pod czas południowy. 

Piechota też część spi, część na wale się iszcze, 

Choć Turków pełne pole, choć ich bies opiszcze, 

Zimne w budach muszkiety, szable zzasychały; 

Dosyć kiedy chorągwie powtykali w wały. 

Tak gdy się ubezpieczą, bez wszelkiego wstrętu¹⁴⁰⁶ 

Wsiędą na nich i wytną poganie do szczętu; 

Chorągwie wezmą, a łeb od każdego trupu 

Oderzną, dla pewnego u cara okupu, 

Jakoby nie hajduki i podłe usnachty¹⁴⁰⁷, 

Ale co najprzedniejszej naścinali szlachty. 

Już Turcy tryumfują, nie czując odporu; 

Już głębiej do polskiego biorą się taboru; 

Już i insze piechoty tak straszną rubieżą¹⁴⁰⁸ 

Strwagane uciekają i od szańców bieżą; 

Aż Sieniawski, który straż w placu trzymał dniowym, 

Przypadnie i wracać się każe zbiegom owym; 

Wraz, kędy się pogaństwo suło¹⁴⁰⁹ jako z kadzi, 

Długie złożywszy drzewa, o bok im zawadzi, 

Jednych dzieje¹⁴¹⁰, a drugich tnie ostrym pałaszem; 

Tymczasem huknie trwoga po obozie naszém. 

Larmo¹⁴¹¹ głosi co żywo, już wiedzą hetmani, 

Że dwa rotmistrze z ludźmi już w pień wyścinani. 

Rad¹⁴¹² by z dusze do tego przybył zamieszania 

Podczaszy; lecz się i sam z pogaństwem ugania, 

Które nań tym bezpieczniej, tym śmielej naciera, 

Że się drugie już w naszych szańcach rozpościera; 

Więc żeby nic i tamci nie mieli przed niemi, 

Uderzą na Wejera siłami wszytkiemi. 

Osobnym się był wałem Wejer oszańcował 

Który mu Niderlanczyk Apelman budował, 

Dziwnie dobrą robotą wedle nowej rezy¹⁴¹³. 

Ten gdy nieprzyjacielskiej postrzeże imprezy¹⁴¹⁴, 

Że nań godzi, nie każe swoim się wychylać, 

Nie każe by najbliżej do poganów strzelać, 

Tylko w garści gotowe trzymając muszkiety, 

Czekać, rychło wał wezmą i miną sztakiety. 

Jakoż przytarł tą sztuką Wejer ich rozpusty, 

Bo Turcy rozumiejąc, że to już szańc pusty, 

Że go bez krwie dostawszy swoimi osadzą, 

Jakby na gotową rzecz, tak się weń prowadzą. 

Więc ledwie łby podniosą, ledwo się ukażą, 

Dadzą im Niemcy ognia i nazad ich zrażą. 

Toż skoro w nich napoją piki i sztokady¹⁴¹⁵, 

Im się mniej Turcy takiej spodziewali zdrady, 

Tym ich więcej zginęło, tym sprośniej uciekli, 

A Niemcy ich jak bydło gnali, kłuli, siekli 

To ci tak; lecz i owi, co poczęli złotem 

W naszym pisać obozie, zamazali błotem; 

Bo gdy się urzynaniem głów hajduczych bawią, 

I te błaznowie stracą, i więcej nie sprawią. 

Sypie się ze wszytkich stron żołnierz zajuszony¹⁴¹⁶, 

Konni w pole, a pieszy do wałów obrony; 

Już w sprawie¹⁴¹⁷ regimenty na majdanie¹⁴¹⁸ stoją, 

Już wstręt mają poganie, już więcej nie broją, 

Już ich nazad¹⁴¹⁹ przez one tułowy bezgłowe 

Młódź sarmacka za wały żenie¹⁴²⁰ obozowe 

I gęstymi przyległe ścieląc pola trupy, 

Zrażą Turkom przed skokiem nienadane hupy¹⁴²¹. 

Uciekli i sromotnie naszym dali tyły¹⁴²², 

A świeże rany dymem powietrze kurzyły. 

Nie przeto Osman smutny, nie przeto truchleje; 

Owszem dziś obumarłe obczerstwia¹⁴²³ nadzieje. 

O marność, o nikczemność wszytkich myśli ludzkich! 

Bo gdy ujrzy na kupie tylo łbów hajduckich, 

Dwie chorągwie tak wielkie, jeszcze słyszy przytém, 

Kiedy każdy o swoim powiada zabitym 

Że ten był senatorem, ten był wojewodą, 

Ten rotmistrzem (i błazna łacno¹⁴²⁴ w pole wiodą; 

Zgoła żadnej tam głowy nie zabito prostéj, 

Lecz same urzędniki, grofy i starosty) 

Wszytkiemu jako dziecię we trzech leciech wierzy 

I już głupi sercem, swej pociechy nie mierzy. 

Tedy owych osypie złotem przy pochwale, 

A te łby każe rzędem powtykać na pale. 

Jeśli mu się dostanie jeszcze więzień który, 

Każe poznawać, kto był, z twarzy i z postury¹⁴²⁵, 

Albo jeśli też kiedy z łuku sobie strzela 

Dla zabawy, inszego już nie szuka cela. 

Jeszcze dzień był, jeszcze się nad światem nie trzęsła 

Rosa, kiedy Chodkiewicz pozrucane przęsła¹⁴²⁶ 

Szańców swoich naprawił, do której roboty 

Zgarnął wszytkie niemieckie i polskie piechoty. 

Zatem słońce zapadło; same tylko zarze¹⁴²⁷ 

Świeciły, kiedy spraszać każe komisarze, 

Którym to, co ustawnie¹⁴²⁸ w piersiach swoich knuje, 

Żeby dać Turkom pole, znowu proponuje; 

Żeby wszytkie respekty, wszytkie względy minąć, 

W Bogu ufność położyć i raz się ochynąć¹⁴²⁹; 

Już nam ludzie nużnieją¹⁴³⁰; już prochu z ołowem 

Nie staje¹⁴³¹; o królu coś słychać aż za Lwowem, 

Który nim z szlachtą stanie nad dniestrowym brzegiem, 

My będziem konie karmić, będziem strzelać śniegiem; 

Co gorsza, siła¹⁴³² chorych, siła się wykrada; 

Leda sobie przyczynkę do Kamieńca zada, 

Tyleż Borysa¹⁴³³ widać, i by ich nie trzymał 

Dniestr, by ich i za Dniestrem Tatarzyn nie imał¹⁴³⁴, 

Ledwie byśmy przy trzeciej części już zostali. 

Więc pyta, co by radzić? Co z tym czynić daléj? 

Wszytkie zniosszy racyje, na końcu też powie, 

Jako stary, Chodkiewicz, i jakie ma zdrowie. 

Nie zda się komisarzom iść do tej rozpaczy, 

Z pospolitym ruszeniem króla czekać raczéj. 

Dopieroż gdy tak wojsko nużne¹⁴³⁵, nieochotne, 

Czego jawnym dowodem ucieczki sromotne; 

Boga kusić nie życzą i wątpliwej kości¹⁴³⁶ 

Wierzyć¹⁴³⁷ zdrowia i drogiej Ojczyzny całości. 

Jeszcze im tak strasznego nie trzeba syropu, 

Po którym zaraz ożyć albo umrzeć chłopu; 

Municyją Kamieniec może nas posilać; 

Puszkarzom¹⁴³⁸ też zakazać bez potrzeby strzelać; 

Szańc nad mostem usypać, a kto nie pokaże 

Twej kartki, niech nikogo nie puszczają straże; 

Obóz dokoła zawrzeć¹⁴³⁹, a tymczasem znowu 

Chyżo posłać rączego do króla ku Lwowu. 

I poganin ci sobie już tę wojnę przykrzy, 

Niedługo ten miech sklęśnie; prędko się wyikrzy¹⁴⁴⁰; 

Kiedy co dzień, jak wiemy, ostatnią potrzebą 

Przyciśnieni, wozami po lasach się grzebą; 

Wytrzymać im, niechaj się jeszcze szturmem bawią; 

Zdarzy Bóg, tylo tylko, co i dotąd sprawią. 

Tu się z rady rozeszli, a że już ciemności 

Padły, blachem¹⁴⁴¹ zgniecione rozprostują kości. 

Aż Palczowski z królewskim listem jedzie, prawie¹⁴⁴² 

Na dobie¹⁴⁴³; toż się znowu zejdą ku tej sprawie, 

I ten, skoro krótkimi swą posługę słowy 

Zaleci, powie: «że król zabawiał się łowy, 

I właśnie szczwał zająca na Szczerzeckim chroście, 

Kiedym mu list oddawszy, to oznajmił, coście 

Kazali; ten w skórzane skoro pludry włoży, 

W drugą zaraz ogary dolinę założy¹⁴⁴⁴. 

Jam też jechał do miasta, zbieganego szkapy¹⁴⁴⁵ 

Nie chcąc przy nim mordować za psy i herapy¹⁴⁴⁶; 

Mrokiem wrócił do Lwowa i nazajutrz rano 

List mi ten do gospody odźwiernym przysłano. 

Wojska ma trzykroć więcej, niż my, pode Lwowem, 

Z którym spi do południa, potem bawi łowem; 

Że mię ni-ocz nie pytał, jam też nie brał czasu; 

Wsiadłem na koń, schowawszy list do szabeltasu¹⁴⁴⁷; 

Iżem jednak zrozumiał z tamtych panów mowy, 

Tęsknią i woleliby niewczas¹⁴⁴⁸ obozowy, 

Niż się włóczyć za królem k’woli onej sarnie, 

Nieoszacowany czas utrącając marnie». 

Na taką relacyją, ruszywszy ramiony, 

Westchną wszyscy; Sobieski list on¹⁴⁴⁹ otworzony 

Przeczyta, gdzie się Zygmunt z ich powodu cieszy 

I do nich, jak najprędzej będzie mógł, pospieszy, 

We stu przeszło tysięcy komunnego¹⁴⁵⁰ wojska, 

Z Polski od Międzyrzecza, z Litwy od Bobrójska, 

Byle przyszły powiaty; jakoż jest nowina, 

Ze ich świeżo widziano gdzieś koło Lublina; 

A co piszą o żywność, prochy i ołowie, 

Jest dostatek wszytkiego, byle było zdrowie. 

Pojźrą owi po sobie, toż kiwnąwszy głową, 

Wyprawują Jarzynę z legacyją¹⁴⁵¹ nową; 

Wypisują, jaka jest rzeczy naszych postać, 

Ze trudno tak niezmiernej potencyi¹⁴⁵² sprostać 

Tą garścią, którą bardziej nużą niedostatki 

Żywności, niźli Turcy; lecz i tę na jatki 

Mięsne wyda sam Zygmunt, kiedy mu psie gony 

Milsze niż sława dobra, niż całość Korony, 

Niźli syn; przynajmniej ten niech ma respekt jaki, 

Jeśli wzgardził koronę, sławę i Polaki. 

Tędy dnia i rannego nie czekając świtu, 

Puścił cugle końskiemu Jarzyna kopytu, 

Którego we stu koni prowadzi konwoju 

Do Kamieńca, dla ordy zerek¹⁴⁵³ i rozboju. 

A już wszyscy śpią, wszytkich sen zasypał makiem, 

Gdzie jedni przyszłe rzeczy figuralnym znakiem, 

A drudzy przeszłe widzą; choć człek zmruży oczy, 

Albo to albo owo na myśl mu się toczy 

Ale skoro nad światem dźwignie głowę szumny 

Tytan¹⁴⁵⁴, herkulesowe minąwszy kolumny, 

Skoro ziemi i wszytkim rzeczom postać wróci, 

Pełen Osman nadzieje, wrzeszczy, zrzędzi, kłóci. 

Całą noc mu się marzy, a on do swej woli 

Giaurów ostrą bronią rzeże, ścina, goli; 

A ilekroć się ocknie, każe warty pytać: 

Rychło-li się dzień wróci? Rychło będzie świtać? 

Zda mu się, ze noc roście¹⁴⁵⁵, i co oczu przetrze, 

Każe echem grubych trąb zagłuszać powietrze; 

Każe w pole wychodzić wojskom, ale wprzódy 

Tym, co same ścinali wczora wojewody. 

Obyż setną część nasz król miał w sobie tej chęci, 

W godniejszej by po dziś dzień zostawał pamięci! 

Znał Chodkiewicz Osmana i co się weń wlewa, 

Że jako prędko płacze, tak też prędko śpiewa; 

Jako lada przeciwnym wiatrem się uśmierzy, 

Tak kiedy po nim wionie, zaraz buje¹⁴⁵⁶ szerzy. 

I dziś pewnie sukcesu wczorajszego zechce 

Spróbować, bo nie wytrwa, bo go w serce łechce. 

Tak Chodkiewicz prorockim kiedy duchem wróży, 

Każe się mieć na pilnej ludziom swym ostroży¹⁴⁵⁷; 

Każe trąbić gotowość, poosadzać wały; 

Każe u dział puszkarzom przecierać zapały, 

Zwłaszcza u nieboszczyka Życzewskiego fosy, 

Gdzie wczora Turcy z trupów robili bigosy. 

Toż skoro świt¹⁴⁵⁸, pogańskie zastępy osuły¹⁴⁵⁹, 

Wziąwszy na postrach słonie, wielbłądy i muły, 

Wygarnąwszy armatę z taboru na głowę¹⁴⁶⁰, 

Ale tej do Kozaków obrócą połowę. 

Tam hołdowne piechoty, tam janczary wiodą, 

Kędy w oczy sąsiedzi opłotni ich bodą. 

Druga, kiedy robotę będą mieli w domu, 

Pewnie, że na ratunek nie pójdą nikomu. 

Lecz trafią na gotowych i wezmą odkosza 

Janczary, Transylwani, Multani, Wołosza. 

Chodkiewicz Sieniawskiego znowu Mikołaja 

W placu stawia; sam za nim, jakoby z przyłaja¹⁴⁶¹, 

W piąci u rot kopijnika; z swoją stał na przedzie; 

Lewe skrzydło Zienowicz z Opalińskim wiedzie. 

Zienowicz był połockim, Opaliński panem¹⁴⁶² 

Poznańskim, że źretelniej rzekę, kasztelanem. 

Prawe Sapieha trzyma, z mężnym Rudominą, 

Czekając, rychło ku nim poganie się chyną¹⁴⁶³. 

Tak rozumiał Chodkiewicz, ani się omylił. 

Żeby po wczorajszemu naszym szyki zmylił, 

O Lubomirską Turczyn uderzy się stronę, 

Gdzie, gdy wszyscy giaurzy pójdą na obronę, 

On tymczasem, lecz lepiej dziś przygotowany, 

Obnażone z obrońców wczora weźmie ściany. 

Już tam dział kilkadziesiąt ordynował wcześniej, 

Niechaj ten ustępuje, komu będzie cieśniej. 

Jakoż ledwie to hetman do swoich wyrzecze, 

Kiedy pogaństwo dzidy wyniosszy i miecze, 

Uderzą w tamtę stronę wszytką swoją mocą; 

Drudzy na Życzowskiego szaniec się obrócą; 

Już miną w jego placu Sieniawskiego czołem, 

Gdy Chodkiewicz kilkakroć okrzykiem wesołém 

Każe w nich Sieniawskiemu, co może mieć skoku, 

Zawadzić i sam razem przybędzie mu z boku. 

Wprzód chrzęst tylko i szelest słychać było cichy, 

Gdy naszy ławą brali pogaństwo na sztychy; 

Żaden swego nie chybi i trzech drugi dzieje¹⁴⁶⁴, 

Że im ciepłe wątroby kipią na tuleje¹⁴⁶⁵; 

Trzask potem i zgrzyt ostry, gdy po same pałki 

Kruszyły się kopije w trupach na kawałki; 

Pełno ran, pełno śmierci; więzną konie w mięsie, 

Krew się zsiadła na ziemi galaretą trzęsie; 

Ludzie się niedobici w swoich kiszkach plącą; 

Drudzy chlipią z paszczeki posokę¹⁴⁶⁶ gorącą. 

Toż gdy przyjdą do ręcznej ci i owi broni, 

Polak rany zadaje, Turczyn tylko dzwoni 

Po zbrojach hartowanych i trzeba mu miejsca 

Pierwej szukać, żeby mógł ukrwawić żeleźca¹⁴⁶⁷, 

A nasz gdzie tnie, tam rana; gdzie pchnie, dziura w ciele; 

W łeb, w pierś, w brzuch, gdzie się nada, rąbią, kolą śmiele: 

Tak okropnym i Turcy i naszy widziadłem¹⁴⁶⁸,  

Między młotem a między zostając kowadłem. 

Co na to z dalszych szyków patrzali i z wału, 

Już ledwo w drugim dusza rusza się pomału; 

Raz bledną, drugi płoną; raz nadzieja, drugi 

Strach im serca okrutny w ciasne wprawia fugi¹⁴⁶⁹. 

Turcy liczbie i ludzi ufają wyboru; 

Ciż by mieli sromotę dziś uczynić wczoru¹⁴⁷⁰, 

Czoło wojska całego, którym świeżą skronie 

Kwitnęły wiktoryją? Nie boją się o nie. 

Naszy zaś garść swych widząc w zastępie tak srogiém 

Samym się tylko cieszą¹⁴⁷¹ miłosiernym Bogiem, 

Który w słabości moc swą pokazuje zwykle, 

Że i tu butnych pogan w ich dumie uwikle¹⁴⁷². 

Chodkiewicz, choć go starość, choć go słabość nęka, 

Rzekłbyś, że to nie jego głos, nie jego ręka, 

Tak swoich napomina, nieprzyjaciół bije; 

Gdzie się tylko obróci, lecą głowy z szyje. 

Już trzeciego Sieniawski mężny grzeje konia, 

Sam krwią przemókł do nici, kiedy nań z ustronia 

Spadnie Turczyn dorodny w okropnej posturze¹⁴⁷³: 

A długoż dokazować będziesz, psie giaurze? 

Czas by też przestać! A wraz co siły nań przytnie, 

Ale cóż? Szabla tylko po szyszaku zgrzytnie. 

Chce powtórzyć, lecz przyszło rozstawać się z światem: 

Bo mu łeb zdjął i z brodą Sieniawski bułatem¹⁴⁷⁴. 

Tak Sapieha na prawym z Rudominą boku, 

Tak w lewym z Zienowiczem Opaliński, kroku 

Pomykając, jako więc za staloną kosą 

Suwa się chłop roboczy siekąc trawę z rosą. 

Mąż z mężem się zderzają; lecą Turcy z łęku¹⁴⁷⁵; 

Pełno wzdychania, pełno konających stęku. 

Słyszy to Lubomirski i nie czeka dłużéj; 

Jeśli się komu zedrze chciwy chart z obroży, 

Gdy go lis polem mija albo zając kusy, 

Takie czyni serdeczny Lubomirski susy. 

Koń pod nim skaragniady krwawe toczy piany, 

Nozdrzem iskry z płomieniem pucha na przemiany. 

Zanurzy się w zastępach bisurmańskiej zgraje, 

Ręką bije, przynuką¹⁴⁷⁶ ochoty dodaje, 

A skoro już wytrzęsie z gładkich kopij toki¹⁴⁷⁷, 

Pałaszami tureckiej dosięga posoki; 

Zamiesza ich jak w kotle, jako w garcu kaszę. 

Sam koncerzem¹⁴⁷⁸ znacznego w oczu wszytkich baszę 

Obali. Toż co żywo kole, siecze, rzeże, 

Bo Wejer z boku strzela i tyłu im strzeże. 

Tam Piotr Lipski Araba upatrzywszy, który 

Pod forgą¹⁴⁷⁹ u złocistej żurawią missury¹⁴⁸⁰, 

Znaczny koniem po rzędzie i jedwabnej kiecy¹⁴⁸¹, 

Wysokie miał ramiona i szerokie plecy, 

Siła broił nad inszych, siłu świata zbawił, 

Już i konia zmordował, już się sam ukrwawił, 

Sam nam poździ¹⁴⁸² wygraną, sam bitwę odnawia: 

Więc go z boku zajeżdża i nieznacznie zławia. 

Postrzegł tego poganin i prosto nań jedzie, 

Wprzód go dzidą pomaca, ale się zawiedzie: 

Bo obojczyk wytrzymał; toż jako się zbliży, 

Chce pchnąć szablą Lipskiego kęs¹⁴⁸³ kirysu niżéj, 

Lecz mu raz zmylił i nim Arabin powtórzy, 

W piersiach mu bystry pałasz po sam krzyż zanurzy. 

Jeszcze się opierają, jeszcze Turcy krzepią. 

Na koniec kiedy się w nich z bliska naszy wrzepią¹⁴⁸⁴, 

Pociskawszy chorągwie i stare bonczuki¹⁴⁸⁵ 

(Nie pomogły wczorajsze drugim munsztułuki¹⁴⁸⁶), 

Ławą wszyscy uciekli, że całymi szyki 

Naszy im zaszłapują¹⁴⁸⁷ prawie za trzewiki, 

I co dotąd po piersiach, teraz w grzbiety biorą, 

Gdzie im aże do kości naszy skórę porą. 

Jeszcze się bił Chodkiewicz; bo sam Osman z góry, 

W różne się przetwarzając kształty i figury, 

Prosi, żebrze, posiłek śle jeden za drugiém, 

Przysięga i nagrodę obiecuje długiem, 

Żeby wezyr Husseim placu nie odbiegał; 

Choć ten, co się miało dziać, zawczasu postrzegał, 

Często się obzierając prostej drogi śledził, 

Żeby go do obozu żaden nie uprzedził. 

Toż skoro Lubomirski swoich z pola zżenie¹⁴⁸⁸, 

I tam, gdzie jeszcze Turcy stawiają grzebienie, 

Krwawe obróci orły, niech klęka, niech prosi 

Osman; trudno zatrzymać, kogo strach skomosi¹⁴⁸⁹. 

I Husseim, i wojsko, i one posiłki 

Uciekną, dawszy na rzeź sromotne zatyłki; 

Niech co chce obiecuje, nic nie zrówna z duszą. 

Uciekając samego cara zawieruszą. 

Tak naszy zwyciężyli (prawda, nie bez straty), 

I Turków aż pod same gonili armaty. 

Więc i Kozacy dobre dali im podwiązki, 

Kiedy od ich taboru uciekali w trząski¹⁴⁹⁰, 

Bo chorągiew turecką i Siedmigrodzanów 

Kikunastu przywiedli wieczór do hetmanów. 

Patrzcież cnotę sąsiedzką, patrzcież chrześcijany, 

Co z nami kopce sypą¹⁴⁹¹, do jakiej odmiany 

Przyszli dzisia, że na nas z Turkami się kléją, 

Choć wolną od ich hołdu mają prowincyją. 

Za naszę-to uczynność, za nasz trud i spezy¹⁴⁹², 

Gdyśmy zbili z Rozwanem Mijala z imprezy¹⁴⁹³, 

Co im tyrańską ręką chcieli osieść karki, 

Łakomszych przez pozorne¹⁴⁹⁴ ująwszy podarki; 

Tedy wolność krwią naszą kupioną pod władzą, 

Żeby cedził krew naszę, Turczynowi dadzą. 

On ci to list w Wołoszech przejęty, on robi, 

Którym nam wojnę Betlem z pogany sposobi, 

Którym mu oczy kłuto nieuważnie potem 

(I przypłacił Gracyjan szczerości żywotem): 

Wrodzona ludziom wada, chociaż jej nie widzą, 

Że gdy kogo obrażą, zaraz nienawidzą. 

A toż nam cesarzowi pomoc na Betlema! 

Jeśli kędy przypowieść, tedy tu miejsce ma, 

Że zawsze złe niż dobre prędszą ma zapłatę; 

Bowiem w pomście zysk mamy, w uczynności — stratę. 

Dopieroż Osman postrzegł, czego przez tak długi 

Czas nie wiedział do siebie, że człek, jako drugi; 

Że wyszedszy z śmiertelnej z ludźmi na świat matki, 

Też go, co wszytkich ludzi, czekają przypadki. 

Dziś on¹⁴⁹⁵ humor wspaniały, on umysł nadęty, 

W babi płacz i kobiece obraca lamenty; 

Płakał i tak się po swych bohatyrach żalił, 

Jakby się już tron jego monarchiej walił. 

Tedy mu się srodzy lwi przerodzili w tchórze, 

Co z nimi za Bałtyckie myślił płynąć morze, 

Myślił nie Polszcze samej (dla tej bałamutnie 

Pewnie by się nie ruszał), lecz że głowę utnie 

Wszytkim państwom giaurskim; że ich w jarzmo wprzęże. 

Gdzież są oni rycerze? Gdzież są oni męże, 

Którzy mieli z Polaki dokazować figli? 

Jeden miał bić dziesiąci, teraz się postrzygli 

W bojaźliwe zające; do gęstego chrostu 

Przed jednym, wieczna hańbo! ucieka ich po stu. 

Tak rzewliwie narzekał, jakoby go ubił, 

Osman, zwłaszcza gdy wspomni meczet, który ślubił 

Swemu Mahometowi. Wszyscy spuszczą oczy, 

Zwieszą karki, bo go ćma starszyny otoczy; 

Jakoż jeszcze i razu chłosty tak pamiętnej 

Nie wzięli Turcy na tej wojnie obojętnej¹⁴⁹⁶, 

Jako dziś, co i sami z pokornym wzdychaniem 

Potem przypominali, gdy się traktowaniem¹⁴⁹⁷ 

W ich obozie bawili naszy komisarze; 

Jak wiele, jako wielkich, w dzisiejszym pożarze 

Ludzi, z nieogarnioną szkodą Jasnej bronie¹⁴⁹⁸ 

I sławnej solimańskiej monarchiej płonie; 

Tam prawie kwiat Afryki, Azyej z Europą, 

Giaurską, żal się Boże! podeptany stopą. 

Znać to było, bo ledwie noc na ziemię padła, 

Poznawali przy świecach, brali w prześcieradła 

Swych Turcy kawalerów, na wozy przykryte 

Kładąc trupów okrzepłych tułowy pobite. 

Lecz i naszych beze krwie nie potka wygrana: 

Tameśmy połockiego zbyli kasztelana, 

Tam nam śmierć Zienowicza ozionęła, kędy 

Pogańskie mieszał szyki, gęste targał rzędy, 

I przodując Pogoni litewskiego księstwa, 

Kędy największa wrzała bisurmanów gęstwa, 

Tam się mężną darł ręką, patrząc na przykłady 

Serca niezrównanego waleczne pradziady, 

W których dziś regiestr wchodząc, takież dzieła w druki 

Krwią swą na nieodrodne podaje prawnuki. 

Słał mostem trup pogański mąż serdeczny póty, 

Aże pod nim szwankował koń dzidami skłuty; 

Skoro padł koń, i pan też na ziemię się zważy, 

Tu mu zła wstęga głowę z szyszaka obnaży. 

Wszytkie nań strzały, dzidy i kiścienie¹⁴⁹⁹ lecą, 

W różne go strony fale bisurmańskie miecą. 

Brać się nie da, lecz w ręce mając pałasz goły, 

Siekł kogo mógł, z potem krew pijący na poły. 

I uciekli poganie, a on między trupem 

Tak gęstym stał, sparszy się na pałaszu słupem, 

W tureckiej krwi po kostki; takież z niego cewki 

Od głowy płyną na dół, jakoby z nalewki¹⁵⁰⁰. 

Dwadzieścia i kilka ran odniósł na swym ciele, 

I ciętych, i sztychowych; tak go przyjaciele 

Opłakawszy, z życzliwej czeladzi¹⁵⁰¹ gromadą 

Na gotową lektykę wybladłego kładą. 

Trzy dni żył; duszę potem zbawiennym obrokiem 

Opatrzywszy, umiera wiecznym jęty mrokiem. 

Nie umiera; nie w wiecznym śmierć go mroku kryje; 

Nie da mu cnota umrzeć, która wiecznie żyje! 

Sześć z swej roty Chodkiewicz towarzyszów traci, 

Ale mu to najbardziej serce tarapaci¹⁵⁰² 

Że znak¹⁵⁰³ jego, szczęśliwie z okazyj tak wielu 

Wyniesiony, dziś został przy nieprzyjacielu, 

Jankowski był chorążym, z którym szkapa w huku 

Wziąwszy na kieł¹⁵⁰⁴, ni jeźdźca słucha, ni munsztuku¹⁵⁰⁵. 

Skoro pana w najgorsze labirynty wprawi, 

Tam i zgubi, a Turkom chorągiew zostawi. 

Wszytkie ta rzecz przeniosła w Chodkiewiczu smętki, 

Stąd śmierć starzec i koniec wróży sobie prędki. 

Jakoż już co dzień słabiał i na twarzy siniał; 

Ubywa mu pamięci, a zgoła dzieciniał. 

Trzech padło towarzyszów przy swym pułkowniku; 

Dziewięć Rudominowych dostało się łyku 

Tamtej śmierci; tamże legł brat jego rodzony. 

Trzech postradał Sieniawski, krajczy tej Korony. 

Tam Stanisław Sarnowski, który był piastunem 

Sławy Opalińskiego, z bratem legł rodzoném. 

Skoro zbył prawej ręki, z Mucyusem Scewą 

Powierzonej chorągwie dotrzymuje lewą; 

Ale gdy koń szwankuje pchnięty przez łopatkę, 

Żegna świat i oddaje swej drużynie matkę¹⁵⁰⁶. 

Porucznik Rudominów ranny: bo dwie strzele¹⁵⁰⁷, 

Jednę w nogę, drugą wziął w twarz. I inszych wiele 

Na tym placu cnoty swej otrzymali piątna, 

Których na wieki zazdrość nie ruszy pokątna; 

Pachołków też coś w onej szeregowych zrucie¹⁵⁰⁸; 

Owo trzydzieści ludzi zginęło w kompucie. 

Mniej dał śmierci podczaszy¹⁵⁰⁹, ale dobrych w pęta: 

Tam Misiowski porucznik, tam zginął Wierzbięta, 

Tam Chrząstowski z Podoskim uderzony trzciną 

Arabską; tamże został Męciński z Byliną; 

Nie mógł się z Sędzimirem Wrzeszcz wybiegać, którzy 

Postrzelani leżeli przez długi czas chorzy. 

Rannych kęs¹⁵¹⁰ więcej było; pachołków z szeregu 

Kilkanaście wiecznego poszło do noclegu. 

Koni koło trzydziestu, choć mniej, chociaż więcej. 

Turków z Ufaim baszą sześć padło tysięcy, 

Okrom¹⁵¹¹ co w nocy wzięto, jako się wspomniało, 

I co trupów po błotnych gęstwinach zostało. 

Cóż rozumieć o rannych, co o postrzelonych, 

Którzy padli na naszych dobrze uzbrojonych 

Tak gęsto, że i ślepy Turka nie mógł chybić? 

Bo kto strzela do okna, musi szybę wybić. 

Siódmy to był dzień września, który boży kościół 

Od początku ku świętu jutrzejszemu pościł¹⁵¹², 

Na cześć Pannie i Matce; bo kiedy się rodzi, 

Nabożnie chrześcijański świat ten dzień obchodzi. 

Tedy jako się słońce nad ziemią rozszerzy, 

Co żywo do modlitwy, wszyscy do pacierzy. 

Wszyscy Bogu oddają przyrzeczone śluby, 

Że hardemu pogaństwu ze łba strącił czuby, 

Że tą garścią chrześcijan pokazał tak lichą, 

Co może zastępami nad turecką pychą. 

Z twarzy wesół Chodkiewicz, choć mu serce żali 

Chorągiew, której wczora poganie dostali. 

Wolałby sam paść trupem i sto razy ginąć, 

Niźli by ją miał Turczyn w meczycie rozwinąć. 

Przeto, skoro się Bogu, z którego zawiśli¹⁵¹³ 

Wszyscy święci wodzowie, i swe odda myśli, 

Już się więcej nie waha, nie wróży, nie radzi; 

Szykuje wszytko wojsko i w pole prowadzi; 

Pozasadza piechoty i działa, gdzie może; 

Jeżeli Turcy zechcą, gotów w imię boże, 

Otwartemu zwycięstwa powierzywszy polu, 

Wydrzeć swoję chorągiew i zbyć z serca molu¹⁵¹⁴. 

Otrzaskani Kozacy każdodziennym hukiem, 

Szańców swoich pilnują, prócz, że¹⁵¹⁵ ich z Wasiukiem 

Dwa tysiąca¹⁵¹⁶, na prawym podczaszego szyku, 

Pilnowało tamtego od Tatar przesmyku. 

Wstawaj, durny¹⁵¹⁷ Osmanie! Już południe mija; 

Spisz, a giaur¹⁵¹⁸ po polu chorągwie rozwija; 

Czemuś dziś tak nie rzeźki i tak nie ochoczy? 

Wstawaj i przetrzy¹⁵¹⁹ psiną¹⁵²⁰ zaślepione oczy. 

Dopiero tryumfował, ali w godzin kilka 

Puścił skrzydła, podobien do zmokłego wilka; 

Wlecze swój lud do pola, tak smutny, tak cichy, 

Rzekłbyś, że do pogrzebu kto prowadzi mnichy; 

Bo gdzie serce niezbyte opanują tchórze, 

Stem go kijów na słońce z kąta nie wyorze. 

I Turcy, chociaż wszytkich znajomych gór szczyty 

Ogarną i końskimi osypią kopyty, 

Nie mają z to¹⁵²¹ odwagi, chociaż w polu gołem 

Garść widzą naszych, żeby czoło potrzeć z czołem, 

Lekkich się tylko harców kontentując gony, 

Czekają, rychło wieczór zżenie¹⁵²² z placu strony. 

Ale skoro Chodkiewicz między ich bonczuki¹⁵²³ 

Postrzeże swej chorągwie, jakby mu na sztuki 

Serce rąbał, wraz go żal i wstyd, i gniew weźmie, 

Tedy w górę wejźrawszy: Boże! Jużeś mię 

Dziś na wieki zapomniał, i jaż w tej rozpaczy 

Umrę? I, biedny starzec, w kraj pójdę robaczy? 

W tej obeldze dni moich dopądzam ostatek, 

W ręku widząc pogańskich, o żalu! ten płatek¹⁵²⁴, 

Na którym znak okrutnej twej śmierci, na którém 

Katalog spraw i mego żywota, nie piórem, 

Ale szablą spisany, i nie inkaustem¹⁵²⁵, 

Ale krwią, którą pod nim rozlewałem hustem¹⁵²⁶, 

Twoich świętych kościołów, twojej broniąc chwały. 

Tu blizny ran uczciwych, tu-m liczył postrzały, 

Tu garb i długoletnej starości mej rugi¹⁵²⁷; 

Tu Tobie i Ojczyźnie oddane zasługi. 

I chciałem, ale opak twej się zdało radzie, 

Żeby wisiał przy prochu i mych kości składzie, 

Anoż nasza po śmierci, o kawy¹⁵²⁸, o bajki, 

Nieśmiertelność na świecie, kawałek kitajki! 

Ale tam, tam (dźwignąwszy obie w niebo dłoni) 

Sława, tam się — brać trzeba, cne rycerstwo, do niéj! 

Tak rozrzewniony starzec lutuje¹⁵²⁹ swej szkody, 

A gdy otrze rozkwitłe z mokrych łez jagody¹⁵³⁰, 

Skoczy, gdzie Sokołowski wziął, po Rusinowskim 

Zabitym, nad żołnierzem starszeństwo lisowskim. 

I rozkaże, zegnawszy z placu harcowniki, 

Uderzyć o tureckie trzema pułki szyki, 

Za¹⁵³¹ ich jako na równię¹⁵³² z tych gór zwlecze w pole; 

«Idź w boży czas, idź śmiało, mężny mój Sokole!» 

Rzekł; a ci broń wyniosszy¹⁵³³, w bok ostrogi kładą 

Koniom i na pogaństwo wielkim sercem jadą. 

Zmiotą pole jako dym, a pomknąwszy kroku 

Pod on tłum, skoro białek już obaczą w oku, 

Zaświecą z bandelotów¹⁵³⁴ i dadzą ołowu 

I skoczą dobrą sprawą na pół pola znowu, 

Czekając, rychło Turcy hańbę tak szkaradną 

Wetując, z góry na nich wszytką siłą padną. 

Ale ci miasto pomsty, z dziurawymi brzuchy, 

Poszli nazad, jak chmury pod czas zawieruchy, 

I w tabor się zawarli; naszy też dzień cały 

W szyku stawszy, wieczorem w swoje weszli wały. 

Tak kilka dni w pokoju jakoby na zmowie 

Obie stronie¹⁵³⁵ siedziały, prócz że Tatarowie, 

Gdy im ani tołokna, ani sałamachy¹⁵³⁶ 

Stawało, do Kamieńca jako i do Brahy 

Wszytkie pasy¹⁵³⁷ i drogi zalegli i ścieżki, 

Że nikt ani przejechać, ani mógł przejść pieszki. 

I zgoła, nie mający w tę stronę przechodu, 

Trzeba się było prędko bać w obozie głodu, 

Który już mocno w nasze zaglądał namioty; 

Już rzeźwości i zwykłej przygaszał ochoty. 

Bo brzuch nie ma rozumu, uszu i niczyjej, 

Kiedy próżny, nie słucha cale perswazyjej. 

Z Polski głucho, a rokiem wleką się godziny, 

Kto czeka, czcze daremnie połykając śliny; 

Stary żołnierz truchleje, frycowie¹⁵³⁸ bez sromu, 

Sprzykrzywszy sobie niewczas, kradną się do domu, 

Że kilku wytrzęsionych zacnej szlachty z wozu 

Kazał Chodkiewicz środkiem prowadzić obozu 

I na wieczną niesławę, na wieczną sromotę, 

Na dziwy¹⁵³⁹ strąbić wszytkę wojskową hołotę; 

I zaraz, czego potem sejmem potwierdzono, 

Wszytkich czci, wszystkich takich dobra odsądzono. 

Osman pola nie chce dać, chociaż wyzywany; 

Kul już nie masz z czego lać; proch już wystrzelany. 

Co wszytko gdy Chodkiewicz myślą utroskaną 

Rozbiera, aż mu już śmierć grozi wybijaną¹⁵⁴⁰; 

Prawie¹⁵⁴¹ już dogorywa; żywe tylko serce 

Wielki płomień w malutkiej zawiera iskierce. 

Wojennego do rady zaprasza senatu; 

Już chory, już na łóżku położony; a tu, 

Skoro siedli, wszytko to, co mu spać nie dało, 

Podaje do uwagi; gdzie milczawszy mało, 

Każdy swe wyda wotum¹⁵⁴². Wszyscy w ten cel godzą, 

Że się tak i poganie, jako naszy głodzą; 

Taż tam biera¹⁵⁴³ co i nam; my to nad nich mamy, 

Że króla z nowym wojskiem co dzień wyglądamy. 

Trzymać się jeszcze radzą, nie wywodząc szyku, 

Obwieściwszy na rączym senat zawodniku¹⁵⁴⁴, 

(Bo się już był Jarzyna powrócił od króla: 

Ten-że Zygmunt, ten-że Lwów, zające i pola; 

Toż sprawi, co Palczowski; na powiaty czeka, 

Z bliska go łowy cieszą, nowiny z daleka) 

Żeby spieszył co rychlej, żeby już na schyłku, 

Nie bawiąc się we Lwowie, przybywał w posiłku. 

Skoro kolej Wejera w onej doszła radzie, 

«Długa, rzecze, w nauce droga, lecz w przykładzie 

I krótka, i skuteczna; też i mnie przykłady 

Przyczyną, żem otwartej z bisurmany zwady 

Nie życzył i dotąd-em zostawał w swym zdaniu: 

Że wszytka rzecz należy z nimi na wytrwaniu. 

Teraz przez niedziel kilka, jak się bawią z nami, 

Widzę smołę¹⁵⁴⁵, ladaco, Żydy z Cyganami, 

Ciała bez serc nikczemne, albo bez ciał cienie; 

Wżdyć to jeden nasz ciura kilku Turków żenie¹⁵⁴⁶; 

Nie ci to byli w Węgrzech, nie ci i pod Agrem¹⁵⁴⁷, 

Gdzie Zygmunt, skoro został cesarzowi szwagrem, 

Słał posiłki, lecz próżno, bom też tam był i ja; 

Daleko lepsza w Turkach była fantazyja! 

Nie uciekali nigdy, a gdzie się zawiedli, 

Wszędzie brali fortece, wszędzie Niemcy siedli¹⁵⁴⁸, 

Choć się zamki do wzięcia niepodobne zdały, 

Bo takie, jakimiśmy osuli się wały, 

Co nocleg Niemcy suli¹⁵⁴⁹, wżdy¹⁵⁵⁰ to jako ślinki 

Połykali poganie; co dzień pojedynki; 

Tak się tam byli w Pludry¹⁵⁵¹, tak i w Węgrów wpaśli, 

Że przed nimi jako śnieg, jako słoma gaśli, 

Kędy nasz Wiernek między obcymi narody 

Ogłosił imię polskie, dopadszy pogody, 

Gdy go spahij¹⁵⁵² dorodny wyzwie między szyki 

Na dzidę, z wesołymi chrześcijan okrzyki, 

Wziął go w pół na kopią, i na jegoż dzidzie, 

Ścięty łeb do swych przyniósł ku większej ohydzie. 

Dobrze było hetmana usłuchać nam zrazu, 

A sprawiedliwej bożej poufać żelazu, 

Anibyśmy do głodu, ani takiej cieśni 

Weszli, byśmy się byli obaczyli wcześniéj; 

Teraz życzę i radzę, i proszę w ostatku, 

Niźli do ostatniego przyjdzie nam upadku, 

Nie czekając Zygmunta, co nie umie zażyć 

Szczęścia swego, chciejmy się w boży czas odważyć, 

A jeśli nam poganie nie zechcą dać pola, 

Wywleczemy z samego na rzeź ich zastola¹⁵⁵³». 

Tak Wejer, tak Konarski rozumieli oba, 

Że ta zwłoka — lekarstwo gorsze niż choroba; 

Przeto dłużej szańców się swych trzymać nie radzą, 

I jeśli hetman każe, dziś w Turki zawadzą¹⁵⁵⁴. 

Co pomorski z malborskim gdy wojewodowie 

Wniosą, jakoż to pięknie, gdzie nie tylko w głowie, 

Ale w sercu i w ręce widzieć senatory, 

Widzieć w potrzebie (dzisia nie wiem, jeśli który 

Do ptaka by się strzelić odważył z rucznice¹⁵⁵⁵; 

Ano głowa bez serca raczej do maźnice 

Niż do głowy podobna; dziady zimostradne¹⁵⁵⁶! 

Wyjąwszy, którym z młodu okazyje żadne 

Omieszkać się nie dały, a swoich zarobków 

Przynamniej tytuł w zysku mają dla nagrobków). 

Ostatnie miał Sajdaczny miejsce między pany, 

Więc co-by tu rozumiał? tak powie pytany: 

«I ja, wielki hetmanie, z tymi trzymam zgodnie, 

Co się nie chcą zawierać, i nam obóz smrodnie. 

Potrawiwszy Kozacy, które mieli trochy, 

Radzi by się co rychlej witali z porohy. 

Jednę tylko rzecz małą dam wam do uwagi; 

Widzimy, jako w szyku bisurmanin nagi 

Kupy się tylko trzyma, jako gdy o wilku 

Czują świnie; wyjąwszy co mężniejszych kilku; 

W nocy spią jako drzewa tak barzo nieczule, 

Że z ścierwów, z odpuszczeniem, zrucą i koszule. 

Ni straży, ni posłuchu¹⁵⁵⁷, ni płotu, ni rowu; 

Nie po raz Zaporowcy dostali obłowu 

Dobrego, gdy we śpiączki dopadszy ich koszów¹⁵⁵⁸, 

Z korzyścią się do swoich wracali aproszów¹⁵⁵⁹. 

Radziłbym, żeby wojsko całe poszło z nami, 

My będziem kredencować¹⁵⁶⁰, będziem przywódcami. 

A dziś zaraz, nie głosząc, jako padnie słońce, 

Szczęścia kusić, anioły mając za obrońce». 

Tu przestał; a Chodkiewicz, pomilczawszy chwilę: 

«Mój kochany Sajdaczny, a nuż się omylę 

Na Kozakach? Nuż znowu tak na łupie padną 

Jako pierwej, i hańbą nakarmią szkaradną 

Całe wojsko? Bo-by nam nie uszło wszetecznie 

Z Kozakami uciekać i wstydać się wiecznie. 

Druga, nie czciłoby to naszego narodu 

Czekać nocy z wygraną i słońca zachodu. 

I ja bym miał zgrzybiałą starość tym oszpecać? 

Nie chciej-że mi tak barzo tej nocy zalecać, 

Czemuż nie we dnie raczej, kiedy słońce świeci, 

Jako starych Sarmatów nieodrodne dzieci, 

Których rycerskie dzieła niebieskiego oka 

Godne były, nie nocy ponurej tłomoka¹⁵⁶¹? 

Ale ja, będzie-li was wszytkich na to zgoda, 

Przeczyć nie chcę, i ze mnie jako z gęsi woda¹⁵⁶²». 

Tu Sobieski, skoro nań wszyscy pojźrą, rzecze: 

«Bóg, który wszytkie rady kieruje człowiecze, 

Niech jej i nam użyczy, a dla swojej chwały 

Zetrze przez nasze ręce pogańskie nawały. 

Mądrze wszytko uważasz jako hetman baczny, 

Co tu wojewodowie, co wnosił Sajdaczny. 

Chwalę serce w Konarskim, chwalę i w Wejerze: 

Oba wielcy mężowie i dobrzy żołnierze; 

Lecz się bić z Turki polem? Wątpliwemu losu 

Wierzyć ojczyzny? Na to nie mogę dać głosu. 

Czego żem w pierwszej radzie dał dowody słuszne, 

Powtarzać ich nie będę; nie tak jeszcze duszne 

I konieczne potrzeby na nas nastąpiły, 

Żebyśmy swe z Turkami równać¹⁵⁶³ mieli siły. 

Zawsze rady ostrożne a pewne lepsze są, 

Niż prędkie, co upadek pospolicie niesą. 

Ale daj to¹⁵⁶⁴, że byśmy wygrali i polem: 

Cóż, kiedy nie wynidą, to my ich wykolem? 

Wszak-eś doznał dopiero, że nie chcieli z góry 

Zwieść się, chociaż obojej wojsko armatury¹⁵⁶⁵ 

Stało w szyku cały dzień; jakby ich do łęku¹⁵⁶⁶ 

Przykuł, choć im brał dzidy Sokołowski z ręku. 

Szkoda tedy i myśleć otwartym iść bojem. 

Za¹⁵⁶⁷ ich prędzej fortelem i sztuką ukrojem? 

Prawda, że nocna napaść, ile te legarty¹⁵⁶⁸, 

Snadnie¹⁵⁶⁹ by pożyć mogła, których żadne warty, 

Jako nam powiedają ci, co do nas zbiegą, 

Żadne posłuchy¹⁵⁷⁰, żadne szylwachy¹⁵⁷¹ nie strzegą; 

Ale obóz martwymi osnowawszy działy, 

Rozumieją, że same będą im strzelały. 

Cóż gdy do tej towarzysz nie ujdzie potrzeby? 

Pachołek, kozak, ciura więcej patrzy, żeby 

Co porwał, potem chyłkiem uciekł ze zdobyczą. 

Tacy-ć łup, a mężniejszy śmierć i rany liczą. 

Rozum jednak od tego; i nocnej Bellony¹⁵⁷² 

Nie raz zażył szczęśliwie hetman rozgarniony, 

Bo co się mroku tyczy, że sławniej w dzień biały 

Zwyciężać, tam reguły te miejsce miewały, 

Gdzie równy nieprzyjaciel i w liczbie, i w sile; 

Ale my przeciw sobie mając pogan tyle, 

Żeby ich dziesięć biło jednego naszyńca¹⁵⁷³, 

Życzyłbym do wygranej nie patrzeć gościńca¹⁵⁷⁴; 

Jaka się droga poda, czy męstwem, czy sztuką, 

Dosyć sławy, Polacy kiedy Turków stłuką. 

Tak Scypio Syfaksa, tak Julius¹⁵⁷⁵ Franki¹⁵⁷⁶ 

Bił i w ostatnie przywiódł ciemną nocą szwanki¹⁵⁷⁷, 

Wielcy oba i sercem, i ręką wodzowie. 

Aleć nie ludzie tylko, sami aniołowie, 

Ile razy Bóg kazał swym iść ku pomocy, 

Zawsze takie posługi odprawiali w nocy. 

Tak bito Syryjczyki, tak Madyjanity. 

Jeżelić to do serca Bóg podaje, i ty 

Nie wątp i nie wzdrygaj się, na co wszytkich zgoda, 

Choć i w nocy uderzyć w tego kaziroda, 

A Pan wszytkich hetmanów, wojsk niebieskich zgraje, 

Niechaj ci rady, serca i siły dodaje». 

Więc że leżał Władysław i nie mógł być w onéj 

Konsulcie¹⁵⁷⁸, z tym do niego Denoff wyprawiony: 

Gdy się we dnie nie chcą bić, kiedy tacy tchórze, 

Pójdziemy Turków macać po ikrach¹⁵⁷⁹ w taborze. 

Tak dziś w radzie stanęło; lecz przy haśle, aże 

Do tej się brać imprezy¹⁵⁸⁰ Chodkiewicz rozkaże. 

Przypadł¹⁵⁸¹ na to Władysław, barzo tylko prosi, 

Niechaj się to przed czasem Turków nie donosi. 

Którzy za Dniestr przemknąwszy wielkie działa cztery, 

Strzelali do kozackiej tak długo kwatery, 

Póki ich także Lermunt z swojej nie namacał, 

A tak Turczyn tąż drogą, którą wyszedł, wracał, 

Zabiwszy z kilką ludzi pułkownika Jacka. 

Tylo nas uszkodziła ona ich przechadzka, 

A tymczasem Chodkiewicz starych wojenników 

Zebrawszy, koło przyszłych rozmawia się szyków, 

Znaczy, kędy kto ma iść, kto ma zacząć zwadę, 

Kto działa opanować, ubiec retyradę¹⁵⁸². 

We dwoje się uderzyć zdało na pogany; 

Naprzód tu, gdzie kozackiej bliscy byli ściany, 

Potem górą, skąd Turcy zwykli chodzić we dnie, 

Minąwszy pole, w którym działa stały średnie. 

W pierwszej stronie Kozacy, a z nimi piechoty 

Część polskiej, część niemieckiej, mieli łomać płoty; 

Za tymi wszytkie pułki zaraz wpadać miały, 

Co na skrzydle wielkiego hetmana stawały. 

Od lasów, skąd się Turcy najmniej spodziewali, 

Ernest Denoff z swymi się Inflantczyki wali; 

Tam Almad Węgrzyn z pułkiem; tam z mężnym Lermuntem 

I Wejer, i Konarski gęstym iskrzy luntem¹⁵⁸³. 

Za tymi w tropy wszyscy szli Polacy naszy, 

Których wielką część wodził koronny podczaszy. 

Przed tym i owym wojskiem pancerne iść miały 

Pułki; jeśliby się wprzód ze strażą potkały 

Albo z inszymi ludźmi, żeby wsiadszy na nie 

Nie oparli się aże w tureckim majdanie¹⁵⁸⁴ 

(Mieli do tego sprawne kałauzy¹⁵⁸⁵ i zbiegi) 

I tam żeby stanęli sprawieni w szeregi. 

Tym też czasem Kozacy i nasz żołnierz pieszy 

Nie omieszka w posiłku i w obóz pospieszy; 

Razem z pola uderzą w surmy, w trąby, w bębny, 

Ą Turcy padać będą jako las porębny. 

Krzykną larmo¹⁵⁸⁶, na co już sto tysięcy ciurów 

Czeka; a i ci gołych nie niosą pazurów. 

Chodkiewicz z Lubomirskim jakoby na szparze¹⁵⁸⁷ 

Stanęli, wziąwszy sobie bez kopij usarze. 

Już obóz opatrzyli, gdzie Władysław chory 

Łaje uprzykrzonemu łóżku, klnie doktory, 

Wolałby dziś w szyku stać i wyciągać uszy, 

Gdy imię Jezus tabor pogański zagłuszy. 

Tam został Kochanowski we trzechset piechoty, 

Tam Rożen i gotowe w placu cztery roty; 

Brak¹⁵⁸⁸ wojskowych pachołków, z długą strzelbą przy tem, 

Po wałach obozowych i jemu zaszczytem¹⁵⁸⁹. 

W tej-byś widział posturze¹⁵⁹⁰ wojsko i hetmany 

Czekające, rychło-li na świt wietrzyk rany 

Wionie; rychło-li zorza niebo zapurpurzy, 

Skoro z nieba rumiany proporzec wynurzy, 

Bo się ten czas zdał prawie do onej roboty. 

Wszyscy pełni nadzieje, pełni i ochoty, 

Znaku tylko czekają, rychło osieść kłęby 

Pogaństwu, słowa żaden nie wypuści z gęby; 

Milczenie zakazane, bo na tym należy, 

Jeśli kto chce fortuny spróbować w kradzieży, 

Aż tylko co pierwszego mają ruszyć kroku, 

Deszcz (chociaż niebo było prawie bez obłoku, 

Gwiazdy pięknie świeciły) zrazu poszedł mały; 

Aż co dalej to większy, że zalał zapały. 

Już też dzień ognistymi Tytan¹⁵⁹¹ koły wiezie; 

Więc żeby nie wiedzieli Turcy o imprezie, 

Wszyscy z serca westchnąwszy, co najciszej mogą 

Pierwszą do swych obozów wracają się drogą 

I chowają do pochew wyostrzone broni, 

Gdy kęs nieobiecany z gęby się wyroni. 

Bóg, którego litości żaden wiek nie skróci, 

Dał dokument ojcowskiej nad nami dobroci, 

Za którą póki Polskiej, póki świata staje, 

Niechaj mu chrześcijaństwo wszytko chwałę daje! 

O, jakoż często człowiek w swojej radzie błądzi! 

Jakoż często swe szczęście niefortuną sądzi! 

Nie mogła się sposobem ludzkim ona nadać 

Impreza¹⁵⁹²: bo kto widział, ten może powiadać, 

Jakim kształtem obozy tureckie tam stały, 

Tak gęsto miasto szańców otoczone działy 

Ze oś z osią zetkniona, koło z kołem spięte, 

Nie mogło być żadnymi siłami rozjęte¹⁵⁹³; 

Pod każdym działem puszkarz z zapalonym knotem 

W dzień spał, ale by w nocy przypłacił żywotem. 

Przy nich zaraz namioty i armatne wozy, 

Mocnymi na kształt płotu opięte powrozy, 

Tak ciasno, tak dyktownie¹⁵⁹⁴, żeby zając szary 

Nie mógł uciec między ich szopy i kotary¹⁵⁹⁵. 

Wąskie ścieżki, którymi póki dzień chadzano, 

Na noc je bydły, końmi zewsząd zastawiano; 

Wkrótce: co krok, to na łeb trzeba by upadać; 

Nie wiedzieć, co wprzód czynić, czy bić, czy się składać¹⁵⁹⁶, 

Zwłaszcza w tej stronie, którą naszy chcieli zwady, 

Niepodobna bez klęski i hańby szkaradéj. 

I nie są tak ospali Turcy, jako prawią; 

W nocy się bankietami, w nocy grami bawią; 

Co bonczuk¹⁵⁹⁷, co znak, to ksiądz, hodzia¹⁵⁹⁸ ich językiem, 

Któremu, gdy całą noc niesłychanym krzykiem, 

Jako kazał Mahomet w swoim al-Koranie, 

Budzi ich do pacierzy, gęba nie ustanie. 

Każdy namiot starszego końską znaczny grzywą, 

Przed którym co noc lampa gorywa oliwą, 

I nie wprzód ją zagasi, aże nad tym światem 

Gwiazdy zgasną i Febe¹⁵⁹⁹ poblednie przed bratem. 

Ale niechby tam naszy wpadli okrom wstrętu¹⁶⁰⁰, 

Któżby im ręce trzymał od takiego sprzętu, 

Który, jako nam potem komisarze naszy 

Prawili, u każdego wezyra i baszy 

Tak bogaty, tak świetny, że choć złoto kopie, 

Żaden mu pan nie zrówna w całej Europie; 

Każdy by brać, niż się bić, wolał i dla złota 

Cisnąłby szablę drugi, taka jest ślepota 

W podłych ludziach: bo szlachcic, choćby był łakomy, 

Wytrwać musi, śmierci się bojęcy¹⁶⁰¹ widoméj. 

A kiedy by się naszy zabawili łupy, 

Turcy by się postrzegszy zebrali do kupy 

I bez wszelkiej trudności, nie mający wstrętu¹⁶⁰², 

Garść naszych w takiej cieśni znieśliby do szczętu. 

Co widząc, dobrotliwy Bóg przez onę słotę 

Niewczesną¹⁶⁰³ swoich ludzi przygasił ochotę. 

Mógł ci on wszytkich Turków uśpić bez pochyby, 

Żeby ich naszy brali jako nieme grzyby, 

Ale już swej przez cuda przestał mnożyć chwały, 

Ani nasze zasługi tyle wagi miały. 

Ledwo z konia Chodkiewicz, nie spawszy noc całą, 

Zsiędzie, ledwie że z grzbieta zbroję zdejmie trwałą, 

Aż on Greczyn Weweli z Radułowym listem 

Prowadzi się z obozu tureckiego i z tem: 

Że hospodar wołoski w przyjaźni statkuje 

Przeciw Koronie, którą i w tym prezentuje¹⁶⁰⁴, 

Kiedy życzy pokoju z Turkami z swej chęci; 

W czym lepiej informują otwarte pieczęci, 

Które skoro w zupełnej przeczytają radzie, 

Też chęci, też ofiary za fundament kładzie. 

Pokój barzo zaleca i dołoży tego, 

Że teraz już poganie skłonniejszy do niego; 

Prosi zatem, jako jest szczerym przyjacielem. 

Żeby kto do wezyra przyjechał z Wewelem 

Człek roztropny, który by do szczęśliwej zgody, 

Pierwsze łomał z wezyrem Husseimem lody: 

Dostatek mu wszelaki, choć w pogaństwie grubem. 

I zdrowia bezpieczeństwo obiecuje ślubem; 

Co acz prawem narodów miewają posłowie, 

Na jego osobliwie będzie teraz głowie. 

Wdzięcznie listy przyjęto i poselstwo ono, 

Ale odprawę na czas inszy odłożono. 

Poseł w zamku chocimskim zmieszka czas niedługi, 

Mając naszych przystawów¹⁶⁰⁵ i stróżów, i sługi. 

A tymczasem Chodkiewicz znowu głową robi, 

Znowu się na wycieczkę wczorajszą sposobi; 

Obiad przeto nad zwyczaj odprawiwszy rychléj, 

Ponieważ i poganie w obozie ucichli, 

Wsiada na koń, starszeństwa otoczony zgrają, 

I bliżej podjechawszy uczy, jako mają 

Postąpić, którą stroną na Turki uderzyć; 

Gdzie klinem iść, kędy się rozwieść i rozszerzyć; 

Patrzy przez perspektywę¹⁶⁰⁶, gdzie najrzedsze działa, 

Która by ściana przystęp sposobniejszy miała; 

Chciałby dziś lepszą sprawą, w lepszym iść porządku, 

A pomniąc, że od Boga potrzeba początku, 

Kto chce skończyć szczęśliwie, skoro z konia zsiędzie, 

Każe śpiewać nieszpory po namiotach, wszędzie 

Gdzie byli kapelani i jeśli kto co wie 

Na się, spowiednikowi niech do ucha powie. 

Już mrok padał na ziemię, już jasny dzień mija, 

Już hasło otrąbiono w obozie Maryja. 

Co żywo się gotuje; jedni ostrzą bronie, 

Drudzy strzelbę ku przyszłej ładują Bellonie; 

Czeladź luźna do swej się zbiera kompaniej; 

Bo im w takiej najwięcej wolno okazyjej: 

Potem się w pułki dzielą, a z swojej drużyny 

Wodzów sobie sposobnych biorą i starszyny; 

Hetman im zaś chorągwie, na to samo szyte, 

Posyła z winszowaniem, do drzewców przybite; 

Rotmistrzów im potwierdza, dla większej powagi; 

Obiecuje, jakiej kto dokaże odwagi, 

Taką wdzięczność i takie odpłacać nagrody, 

Że wszyscy szli jak na miód, wszyscy jak na gody. 

Czekają, rychło-li się przez munsztuk¹⁶⁰⁷ ozowie 

Trąba, gotowi w drogę, słudzy i panowie. 

I jeżeli kto widział ono wojsko nowe, 

Cośmy dotąd za śmieci mieli obozowe, 

Kiedy szykiem przestrone ogarnęli pole, 

Przyznał, że się o samo Konstantynopole 

Mógł nim kusić; tak było ludne, zbrojne, chciwe 

Nie tylko w nocy dusić Turki bojaźliwe. 

Chodkiewicz to sprawiwszy, jak dopadł poduszek, 

Zasnął zniewczasowany na chwilę staruszek. 

Aż od straży placowej kilka koni spadnie, 

Wiodąc dwu brańców naszych; strwagani¹⁶⁰⁸ szkaradnie 

Budzą ze snu hetmana, a ten skoro wstanie. 

Słyszy, że w szykach stoją gotowi poganie; 

Ci dwaj się rozwiązawszy, co mogli najprościej 

Zbiegli, i takie swoim dają wiadomości. 

A ono z Mościńskiego sześć pachołków roty, 

Wszytko Węgrów, do Turków popaliło boty¹⁶⁰⁹, 

I ci zdrajcy o naszym przestrzegli fortelu, 

Ci sprawili ostrożność i w nieprzyjacielu. 

Znowu Bóg strzegł, że naszy w swoim propozycie¹⁶¹⁰, 

O szkodę i haniebne nie przyszli rozbicie. 

Kozacy przewąchawszy, że na tamtej stronie 

Dniestru, gdzie Turcy bydła pasali i konie, 

Żadnej nie masz przestrogi, na drzewie się zbitém 

Kilkaset przeprawiwszy, z obłowem sowitym 

Okrom¹⁶¹¹ szkody wrócili; narznęli poganów; 

Nagnali koni, bydeł, wielbłądów, baranów, 

I tak mieli po woli, tak ich dobrze zeszli, 

Ze kilkanaście całych namiotów przynieśli, 

Różnych sprzętów żołnierskich, różnego rynsztunku, 

Z których parę cudnych kit dali w podarunku 

Wielkiemu hetmanowi; wziął puzdro podczaszy 

Z ośmią pełnych szorbetu¹⁶¹² pachnącego flaszy. 

Tak Kozacy broili, a tymczasem nasze 

Nużne¹⁶¹³ wojsko słabieje i konie bez pasze 

Zdychają; smród w obozie, skąd chorych na poły; 

Niemcy sną jako muchy i ledwie im doły 

Zdrowi kopać nadążą; Węgrzy zuciekali¹⁶¹⁴. 

Ale i Zaporowcy już się barzo chwiali, 

I przyszłoby do buntu dla nędze, dla głodu; 

Lecz i tu nie zaniechał pokazać dowodu 

Cnoty swojej Sajdaczny, gdy i sam zabiega, 

I w czas o buncie onym hetmanów przestrzega; 

Zaczem rady królewic wskok do siebie zwoła. 

Żeby zatrzymać, nim się rozbiegają koła. 

Skąd prosto Lubomirski z Opalińskim jedzie 

I Sobieski, posławszy Zielińskiego¹⁶¹⁵ w przedzie 

Do taboru; w namiecie¹⁶¹⁶, kędy Sajdacznego 

Zebrała się starszyna prawie do jednego; 

Więc kiedy owym dwoma tak się podobało, 

Sobieski, który tam miał znajomych nie mało 

Z moskiewskich jeszcze wojen, a (wiedząc to na nie) 

Krótko mówił (że ckliwi na długie słuchanie): 

«Nie w jednej, o Junacy Rzeczypospolitéj! 

Szabel nieprzyjacielskich doświadczeni zgrzyty, 

Skąd sława, o którą dziś stoimy do garła, 

Napełniwszy świat niski, w niebie się oparła; 

Świat, mówię; bo i morzem, i na ziemi suchéj, 

Tyleście bisurmańskiej nacedzili juchy, 

Żebyście nią z porohów, kędy przejazd trudny, 

Mogli na Hellesponty swoje zmykać sudny¹⁶¹⁷; 

Moglibyście, tego wam człek nie ujmie płochy, 

Ich trupem takie drugie układać porohy; 

Jeszcze się Szwed, co wojną tak barzo poryżał¹⁶¹⁸, 

Jeszcze się z waszych ręku Moskal nie wylizał, 

Dziś na tym stopniu stoim, co wam nie nowina, 

Albo zwyciężyć, albo mieć panem Turczyna; 

Tyle greckich i rzymskich kościołów, w tytule 

Ale nie w rzeczy różnych, obrzydłej regule 

Mahometowej poddać? Tedy nam ci będą 

Dawać prawa rzezańcy¹⁶¹⁹? Ci karki osiędą? 

Ci będą obrzezywać nasze syny w jatce 

Na wzgardę Jezusowi a Pannie i Matce? 

Ci Żydzi i Cygani, że kupców ominę, 

Będą z dzieci wybierać naszych dziesięcinę? 

Nie da Bóg; ale i my dziś na placu mrzemy, 

A na taką obrzydłość niechaj nie patrzemy. 

Jużci Osman wymierzył meczet w Carogrodzie 

I przysiągł nie pomyśleć nigdy o odwodzie¹⁶²⁰, 

Aże pod swoją szablą nasze głowy zliczy 

I na każdą ustawi pobór niewolniczy; 

Wam na morze do Malty, kędy go but ciśnie, 

Nam każe do Persyjej; albo się umyślnie 

Z którymkolwiek monarchą chrześcijańskim zwadzi, 

I chrześcijan przeciwko niemu wyprowadzi; 

I będą krew swoję lać pogaństwu igrzyskiem, 

Którzy krwie Chrystusowej związkiem jęci bliskiém. 

Z tem-eśmy tu posłani dziś od królewica, 

Który na miejscu swego zostaje rodzica 

Do was, zacne rycerstwo, żebyście dla świętej 

Wiary i dla Ojczyzny, roboty zaczętej 

Nie odbiegali, stokroć szacując to drożéj 

Niż żywot; a cóż? choć się w brzuchu nie dołoży, 

Opatrzy¹⁶²¹ Bóg swych ludzi; temu się niech sprawi 

Brodawka, że was w taki niedostatek wprawi. 

Gdyby był przedsięwziętej drogi nie chciał krzywić, 

Moglibyście i kogo przy sobie pożywić; 

Wcześniej się było z nami na to miejsce stawić, 

Aleć tego żałować snadniej¹⁶²² niż poprawić. 

Teraz się z wami dzielim: cóż by to za para, 

Wy przy nas krew lejecie, my byśmy suchara 

Odmawiać wam myśleli? Żołnierskiego myta 

Pięćdziesiąt wam tysięcy da Rzeczpospolita, 

Na co się i królewic i senatorowie 

Podpiszą i nie wątpcie, że się stawią w słowie. 

Proszą przez spolną wiarę, przez wszytkie dowody 

Męstwa i cnoty waszej na polskie narody, 

Przez domy i domostwa, i dzieci, i żony, 

Nie dajcie chrześcijańskiej poganom korony 

Albo idźcie; my-ć wszyscy trup na trupie lężem; 

Nie wiem, gdzie się przed wściekłym tureckim orężem 

Skryjecie i wy? Czemuż nie raczej w tym polu 

Umrzeć, albo zwyciężyć? Ale i o królu 

Co dzień świeże awizy¹⁶²³ i że o nas radzi, 

Że wojska, że żywności dostatek prowadzi». 

Niejednako przyjęta ona mowa była: 

Starszyna uważniejsza zaraz pozwoliła, 

Pospólstwo zaś jak bydło chce zażyć pogody, 

Większe chce wytargować płace i nagrody; 

Lecz i tym prędko zawarł Lubomirski usta: 

«Byle się ta pogańska skróciła rozpusta, 

Nę wam na to cnotliwe, prawi, moje słowo, 

Jeśli mnie Bóg przywróci do Ojczyzny zdrowo, 

Że tylą drugą sumę liczyć wam rozkażę 

Z mych dochodów prywatnych; i tego dokażę, 

Że wam Rzeczpospolita i żołdu podniesie, 

Gdy przy niej w tak potrzebnym zostawacie czesie¹⁶²⁴. 

Teraz co chleba, co jest dla koni jęczmienia, 

Wszytek rozdam między was; mnież by pożywienia 

Bóg nie miał dać tak dobry, dla którego chwały 

Umieram i krew cedzę, gdy trzeba, dzień cały?» 

Krzyczą wszyscy dziękując i ci, którzy stali 

Opodal, niewiedzący, za co dziękowali; 

Sajdaczny też na końcu żołnierskimi słowy, 

Że swej służyć ojczyźnie i zdrowiem gotowy, 

Wyświadcza i prowadzi do koni z namiotu; 

I tylko tylo było z Kozaki kłopotu. 

Potem gdy obiecane dano prowianty, 

Kasza im i suchary stały za bażanty! 

A więcej się na nasze nie spuszczając datki, 

Co noc niemal, to Turków łowili w ukradki. 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Wojny chocimskiej część siódma

Już dni kilka minęło, jak Weweli siedzi 

W Chocimiu, czekający od nas odpowiedzi 

Na listy hospodarskie¹⁶²⁵, ani się go dłużej 

Trzymać zdało; niech o nas nikt opak nie wróży¹⁶²⁶. 

Jeśli wezyr pokoju życzy sobie szczerze, 

Nie gardzić, owszem przyjąć uczciwe przymierze; 

A jeśli nam też tylko pulsu chce pomacać, 

Pewnie¹⁶²⁷ umrzeć wolimy, niźli się opłacać. 

Dowiemy się bez kosztu, co on w głowie przędzie; 

Tym też czasem, albo król, albo osieł¹⁶²⁸ będzie. 

Lecz kogo posłać? Długo z myślami się wodzą, 

Aże się na Jakuba Zielińskiego zgodzą, 

Ten rządził podczaszego koronnego dworem, 

Człowiek poważny, mowny, z rozumem, z humorem 

Wszytkim się zdał być godnym legacyjej¹⁶²⁹ onej; 

Więc z Wewelim nazajutrz był i wyprawiony. 

Który kiedy w namiecie przed Hussejmem stanie, 

Wnet mu da wedla siebie miejsce na dywanie¹⁶³⁰. 

Tam po krótkim pytaniu, krótkiej odpowiedzi, 

Rzecze wezyr: «Pożal się Boże, że sąsiedzi, 

Naszy panowie, żywszy w zgodzie czas tak długi, 

Dziś światu na dziw przyszli przez domyślne sługi; 

Płochość ich Żółkiewskiego, kozacka swawola 

Na srogie krwie rozlanie zwiodła w te tu pola». 

Skoro wezyr dokończył, Zieliński też krótkiej 

I prostej mowy zażył bez wszelkiej ogródki: 

«Za listem Radułowym, który-m przyniósł z sobą, 

I za wolą hetmańską stanąłem przed tobą, 

Wszech narodów przywilej mając, że powrotu 

Nikt mi bronić do mego nie będzie namiotu; 

Że w mej podłej osobie i niewyśmienitej 

Będzie cał honor Polskiej Rzeczypospolitej». 

Tu Husseim na piersiach położywszy dłoni, 

Oczu trochę przymruży i głowy przykłoni. 

Toż Zieliński: «Bóg, który sądzi i bez świadków, 

(Bo jako cnót, tak wiadom ludzkich niedostatków), 

Niechaj wstąpi między nas, a kto okazyją 

Tej zwady, niech go ciężkie jego plagi biją! 

Zawsze polscy królowie, pojźrymy-li dalej, 

O waszych się cesarzów przyjaźni starali, 

Chociaż na to sarkały chrześcijańskie trony, 

A zwłaszcza, który z nami był i spokrewniony¹⁶³¹; 

Nawet nieraz proszeni woleli być w czyjej 

Niechęci, niżeli iść na Was w kompaniej, 

Pomniący na przymierze; tedy by daremnie 

Przysięgi, które sobie czynimy wzajemnie? 

I teraz, kiedy Osman po zmarłym Mechmecie 

Ojcowski tron osiadał, jakowy na świecie 

Zwyczaj jest u monarchów, kto z kim sprzyjaźniony, 

Posyła Zygmunt posła, nowej mu fortuny 

Winszując, żeby długo panował i zdrowy; 

Oraz żądał starego przymierza ponowy. 

Z czym niż Ożga, starosta trębowelski, zbieży. 

Aż goniec Otwinowski, ledwie że z odzieży 

Nie odarty, powraca; Ożga się też wolał 

Wrócić, bo by tak cudnej gościnie nie zdołał. 

Aż nam po tym kontempcie¹⁶³² zaraz wojnę głoszą. 

To my winni, że wam kraj Kozacy pustoszą? 

A wy nie, co Tatarów nie chcący mieć w karze¹⁶³³, 

Trzymacie nasze wojsko właśnie jak na szparze¹⁶³⁴, 

Czy Kozaków pilnować, czy się ordom bronić? 

Nie wiedzieć, którą ścianę¹⁶³⁵ tym wojskiem zasłonić. 

Karać było Tatarów, pewnie by was byli 

Kozacy na Bosforze nigdy nie szkodzili, 

Których herstowie zawsze skoro się wracali, 

Takiej swojej odwagi gardłem przypłacali. 

To w bunty, to się wiązać i zbierać do kupy, 

To do nich wojsko nasze, a z boku psi w krupy¹⁶³⁶. 

Wołochów co się tycze, te krwią naszą stały; 

Zawsze od polskich królów hospodarów brały; 

Wyście nam ich wydarli, co całemu światu 

Jawno, i nie strzymali tamtego traktatu, 

Gdyście starożytnego wypchnąwszy Mohiłę, 

Na jego dali miejsce Tomszę szaławiłę¹⁶³⁷, 

Któremu z oczu patrzył zbój, nie państwo raczej. 

Ten ci i Żółkiewskiego przywiódł do rozpaczy 

A to, jakie uwarzył, takie piwo wypił, 

Choć je dzisia na całą Koronę wyskipił¹⁶³⁸ 

Co jeśli was bolało, pierwej było posłem, 

Nie zaraz nas pałaszem obsyłać wyniosłem. 

Nie na toć to, nie na to, te wasze zawody¹⁶³⁹, 

Ale tak się zda: nie mąć-że, baranie, wody! 

My jako się raz boskiej poruczyli dłoni, 

Mamy pewną nadzieję, że nas ta obroni». 

Zadął zaraz Husseim z tej repliki sowę¹⁶⁴⁰, 

Czy mu prawda, czy basza Karakasz wlazł w głowę, 

Bo mu właśnie pod ten czas ktoś, przyszedszy z dworu, 

Powiedział, że ten jutro wnidzie do taboru. 

Basza-to był z Budzynia, na wezyrat godził¹⁶⁴¹; 

Przeto ludzi czterdzieści tysięcy przywodził. 

Nie rad był emulowi¹⁶⁴² Husseim okrutnie, 

Przeto one dyskursy z Zielińskim wskok utnie; 

Prosi, żeby się trochę zabawił z Radułem, 

Wiedząc jako należy na hetmanie czułém¹⁶⁴³; 

Bo się już słońce w morskie zbierało zatopy. 

Z tym Zieliński do sobie naznaczonej szopy 

Odchodzi i wołoskiej zażywszy wieczerzy, 

Da się Bogu w opiekę i do wczasu¹⁶⁴⁴ mierzy. 

Nazajutrz skoro czarna noc ustąpi dniowi, 

Karakasz się z swym wojskiem pisał¹⁶⁴⁵ Osmanowi, 

Dobrych przywiódł i prawie¹⁶⁴⁶ żołnierzów wybranych, 

A skąd pochwały godni, jeszcze nie strwaganych¹⁶⁴⁷, 

Którzy pełne tryumfów z węgierskiego zbóju 

Ręce przynieśli; znać ich z koni, znać i z stroju. 

Potem ludzi posławszy na ich stanowisko, 

Wita cara, całując szatę jego nisko. 

«Prawieś mi pożądany przybył — Osman rzecze; 

Tak długo mi się wojna uprzykrzona wlecze, 

Że mi się żywot przykrzy; całe świata kręgi 

Już by Selim zwojował; a ja tej mitręgi, 

Garści podłych giaurów (bo zbici na nogę 

Co mężniejszy przed rokiem) zwojować nie mogę!» 

Na to rzecze Karakasz: «Nie masz pod Chocimem 

Żołnierzów onych, którzy świat brali z Selimem; 

Trzeba wierzyć, o panie, dawnemu przysłowiu: 

Że lepszy funt we złocie, niż cetnar¹⁶⁴⁸ w ołowiu 

Ale aza¹⁶⁴⁹ Bóg zdarzy w imię Mahometa, 

Że tym durnym¹⁶⁵⁰ Polaczkom nachylimy grzbieta. 

Wstyd i hańba nieznośna cesarskiej osoby, 

Tak małego pielesza¹⁶⁵¹ nie wziąć do tej doby¹⁶⁵²! 

Chociażby tam nie ludzie, ale byli diabli, 

Odpuśćcie, już byście ich przy sercu i szabli, 

Gdyby miłość ku Panu a rycerska cnota 

Przystąpiła, mogli wziąć; lecz wolicie kota 

Ciągnąć¹⁶⁵³ z nimi tak długo, aże spadnie zima 

I śnieg was tu w tym polu z nimi pozadyma. 

Ni z biesa niewieściuchów¹⁶⁵⁴, pana mi żal, który 

W młodości swej na takie podłe przyszedł ciury, 

Bo żołnierzem zwać szkoda, kto się bić nie może, 

Lepszym gdzie indziej kładą¹⁶⁵⁵ na szyje obroże; 

Nie czekaj dalej jutra, a na mą ochotę 

Przysięgam, że do nogi giaurów pogniotę! 

Dziś ich szańce objadę i zrozumiem modę 

Szturmu, na który tylko swych ludzi wywiodę; 

Nie trzeba mi legartów¹⁶⁵⁶, niech z daleka stoją, 

Niechaj się mi dziwują, kiedy się bić boją, 

Albo, żeby się moi, bo się często myli 

Fortuna, tchórzem od nich nie zapowietrzyli», 

Tak zuchwałe Karakasz gdy wywiera kuty¹⁶⁵⁷, 

Wszyscy cyt¹⁶⁵⁸, każdy jakby makiem był zasuty¹⁶⁵⁹. 

A Husseim się cieszy i to krótko przyda, 

Jeśli każe, że z swoim pułkiem go nie wyda 

W szturmie; chyba jeśli mu tej sławy zazdrości; 

Przynamniej wolno będzie posiłkować gości, 

Albo, skoro w pień wytnie giaurów, na kupy 

Z ich obozu zabite będzie włóczył trupy. 

Poczuł on tyr¹⁶⁶⁰ Karakasz: «Nie słowy, nie słowy, 

Lecz tego — rzecze — com rzekł, rękami gotowy 

Poprawić; mieliście czas, zdobić sławę swoje 

Ani o dziwowidzów, ani pomoc stoję». 

A tu Osman z obu rącz za szyję go chwyci, 

Gdy mu tak obumarłe nadzieje podsyci. 

»O wielki bohaterze! O mój drogi synu! 

Wolałbym dziesięć takich niźli tysiąc gminu: 

Abowiem szedszy z nimi, jeszcze na przededniu, 

Wziąwszy Preszpurk, stanąłbym bez wątpienia w Wiedniu; 

W Rzymie-bym był na obiad, a durne¹⁶⁶¹ Wenety¹⁶⁶², 

co tylko Włoch, wszytkie pojadłbym na wety¹⁶⁶³». 

Tak już głupi uwierzył Osman Karakaszy, 

Że Polaków nadętym pęcherzem wystraszy. 

«Ale by to rzecz dobra — przyda cesarz — była, 

Żeby wszyscy patrzali Turcy na twe dzieła; 

Niech się teraz zawstydzą, niech uczą na potem, 

Jako padną giaurzy pod twej dzidy grotem». 

Piętnasty dzień był września, gdy on basza śmiały, 

Objechawszy kilkakroć wczora nasze wały, 

Miawszy do onej swojej imprezy¹⁶⁶⁴ dwu szpiegów, 

Zwyczajnie z Mościńskiego węgierskich szeregów, 

Postawił wojsko swoje ku tej właśnie stronie, 

Gdzie mu o wąskiej fosie i słabej obronie 

Zbiegowie powiedali: bo Mościński w przedzie, 

W szańcu mając Wejera, licho się obwiedzie. 

Za Karakaszem stanął, przynamniej na dziwy¹⁶⁶⁵, 

We trzechkroć stu tysięcy Husseim życzliwy, 

Kiedy mu się krwie polskiej, jako w mowie swojej 

Przysiągł wczora Karakasz, toczyć nie okroi; 

A tymczasem niezmiernie śmieje się w zanadrze, 

Że Karakasz w godzinę pewnie nogi zadrze; 

Jeszcze nie zna Polaków, z Węgry i z Niemcami 

Nawykszy się bić, dziesięć stoma tysiącami. 

Sześćdziesiąt machin zatem ku Lubomirskiego 

Bronie rychtuje¹⁶⁶⁶, które bez skutku wszelkiego 

Niebo dymem kopciły, a grzmotem niezmierném 

Z gruntu się trzęsła ziemia pospołu z Awernem¹⁶⁶⁷. 

Stanisław stał Stadnicki z swą chorągwią w straży; 

Temu zginął Broniowski; drugiego obnaży 

Ze słuchu towarzysza ten trzask; więc i koni 

Kilku od kul okrutnych na placu uroni. 

Południe nadchodziło, gdy Karakasz basza 

Starszych wojska swojego do koła¹⁶⁶⁸ zaprasza 

I, pokazawszy miejsce, w które szturmem godzi¹⁶⁶⁹, 

Wszytkich krótko napomni; potem sobie młodzi 

Sześć przybierze tysięcy: z tymi kredencować¹⁶⁷⁰, 

Z tymi zwykłej chce dzisia fortuny próbować. 

Między których janczarów skoro uszykuje, 

Wszytkim, wszytkim zsieść¹⁶⁷¹ z koni zaraz rozkazuje, 

Które głupi bez straży zostawiwszy w lesie, 

Krzyknie na swych i szablę do góry wyniesie. 

Na myśl naszym nie padło, żeby w kąt tak ścisły 

Szturm Turcy dać i mieli obracać zamysły. 

Wejer w szańcu od pola, Lubomirski w drugim 

U swej brony ma działa przy muszkiecie długim. 

Ale skoro Karakasz, minąwszy Wejera 

I bronę Lubomirską, prosto się pobiera, 

Kędy cudzą Mościński ćwiczony przygodą 

Patrzy, czy nie nań Turcy szturmy one wiodą; 

Toż hetmani do pola, toż w obozie larmo¹⁶⁷²! 

Wejer widzący ślepych Turków, nie chce darmo 

Strzelać; którzy gdy na szańc Mościńskiego skorą 

Chęcią wpadną, odkosza¹⁶⁷³ naprzód rzeźko biorą: 

Trafią na gotowego; lecz w gęstwie tak wielkiéj 

Jako w morzu malutkiej nie poznać kropelki. 

Swoimiż trupy Turcy wyrównawszy fosy, 

Drą się w obóz jakoby rozdrażnione osy. 

Już Mościński tył podał, już piechota nasza 

Uciekła, już się za wał przewalił sam basza. 

Pełno trwogi, pełno krwie, gdy Chodkiewicz stary 

Wpadnie w majdan¹⁶⁷⁴ i krzyknie, co w sobie ma pary: 

«Już poganie w obozie: komu miła cnota, 

Dziś plac, dziś ma do sławy otworzone wrota! 

Hej! Moja żywa młodzi, do strzelby! Do broni! 

Niech tu znowu Turczyn kieł wyuzdany¹⁶⁷⁵ zroni!» 

Ledwo wyrzekł, aż wojsko jakoby z rękawa 

Sypie się ze wszytkich stron; to tylko wstręt dawa, 

Że kędy iść, nie wiedzą: bo hetman do szyku 

Poszedł w pole; dopiero dociekszy po krzyku, 

Kędy hardy Karakasz i strzela, i ścina, 

Tam się wali serdecznie wojskowa drużyna. 

Już tam w pięknym podczaszy¹⁶⁷⁶ szedł rycerstwa gronie, 

Gdzie Karakasz piechotę Mościńskiego żonie¹⁶⁷⁷, 

Którego kiedy w złotym obaczy teleju¹⁶⁷⁸, 

Pozna wodza; jakoby to miał w przywileju. 

Gdy mniejszych biją mniejszy, w równia każdy mierzy; 

Sam Achilles w Hektora bezpiecznie uderzy. 

«Dosyć, dosyć odwagi, dosyć sławy!» rzecze, 

Wraz go ostrym przez piersi koncerzem¹⁶⁷⁹ przewlecze, 

A ten mdleje i bułat¹⁶⁸⁰ puści z ręku goły. 

Toż co żywo jakoby w dym w nieprzyjacioły! 

Toż się Wejer ozowie, ani chybi cela, 

Gdy każdy Niemiec swemu w piąty guzik strzela. 

Kurzy im gęsto w tyle; z przodu ich nagrzewa 

Podczaszy, choć ręce krwią, czoło potem zlewa. 

Już się nakoło biją; wżdy¹⁶⁸¹ się jeszcze wstydzą 

Uciekać, choć już wodza przed sobą nie widzą; 

Czekają, rychło-li ich, co chciał włóczyć trupa, 

Husseim posiłkuje. Lecz ten na kształt słupa 

Stoi, trzymając wojska pod swymi bonczuki¹⁶⁸², 

Gdyż nie dla bitwy wyszedł, ale dla nauki, 

Jako cesarz rozkazał; a uchowaj Panie! 

Żeby miał kiedy pańskie wzgardzić rozkazanie. 

W rzeczy¹⁶⁸³ na Chodkiewicza patrzy okiem pilnem, 

Żeby ich nie okrążył i polem zatylnem 

Nie zawarł, a tymczasem duszę nienawisną 

Karmi, że przeciwnicy jego duszą łysną. 

Ci też, gdy się pomocy nie mogą doczekać, 

Nie chcieliby rozsypką pierzchać i uciekać; 

Ale kiedy ich naszy ze wszytkich stron gaszą, 

Zapomniawszy odwodu¹⁶⁸⁴, piechotę rozpaszą¹⁶⁸⁵, 

Uciekają i prosto biorą się ku lasu, 

Gdzie Fekiety, dopadszy kryjomego pasu, 

Uprzedził ich do koni; a że dzień był mglisty, 

Część zajął, ostatkowi popodcinał łysty¹⁶⁸⁶. 

I wtenczas im dał żywot Husseim niechcący 

(Bo gdy w on chrust przed naszą szablą uchodzący 

Wpadną, i nie zastawszy powiązanych koni, 

Niechybnie by musieli gardło dać pogoni), 

Gdzie i samemu mocno zadrży pod kolany¹⁶⁸⁷, 

Kiedy ujźry z obozu on gmin wysypany 

W pole z krzykiem ogromnym, a z drugiego boku 

Wojsko stoi w zwyczajnym z Chodkiewiczem toku. 

Tak skoro plac on trupem poganin zagęści, 

Uciecze, ludzi swoich zgubiwszy trzy części, 

Wezyr, Karakaszowe skoro niedobitki 

Między swe przyjął szyki, jakoby pożytki 

I tryumfy największe w piersiach swoich macał, 

Tą drogą, którą przyszedł, i sam się powracał 

I swoim w obóz kazał obracać bonczukom, 

Onego bohatyra zostawiwszy krukom. 

Chcieli-ć Turcy po prawdzie z okrutną żałobą, 

Chociaż w tak gęstym ogniu, wziąć go między sobą; 

Jakoż przecie wziąwszy go między ręce swoje, 

Odnieśli trupa dalej niż na stajań¹⁶⁸⁸ troje; 

Ale skoro uciekać przyszło im z tej łaźni, 

Musiało miłosierdzie ustąpić bojaźni: 

Porzucili w pół pola swojego Hektora 

Trojanie; anoż leży! Co dopiero wczora 

Hardzie kazał¹⁶⁸⁹, jakoby miał Fortunę w radzie; 

Dawał głowę i brodę carowi w zakładzie, 

Mając wszytkę nadzieję w swoim Mahomecie, 

Że dziś w Chodkiewiczowym będzie jadł namiecie. 

Widział to wszytko z góry Osman nieszczęśliwy, 

I acz mu łzy do oczu przytknąć perspektywy¹⁶⁹⁰ 

Broniły, wżdy na koniec już i bez kryształu 

Widzi, że od polskiego uciekają wału 

Oni jego rycerze wyśmienici przednie, 

Którymi wczora Rzymy, Malty brał i Wiednie; 

I nie czekając nazad wracającej burzy, 

Jedzie z pola i w swym się namiecie zasznurzy¹⁶⁹¹. 

Naszy też uszargani z tureckiej posoki, 

Że już noc prowadziła na świat czarne mroki, 

Po ciepłym depcąc trupie, na swe się tabory 

Obejźrą. Święty pean¹⁶⁹² w niećwiczone chory 

Żołnierskim tonem, każdy swoją notą śpiewa; 

Wewnątrz serce, a jawnie twarz łzami oblewa, 

Chwalący Boga z dusze, ze wszech sił i z piąci 

Zmysłów, że poganina z tego szczebla strąci, 

Na który tak się hardzie, tak zuchwale wspinał, 

Jakoby nas już wszytkich na głowę wyścinał; 

Teraz pozna, skoro się na poły przekosi¹⁶⁹³, 

Że nie martwy Mahomet za nami kord nosi, 

Ale ty, wielki Boże! przez mdłe¹⁶⁹⁴ ręce nasze, 

Krwią pogańską żelazne napawasz pałasze, 

Swego broniąc dziedzictwa; któreś ty nie złotem, 

Krwią na krzyżu, w ogrojcu krwawym kupił potem. 

I gdy się tak drugi raz jako dziś przerzedzi, 

Postrzeże Turczyn, że nie z nami w odpowiedzi¹⁶⁹⁵, 

Ale z tobą, o Panie! co jednym aniołem 

Tysiąc tysięcy bijesz nieprzyjaciół społem¹⁶⁹⁶; 

A jeżeli tak anioł na krew ludzką duży¹⁶⁹⁷, 

Toż człowiek, gdy mu anioł niewidomy ¹⁶⁹⁸ służy. 

W takowym nabożeństwie z dzisiejszych obrotów 

Skoro weszli Polacy do swoich namiotów, 

Widziałbyś był pogańskich aż do uprzykrzenia 

Łbów od ciał oderznionych, widział dla pierścienia 

I kosztownych kamieni albo drogich szmalców¹⁶⁹⁹, 

Niezmierną rzecz odciętych od swych ręku palców. 

Cóż jedwabnych kaftanów albo koszul szytych 

Albo cienkich bawełnic z zawojów rozwitych; 

Srebrnych i złotych asper¹⁷⁰⁰, które żołnierz świeży 

Karakaszów¹⁷⁰¹ w jedwabne nawszywał odzieży. 

Taki zwyczaj u Turków z dawności, że dzięgi¹⁷⁰², 

Jeśli nie ma teleju¹⁷⁰³, wszywają w siermięgi: 

Znak łakomstwa i z wielką rozstania się nędzą, 

Że tak barzo kochają, że tak złota szczędzą¹⁷⁰⁴. 

Toż skoro w morzu Tytan¹⁷⁰⁵ lampę zgasi jasną, 

Skoro wszytkie zwierzęta, wszytkie ptastwa zasną, 

Czarna noc i ciemna mgła cały świat zasklepi, 

A słodki się sen cicho w zmysły ludzkie wrzepi¹⁷⁰⁶, 

Odważą się poganie aż pod nasze szańce, 

W ręku swych zapalone trzymając kagańce¹⁷⁰⁷, 

Szukając Karakasza zabitego trupa. 

I długo się błąkała ogniów onych kupa, 

Aż poznawszy z okrutnym płaczem, z bólem serca, 

Uwiną go między dwa jedwabne kobierca 

I na wóz kładą kryty, w sześć bielszych od śniegu 

Zaprzężony rumelców¹⁷⁰⁸, inszego noclegu 

Zmarłym kościom życzący. Smutne zatem treny 

I nagrobki tureckie leją Hipokreny¹⁷⁰⁹ 

O jego krwawej śmierci, żałosnym powodzie, 

Które jeszcze po dziś dzień słychać w Carogrodzie. 

Chcieli co ochotniejszy wypadszy z obozu 

Pobrać tych nabożników, dostać z końmi wozu, 

Ale na to podczaszy nie dał rzec i słowa. 

«Niech się — rzecze — pogaństwo grzebie, niech się chowa. 

I lew dosyć ma na tym, gdy chłopa położy, 

Przestąpi go, a więcej nad nim się nie sroży. 

Niech ci by go był Osman, jak Priamus stary 

Hektora Achillowi, nim włożył na mary, 

Szczerym odważył złotem, lecz takimi fanty 

Umysł gardzi wspaniały; dosyć elefanty¹⁷¹⁰ 

Mężnemu lwu obalić, niechaj je niedźwiedzie, 

Niechaj wilcy, on nie dba, zjedzą na obiedzie». 

Tak wielki Lubomirski Achillesa w męstwie, 

W wspaniałym Scypiona wyrównał zwycięstwie. 

Który kiedy mu żołnierz niesłychanie piękną 

Przywiódł dziewkę (na co więc i najtwardsze miękną 

Serca; bowiem i sam Mars, choć go w sieci wpądza 

Wulkan, i pod siecią mu paskudę wyrządza) 

Książęcej krwie, od której gdy się tego dowie, 

Że już jest z celtyberskim królewicem w zmowie¹⁷¹¹, 

Allucym, chociaż branka z dobytej Kartagi, 

Odda oblubieńcowi cało i z posagi, 

Przyda to wszytko złoto, które w leciech zeszli 

Rodzicy z przyszłym zięciem na okup przynieśli. 

I tąć dobrotliwością, z dziwem i z pochwałą, 

Od której miał przezwisko, wziął Afrykę całą. 

Tak haniebnej sromoty, klęski tak plugawej 

Nie może żadną miarą strawić Osman żwawy¹⁷¹², 

Każe przywojce¹⁷¹³ owe a zbiegłe hajduki¹⁷¹⁴ 

W oczach swoich nożami porzezać na sztuki. 

Zawszeć zdrajcę każdego cicha pomsta ściga, 

Co się największej złości dla wziątku¹⁷¹⁵ nie wzdryga; 

Żre pies psa, choć dopiero lizał go i iskał, 

Jeśli go kto rozdrażnił, jeśli nań kto ciskał; 

Albo kamień na ziemię wyrzucony chwyta 

I głodze¹⁷¹⁶ go, choć mu ząb wściekły po nim zgrzyta. 

Tak Osman ckliwy naraz był fortuny swojéj, 

Że się ani tym mordem w zapale ukoi. 

Trzy dni nie jadł, prócz że swą zjadłą¹⁷¹⁷ pianę chlipał, 

A ciało sam na sobie kąsał, targał, szczypał, 

Rozbierając w swej głowie, jaki będzie powrót 

Jego do Carogrodu, kiedy przyjdzie do wrót 

Szarajowych, kędy go w nieliczonym gronie 

Matka czeka ochotna; czyż wstydem nie spłonie, 

Gdy mu Mufty¹⁷¹⁸ wyrzuci pogardzoną radę 

Albo plac na niepewną meczetu osadę? 

Gdzież ślubione¹⁷¹⁹ trybuty i z Polskiej dochody? 

Tryumfu przed wygraną nie trąb, panie młody! 

Póki w niej niedźwiedź chodzi, nie przedawaj skóry, 

Zwłaszcza jeśli zdrowe ma zęby i pazury. 

Dopieroż kiedy wspomni na wielką osławę: 

Bo wszytkim zatrząsł światem na onę wyprawę 

I wojnę tak niesłuszną; tu wszytek świat wieszczy 

Łakome poda uszy, tu oczy wytrzeszczy; 

Tu Pers, tu wielki Mogoł i w obszernym murze 

China, i co jest ziemie w wschodniej pozyturze¹⁷²⁰, 

Cham¹⁷²¹ nieograniczony, wespół z Popy Jany¹⁷²², 

Których słońce gorące naprzód grzeje ściany. 

Tu Rzym, tu patrzy Wiedeń, tu sąsiad oboczny, 

Który za prowincyją tunetańską roczny 

Odbiera upominek (sześć klacz białych cugiem, 

Sześć bujawych sokołów, acz nierównym długiem 

Od Turka, Hiszpan mówię: bo za takie czacza¹⁷²³ 

Dał wyspę; stoiż¹⁷²⁴ za to sokół albo klacza¹⁷²⁵?) 

Patrzy szeroki Paryż i przez dalsze morza 

Londyn, Sztokholm, Kopenhag, gdzie zachodnia zorza 

Późne po zaszłym słońcu swe proporce zbiera. 

Już się Moskal sto razy albo przeumiera 

Więcej: bo kiedy pies wie, że sadła uszkodził, 

Że nam zajadł¹⁷²⁶ i na nas Osmana wywodził, 

Jako się już wspomniało, więc nam z każdej miary 

Przegrać i wiecznie upaść życzy kocur stary. 

Lecz go Bóg nie pocieszył, i odniósł sowito 

Zwykłej swojej obłudy zarobione myto. 

To gdy Osman uważy, jako z katalogu 

Klnie niebo, ziemię, morze, złorzeczy i Bogu, 

I kiedy by o diable wiedział, tym impetem¹⁷²⁷ 

Pewnie by mu się z swoim oddał Mahometem. 

Co się porwie z pościeli, to go on żal zmoże, 

Że się znowu porzuci szalony na łoże; 

To się z gruntu ubierze, to szablę i łuki 

Wziąwszy na się, rozkaże wynosić bonczuki¹⁷²⁸; 

To znowu, jakoby mu kto podciął goleni, 

Upada, mdleje i on pierwszy ferwor¹⁷²⁹ mieni. 

Tak niekiedy Jugurta szalał na przemiany, 

Zwadziwszy się nie równią¹⁷³⁰ z wielkimi Rzymiany. 

I Osman też na koniec, jakoby go siły 

Z fortuną i rozumem cale¹⁷³¹ opuściły, 

Jakoby zarażony wielkim paraliżem 

Padł, raz tylko przez trzy dni posilony ryżem. 

I w swoim się najskrytszym zawarszy namiecie, 

Czekał śmierci, niechcący żyć dłużej na świecie. 

Ale wezyr Husseim, skoro zginął basza 

Karakasz, znowu serce upadłe podnasza. 

Kto przegrał, on w tryumfie, jakby nie Polaki, 

Ale wszytkie giaury powyścinal w pniaki, 

Że Karakasz szedł w wiecznej Libityny¹⁷³² doły, 

Bo mu sroższy nad wszytkie był nieprzyjacioły. 

Każe ciągnąć armatę, opanuje góry, 

Jakoby rzekł: jeszcze nas nie zagrzebły kury; 

Możem bez Karakasza bić się jeszcze z Lachy, 

Grzmi cały dzień na próżne z wielkich dział postrachy, 

Bo Chodkiewicz, jego czcze¹⁷³³ zrozumiawszy grozy¹⁷³⁴, 

Nikomu się wychylić nie da za obozy. 

Do tak lekkiej uwagi już przyszli poganie, 

Że naszy wojnę z nimi mieli za igranie. 

Ten stan był podchocimskich naonczas turniei¹⁷³⁵, 

Gdy wieść przyjdzie z Kamieńca, że w jednej kolei 

Tysiąc wozów i więcej, przypadszy zagonem, 

Zagarnęli Tatarzy pospołu i z plonem. 

Wszyscy nosy spuścili, bo ich tak głód ściągał, 

Ze już spieni¹⁷³⁶ ostatniej prawie dziurki siągał. 

Toż z próżnego co żywo pochop mając ksieńca¹⁷³⁷, 

Bierze się dla żywności znowu do Kamieńca. 

Ale chcą chorągwiami, jeśliby z uboczy 

Przypadła orda, żeby zajźreli jej w oczy. 

Dociekł czuły¹⁷³⁸ Chodkiewicz, że ich tu niemało, 

Pominąwszy Kamieniec, dalej zamyślało, 

Nie mający na Boga i na sławę względu, 

Nie oprzeć się aż doma z onego zapędu: 

Więc chociaż chory leżał, przez kotły tubalne¹⁷³⁹ 

Każe wojska gromadzić w koło generalne. 

Opuściwszy zielone u namiotu płoty¹⁷⁴⁰, 

Zbiera czoło w powagę przy buławie złotéj. 

Nowy-to był cud wszytkim, że ich hetman woła, 

Znać, iż nie bez przyczyny do wielkiego koła¹⁷⁴¹. 

Dopieroż gdy się zbiorą, że już nużny¹⁷⁴² w zdrowiu, 

Podparszy się na drogim Chodkiewicz wezgłowiu, 

Poczeka uciszenia; toż nim słowo rzecze, 

Smutne oko tam i sam żałośnie powlecze: 

«Jakim durny¹⁷⁴³ poganin zawziął się uporem, 

Gdy nas szablą nie może, chce ponękać morem¹⁷⁴⁴, 

Widzicie, cne rycerstwo, ba, czujecie raczej, 

Bo drugim do ostatniej przychodzi rozpaczy. 

Pola¹⁷⁴⁵ mu nie masz z kim dać, gdy tak wiele koni 

Wojsko nasze bez owsa, bez siana uroni. 

Szturmów więcej wytrzymać trudno pogotowiu¹⁷⁴⁶, 

I prochów, i na kule nie mając ołowiu. 

Zasługi¹⁷⁴⁷ zatrzymane; o królu gdzieś cicho; 

Owo zgoła ze wszech stron jęło się nas licho. 

Zima stoi nad głową i ta nas dogryzie, 

Jeżeli nas jak gołych zastanie na zyzie¹⁷⁴⁸. 

Więc mamy-li wykradać stąd się pojedynkiem, 

Bisurmanom wydając królewica szynkiem¹⁷⁴⁹? 

Czemuż nie kupą raczej, nie w dobrym porządku 

Idziemy? O tym słucham waszego rozsądku».¹⁷⁵⁰ 

To rzekszy, westchnie ciężko i na wszytkie strony 

Pojźry, kęs przygniewniejszym¹⁷⁵¹, łacno¹⁷⁵² postrzeżony, 

Na co godzi¹⁷⁵³ tą mową; chciał doświadczyć, czyli 

Wszyscy jego żołnierze skrzydła opuścili, 

Czyli kilku wyrodków, nie koronnych synów, 

Tak barzo do domowych tęskniło kominów. 

Bo kto znał Chodkiewicza i jego roboty, 

Zawsze były dalekie od mowy oto téj. 

Kiedy tak wszyscy stoją jako w zachwyceniu, 

Bo wszytkim takie rzeczy były w podziwieniu, 

Zwłaszcza starzy żołnierze; śmierci by się rychlej 

Swojej drugi spodziewał; myślą sobie: tych-li 

Słów nam słuchać należy? Boże nieskończony! 

Uchowaj z nas każdego, ruszywszy ramiony. 

Szept zatem cichy wstanie, a gdy milczą starszy, 

Zawczasu przestrzeżeni, Lipski się wywarszy, 

Dawny rotmistrz kwarciany (znali go i Szwedzi 

I Moskwa, kiedy krew ich w okazyjach¹⁷⁵⁴ cedzi): 

«Odpuść, wielki hetmanie, że ja, młodszy laty, 

Gdy inszy milczą, muszę wymknąć się przed swaty¹⁷⁵⁵. 

I przysięgam przez tę broń, gdybym twojej twarzy 

Nie widział, rzekłbym, że coś we śnie mi się marzy. 

Tedy będziem uciekać? Tedy nasze tyły 

Ma obaczyć ten śmierdziuch napoły przegniły? 

Zachowaj, mocny Boże! Raczej w ziemię wrostę¹⁷⁵⁶. 

Niechaj wiem wojewodę, niechaj wiem starostę; 

Z tych to kuropatniczków¹⁷⁵⁷, co się sypiać w pierzu 

Nauczył, któryś tęskni; o żadnym żołnierzu 

Nie rozumiem, żeby nas chciał odbiegać; ale 

Któżkolwiek taki będzie (nie mówię zuchwale 

Przed tobą, hetmanie mój), tę szablę w półgarła 

Gotów-em mu utopić! Jednak nie umarła 

Cnota jeszcze szlachecka; wątpię, aby który 

Do psiej z tego teatrum¹⁷⁵⁸ zamyśliwał dziury. 

Nie siedm niedziel¹⁷⁵⁹, lecz siedm lat z Bolesławem owym 

Wojowali przodkowie naszy pod Kijowem. 

Jedliśmy psy i koty w Moskwie czas niemały, 

Wżdy nam doma żadne tak smaczne specyjały 

Nie były jako wtenczas; dla drogiej Ojczyzny, 

W kanar¹⁷⁶⁰ się obracały smrody i trucizny. 

Teraz co za głód, proszę? Mamy jeszcze konie, 

Jeżeli król tak długo na nas nie wspomionie; 

Mamy blisko świeżego mięsa pełne pole; 

Chociaż chleba przyskępszym¹⁷⁶¹, nie trudno o sole; 

Będziemy jeść pogańskie, nie żadząc¹⁷⁶² się, trupy, 

Oskrobawszy brzydki świerzb i plugawe strupy. 

Racz-że to o nas wiedzieć, wodzu nasz! Prosimy, 

Że pomrzeć na tym placu uczciwie wolimy 

Niźli odejść z niesławą; niechaj to krzczą¹⁷⁶³ tchórze, 

Wżdy ucieczka ucieczką. I ja na Podgórze 

Wiem¹⁷⁶⁴ drogę i trafiłbym, jako kto, do domu. 

Niechaj mnie raczej piorun ciężki bije z gromu, 

Jeślibym już stanąwszy w zwycięstwa nadziei, 

O wczasie¹⁷⁶⁵ i ojczystej miał pomyślać kniei! 

Dom nie zając, nikomu pewnie nie uciecze. 

Jeśli też tu dni moich zegarek dociecze, 

Nikędybym, jako tu, nie marł tak szczęśliwie, 

Bo mnie Pan na zagonie zastanie przy żniwie. 

Niech sto wisi chorągwi nad drugim w kościele, 

Ze stem szumnych nagrobków, gdzie mi moja ściele 

Cnota łoże, tam kości me dolezą całkiem; 

Brednia malarz i z swojej kitajki¹⁷⁶⁶ kawałkiem! 

Każ w majdanie¹⁷⁶⁷ szubieńcę na przykład narodom 

Postawić, niechaj wisi, kto zamyśla do dom!» 

To kiedy Lipski mówił, za szablę się trzymał, 

A oczy mu szczery Mars iskrzył i rozdymał. 

Jeszcze dobrze nie skończył, kiedy krzykną wszyscy, 

I co dalej namiotu, i co stali bliscy, 

Że umrzeć na tym placu wszyscy wolą zgodnie, 

Niźli kroku pogaństwu ustąpić niegodnie! 

Zgoda! Niech każdy wisi, kto myśli uciekać; 

W ostatku gotowi go na przykład rozsiekać. 

W tenże cel i Sajdaczny, w który mierzą naszy: 

«Tedy byśmy dla trawy i dla szkapiej paszy, 

Dwu baszów najprzedniejszych, sto tysięcy gminu 

Tureckiego zwaliwszy, tak wielkiego czynu 

Odbiec mieli? Niech świadczy za mną moja cnota, 

Same by nas do domów nie puściły wrota, 

I do których, mieniąc się koronnymi syny, 

Wzdychają niewieściuszy, gasłyby kominy. 

O Kozaków najmniejsze staranie i piecza; 

Pożywią ich sąsiedzi, hetman ubezpiecza». 

Tu weselszy Chodkiewicz bliżej łóżka sprasza 

Wojennej rady, z którą kilką się słów znasza; 

Toż do żołnierzów znowu, lecz już pocznie czerstwo: 

«O moja krwi szlachetna! O zacne rycerstwo! 

O nieodrodni wielkich rodziców synowie! 

Niech mi Bóg, u którego w ręku moje zdrowie, 

Będzie świadkiem, że bym był nie dożył wieczora, 

Tak mnie gniecie do grobu moja starość chora; 

Lecz skoro słyszę w uszy i widzę na oczy 

Waszę gorliwość, zaraz serce we mnie skoczy, 

Sił mi znacznie przybywa; wszytkie zmysły we mnie 

Młodną i już mi się śmierć zaleca daremnie. 

Niechże Bóg, który słowem może światy tworzyć, 

Że wam serca, mnie zdrowia, raczył sam przysporzyć, 

Wiecznie będzie pochwalon! I wam, wdzięczna młodzi, 

Dziękuję, że was żaden niewczas¹⁷⁶⁸ nie odwodzi 

Od rozczętego dzieła; jeszcześmy nie poty 

W głodzie, żebyśmy mieli psy jeść albo koty, 

Albo trupy pogańskie; acz tego są jasne 

Przykłady, że jadali ludzie swoje własne, 

Przyciśnieni potrzebą, kędy naprzód starce, 

Potem niewiasty, potem dzieci kładli w garce. 

Tak się długo Rzymianom bronili Francuzi¹⁷⁶⁹. 

Nam pewnie dla nikczemnej do tego kobuzi¹⁷⁷⁰ 

(Ufam Bogu) nie przyjdzie; będziem za powodem 

Jego świętym myślili, że nie pomrzem głodem. 

Wy tylko, o rycerze wiary Chrystusowej! 

Cnotę i zwykłe męstwo położywszy w głowy 

(Bo gdy z niego na niebie mamy opiekuna, 

Rada nie rada musi za nami fortuna), 

Zmocnicie¹⁷⁷¹ się jak znowu i przetrwawszy tyle, 

Nie tęsknicie¹⁷⁷² zwyciężyć krótkiej jeszcze chwile. 

Wyć-to już sześć trzymacie niedziel na ramieniu 

Tego nieprzyjaciela, który w oka mgnieniu 

Wielkie bierze fortece; i państwa, i pany 

Przez jeden dzień pod jego padały dywany¹⁷⁷³. 

Wyście baszę Hussejma, wy i Karakasza 

Ręką swoją zgładzili; robota to wasza: 

Pola trupem pogańskim szeroko usłane 

I krwią brody Dniestrowe ich zafarbowane. 

Wyście pierwszy w ich ziemi w tak rozkwitłym gronie 

Swe Orły rozwinęli i krwawe Pogonie. 

Na was oczy wytrzeszczył świat z niezmiernym cudem, 

Że tyla garść z tak wielkim w szrankach stoi ludem. 

Tedy już przepłynąwszy, mielibyśmy tonąć? 

Nie wierzę, żeby to mógł kto z nas i wspomionąć. 

Szubienic tu nie trzeba ani żadnej grozy; 

Cnota każdemu pęto, łańcuch i powrozy, 

Która go tu zatrzyma, aż da Bóg poczciwie 

Zszedszy z placu, ujźrym się na ojczystej niwie. 

Trwajmyż, wiedząc: co ciężej cierpieć nam przychodzi, 

To nam zaś milej późna pamiątka osłodzi,  

A która i po śmierci wiecznie żyje, sława 

Niech wam serca i siły, o bracia, dodawa. 

A teraz wam imieniem Rzeczypospolitej, 

Znak wdzięczności żołnierzom od niej należytej, 

Ci, co tu w radzie ze mną mają władzą równą, 

Ofiarują i zyszczą jednę ćwierć¹⁷⁷⁴ darowną. 

Ale i w tym każdego upewniamy mocnie, 

Że nie pójdą odwagi wasze bezowocnie. 

Bo mając między sobą takiego uznawcę 

Prac naszych, wrychle będziem mieć i chlebodawcę. 

Jest królewic, katalog u którego długi 

W głowach leży, mający wszytkich nas zasługi. 

Bogu oddać ostatek. Prochy i ołowie, 

Już-to na naszej będzie należało głowie». 

Tu ich z koła rozpuści, a Kosakowskiemu 

Do Kamieńca po żywność każe iść samemu, 

Dawszy mu Daniełowców i Woroniczowę 

W kompanią chorągiew, więc królewiczowę 

Piechotę; tysiąc wszytkich ludzi poszło zgoła, 

Osnuwszy się wozami dla ordy dokoła. 

I szczęśliwie odprawił i ochotą chyżą 

Tę drogę, opatrzywszy wojsko znaczną spiżą¹⁷⁷⁵, 

Mikołaj Kosakowski i Fekiety drugi. 

Ten na każdy dzień niemal takie czyniąc cugi¹⁷⁷⁶, 

Siła¹⁷⁷⁷ bydła brał Turkom, gdy zapadszy z tyłu, 

Zbiegał ubezpieczonych i narzezał siłu; 

Lecz i Tatarów bijał często, i sowity 

Odbierał plon, stąd sławny był i znamienity. 

Kto idących do koła żołnierzów uważał, 

Wszyscy byli struchleli, jakby ich porażał 

Ostatni głód, jakby już opuściwszy skrzydła, 

Samej śmierci czekali, bez chleba, bez żydła¹⁷⁷⁸; 

A gdy nazad wracali, rzekłbyś, że z bankietu, 

Pełni ochoty, pełni nowego impetu¹⁷⁷⁹. 

Jako pczoły¹⁷⁸⁰ robocze, gdy ich promień jary 

Ciepłego ruszy słońca, po swoje kanary¹⁷⁸¹ 

Sypą się z ula na świat, tak naszy zagrzani 

Mową Chodkiewiczową, gdyby im pogani 

Dziś pole stawić chcieli, wszytkich by na ranem 

Śniadaniu całkiem zjedli pospołu z Osmanem. 

Cicho siedzą Kozacy, aż skoro przytuli 

Noc świat czarnymi skrzydły, w ośmiu się wysuli¹⁷⁸² 

Tysięcy ku tej stronie, gdzie się jeszcze dobrze 

Nie rozgościł Karakasz, a już go po ziobrze 

Namaca Lubomirski; czuli wozy całe, 

Turki niepostrwagane, zaczem i ospałe, 

I póki mogą, z oną tając się kradzieżą, 

Śpiących pogan jak bydło przez gardziele rzeżą; 

Aż przyszli do namiotu, kędy między mnichy 

Leży basza, porażon śmiertelnymi sztychy. 

Tedy namiot zebrawszy i pod złotolitą 

Skofią¹⁷⁸³ szczerym złotem chorągiew uszytą 

(Którą potem jako dar sobie należyty, 

Otrzymał Lubomirski), i inszej obfitéj 

Napełnieni zdobyczy, że się gięli pod nią, 

Dopiero skoro zorzę obaczyli wschodnią, 

Bezpiecznie się wracają, gdzie ich dla pogoni, 

Przyłożywszy gotowy samopał do skroni, 

Wojska¹⁷⁸⁴ czeka ostatek, i tak nie zemszczeni, 

Zdarli pypeć¹⁷⁸⁵ poganom Kozacy ćwiczeni. 

Ale zaś co inszego Chodkiewicza boli, 

Że wydał Zielińskiego prawie do niewoli; 

Nie wie, co się z nim dotąd między Turki dzieje, 

Czy posłać poń, czy czekać? Tak kiedy się chwieje, 

Na koniec napisawszy list do hospodara: 

Jego cnota, jego w tym założona wiara, 

Przecz¹⁷⁸⁶ trzyma Zielińskiego przy sobie tak długo? 

Ma-li tam bez potrzeby mieszkać, niechaj mu go 

Do obozu odsyła; z czym wnet niewolnika 

Sprawnego, ochotnego do Raduła zmyka, 

I ledwie nie tegoż dnia, jak w wołoskim stanie 

Taborze, Zielińskiemu list się on dostanie. 

Prędko go stąd obieca hospodar wyprawić, 

Lecz mu się tu dzień który jeszcze trzeba bawić. 

A tymczasem Chodkiewicz, jako więc oliwa 

Długo w lampie świeciwszy, nagle dogorywa. 

Dopądzał ostatniego kresu swego wieku, 

Który przy wyściu na świat każdemu człowieku 

Zamierzony, i odtąd, jako słońce toczyć 

Złote koła poczęło, nikt jeszcze przeskoczyć 

Tego nie mógł terminu; tu, tu kto się rodzi, 

Umiera; na tym celu i starzy, i młodzi. 

Z tym dziś przed królewiczem staną doktorowie, 

Że już Chodkiewiczowe na schyłku jest zdrowie; 

Serce tylko, jak iskra w oziębłym popiele, 

W piersiach nieprzełomionych, w jego żyje ciele. 

Toż Władysław, choć i sam chory w swym namiecie, 

Uprzykrzone poduszki z boku na bok gniecie, 

Zwoływa senatory i konsyliarze: 

«Jeśli-ż już wybijana — rzecze — na zegarze 

Hetmanowi naszemu, i w takiej nas toni 

Odumrze (bo się żaden śmierci nie obroni), 

Jako twierdzi mój doktor, który mu nie kładzie 

Trzech dni żyć, was ku wczesnej wezwałem tu radzie, 

Żebyście dalszej wojny progres¹⁷⁸⁷ mieli w głowie, 

Pierwej niżli ostatnie Bóg żegnaj! nam powie.» 

Wnet się wszyscy zezwolą, żeby w takim razie 

Do Zygmunta na lotnym wyprawić pegazie¹⁷⁸⁸, 

Awizując¹⁷⁸⁹ o wszytkim, prosząc, póki zieje¹⁷⁹⁰ 

Chodkiewicz, niech przybywa, niech wojsko zagrzeje; 

Niechaj nas municyją, niech ratuje strawą. 

Kto wie, nie zmieni-li się fortuna z buławą¹⁷⁹¹? 

Była mowa i o tym, żeby dla snadniejszej 

Obrony, zewrzeć szańców i obóz był mniejszy. 

Z czym Plichta i Sobieski poszli do chorego 

Chodkiewicza; lecz i on nie był też od tego. 

Stamtąd zaraz Kochowski, porucznik Niemirów, 

W piąciudziesiąt koni biegł bez wszelkich papiérów, 

Jakby czasu nie było listami się bawić, 

Żeby ustnie o wszytkim mógł Zygmunta sprawić; 

Człowiek mowny i śmiały, ale-ć nie ukuje 

Sto kowalów, kto serca do wojny nie czuje. 

To gdy sprawi Władysław, naszy w polu gony 

Z Turkami odprawują, i z obojej strony, 

Kto ma serce a konia, niżeli gnić w kuczy¹⁷⁹², 

Harcem sobie po błoniu szerokim pohuczy. 

Bez kazki¹⁷⁹³ tam nie biorą, a gdy szczęście wienie, 

Lepsze niż rok drugiemu będzie oka mgnienie. 

Nie mógł się Żorawiński żądzy odjąć dłużéj, 

Widząc na lotnych seklach¹⁷⁹⁴ gdy chłopi dosuży¹⁷⁹⁵ 

Z naszymi ujeżdżają. Toż gdy Chełmski Ścibor 

Zwali z konia pięknego Turczyna, na wybór, 

Drugiego żywcem przywiódł; tymże idzie torem 

Borek, wielki najezdnik¹⁷⁹⁶, Kulczycki z Minorem. 

Na co chwilę z Sieniawskim Rozdrażewski trzeci 

Patrzący, razem się w nich chybki pożar wznieci 

Żarliwego Gradywa¹⁷⁹⁷, w kilkudziesiąt koni 

Że się w lekkie gonitwy wmieszają i oni. 

Jan Gdeszyński z Szymonem Kopyczyńskim w tyle, 

Znając dobrze pogańskie, zostali, fortyle¹⁷⁹⁸. 

W takim-że drugim poczcie Wasiczyński z boku 

Z Sicińskim patrzą, rychło w skupionym obłoku 

Spadną Turcy na owych, zaraz Sieniawskiego 

W pierwszym poznawszy skoku i Żorawińskiego, 

Więc prosto na krajczego¹⁷⁹⁹ z wyniosłym dzirytem¹⁸⁰⁰ 

Leci Turczyn; z gotowym i on pistoletem 

Nie stoi, i tak żartko¹⁸⁰¹ przyszło się im zderzyć, 

Że nie chybią, nie mogszy do siebie wymierzyć. 

Obróci się Sieniawski, szablę mając w ręku, 

A już Turczyn zniesiony u jego sług w ręku: 

Królewski z Suchodolskim kiedy pana strzegą, 

Nim ten koniem obróci, porwą go i zbiegą. 

Toż szczęście Żorawiński, toż i inszy mają, 

Gdy albo biorą Turków, albo ich strzelają. 

Prawda, że nie beze krwie, nie bez szkody: bowiem 

Tej gry Rożen z Twardowskim przypłacili zdrowiem, 

Gdy się dalej zagonią. Tam Potocki z łuku 

W rękę wziął, gdy araba wiedzie przy munsztuku. 

I inszych kilku rannych. Toż gdy Turcy ławą 

Myślą naszym tyły wziąć, wysunie się sprawą¹⁸⁰² 

Pułk usarski, na dniowej który stoi straży, 

Ani się też dalej iść poganin odważy. 

Na tej słońca ostatek spadło krotofili¹⁸⁰³. 

Które nim się do końca w ocean pochyli, 

Aż z Wewelim Zieliński niespodziany jedzie 

I Raduła ze złego mniemania wywiedzie, 

Dla nowej magistratu tamtego odmiany 

U hospodara aże dotąd zatrzymany. 

Dilawer, czyli z Czerkies, czyli rodem z Rusi, 

Owo się z chrześcijana w pogana przekrztusi, 

Przez kilkadziesiąt rządząc lat Mezopotamy, 

(Skąd nie tylko od skroni długie puścił szlamy¹⁸⁰⁴, 

Ale sławny z rozumu, z szczęścia i z wymowy), 

Teraz pokój od ściany zawarszy Persowej, 

Pełen złota karawan¹⁸⁰⁵ na wojenne spezy¹⁸⁰⁶ 

Daruje Osmanowi, i tej mu imprezy¹⁸⁰⁷, 

Gdzie zeszłe lata swoje chciałby podać światu, 

Pomoże, gotów służyć jego majestatu. 

Chciwy Osman, (jako gdy kogo dypsas¹⁸⁰⁸ uje¹⁸⁰⁹, 

Im więcej pije, większe tym pragnienie czuje, 

W rzece stoi po garło, tak go on jad zwiera, 

Że pijąc, od pragnienia ciężkiego umiera), 

Wszytkie tedy respekty puściwszy na stronę, 

(Staniał też był Husseim już przez wojnę onę, 

W nienawiść i u wojska przyszedł, i u dworu; 

Zwłaszcza kiedy czuprynę Dilawer u woru 

Rozplecie, da we dzbanek karłom i wałachom), 

Wezyrem i hetmanem oraz przeciw Lachom 

Car go tworzy łakomy; o włos Husseima 

Że nie każe zadawić¹⁸¹⁰; stara go zatrzyma 

Przyjaźń Dilawerowa; i przez te zasługi 

Po pierwszym był wezyrze w katalogu drugi. 

Taki zwyczaj u Turków, zabiegając¹⁸¹¹ zwadzie, 

Że pospołu z urzędem każdy garło kładzie, 

Jeżeli go inszemu cesarz konferuje, 

A to Dilawer zdrowiem Hussejma daruje. 

(I przydał nam się potem, gdy Turcy Osmana 

Z Dilawerem zabiją, Mustafę za pana 

Obiorą, a Dziurdziego uczynią wezyrem, 

Który przeciw Polakom mordem dychał szczerém; 

Tego zrucił Husseim wedle czasu prawie¹⁸¹², 

Przy onej Zbaraskiego Krzysztofa odprawie. 

Co że weszło przede mną już na polskie karty, 

Nie powtarzam, i do swej powracam się sparty¹⁸¹³). 

Tedy skoro regiment¹⁸¹⁴ wziął Dilawer stary, 

Z jakiej by się toczyła ona wojna miary 

Z Polaki, pilno dawnych pyta wojenników 

I którym nie nowina, nie podłych kurników, 

Miast i zamków obronnych, fortec niedobytych 

W kilku godzin dostawać. Czemuż teraz i tych, 

Co w gołym polu siedzą, przez dni już czterdzieści 

Nie biorą? Żadną miarą weń się to nie zmieści. 

Toż gdy wszytkie potrzeby i imprezy¹⁸¹⁵ one 

Usłyszy, jako na wiatr i próżno czynione, 

Jako zginął Husseim, sylistryjski basza, 

Jako znowu stradali świeżo Karakasza, 

Widzi regiestr pobitych, i gdzie się ośmielą, 

Co najlepszy mężowie trupem pola ścielą; 

Jako we dnie Polacy, tak w nocne wycieczki 

Psują ich Zaporowcy; z inszej, prawi, beczki 

Musi począć tę wojnę, a głaszcząc po piersi 

Długą brodę: „Nie tak źli Indowie i Persi; 

Łacniejsza¹⁸¹⁶ dziesięć razy sprawa z nimi; ile 

Baczyć mogę, więcej tu w rozumie, niż w sile 

Należy, rychlej głową, niż ręką ich może 

Pokonać; czasu się żal strawionego Boże!» 

To wszytko kiedy dziadek zgrzybiały po kęsie 

Rozbiera (wojować źle, gdy się głowa trzęsie, 

Bo mu nie Mars, lecz marzec¹⁸¹⁷ z oczu niedaleki 

Przez brwi i zawiesiste wygląda powieki), 

«Czas-by — rzecze — podobno, długoletny starcze, 

Z głowy wojnę, z ręku łuk wypuścić i tarczę; 

Czas-by szeptać pacierze, kiedy kaszel dusi, 

W piersiach skrzypi; darmo cię, darmo sława kusi! 

Włosy już oszedziałe¹⁸¹⁸ i przegniłe dziąsła, 

Z których ci późna starość do zębu wytrząsła, 

Na pokój raczej radzą, a więc miasto harcu, 

Ssać, przy ciepłym kominie, mokre grzanki z garcu. 

Choć-ci bywa, lecz rzadko przyrodzonym biegiem, 

Że się trawa pod zimnym zazieleni śniegiem. 

Dosyć mnie, żem wezyrem, byle, co dał hojnie, 

Dał też Bóg tego zażyć z łaski swej spokojnie. 

Wojna z Polaki, widzę, nie mej rozum głowy! 

I dziad-że by potrafić w to miał osikowy¹⁸¹⁹, 

Kędy młodszy powieźli? Pomacam sposobu, 

A tę wojnę rozejmę, da Bóg, ze stron obu». 

Tak sam z sobą Dilawer przez całą noc duma. 

Rano poszedł do popa, dawnego pokuma¹⁸²⁰, 

Który takim-że będąc obciążony wiekiem, 

Wolałby się zakrapiać doma kozim mlekiem; 

A że był pedagogiem u cesarza z młodu, 

Wziął go z sobą na wojnę Osman z Carogrodu. 

Toż gdy siędą dziadowie, jąwszy od Noego 

Imą sobie wspominać dni pożycia swego: 

Był tam stary Amurat, i który mu potem 

Ciężką wojną dokuczał, z bitnym Kastriotem; 

Był Bajazet, odmiany szczęścia przykład rzadki. 

Tego był Tamburlanes do żelaznej klatki 

Wsadził porażonego i, złote kajdany 

Dawszy, woził po świecie na dziw niewidziany. 

Wszytko statecznie znosi, aż gdy widzi żonę 

I dwie córce kochane z gruntu obnażone, 

Służące do brzydkiego tyranowi stołu, 

Uderzył w szczebel głową, że z duszą pospołu 

Mózg mu ciepły okrutnie wyprysnął z ciemienia; 

Stąd prawo, co ich carom broni ożenienia. 

Był Selim i Soliman na placu szczęśliwy, 

Który trzymał z Polaki pokój, póki żywy, 

I osobne zawarszy swoje chęci z nimi, 

Czasom stwierdził potomnym pakty wieczystymi. 

Był Achmet, świeżo przeszły rodziciel Osmanów, 

Który prawo i zwyczaj wzgardził przeszłych panów, 

Wystawiwszy w Stambole pod złoconym szczytem 

Pyszny meczet, żadnym go ani depozytem¹⁸²¹ 

Ani nadał funduszem mężnej ręki swojéj; 

Dlatego też po dziś dzień prawie¹⁸²² pusto stoi. 

Wspomnieli, jako ojcu podobny uporem 

Osman już począł meczet murować z klasztorem, 

Do którego intraty i wieczne fundusze 

Z Polski naznaczył; ale omylą go tusze¹⁸²³. 

Jaki Mahometowi upominek ślubił, 

Podobne też ma szczęście, już tak wiele zgubił 

Ludzi, jako żaden z tych, co wzięli pół świata, 

A jeszcze nic nie sprawił¹⁸²⁴; kiegoż¹⁸²⁵ się tu kata 

Bawić? Zima za pasem; cóż tedy ci rzeką, 

Co ciepły kraj, ojczyznę mieszkają daleką, 

Mrozu nigdy nie znają, śniegu ani we śnie 

Nie widzieli, lecz wiecznej przywyknęli wieśnie¹⁸²⁶, 

W samych tylko płóciennych telejach¹⁸²⁷ bez futra, 

Pewnie wszyscy, jak muchy, posną nam do jutra; 

Albo znowu kobyle wywnętrzywszy brzuchy, 

Powiążą i tam w mroźne pomrą zawieruchy. 

Więc gdy się im swych przyszło niedostatków zwierzyć, 

Prędko się starcy zgodzą, żeby mir uderzyć¹⁸²⁸ 

Z Polaki; nim jesienny spadnie plusk, nim zima 

Zajdzie, co rychlej wojska uwieść z pod Chocima; 

Zwłaszcza, gdy nam to w ręce samo prawie lezie. 

Ku jakiejż-by Zieliński mieszkał tu imprezie¹⁸²⁹? 

To jednak wezyrowi da pop pod uwagę, 

Że snadniej¹⁸³⁰ przez nikogo, jak przez Kizlaragę 

Osmana nie przełomią i nie zbiją z toru. 

Murzyn-to był, a nocny sekretarz u dworu,  

Starszy wałach¹⁸³¹; w tego był władzy rodzaj guzy¹⁸³² 

Garbatych karłów, w tego wszeteczne zantuzy. 

Ten co panu poszepnął, jakoby głos z nieba, 

Już temu było wierzyć koniecznie potrzeba. 

O! Na wszytkich ci królów ta padła pomucha¹⁸³³, 

Że tam najprędzej radzi nadstawiają ucha, 

Gdzie im metresy, karli, skrzypkowie, pochlebce 

I ktokolwiek byle co do smaku poszepce; 

Wzgardziwszy szedziwego¹⁸³⁴ starca zdrową radą, 

Na tych najwięcej swoje propozyty¹⁸³⁵ kładą¹⁸³⁶, 

Którzy bez prywatnego trzech słów interesu 

Nie wyrzeką, lecz wszytko do swojego kresu 

Kierują, psując dobrych, a co tym¹⁸³⁷ należy, 

Złodziejskim otrzymują sposobem w kradzieży. 

Chwali w rzeczy¹⁸³⁸ drugiego, a tymże zawodem 

Subtelnie go oskarża, człowiek z piekła rodem: 

Królu! człowiek-to godny, u pospólstwa wzięty, 

O złoto i największe mało dba prezenty. 

Domyślaj się ostatka; jeżelić ma wadzić, 

Lepiej go, jako mówią, przez nogę przesadzić¹⁸³⁹; 

Wzgardzić nim, nie dać mu nic, bo i koń o głodzie 

Nie tak hasze¹⁸⁴⁰, nie tak się boczy na powodzie¹⁸⁴¹. 

Tacy-ć to podjadkowie¹⁸⁴² monarchie walą, 

Co królom złe i dobre, byle miłe, chwalą. 

Usłuchał wszetecznice on król, które króle 

Wschodnie deptał i sławne spalił Persepole. 

Tyle u Aleksandra nocna Tais mogła, 

Że miasto już poddane swą ręką zażogła¹⁸⁴³. 

Nie miał takiego szczęścia, nie miał tyla wiary 

Kallistenes, filozof i przyjaciel stary, 

Gdy się bogiem zwać kazał (do takiej człowiecze 

Serce przyszło rozpusty), a ten skromnie rzecze: 

«Któż cię tak, królu, zbłaźnił? Kto cię tak oszalił? 

Żeś tyle ludzi pobił, tyle miast popalił, 

Przeto się bogiem czynisz? Bóg daje, nie bierze 

Jako ty. O cóż będą do ciebie pacierze? 

Nie słuchaj zauszników! Nie wspieraj się wiszem¹⁸⁴⁴! 

Człowiek-eś, ani z wielkim równaj się Jowiszem». 

Nie mógł prawdy dosłuchać, którą że mu radził 

Kallistenes, z świata go Aleksander zgładził. 

Drzewo czerw, rdza żelazo, mole księgi psują; 

Ale kiedy pochlebcy pana opanują, 

Ani tak rdza żelaza, ani mól papieru, 

Ani drzewa, choć nie ma czerw¹⁸⁴⁵ inszego żeru, 

Uszkodzi, jako kiedy, którzy kłamstwem żyją, 

Pochlebcy się któremu panu w kołnierz wszyją, 

Toż gdy sparznie¹⁸⁴⁶ z przyjaźni za lada niesmakiem, 

Aż zaraz z faworyta będzie zabijakiem¹⁸⁴⁷ 

Albo go kto przekupi; wiecie, że dla wziątku¹⁸⁴⁸ 

Nic nie masz niestrawnego w serdecznym żołądku. 

A że rzeczy najlepszej najgorsza jest skaza, 

Im był większy przyjaciel, tym większa uraza. 

Takiego Dionizy tyran miał przy boku, 

Który od niego nigdy nie odstąpił kroku, 

Pilny, wierny, posłuszny, i nie był nikt inny, 

Przez którego-by wszytkie król wiedział nowiny, 

Arystypem go na krzcie, a potem z przezwiska 

Psem zwano, co dworskiego pilnował ogniska. 

Śmiał się Dionizyus? I on tyle troje, 

Chociaż ledwo mógł widzieć przez cztery pokoje; 

A kiedy go kto spytał, jeżeli szaleje? 

Wiem ja, prawi, że się mój pan darmo nie śmieje. 

Wrychle potem na łowach tyran nogę złomał, 

A kiedy Arystypus jak zaprawdę chromał, 

Spyta go, co-li za szwank odniósł i on w nogę? 

Póki cię twoja boli, zdrowym być nie mogę, 

Odpowiedział pochlebca i dotąd o kuli 

Chodził, dokąd doktorzy pana nie obuli. 

Cóż potem? Czyli mu wziął, czy odmówił czego, 

Postrzegszy Dionizy człeka przewrotnego. 

On cukier w żółć obrócił pochlebca plugawy; 

Nie tylko między ludźmi wszytkie jego sprawy 

Udawał¹⁸⁴⁹, lecz i w oczy dorzucał mu pyskiem, 

Że się urżnął na koniec takowym igrzyskiem. 

Stał w kupie Arystypus, kiedy się król spyta: 

Gdzie-by też miedź w Grecyi była wyśmienita? 

Wyrwie się przed drugimi on sykofant¹⁸⁵⁰ śmiało: 

Jest, prawi, miedź w Atenach tak dobra, że mało 

Złotu jej nie przeniosę, z której w rynku stoi 

Odlewany z Armodem mężny Arystoi¹⁸⁵¹; 

Ten honor na wieczystą pamiątkę im dany, 

Że swą ręką odważną zgładzili tyrany! 

Poczuł Dionizyus onę wesz we wrzedzie 

I oddał wet, kazawszy ściąć go po obiedzie. 

Takać zawsze zapłata pochlebników czeka, 

Choć się im długo krupi, choć się im odwleka. 

Jest-że niejeden taki na świecie pies goły: 

Gdy nie ma co doma jeść, pańskimi się stoły 

Opiekając, na wszytkich mruczy, warczy, szczeka; 

Ano by wolał sam zjeść, co godniejszych czeka, 

Niejeden-że pochlebca, jeśli prawa minął, 

Z królem chromał pospołu i nogę wywinął. 

A cóż gdy sam cyrulik, który na te krosty 

I szwanki powinien mieć w ręku żywokosty¹⁸⁵²? 

Aleć się po moskiewsku wszytek świat sprawuje: 

«Ryhacie bojarowie¹⁸⁵³, car weliki pluje!» 

Lecz do rzeczy: i prosto z wezyrem do szopy, 

Kędy z kaffą trzebień¹⁸⁵⁴ on gorące ukropy 

Dla Osmana w złocistej roztwarza farforze¹⁸⁵⁵; 

Snadź mu się czczy, że mu się nic po szwie nie porze¹⁸⁵⁶. 

Murzyn i sam pieszczony, słysząc Dilawera, 

Widzi, że słowa jego prawda była szczera; 

Życzy jak najprędszego do domu pospiechu, 

Nie chciałby zimowego z czarną skórą blechu¹⁸⁵⁷, 

Chybaby miał na Lachy sposób Osman inny: 

Nagie do nich po śniegu wypuścić Murzyny 

Pod orlimi forgami¹⁸⁵⁸; tej giaurzy wiary, 

Że nam podobne farbą ich diabłów poczwary. 

Przytem, co ma rozumu a cesarskiej łaski, 

Wda się w to, żeby rychło hellesponckie piaski 

Przywitać i w lubym się oglądać Stambole, 

Puściwszy psom i wilkom zasmrodzone pole. 

Wezyr na swego czoła pamiętając zmarski, 

Potrafi w to, że spełna będzie honor carski. 

To sprawiwszy Dilawer śle po Zielińskiego, 

I dawszy wielkie znaki afektu dobrego 

Słowy wyśmienitymi, obłapi¹⁸⁵⁹ go mile; 

Prosi, żeby nie biorąc darmo długiej chwile 

Stanęli tu posłowie, którym prawo wieczne 

Jako przyjazd, tak odjazd waruje bezpieczne. 

Co jeśli chcą, zamianą¹⁸⁶⁰ albo otworzystém¹⁸⁶¹ 

Zawsze wezyr utwierdzić będzie gotów listem. 

A ten Bóg, który pokój, który lubi zgodę, 

Zdarzy go i wam i nam w tej wojny nagrodę. 

Z tym Zieliński już samym przyjechał wieczorem 

I dziś się nie mógł widzieć z Chodkiewiczem chorém. 

Noc była, a gdy miesiąc wstawał złotorogi, 

Szarą poświatą¹⁸⁶² ziemskie widoczył¹⁸⁶³ podłogi. 

Nie każdy spi, co chrapi; toż i naszy wstają 

Zaporowcy i cicho rzekę przebywają; 

Cicho w obóz turecki, co na tamtej stronie 

Dniestru, pomkną, zwykłej swej ufając fortunie. 

Ani ich omyliła: jeśli kiedy bowiem, 

Jako dziś w ciemnym mroku wzrokiem patrząc sowiem, 

Dokazali odwagi i pogan nasiekli 

I zdobycz niezliczoną z wozami przywlekli. 

Gdy tam i sam bez wstrętu chodzą po taborze, 

Jako więc lew w zawartej grasuje oborze 

Albo wilk, choć napchany, co się tylko ruszy, 

W tym zaraz kieł zażarty, w tym paszczekę juszy; 

Trafią, gdzie Omer basza między gęstym gminem 

Arabów pod jedwabnym chrapi baldekinem¹⁸⁶⁴. 

Temu skoro we śpiączki łeb utną szkaradnie, 

Aż im Husseim, przeszły wezyr, w ręce wpadnie. 

Z którego kiedy Kozak drogi kaftan zbiera, 

Jako więc śliska ryba, tak się z wędy zdziera 

I ucieka z obozu w bliskie lasy trząskiem¹⁸⁶⁵, 

Gdzie gałęziem okryty przy potoku wąskiém 

Dyszał; aż skoro dzień był, wylazszy spod chrostu 

Nagi i niepoznany szedł do swego mostu. 

To zrobiwszy Kozacy, gdy już świtu blisko 

Słońce było, na swe się wrócą stanowisko. 

A u Turków dopiero larmo¹⁸⁶⁶, zgiełk, krzyk, wrzawa! 

Próżno! Zawsze ten wskóra, który raniej wstawa. 

A tym też czasem wszedł dzień i wczorajsza praca 

Wszytkich budzi i wszytkich do siebie powraca. 

A nam mdleje¹⁸⁶⁷ Chodkiewicz. Hetmanie mój złoty! 

Przecz-że, przecz zostawujesz zaczęte roboty? 

Ale już dekret przyszedł wiecznego wyroku, 

Od którego nie wolno apelować kroku. 

Więc na niską lektykę z pościelą włożony, 

Gdy żałosnej pożegnać już nie może żony, 

Wieść się każe na zamek, gdzie i wcześniej¹⁸⁶⁸ może 

Dom rozrządzić, i na tak dalekie podróże, 

Wprzód niźli mu wiecznymi zmysły zajdą mroki, 

Świętą duszę trwałymi opatrzyć obroki; 

Żegna świat i ojczyznę, i króla, i ciebie, 

Kochany Władysławie! Niech i po pogrzebie 

W twojej zostawa łasce; i was, zacne grono 

Rady swojej wojennej, których mu przydano 

Za towarzysze prace; ale przed inszemi 

Ciebie, cny Lubomirski! Możesz już swojemi 

Latać pióry w tym polu, jako młody orzeł, 

Któreć fortuna i Mars życzliwy otworzył. 

Oddaje-ć tę buławę, bodaj się starzała! 

Bodaj tyle tryumfów w twoich ręku miała, 

Bodaj miała i więcej twym sercem, twą siłą, 

Niż ich widzisz nad trumną i jego mogiłą. 

Tę buławę, przed którą drżał naród przewoźny¹⁸⁶⁹, 

Którą mu był tak ziemią, jako morzem groźny: 

Świadczy Wolmar dobyty, Derpt, Dynamunt, Ryga, 

Skąd Szwedów małą garścią do nogi wyściga 

I w okrętach wysiedzieć nie da się im cało, 

Ogniem ich zapaliwszy, że ludzi coś mało, 

Krwią swoją rozbujane zalawszy płomienie, 

Z przykrymi do Szwecyjej awizami¹⁸⁷⁰ wienie¹⁸⁷¹. 

Tę-ć oddaje buławę, pod Kircholmem która 

Dziewięć tysięcy ludzi (nie pociągam¹⁸⁷² pióra: 

Niemców, Francuzów, Finów, Belgów i co pluder 

Rodzaju, których przywiódł sam Karol man-Suder¹⁸⁷³, 

Kiedy nam chciał Inflanty wydrzeć; czego potem 

I dopiął) położyła na placu pokotem 

Czterma swoich tysięcy. Lecz i Moskal gruby¹⁸⁷⁴ 

Tąż klawą¹⁸⁷⁵ wytrącone zbierał nieraz zuby¹⁸⁷⁶. 

Widział ją car weliki, widziała stolica 

W niezwyciężonej ręce cnego Chodkiewica, 

Te buławę, przed którą ono-ono¹⁸⁷⁷ w kuczy¹⁸⁷⁸ 

Osman się zasznurował, a jako więc huczy¹⁸⁷⁹ 

Smutny grzywacz¹⁸⁸⁰, skoro mu dzieci orzeł zbierze, 

Tak wyje i we łzach się po swych ludziach pierze. 

Bierz-że ją już fortunnie! Daj ci się szczęściła¹⁸⁸¹, 

Daj, abyć wrychle w ręku palmą zakwitnęła, 

A spadając na późne z twoich ręku wnuki, 

Sławę domu twojego podawała w druki! 

I was już, cne rycerstwo, żegna hetman czuły¹⁸⁸², 

Którego w oczach waszych acz nieraz osuły¹⁸⁸³ 

Ćmy pogańskie, wasza broń, wasze mężne dłonie 

Z ognia go i z najgorszej wyrywały tonie. 

Cóż? Tak żeście stępieli, że dziś jednej jędzy¹⁸⁸⁴, 

Kiedy wam go w obozie i rękami między 

Gwałtem prawie¹⁸⁸⁵ wydziera, odjąć nie możecie; 

Nikt się nie ma do broni, łzy tylko lejecie! 

Nie boi się śmierć wojska i ognistej kule, 

Tak namaca przez zbroje, jako przez koszule; 

Tak jej sprzątnąć jednego, jako tymże razem 

Sto tysięcy, a nigdy nie uderzy płazem. 

Płakał Kserkses, zgarnąwszy Wschód cały na Greki, 

Że za sto lat (dosyć czas zamierzył daleki) 

Żaden się z tych na świecie żywo nie ostoi; 

Aż w kilka dni, o których za sto lat się boi, 

Wszytkich do szczętu zgubił. 

Toż skoro na zamek 

Hetman jechał, żeby tam schorzały ułomek 

Ciała swego położył, ósmy dzień liczono 

Oktobra, gdy to, co mu było pożyczono, 

Ze stokrotnym urobkiem¹⁸⁸⁶ oddał w ręce niebu, 

Imię — światu, małżonce — ciało do pogrzebu. 

Siedmdziesiąt lat niespełna: sławie dosyć żywie¹⁸⁸⁷, 

Ale ojczyźnie mało. Cóż, gdy tak w archiwie 

Przedwiecznym naznaczono. Ciało potem jego 

Z Chocimia do Kamieńca poszło Podolskiego, 

A stamtąd do Ostroga, gdzie łzami omyte 

Od małżonki, włożone pod marmory ryte: 

Godne, godne mauzolów¹⁸⁸⁸ i pamięci wiecznéj, 

Żeby obraz i przykład miał wiek ostateczny. 

Wojny chocimskiej część ósma

Toż dopiero Władysław panów radnych zbiera 

I, gdy nam tak niewcześnie¹⁸⁸⁹ Chodkiewicz umiera, 

Wielką odda buławę podczaszego pieczy. 

Na co zgoda koronnych; Litwa trochę przeczy, 

Albo swego na miejscu chcą mieć Chodkiewicza, 

Albo być pod samego rządem królewicza. 

Aleć i to Władysław snadnie uspokoi: 

I Litwa, i Polacy w opiece są mojej; 

Jeśli dotąd Polacy byli pod Litwinem, 

Czemuż Litwa nie ma być pod koronnym synem? 

Zgoła ani też czas był racyje rozwodzić, 

Bo by się prędko Turczyn podjął ich pogodzić. 

Więc się wszyscy w regiment zgodnie podczaszemu, 

I Polacy, i Litwa, oddadzą, a k’temu, 

Nowym się obowiązkiem, nową wiążą wstęgą, 

Do gardł się na tym miejscu dzierżeć¹⁸⁹⁰ pod przysięgą, 

Dziękuje Lubomirski, że pod jego władzą 

Zgodnie wszyscy tak prędko namówić się dadzą, 

I co z niego być może, co ma najmilszego, 

Zdrowie łożyć przy zdrowiu przysięga każdego 

I byle sami chcieli; bo choćby dwugłowy 

Janus, choćby storęki Bryjareus¹⁸⁹¹ nowy, 

Choćby Argus hetmanił im tysiącooczy¹⁸⁹², 

Gdy żołnierz nieposłuszny albo nieochoczy, 

Nic dobrego nie sprawi. Tak zaś z drugiej strony, 

Niech będzie żołnierz dobry, posłuszny, ćwiczony —  

Jako lew nic nie wskóra, gdy zające wiedzie, 

Tak zginą i lwi, mając zająca na przedzie. 

Donatywy¹⁸⁹³ potwierdzi i obieca więcej, 

Jeśli będzie mógł wymóc drugie trzy miesięcy¹⁸⁹⁴. 

Stąd wszyscy ku przestronej obrócą się szopie, 

Gdzie po błogosławionej krynice pokropie, 

Trzech mszy słucha nabożnie; tam przyjąwszy świętą 

Podczaszy komunią, krzyżem się rozpiętą 

Ściele uniżonością, oczy tylko, w sforze 

Z pokornym sercem, dźwiga nabożnie ku górze: 

«Wielki Boże nad bogi! przed którego tronem 

Miliony stawają wojska milionem 

Nieśmiertelnych aniołów, z których kiedy sroże¹⁸⁹⁵ 

Gniew twój, zabić milion ludzi każdy może: 

Czemużeś mnie robaka, mniej niż nic przed tobą, 

Obrał, żebym śmiertelną ręką i osobą 

Twój na ziemi majestat, twoję chwałę szczycił, 

Gdy Turczyn, który się twym dotąd nie nasycił 

Dziedzictwem, co je syn twój krwawym kupił potem 

Nastąpił siłą na nie, upewniony o tem, 

Że go¹⁸⁹⁶ tą ręką, którą zachełznał pół światu, 

Wydrze i pomknie granic swego majestatu;  

Że w twych boskich świątnicach, w twych świętych kościołach 

Rozpostrze się Mahomet. Więc po swych aniołach 

Pojźryj, a każ któremu, niechaj sekundantem 

Będzie, gdzie się baranek bije z elefantem¹⁸⁹⁷. 

Rozum wodzowi, serce daj żołnierzom, Panie, 

Niech się tych świętych krzyżów lękają poganie. 

Wiem-ci, Boże mój, że cię nie ogarną nieba, 

Pogotowiu¹⁸⁹⁸ cię w murach zamykać nie trzeba. 

Wiem, dla którejś swojego kościoła machiny 

Nie kazał Dawidowi budować przyczyny: 

Nie chciałeś, żeby krwawe twym ofiarom dłoni 

W Jeruzalem stawiały ołtarz. Lecz się oni 

O swe bili prywaty; pomsta ich do zwady 

I do mordu krwawego budziła z sąsiady. 

Wiem i to, że każdy człek, co się ciebie boi, 

Co się brzydzi grzechami, za kościół ci stoi. 

Pisz-że swój zakon święty na mem sercu gołém: 

To ołtarzem, a piersie me będą kościołem! 

A jać przecie świątnicę, choć śmiertelnym dziéłem 

Na ziemi, z ziemie, ziemią sam będąc i iłem, 

Na wieczną cześć wystawię, coć u twoich progów 

Ślubuję. Utrzy¹⁸⁹⁹ tylko durnym¹⁹⁰⁰ Turkom rogów. 

A Ty, jakoś Jeftego¹⁹⁰¹, kiedy szedł na twoję 

Wojnę, przyjął ofiarę, tak przyjmi¹⁹⁰² i moję, 

Któryć dziś z tym rycerstwem Chrystusowej wiary 

Nie córkę, ale duszę kładę na ofiary. 

Wszak tu wszyscy przy twojej umieramy chwale, 

Skrusz Mahometa, jakoś kruszył więc Baale!» 

Tu skończył Lubomirski, a ta jego modła 

Doszła wielkiego Stwórce i niebo przebodła. 

I każe Michałowi, co diabła wysadził, 

Żeby o rzeczach polskich pod Chocimem radził. 

Aleć i on swe śluby ziścił Bogu wiernie. 

W podziemnej nakopawszy marmorów kawernie¹⁹⁰³, 

Na wieczną łaski jego pamięć, kościół szumny, 

Gdzie sam leży i synów już dwóch stoją trumny, 

Postawił¹⁹⁰⁴; trzeci żyje, póki boża wola. 

Żyjże, mój wojewodo¹⁹⁰⁵! aż swego Karola 

Z tą buławą, która dziś z Karolowych¹⁹⁰⁶ ręku 

W dom twój wchodzi, obaczysz; obaczysz we wnęku¹⁹⁰⁷ 

Wielkiego dziada sławę; dopiero w tym grobie 

Znużona stem lat starość odpoczynie¹⁹⁰⁸ sobie. 

Toż podczaszy o dalszym wojny procederze¹⁹⁰⁹ 

Radzi, skoro starszynę do namiotu zbierze, 

Gdzie naprzód obóz zmniejszyć z jednostajnej zgody, 

Potem szańc chełmińskiego zrucić¹⁹¹⁰ wojewody 

A podle¹⁹¹¹ Denoffów go wysypawszy znowu, 

Zaporowców też przymknąć¹⁹¹² ku wielkiemu rowu, 

Uradzą. A słońce już zwykłym spada torem, 

I noc, że przede drzwiami, daje znać wieczorem, 

Ani przybyć omieszka, więc gdy świat obłapi, 

Co żywo się do swego odpoczynku kwapi. 

A naszy Zaporowcy do zwykłego łowu, 

Przespawszy ten dzień cały, biorą się jak znowu. 

Równie kiedy się komu przez tajemne dziury 

Kotowie w mięso wnęcą albo tchórze w kury, 

Tak Kozacy, skoro się rzeźko w Turki wjedzą, 

Nie wytrwają, aże ich i dzisia nawiedzą, 

Ale już lepszym dziełem: bo okrom¹⁹¹³ piechoty 

Bobowskiego, wojskowej przybrali hołoty; 

Więc nie masz się czego przeć, gdy miasto¹⁹¹⁴ myślistwa, 

Cicho z nimi kilkaset poszło towarzystwa. 

Jaka tam być musiała dziura, gdy się wgarnie 

Tak wiele rąk do pełnej łakomych spiżarnie, 

Choć stąd możem brać miarę, że nazajutrz, blisko 

Obozu, założyli nowe targowisko 

Na konie i bawoły. Już byli most wzięli, 

Skoro straż do jednego turecką wyrżnęli, 

I mogli byli Turkom odtoczyć od czopu¹⁹¹⁵, 

Zruciwszy go, lecz trudno łakomemu chłopu 

Odjąć ręce od łupu; to ma za wygraną, 

Kiedy zdobycz uniesie sowito nabraną; 

Zwłaszcza kiedy bez wodza, bez rządu, na czatę 

Nocną chodzili, każdy na swój zysk lub stratę. 

Tak Turcy powiedali żałujący siebie, 

Że w żadnej dotąd z nami otwartej potrzebie 

Tyla krwie muzułmańskiej jako dziś nie szkodni¹⁹¹⁶, 

Którą psów bić Kozacy rozlali niegodni. 

Co wziąwszy za dobry znak pod hetmanem nowym, 

Oddadzą mu w prezencie drogim złotogłowem¹⁹¹⁷ 

Szyty dywan i znaki janczarskiej starszyny 

Z piór żurawich i sepet¹⁹¹⁸ do kuchnie faryny¹⁹¹⁹. 

Który, że barzo wdzięczen upominków onych, 

Wyświadczył, gdy między nich rzuci sto czerwonych. 

Póki się wieść nie wzmoże o Chodkiewiczowéj 

Śmierci, póty też i my pokój mamy zdrowy. 

Tak się Osman ukarał, tak się był ustraszył, 

Że dotąd siedział, jakoby go owałaszył¹⁹²⁰. 

I kto mu tę nowinę przyniósł, z wielkiej chuci 

Drogi kaftan i pełne srebra juki¹⁹²¹ rzuci. 

Toż jakby go rozwiązał, jakby wygrał właśnie, 

Razem się z miejsca porwie, ręką w rękę klaśnie; 

Każe zebrać swe popy¹⁹²², wróżki i matacze; 

Każe Bogu dziękować; sam jak głupi skacze, 

Że już padł stary giaur, który dotąd bróździł, 

Dotąd nam należyte tryumfy opóździł¹⁹²³: 

Niechże go tam w swym Pluto¹⁹²⁴ zadzierzgnie Kocycie¹⁹²⁵, 

A ja cię w obiecanym upewniam meczycie, 

Który na boskim łonie wiecznie siedzisz, który 

Temu światu po Bogu rozkazujesz wtóry. 

Dziś, dziś przysięgam na tę carską moję głowę, 

Że poznają giaurzy moc Mahometowę! 

Wszyscy westchną życzliwie, aż po same uszy 

Zżąwszy¹⁹²⁶ ramiona. Skoro Osman tak potuszy¹⁹²⁷, 

I już by był co broił; lecz Dilawer stary, 

Skoro¹⁹²⁸ na się przybierze z Chodkiewicza miary: 

«Lepsza zwłoka, cesarzu! Mądrego to dziéło, 

Nie zaraz, lub cię boli, lub co sercu miło, 

Wynurzać; wszędy, wszędy, lecz przecie najbardziéj 

Na wojnie ostrożności trzeba; tą kto gardzi 

I za płochym afektu¹⁹²⁹ swojego impetem¹⁹³⁰ 

Kość rzuci, nie masz dziwu, że przypłaca grzbietem. 

Tak Laszy głową nad nas mieli Chodkiewicza; 

Niechże nas to przynajmniej naszym złem wyćwicza; 

Obaczym, co też będą umieli tam młodzi, 

Jeżeli się początek kiedy z końcem zgodzi? 

Kozakom by wprzód trzeba zastąpić od spasi¹⁹³¹. 

Także nas na każdą noc ta smoła¹⁹³² hałasi¹⁹³³, 

I nigdy nie zemszczona; a tej przeszłej nocy, 

Jako słyszę, już i most mieli w swojej mocy. 

Byśmy jedno¹⁹³⁴ do nieba wytrzeszczając oczy 

Nie padli przez kretówkę¹⁹³⁵, którą ten gad toczy; 

Przeto albo wał sypać i gęste reduty, 

Albo w polu nocną straż stawiać, zwłaszcza u téj 

Ściany, gdzie to plugastwo, jako w kojcu ptaki, 

Na każdą noc co lepsze bierze nam junaki. 

Szturm do nich odwlec radzę i zrozumieć wprzódy, 

Co ma za fantazyją Lubomirski młody? 

Jeśli gorący, jak ty, skoro nas przy stole 

Dziś zwojuje, pewnie nam jutro stawi pole, 

Którego, jako wiemy, zawsze się napierał, 

Ale że mu kto inszy wędzidła przybierał¹⁹³⁶. 

Jeśli gnuśny i z wodzem fortuna umarła, 

Pewnie nam ich nie wydrze i sam Chrystus z garła». 

Jak podszywał¹⁹³⁷ Osmana i ledwie dosiadał, 

Przeto do zauszników: «At! się bzdyś¹⁹³⁸ rozgadał», 

Cicho rzecze; a potem, skoro z miejsca wstanie: 

«Dobrzeż tobie czupryny workom wiązać, a nie 

O wojnie dyskurować. I życzy nam zwłoki, 

Znać, że jeszcze całe ma ze spiżą¹⁹³⁹ tłomoki. 

Siedzieć tu było z nami tak długo na piasku, 

Przysięgę, że do domu kwapiłbyś¹⁹⁴⁰ dyjasku¹⁹⁴¹. 

Zaś nam się kopać każe, gdzie by trzeba wały 

Na dziesięć mil i więcej sypać, przez rok cały, 

A ja bym się w giaurskich i dzisia rad widział; 

Tak się zda, jakby sobie z nas dziadek przeszydzał. 

Dobrze tak na tych gnojków¹⁹⁴², którzy doić kozy 

Nawykszy, nie wiedzą co wojna, co obozy. 

Któż kogo strzec powinien? Niech się każdy strzeże, 

I owszem, niech ich kradnie, niech ich giaur rzeże!» 

Tak Osman swoim ludziom niechętny urągał, 

I już odtychczas pomstę jawnie na nich ściągał, 

Że sobie nie to po nich obiecował w domu, 

Przez co do szkaradego dzisia przyszedł sromu. 

Aleć sam w ten dół, który inszym kopał, wpadnie, 

Udawiony¹⁹⁴³ cięciwą w Jedykule¹⁹⁴⁴ na dnie. 

Widząc Turcy, że Wejer z pola był zemkniony, 

Szańc jego nie do końca zbiegą¹⁹⁴⁵ rozrucony; 

Stamtąd na Lisowczyki zwykłym swoim trybem 

Minąwszy Zaporowców, przypadają szybem¹⁹⁴⁶, 

Tym szkodniej, im się owi takiego bankietu 

Mniej spodzieją, ni działa mając, ni muszkietu, 

Prócz szabel a obuchów, a co strzelby drobnéj, 

Żołnierz konny i tylko do pola sposobny; 

Ani wałów sypali, mając ku obronie 

W lewej Kozaków, w prawej dwu Denoffów stronie. 

Czego kiedy poganin wyuzdany zwietrzy, 

Tym śmielej w nich uderzy srogim szturmem, we trzy 

Części wojsko sprawiwszy, w Wejerowych wałach 

Janczary przy trzech polnych osadziwszy działach. 

Nie przeto i Lisowie skrzydła opuszczali, 

Ale choć szablą tylko wstręt poganom dali. 

Mając nad nich pancerze, gołe rąbią brzuchy, 

Albo tłuką ciężkimi po kościach obuchy; 

Pachołcy z bandoletów¹⁹⁴⁷ tu i owdzie parzą, 

Więc ciurowie i co jeść panom swoim warzą, 

Do kijów, do kamieni; gdzie naszych przemaga 

I już wozy wywraca śmiały Janczaraga, 

Tam się garnie co żywo. Toż poganin plunie; 

Tedy nas już ciurowie biją? Z tym się sunie; 

Więc i strojem nad inszych znaczniejszy, i wzrostem 

Wyrwie znak chorążemu z ręku i tam prostém 

Skoczy szermem¹⁹⁴⁸, gdzie widzi rozerwane wozy. 

Walą się drudzy za nim w lisowskie obozy. 

Już się w samym majdanie¹⁹⁴⁹ Sokołowski siecze, 

Gdy leci Lubomirski; tak kiedy się wściecze 

Srogi tygrys hirkański, nie zastawszy dzieci 

W łożysku, bez pamięci i bez oczu leci. 

Toż Lermunt z Denoffami zewrą się w pogany, 

I Lisowie też, widząc posiłek zesłany 

(Ochotnik był po całym otrąbiony wojsku), 

Jako wezmą na szable pogaństwo po swojsku¹⁹⁵⁰, 

Nie tylko ich z taboru swego wyparują, 

Natną, nabiorą, ale, póki siły czują, 

Idą w pole za nimi, aż pod szańce owe, 

Skąd ich Lermunt wystrzelał, dawne Wejerowe. 

Dwie chorągwie tureckie przy skofiej¹⁹⁵¹ złotej 

Między lisowskimi się zostały namioty. 

Kozaków podejźrana zatrzymała ściana, 

Że tej gry nie pomogli, którą zaraz z rana 

Począwszy nie bez szkody ze strony obojej 

Aż do nocy nas bawią, ale większej swojej: 

Ich pod pięćset zginęło, naszych nad dwadzieścia 

Nie więcej Lisowczyków, kiedy bronią prześcia 

Do swojego taboru; więc pancernej roty 

Cny rotmistrz Kopaczowski przez rękę przekłóty; 

Ranny także i Lermunt; lecz oba sowito¹⁹⁵² 

Swojej się krwie zemścili, a tu świat okryto 

Czarnym z góry zawojem; powszechne milczenie 

Noc sprawiła, co żywo, szło na odpocznienie. 

Dzień słońce otworzyło, a poganie po stu 

Sprzągszy wołów, na tamte stronę ciągną mostu 

Piętnaście dział burzących, z których bez przestanku 

Począwszy od samego strzelali zaranku, 

Aże się słońce schyli, z swoją tylko szkodą 

I prochu, i ołowiu; toż je nazad zwiodą. 

Tym też czasem Weweli już przez Zielińskiego 

Odesłan, skąd przyjechał, do obozu swego: 

Ale tegoż dnia znowu z listem wezyrowym 

I z patentem powraca do nas Osmanowym, 

Który Dilawer w swoim do Lubomirskiego 

Posłał liście zawarty, dokładając tego: 

Że gdyby się wam dała wzajemna zamiana 

Za posłów, już by wiara nasza podejźrana 

Być musiała, a zwłaszcza przy cesarskiej głowie; 

Niechaj prawem narodów bezpieczni posłowie 

Przyjadą, na co jego posyłam patenty, 

A pokój między nami skojarzy Bóg święty. 

Ale Osman właśnie tak skłonny do przymierza, 

Jako kiedy wielkiego pies naszczeka zwierza, 

Mów hajwo¹⁹⁵³! każ mu leżeć, bierz go i za uszy, 

Nie pójdzie, aż niedźwiedzia albo wieprza ruszy. 

Więc nie spawszy całą noc, lub zysk lubo strata, 

Lubo wygrać, lub umrzeć naznaczyły fata 

(Trzeciego nic, jedno być z tego dwojga musi), 

Jutro ostatniej z nami fortuny pokusi, 

Dzień świtał Wacławowi królowi święcony¹⁹⁵⁴ 

Czeskiemu, a że naszej patronem Korony, 

Przeto nam uroczysty; któregośmy różnie, 

Lecz dziś największej, jako wierzymy nabożnie, 

Doznawali opieki. Więc się każdy bierze, 

Ktokolwiek w świętej żyje katolickiej wierze, 

Aby przezeń modlitwy i czynione Bogu 

U kościelnego oddał swoje wota progu, 

Gdy czterdzieści tysięcy Osman komunnika¹⁹⁵⁵ 

Przedniej ordy na tamtę stronę Dniestru zmyka; 

Sześćdziesiąt dział do tego, pod których by dymem 

Mogła rzekę przepłynąć orda pod Chocimem 

I naszym tył wziąć (jakoż drudzy aż w pół wody 

One odwagi, one czynili zawody). 

Palą działa raz po raz, ale tylko wierzchnie 

Echem głuszą powietrze, a Dniestr się rozpierzchnie 

Coraz hukiem szkaradym¹⁹⁵⁶ i choć gęsto dosyć 

W obóz kule wpadały (tak mogły donosić), 

Nikogo te sześćdziesiąt, co za Dniestrem wyły, 

Dział, oprócz jedynego Szota¹⁹⁵⁷ nie zabiły 

Z tych, co przed królewiczem najwierniejsze warty 

Rogate na wsze strony noszą alabarty¹⁹⁵⁸; 

Chory leżał w swej budzie, w trzeciej od pańskiego 

Namiotu i tylko co do przyniesionego 

Głowy dźwignie półmiska, czy czekał umyślnie, 

Na to puszkarz tak trafi, że mu mózg wypryśnie, 

A ci, co w szykach stali, którym należało 

Stokroć ginąć, za łaską bożą byli cało. 

Szumny przykład na tchórzów! Ano i w piwnicy 

Nie ulężesz niebieskiej, bracie, obietnicy. 

Kto ma na wojnie umrzeć, i pod dzwonem zginie; 

Kto nie, choćby w działo wlazł, to go kula minie. 

Tak gdy Osman rozdwoić kusi nasze siły, 

Stąd się wszytkie nad nami wojska zawiesiły, 

Stąd drugich dział sześćdziesiąt strasznie na nas rzygnie. 

Rzekłbyś, że się przed onym hukiem ziemia przygnie, 

Że się już góry walą, lasy mostem ścielą, 

Kiedy ze sta dwudziestu razem do nas strzelą. 

Świszczą kule wiatr siekąc, jako gdy po strzesze 

Na dachu się wysokim tęgi Auster¹⁹⁵⁹ czesze, 

I nieraz się zderzywszy w gęstym dymie owym, 

Krzesały iskry równe ogniom piorunowym. 

Świata nie znać w kurzawie¹⁹⁶⁰; słuch odjęły gromy, 

I żywy gorejącej wizerunk Sodomy 

Osman, słup a słup solny, nie śmie ruszyć kroku¹⁹⁶¹, 

Czeka swej ostatniego fortuny wyroku. 

Tedy na Lisowczyków wszytek impet¹⁹⁶² lęże; 

Tam idą janczarowie, tam wybrani męże, 

Czoło wojsk bisurmańskich i których imiona 

W różnych sławne potrzebach, wziąwszy na ramiona 

Tarcze, pierwszy dopiero raz naszym widziane, 

Przy drzewach zostawiwszy konie powiązane. 

Wiedząc, że Lisowczycy bez strzelby są długiej, 

Choć jeszcze wczorajszego nie zapomniał drugi, 

Tym śmielej, tym nastąpią na nich natarczywiej; 

Lecz trafią na gotowych, którym tu poczciwiej 

Umrzeć w miejscu, jednego niźli umknąć kroku, 

I strzymają pierwszy szturm onego obłoku. 

Ale kiedy Herkules sam dwiema nie zdole¹⁹⁶³, 

A tu jednego z naszych dziesięć Turków kole, 

Ustępują po trosze, kiedy do tej zwady 

Bobowski z swą piechotą przyszedł i Almady. 

Cóż to na taką wielkość, gdy na wszytkie ściany 

W koło już był lisowski tabor obegnany? 

Atoli się pokrzepią i prawie mąż z mężem 

Z kolana się hartownym siągają orężem. 

Toż dopiero Władysław od boku swojego 

Śle wszytkich Anglów, Szkotów; śle Kochanowskiego 

Ze trzema sty muszkietów; ale i to mało: 

Bo na stu naszych, Turków tysiąc przybywało. 

Już im ciasno w taborze przed zwalonym trupem, 

Wszyscy biją, żaden się nie zabawi łupem. 

Turcy dopiąć imprezy¹⁹⁶⁴ ani chcą wszetecznie 

Ustąpić, a naszy też wyprzeć ich koniecznie 

Usiłują; o sławę obiema gra chodzi, 

Bo żywot utraconej sławy nie nagrodzi. 

Pełno w wałach od pola tureckich bonczuków¹⁹⁶⁵, 

Pełno krwie i wzajemnych z obu stron przynuków¹⁹⁶⁶. 

A co nasza piechota da ognia, jak gradem 

Bite kłosy, tym lecą poganie upadem. 

Więc żeby Lisowczykom posiłku nie słali, 

Razem szturmy Denoffom i Kozakom dali. 

Aleć i Lubomirski miał co do czynienia, 

Kiedy nad nim ćmy wiszą prawie do przejźrenia 

Niepodobne i, czego nie zagłuszą działa, 

Pełno z obu stron Dniestru tatarskiego hałła! 

Bo czterdzieści tysięcy, jak się rzekło przodem¹⁹⁶⁷, 

Gwałtem się ich w nasz obóz wedrzeć chciało brodem. 

I trzeba było na tak uporne zabiegi 

I jezdą¹⁹⁶⁸, i piechotą poosadzać brzegi, 

Gdzie przeciw sześcidziesiąt dział tureckich onych 

Sześć działek Butlerowi odda wytoczonych; 

Ostatek da na Boga; sam, gdy mu znać dadzą, 

Że się Turcy z onych gór ku naszym prowadzą, 

Na czwartego już konia przesiadszy się dzisia, 

Przypadnie do swojego chyżo półkirysia¹⁹⁶⁹; 

Opędzi wszytkie szyki i każe podczaszy 

Otrąbić, żeby harców zaniechali naszy. 

Już pole miał odkryte, już groty kończyste, 

Już krwie pragną tureckiej pałasze sieczyste; 

Więc kilką słów rycerstwo, choć ma dosyć chęci, 

Do tak pięknej marsowej roboty przynęci: 

«Dzień ten, kawalerowie, cna sarmacka młodzi, 

Nasz jest własny: nam słońce dziś na niebo wschodzi; 

Naszej, o bracia, sławy lampa gore złota, 

Żeby widziana była każdego z nas cnota 

Przed Bogiem, który na to samo ten dzień chował, 

Żeby weń krzyż z miesiąca¹⁹⁷⁰ sławnie tryumfował. 

Onić to ludzie, oni, cośmy ich tą niwą¹⁹⁷¹ 

Sto razy jako bydło szablą gnali krzywą, 

Ten-że chłopiec i teraz głupi; taż ich niwa 

Pod też wam szable znowu pędzi do rzeziwa. 

Oneć to są zastępy, szarańcze i chmury, 

Co z pola przed naszymi uciekali ciury. 

Cośmy im w gębę palce kładli, z ręku brali 

Bonczuki, cośmy ich dzień cały wyzywali. 

Lecz komuż to powiadam? Wam? Wyście to ze mną 

Przez sześć niedziel tę smołę¹⁹⁷² poznali nikczemną. 

Wyście pierwszy zdeptali tej bestyjej kręgi, 

Która tak wiele świata ujęła w popręgi¹⁹⁷³. 

Poźrymy¹⁹⁷⁴ na ostatek na niebieskie trony, 

Ano między inszymi polskimi patrony, 

Którzy wielkiemu Stwórcy krew nasze prezentem 

Niewzgardzonym przynoszą, dzisiejszem nas świętem 

Wacław błogosławiony z chrześcijany cieszy, 

Ano się nam na pomoc z swą chorągwią spieszy. 

Więc skoro na to pole zbliżą się poganie, 

Co im dotąd śmierdziało i nie śmieli na nie, 

Bijmy mężnie, nie licząc; mamy nad złoczyńce 

Serce w piersiach na ziemi, na niebie przyczyńce. 

Aleć Turcy postrzegszy, że one armaty, 

One szturmy namniejszej naszym serca straty 

Nie przyniosły, i owszem idą jak na miody, 

Zasreszą się¹⁹⁷⁵ a swoje wstrzymają zawody¹⁹⁷⁶. 

Stanęli, skoro z góry pierwsze zwiodą szyki, 

Jako kozieł widząc kloc w jatce i rzeźniki. 

A już były lisowskie we złej toni rzeczy, 

Gdyby im hetman wczesnej nie posłał odsieczy. 

Każe trąbić w majdanie¹⁹⁷⁷ wskok na ochotnika, 

Prócz ludzi regiestrowych, do których przytyka 

Po dziesiąciu od każdej chorągwie, a z nimi 

Kilku śle pułkowników; wprzód słowy krótkimi 

Do marsowej roboty zagrzeje, a potem 

W równe pole wysunie. Nigdy takim lotem 

Dniepr nie spada z swych progów ani sokół kaczki 

Nie bije, jako z onej weseli przechadzki, 

Żywa młódź krwie szlacheckiej, same tylko bronie 

W garści niosąc, ku tamtej posunie się stronie, 

Gdzie się w lisowskich walech tureckie kołyszą 

Chorągwie; i ci, skoro posiłki usłyszą, 

Którzy się w jednym tylko kącie już oparli, 

Krzyknąwszy razem na się, na pogan natarli. 

Nie godzi się w dzisiejszej suchym piórem wrzawie 

Minąć was, lecz go¹⁹⁷⁸ w bystrej zmaczawszy Śreniawie¹⁹⁷⁹, 

Pisać, zacni Pisarscy! Chociaż podłym rymem, 

Podać was światu, Janie, Przecławie z Jachimem 

Rodzeni; i tamtemu wyświadczone niebu 

Od wiecznej niepamięci zachować pogrzebu 

Męstwo, które jeśli kto przeszłe czasy zliczy, 

W domu waszym z nąjpierwszych pradziadów dziedziczy. 

Pisaliście wszyscy trzej utemperowaną¹⁹⁸⁰  

Szablą na ścierw pogański posoką rumianą. 

Tyś, Janie, znak hetmański w tamto wyniósł pole; 

Tyś znacznego Turczyna po stroju i czole 

Sztychem w gębę trafiwszy, na ziemię obalił, 

Skoroś obadwa boki bracią swą ustalił¹⁹⁸¹ 

Jako dwoma basztami; a tak gdzieś się kinął, 

Wszędy krzywa Śreniawa¹⁹⁸², krwawy potok płynął. 

Kiedy tak naszy mężnie koszą tamto pole, 

Koląc Turki przez piersi, rzężąc przez gardziele, 

Jeszcze drudzy nie wiedzą, co się w tyle dzieje, 

Z zawziętej nie spuszczają i najmniej nadzieje, 

Patrzą, skąd naszym serca, skąd się wzięły siły; 

Toż dopiero odkryte obaczywszy tyły, 

Niż ich zawrą do końca i wezmą ich między 

Muszkiety i pałasze, ustąpią co prędzéj. 

Toż się ozwie i Wejer, toż Kozacy kroku 

Pomkną, toż z Denoffami Lermunt idzie z boku; 

Zmieszają się w pół pola, bo i Turcy daléj, 

Widząc blisko Osmana, już nie uciekali, 

Lecz skoro z ogromnymi drzewy¹⁹⁸³ wyprowadzi 

Hetman w pole usarza, sam car nie poradzi, 

Chociaż tylko stał¹⁹⁸⁴ w miejscu spokojnie, jak poty¹⁹⁸⁵, 

Ale ostre w pogaństwie strach czyniły groty. 

Stoi Osman jak żuraw z wyciągnioną szyją 

Na górze, niepewną się pusząc¹⁹⁸⁶ wiktoryją, 

Nie każe swoim hodziom¹⁹⁸⁷ poprzestać pacierzy, 

Aże będzie w lisowskim szańcu na wieczerzy, 

Gdzie już działa i wielką część piechoty znaczy; 

Boże uchowaj komu wspomnieć mu inaczéj! 

A tymczasem parują naszy Turków śmiele, 

W boku mając hetmana, ochotnika w czele; 

Karbują miękkie grzbiety, a z każdej się rany 

Na suchą ziemię toczy struga krwie rumianej. 

A jeśli się też który na swoję pasiekę¹⁹⁸⁸ 

Obejźry, co miał w grzbiet wziąć, to bierze w paszczekę. 

Cały dzień Szemberg czekał, aż go samym mrokiem 

Pożądanym fortuna nasyci obrokiem. 

Ten pod lasem na stronie szańc usypał mały, 

Gdzie z trzoma sty piechoty i ze dwiema działy 

Przypadł, i tak nieznacznie, choć imo¹⁹⁸⁹ oń biegły 

Nieraz tureckie ufy¹⁹⁹⁰, wżdy¹⁹⁹¹ go nie postrzegły. 

I on też trwał tak długo, choć więcej niż po stu 

Pogaństwa przyjeżdżało do onego chrostu, 

Zwłaszcza kiedy ich naszy z potrzeby¹⁹⁹² poparli, 

Za pusty szańc on mając, tam czoła przetarli¹⁹⁹³ 

I koniom podbieganym, i sobie; toż kiedy 

Powszechnie uciekali, między ich czeredy, 

(Jako leżał na brzuchu, słowo tylko rzecze), 

Lecą z naładowanych dział gęste kartecze; 

Wychyli się piechota i od lica razem 

Da ognia, padnie jak wiąz pogaństwo obłazem¹⁹⁹⁴. 

Pięć Rzeczyckich rodzonych było tam z nim braci, 

Jerzy, Jędrzej, Mikołaj, Jan, Stanisław, a ci 

Gdzie się tylko podała okazyja sławie, 

Żadnej nie opuszczając, i w dzisiejszej wrzawie 

Wszyscy byli przytomni¹⁹⁹⁵; wszyscy po starszemu, 

Z długich fuzyj pogaństwu zapamiętałemu 

Dają ognia, w największym rachując to zysku, 

Im więcej pogan lęże na pobojowisku. 

Nikt tam darmo nie strzelił, a z onej kwatery 

Szemberkowej przyszło im strzelić razów cztery, 

Gdzie i ślepy mógł trafić, i choćby był palił 

Nawiasem¹⁹⁹⁶, w takiej gęstwie, trzech, czterech obalił. 

Tak-ci Turcy uciekli, wziąwszy słuszną cięgę. 

I Osman na wczorajszą nie pomniąc przysięgę, 

Każe wołać wezyra: «I sam widzę — rzecze —  

Że się dłużej ta wojna z Polaki przewlecze, 

Na którą-m się we zły czas nieszczęśliwie ruszył. 

Nie jam winien, ale ten, który mi potuszył¹⁹⁹⁷ 

(Niechaj za swoję radę głębiej piekła¹⁹⁹⁸ gore, 

Przybrawszy tych proroków i wróżbitów w sforę), 

Skinderbasza; jego-to instrukcyja, jego 

Pochlebstwa, żem natenczas połajał Muftiego; 

Za co mnie dziś Bóg skarał, i gdyby go wskrzesić, 

Kazałbym go i z tymi mataczmi powiesić. 

Losy winny niebieskie: bo ja temu wierzę, 

Że kogo Bóg chce skarać, wprzód mu rozum bierze. 

Lecz gdy tego żałować snadniej¹⁹⁹⁹ niż poprawić, 

Życzę pokój z Polaki jak najlepszy sprawić, 

Raczej stary odnowić, i jeśli być może, 

Wytargować co na nich za moje podróże 

I trudy tak dalekie. Na mnież-by sromota 

Przyschnąć miała i darmo uczynione wota²⁰⁰⁰ 

Na meczet wymierzony? Jakimkolwiek zgoła 

Okrasić to pretekstem; czemu wiem, że zdoła 

Twa głowa, cny wezyrze, żebyśmy bez sromu 

I ludzkiego pośmiechu wrócili do domu». 

Tak był Osman łaskawy, tak udobruchany, 

Że by go mógł na wrzody przykładać i rany. 

Więcej w nim mógł jeden dzień, niż przeszłych czterdzieści. 

Już da miejsce racyjom, już się to weń zmieści, 

Że z nami przegrać może, że człek jako iny, 

Że trzeba sprawiedliwej do wojny przyczyny, 

Że serce ma nad liczbę w okazyjej²⁰⁰¹ więcej, 

Że przed jednym ucieka chartem sto zajęcy. 

Płakał przecie jako bóbr, a ze łzami szczery 

Jad mu pryskał po piersiach, kiedy kawalery 

I swych widzi rycerzów, jednych jako wory 

Na wozach, drugich jako bydło do obory 

Gnanych z pola, i chociaż nie śmie słowa z gęby 

Wypuścić, kiedyż-tedyż ostrzy na nas zęby. 

Jakoż wzięli dziś chłostę tak pamiętną, że by 

Sześćniedzielne z Turkami zrównała potrzeby. 

Kiedy tak znacznie spuścił kwintą²⁰⁰² Osman hardy, 

I u swych, i u naszych przychodził do wzgardy, 

Bo z której spadł nadzieje, naszy ją w też tropy 

Chwycili, do większych dzieł biorący pochopy²⁰⁰³, 

Gdy swoich sześciudziesiąt nie straciwszy więcej, 

Położyli na placu Turków ośm tysięcy, 

Czym kiedy się i młody hetman rozkomosi²⁰⁰⁴, 

Zaraz konsyliarzów do rozmowy prosi. 

Toż osiadszy chorego Władysława wieńcem, 

Radzą się, co by dalej czynić z tym szaleńcem. 

Już ustał, już sił nie ma, już opała boki²⁰⁰⁵. 

Tak morze, kiedy tłucze cały dzień opoki, 

Za każdym razem silne odnoszący wstręty²⁰⁰⁶, 

Pędzi nazad odbite wspienione odmęty; 

Aż skoro ona burza i wichry ustały, 

Tylko że uszargane, też góry, też skały. 

I Osman, niepotrzebną presumpcyją durny²⁰⁰⁷, 

Napuszony wściekłymi dotychczas Wulturny²⁰⁰⁸ 

Niepowściągnionej żądze, tłukł nasz obóz; ale 

Bez skutku jego szturmy, jego były fale: 

Bo skoro grom strasznych dział razem upadł z dymem, 

Ten-że obóz, też szańce nasze pod Chocimem 

Krwią pogańską kurzyły, że psi jako kłody 

Swieżymi styli trupy, a ogniłe brody 

Miasto²⁰⁰⁹ były konopi, z których nowej fozy²⁰¹⁰ 

Kręcili powroźnicy stryczki i powrozy. 

Jakoż tak spowszedniały naszym one huki, 

Że aż skoro pogańskie w swych wałach bonczuki 

Ujźreli, toż dopiero porzuciwszy pasza²⁰¹¹, 

Do nich się pobierali, od kart do pałasza; 

Zwłaszcza gdy kto miał pewną²⁰¹², a rzęsisto stało²⁰¹³, 

Tym barziej siekł, im go to barziej rozgniewało. 

Ten zasię rad przerwaniu, który gonił resztą; 

Za²⁰¹⁴ mu się z grą fortuna odmieni odesztą²⁰¹⁵? 

Bowiem jako pogaństwo przegnali przez pole, 

Do swej się zaś zabawy wracali przy stole. 

Więc się ich bić do końca podczaszemu chciało, 

Cóż chociaż duch ochotny, kiedy słabe ciało? 

Ludzi-ć jeszcze dostatek, acz i chorych wiele 

A zwłaszcza cudzoziemców nie wstaje z pościele; 

Koni jednak o male²⁰¹⁶, i ledwie część czwarta, 

to chudych szkaradnie, w obozie się warta²⁰¹⁷; 

Z strzelby żaden pożytek; o nierząd cudowny, 

Bez prochu, bez ołowu na wojnie tak głównej²⁰¹⁸! 

Bywaj, bywaj, Zygmuncie! A za niedziel cztery 

Rozłożysz w Podunaju swoich wojsk kwatery; 

Bywaj i orłem przeleć, można-li, Podole, 

Zdarzy Bóg, że na wiosnę ujźrysz się w Stambole! 

Ale cię Lwów przez dzięki²⁰¹⁹, Lwów nieszczęsny trzyma! 

Wolisz niż ręką, wojnę prowadzić uszyma 

I siedzący w pokoju za dwudziestą milą 

Słuchać, rychło się Turcy z Osmanem wysilą. 

Czy nie chcesz, czy się boisz, czyli to oboje? 

Puść przynamniej rycerstwo w podchocimskie boje, 

Albo już siedź, na późne czekając powiaty, 

Aż nas miasto wygranej zapadną traktaty! 

Drudzy z niczym odprawić Wewelego radzą, 

Niech nam się albo proszą, albo pole²⁰²⁰ dadzą. 

Chociażby za ostatnią zapiąć i założyć²⁰²¹, 

Trzeba się nam koniecznie z tym przymierzem drożyć; 

Już tam siły niewiele, serca nic i zgody; 

Husseim z Dilawerem że tylko za brody 

Nie pójdą, kiedy jeden drugiego uporem 

Psować²⁰²² chce, czegośmy się w tym polu przedwczorem²⁰²³ 

Napatrzyli z uciechą i z pożytkiem naszém, 

Gdy się wzgardy Husseim mścił nad Karakaszem. 

To też wiemy za pewne i od Wewelego, 

Jak im we łbie zagrały listy Gaborego²⁰²⁴, 

Że przeszło sto tysięcy starych, starych owych 

Żołnierzów wiedzie Zygmunt, jeszcze Stefanowych²⁰²⁵ 

W pospolitym ruszeniu, którzy gdy się zgarną, 

Z przydatkiem pożyczane oddadzą pod Warną²⁰²⁶. 

Jeszcze do nich słać posły? Jeszcze się im prosić? 

Nie długo kondycyje²⁰²⁷ będą nam przynosić, 

Już jako zwyciężonym, gdy na powolniczki 

Trafią; przeto obadwa wyciąwszy policzki, 

Wygnać tego szalbierza Wewelego lepiéj! 

Tak radzą, których młodość i żywa krew krzepi. 

Którym zaś lata rozum z doświadczeniem źrały²⁰²⁸ 

I znajomość fortuny niestatecznej dały, 

Posła, któżkolwiek nim jest, gwałcić i przed Bogiem 

przed wszytkimi ludźmi grzechem czynią srogiém; 

Przymierzem gardzić nie chcą; to by się im zdało, 

Żeby po naszych posłach w ich obozie mało, 

Ale śród marsowego rozbić namiot pola; 

Niechajże tam traktują, jeżeli jest wola. 

Długo w wotach²⁰²⁹ niezgoda, długo różność trwała, 

Na koniec sentencyja²⁰³⁰ ta plac otrzymała: 

Chwytać raczej fortunę, kiedy skrzydła poda. 

Bo jako zwykle w marcu niepewna pogoda 

I często tę godzinę, przez którą się śmieje 

Słońce, dżdżem²⁰³¹ całodniowym Saturnus obleje — 

Tak szczęście swej nad nami wetuje pieszczoty, 

Na łokciach prawie²⁰³² swoich piastując nas poty, 

Poki w trzymaniu serce i afekt nasz czuje. 

Lecz jak w górze obaczy naszej sławy buje²⁰³³, 

Upuści nas aż na dno i tym stłucze szkodniej, 

Im lepiej, im nas dotąd trzymało łagodniej. 

Z Turkiem sprawa, któremu, jako wziął trzy światy, 

Pierwszy raz dziś przychodzi wojnę przez traktaty 

Z nami kończyć. O cuda! Gdzie cesarz osobą 

Swoją stoi, my króla nie widzimy z sobą. 

Hetman, nie król; nie hetman, namiestnik hetmanów 

Tyle grozy, tyle ma siły nad poganów, 

Że tak srogą zawziętość, impet²⁰³⁴ tak zażarty 

Dotąd szablą wytrzyma i skończy przez karty²⁰³⁵. 

Więc nie gardzić pokojem, kiedy go chcą szczerze. 

O! Gdyby z nami król nasz był w tej tu kwaterze, 

Nikt by na to cnotliwy nie dał swego zdania, 

Żeby posłów do Turków słać dla traktowania; 

Ale gdy nasz we Lwowie siedzi Zygmunt trzeci, 

Niech mówi, kto chce, co chce, nic nas to nie szpeci, 

Że z tak wielkim monarchą, choć w jego taborze 

Pokusimy, da-li się, miru w rozhoworze²⁰³⁶. 

I na tym rzecz stanęła. Wątpliwość zaś druga, 

Kogo by potkać miała tak znaczna przysługa? 

Kogo by do tak głównej posłem użyć sprawy? 

Komu życzyć w traktatach wiekopomnej sławy? 

Chcieli senatorowie prawem należytem 

Właszczyć²⁰³⁷ sobie tę pracą; z drugą stronę przy tem 

Stanęli komisarze rycerskiego koła, 

Że ich sama ta praca, ta funkcyja woła. 

Tak się zgodzą na koniec, że jeden z senatu, 

Drugi komisarz posłem z Turki do traktatu; 

Z tych Sobieski, z tamtych był Żorawiński rzędu, 

Równi oba i godni takiego urzędu. 

Andrzej Szołdrski, pieczętarz Władysławów²⁰³⁸, który 

Dostojeństwo gnieźnieńskiej miał prepozytury, 

Człowiek wielki z rozumu, wymowy i cnoty, 

Z Szembekiem Aleksandrem naznaczony do téj 

Legacyi²⁰³⁹; i ten dał, chociaż człowiek młody, 

Jawne grzeczności²⁰⁴⁰, jawne nauki dowody. 

Więc się Bogu i drogę dawszy przedsięwziętą, 

Żeby się on swą chwałą sam opiekał świętą, 

Wziąwszy Lubomirskiego jeden Osmanowi, 

A drugi należący list Dilawerowi 

I te, którymi sami miękczą się bogowie, 

Upominki, ruszą się z obozu posłowie. 

A cokolwiek splendorów jeszcze między swymi 

Było od szat, rysztunków, koni, poszło z nimi. 

Prowadzi ich w rozkwitem na pół pola gronie, 

Życzliwa kompania, acz na obie stronie²⁰⁴¹ 

Serca niosą wątpliwe; różni różnie wróżą. 

Gdzież wiara w poganinie? Bez ciernia gdzie różą 

Obaczysz? Na ostatek oddadzą ich Bogu. 

I westchnąwszy, powrócą do swojego progu. 

Wojny chocimskiej część dziewiąta

Już Wewel dał znać o nich, bo sam ich kałauzem²⁰⁴²; 

Już ich Turcy z niezmiernym czekają aplauzem. 

Co żywo się na wozy i na budy wspina; 

Ciągnie szyje, gdy o nich gruchnęła nowina; 

Straże nawet przyległe, co trzymały wzgórki, 

Wyrzucały zawoje z krzykiem na powtórki²⁰⁴³, 

Czując czas niedaleki szczęsnego powrotu 

W miły dom z bud niewczesnych²⁰⁴⁴, z zimnego namiotu. 

Jakoż już i do rozmów z naszymi opłaźnie²⁰⁴⁵ 

Darli się, czego hetman zakazał wyraźnie. 

Już w obóz wjeżdżać mają posłowie, gdy z czoła 

Sto czauszów²⁰⁴⁶ ich potyka i ledwie im zdoła 

Witać ręka; w poczesne wszyscy, wszyscy, brody 

Przybrani; by tak w rozum, maluj wojewody! 

Wszyscy od złotogłowu i wyboru koni, 

Od rzędów i w kamienie usadzonych broni. 

Tym żurawie, tym forgi²⁰⁴⁷ trzęsie Zefir sępie, 

Toż dziełami i laty starszy w ich zastępie, 

Pociągnąwszy do łęku²⁰⁴⁸ siwej brody czopem: 

«Z tym, o mężowie, który widzicie, pochopem²⁰⁴⁹ 

Wezyrowej ochoty, w wczesną²⁰⁵⁰ — rzecze — chwilę, 

Pod jego wjedźcie namiot; ani was omylę, 

Że przygasiwszy w sercu zapał wojny przeszłéj, 

Według waszej was będzie Dilawer podeszły 

Traktował dostojności; co i w tym tłumaczy, 

Gdy nas sług najprzedniejszych swego pana znaczy 

Do pokazania drogi, gdzie was, niedaleka 

Cesarskiego dywanu²⁰⁵¹, wczesna szopa czeka». 

Krótkimi Żorawiński odpowie mu słowy: 

«Nie wątpimy o chęci najmniej wezyrowéj, 

Ileśmy z listu jego mogli się doczytać, 

Że jak nas wezwać raczył, tak raczy przywitać. 

Wdzięczność płacić wdzięcznością gotowiśmy i my, 

Teraz was w kompaniej już z sobą prosimy». 

Toż się nazad obrócą Turcy w kawalkacie, 

Przez tamte posłów naszych prowadząc połacie, 

Gdzie wszytkiej stek starszyny i dziwnej splendece²⁰⁵² 

W dalekie strony słońce złote blaski miece²⁰⁵³. 

Ale ani uważać wszytkiego się dało, 

Przez taką szczupłość czasu, ani się też zdało, 

Bo i nam złoto nie dziw, i we wzorki babie 

Układane pod cerkiel²⁰⁵⁴ barwiste jedwabie; 

Ani pychy głupiemu dodawać się godzi, 

Ale jakoby rzekli: i nam się to rodzi. 

Tak wspaniało jechali naszy, jakby rzekli: 

Wkrótce byśmy was i z tych pałaców wywlekli, 

Których jeśli te gałki i złocone żerdzi 

Albo strzępki nikczemne i mdłe²⁰⁵⁵ pierze twierdzi²⁰⁵⁶, 

Szabla tym wszytkim władnie; za żelazem chodzi 

Złoto; w polu wygrana te owoce rodzi. 

W którym zastępie skoro dojechali szumnéj²⁰⁵⁷ 

Szopy, na cztery piękne dźwignionej kolumny, 

Zsiędą z koni i jeszcze z podróżnych się prochów 

Nie otrą, kilkadziesiąt kiedy ich Wołochów 

Z kredencem²⁰⁵⁸ hospodarskim życzliwie powita, 

Upewniając, że spiża²⁰⁵⁹ dojdzie ich sowita 

I dla sług, i dla koni, ani trzeba strawy 

Szukać zinąd, póki Bóg swojej przez nich sprawy 

Nie skończy i, śmiertelne schowawszy oręże, 

Serc na się zajuszonych pokojem nie sprzęże. 

To mówili, a łzy im podchodziły oczy: 

Bo ich samych tak strasznej wojny ciężar tłoczy. 

Tu dziękują posłowie i acz onej chęci 

Hospodarskiej wdzięczni są: «Niech się nikt nie smęci 

Nas; dobry Bóg, dobry i król pan nasz — rzeką, 

Tedy się głodu pod ich nie boim opieką». 

Więc Trzelatkowski, starszy Sieniawskiego dworu, 

Który swoim do tego rozumem honoru 

Przyszedł, że do sekretów legacyi²⁰⁶⁰ onéj 

Z Szembekiem był i z Szołdrskim wespół przypuszczony, 

Pójdzie do hospodara z wzajemnym od posłów 

Kontestem²⁰⁶¹ ich przyjaźni i wnet to kilką słów 

Odprawiwszy, powraca: że pełen ochoty 

Pod swoimi ich czeka hospodar namioty. 

W tym tylko trochę było wątpliwości skrytej, 

Jeśli nie z dyshonorem²⁰⁶² Rzeczypospolitej, 

Że Raduł nie uprzedzi, że do nich nie spieszy. 

Ale kiedy żaden człek ludzkością nie grzeszy, 

Nie zdało się z pierwoci²⁰⁶³ swarów jakich wszczynać, 

I owszem, większą zgodę od mniejszej zaczynać. 

Toż wszelakie na stronę puściwszy dysputy, 

Pójdą, kędy ich Raduł, znaczniejszą osuty²⁰⁶⁴ 

Zgrają swych dygnitarzów, przed namiotem czeka, 

I ujźrawszy ku sobie idących z daleka, 

Pomknie chyżego kroku; toż jako się zręczą²⁰⁶⁵, 

Mile się obłapieniem²⁰⁶⁶ wzajemnym przywdzięczą. 

Prosi w namiot hospodar, gdzie mówiwszy mało, 

Wszyscy na dwór wychodzą; dwu tylko zostało 

Przy nim: jego logofet²⁰⁶⁷ z drugim katerdziejem²⁰⁶⁸, 

Banem karaleweńskim, który przywilejem 

Honor dany osobnym, nie od hospodara²⁰⁶⁹, 

Lecz razem z hospodarskim od wielkiego cara. 

Tu Raduł swą życzliwość i afekt niezmierny 

Przeciwko nam wyświadczy w przemowie obszernéj: 

Jako szczerze, jako się ochotnie w to włoży, 

Że pokój, nad który nic nie szacujem drożej, 

Między nami a Turki skojarzy; lecz zwłoki 

Nie życzy, owszem radzi zawierać go w skoki, 

Póki się ten kuropłoch²⁰⁷⁰ nie rozmyśli znowu, 

Ani w nim gniew pierwszego nie wzruszy narowu; 

Prędki jest do odmiany, prędki do kolery²⁰⁷¹. 

Łacno²⁰⁷² było wyczytać z Radułowej cery, 

Że chciał szczerym o pokój nasz chodzić staraniem, 

Jako ten, co mu więcej należało na niém, 

Bowiem mający w domu strasznej wojny zapał, 

I skarbów, których przez wiek tak długi nałapał, 

I, w którym inszych podsiadł, panowania trochy 

Najmniejszej nie był pewien nad swymi Wołochy. 

Wszytko to pod pretekstem chrześcijańskiej wiary 

Ukrywszy, obiecuje bez końca, bez miary, 

Kołacąc w piersi dłonią po szedziwej²⁰⁷³ brodzie, 

Służyć nam w tym wedle swej możności zawodzie²⁰⁷⁴. 

I upewni, sami-li nie będziemy przeczyć²⁰⁷⁵, 

Że może wszytkie wzajem urazy poleczyć; 

Między Turki a nami na tym będzie cały, 

Byleśmy rzeczy drogo nie trzymali małéj, 

A pokój nade wszytko kochali i zdrowie. 

Na które mu ofiary tak krótko posłowie: 

«Z tem-eśmy z swych namiotów wyjechali i z tém 

Tuśmy stanęli, twoim upewnieni listem, 

Że nam, jako wyznawca Chrystusowej wiary, 

Z każdej raczysz dopomóc w tym terminie miary, 

Aby wprzód boża chwała i jego kościoły, 

Które nad zdrowie, szczęście i wszytkie żywioły 

Więcej sobie cenimy, zostawały cało; 

Toż sława, o którą się tyle krwie rozlało, 

Którą po Bogu liczym, a raczej umierać 

Dziś, dziś wszyscy wolimy, niźli tej nadterać. 

Wiesz, cośmy krwie stoczyli, co zgubili braci 

W Wołoszech, że w nich imię Chrystusowe płaci; 

Dla was Potocki, dla was Żółkiewski umierał, 

Żeby was obrzezaniec hardy nie pożerał; 

Dla was, jeśli rozsądkiem pojmiecie to swoim, 

I my po dziś dzień w polu Gradywowym²⁰⁷⁶ stoim. 

A że Bóg intencyje nasze zna, bogatéj 

Od niego oczekujem przynamniej zapłaty. 

Ochotę, z którą nam się raczysz prezentować, 

Powinniśmy zawdzięczać²⁰⁷⁷, powinni wetować, 

W czym od wodza naszego sygnetem²⁰⁷⁸ zamknięty 

Masz list (który wnet Szołdrski z rękawa wyjęty 

Odda hospodarowi), a prosimy daléj, 

Żebyśmy wezyrowi tę prezentowali 

Przyjaźń, którąśmy pierwszy wezwani od niego, 

I skłonną do pokoju chęć, przez Wewelego». 

Z tym się wezmą posłowie do swego namiotu, 

Gdzie pięćdziesiąt janczarów i z ciała obrotu, 

I z szat świetnych ochotny Dilawer naznaczy, 

Żeby wartę a oraz mieli posługaczy. 

Ale Osmana morzy nadzieja zawzięta, 

Ninacz²⁰⁷⁹ nie dba na świecie, ninacz nie pamięta; 

Już by sobie przegranej z nami życzył raczéj 

Niż pokoju, do tej mu przychodzi rozpaczy, 

Chociaż tak wiele razy od naszych ukaran. 

Mów wilku pacierz! A on przecie: owca, baran, 

Chce się bić do upaści²⁰⁸⁰ i umierać, niżli²⁰⁸¹ 

Traktować, a jako więc na jeżowy wyżli 

Warczą łupież²⁰⁸², jeśli ich nim kto na dwór kole, 

Tak pakta, tak i temu Konstantynopole, 

Gdzie²⁰⁸³ go albo mierziony²⁰⁸⁴ pokój albo zima 

Przejętymi²⁰⁸⁵ mrozami wyżga²⁰⁸⁶ spod Chocima. 

Toż ledwie, że się imie²⁰⁸⁷ modre niebo żarzyć, 

Każe do nas ze wszech stron z burzących dział parzyć, 

Sam wywiódł wojsko w pole, sam go²⁰⁸⁸ z góry pędzi, 

Czy oszalał, czy się wściekł, tak woła, tak zrzędzi! 

Chciałby na nas obalić lasy i werteby²⁰⁸⁹; 

Tak nagle, tak gorąco szedł do tej potrzeby²⁰⁹⁰. 

Jeszcze większa część naszych, wczorajszą wyprawą 

Ubezpieczonych, spało i dopiero wrzawą 

Głosów ludzkich, grzmotem dział, nawałnością²⁰⁹¹ koni 

Obudzą się i porwą, jako oparzoni. 

Zmyka²⁰⁹² straż Lubomirski, co dopiero w dniowym 

Placu była stanęła, i pod Denoffowym 

Beloardem²⁰⁹³ osadzi przed broną²⁰⁹⁴ załogę. 

A tymczasem trębacze po obozie trwogę 

Głoszą, grzmią kotły larmo²⁰⁹⁵; lecz wychodzić w pole 

Ani wojska szykować sam czas nie wydole; 

Ani miejsce po temu, bowiem Turcy chmurą 

I góry, i co rówien²⁰⁹⁶ zalegli pod górą; 

Więc do wałów co żywo, co żywo z muszkiety 

Do koszów między swe się bierze parapety²⁰⁹⁷, 

Czekają, rychło na cel, gęstwą tak szkaradną, 

Na działa i ich rury bisurmanie padną. 

Ale ci, kiedy już-już trzeba było skoczyć, 

Spuszczą z pierwszej ochoty i poczną się boczyć²⁰⁹⁸, 

Hałła! hałła! więcej nic, chłysnąwszy po czarce 

Masłoku²⁰⁹⁹, on swój impet²¹⁰⁰ obrócili w harce. 

Naszy też kto na koniu, kto się czuł na sile, 

Ochotnie im pomogą takiej krotofile²¹⁰¹, 

Komu hetman pozwoli; tymczasem w majdanie²¹⁰² 

Konni, w szańcach piechota pogotowiu stanie. 

Do nocy prawdę trwały harce i gonitwy, 

Gdzie naszych kilka padło z Korony i z Litwy: 

Tam Hryniecki dzirytem²¹⁰³ przez pancerne nity 

W poły prawie, w skroń Morstyn z Cedrowskim przebity. 

Tam Floryjan Pisarski odniósł w ręce prawej 

Postrzał, w ramieniu Wężyk mężny z swej Widawy. 

Tyle naszych przez zbroje, pancerze, missurki²¹⁰⁴, 

I rannych, i zabitych; pódźmyż między Turki, 

Z których żaden niczym się nigdy nie zasłoni, 

Żeby siebie i lotnych nie obciążyć koni, 

Chynąć się²¹⁰⁵ jako trzcina po obudwu łęku; 

We wszytkim biegu z ziemie wziąć dzidę do ręku, 

W prawo, w lewo, jako broń nieprzyjaciel niesie, 

Wypaść z siodła i zaś go w tymże osieść czesie²¹⁰⁶: 

To zbroja, to ich puklerz; lecz i na te kugle²¹⁰⁷ 

Już naszy sposób mieli: przytrzymawszy cugle 

Zamierzyć się, a skoro poganin, od strachu 

Zmylił raz, powtórnego nie uszedł zamachu, 

Albo na krzyżach, albo na grzywie u konia, 

Ze łbem nadstawionego razem pozbył krztonia²¹⁰⁸. 

Sześćdziesiąt ich dziś padło, kilku żywcem wzięto; 

Nierównie nastrzelano więcej i nacięto 

Przedniego komunnika²¹⁰⁹, gdyż na takie gony 

Nie zejdzie się tylko mąż i żołnierz ćwiczony. 

Znać było, choć się kryli, gdy samym wieczorem 

Wracali do taboru imo²¹¹⁰ namiot, w którym 

Naszy stali posłowie, gdy łby, ręce, brzuchy 

Uwijali w bawełnę i miękkie flejtuchy²¹¹¹. 

Trupów część na wozy, część na muły i osły 

Nakładszy, w jeden parów rzucali zarosły; 

Za których i po dziś dzień obłąkane dusze 

Pełne ptaków, pełne psów i kotek fundusze²¹¹². 

O nieszczęsna jałmużna! Psy karmić i koty, 

A człek więźniem od głodu zdycha i roboty! 

Mrok padał, kiedy koniec onej był turniei²¹¹³, 

Ani noc swojej zwykłej chybiła kolei, 

A skoro na podniebne okolice padła, 

Zwierz na paszą, ptastwo szło na wiadome siadła²¹¹⁴. 

Co żywo śpi, jak zarżnął, prócz ten, co na straży 

Z boku się na bok w siedle uprzykrzonym waży. 

Czemuż nie spisz, Osmanie? Czy-ć nie miękkie pierze? 

Czy cię nie wkoło strzegą życzliwi żołnierze? 

Komu jaka z wieczora w głowę się myśl wplące, 

Niechaj zboże pod wiatrem, niech rzeki płynące 

Sobie imaginuje, wżdy²¹¹⁵ nie będzie przy śnie, 

Bo go barziej niż kamień pod bokami ciśnie. 

I Osman, utraciwszy ludzi swych tak wiele, 

Widzi, że mu się droga do Stambołu ściele; 

Widzi, że, jak przyjechał, tak pojedzie z nizczym. 

Ani my się tak prędko w obozie wyniszczym 

Mniejszą kupą, jako on; na ostatek widzi, 

Co się porwie, to podrwi i swym wojnę brzydzi. 

Już dziś trzeba traktować albo z dalszym bojem 

Odprawić komisarzów; między tym obojem 

Gdy się sam w sobie miesza, rychło janczaragi 

Wołać każe i to mu poda do uwagi: 

«Wprzód nim przyjdzie do jakiej z nami transakcyjej²¹¹⁶, 

Chcę jakie sprawić imię tej ekspedycyjej. 

Aza²¹¹⁷ słabszy Polacy w murach niźli w polu? 

Wziąć im trzeba koniecznie Kamieniec w Podolu, 

Smarowniej²¹¹⁸ pójdą rzeczy i przyszłe traktaty». 

Więc mieć każe do szturmu wszytkie aparaty: 

«Ogniste naprzód kule, petardy, drabiny, 

Możdżerze i granaty, murowe machiny. 

Piechoty wszytkie pójdą, konnych sto tysięcy; 

Wszak tu blisko, jeżeli trzeba, będzie więcej. 

Choć ci wiem, że tam bez dział i tej armatury²¹¹⁹ 

Weźmiem miasto do razu, opanujem mury; 

Bo giaurów weźmie strach nagły, niespodziany²¹²⁰, 

Przepadną w ziemię, albo zapomnią obrony; 

Spuszczą czuby, zda mi się, i już tańszy będą 

W traktatach i ci, gdy im tył Turcy osiędą, 

Którzy z takim humorem, z takim do nas basem 

Przyszli, jakby już mieli wygraną za pasem; 

O haraczu nie wspomnią, o dani ni dudu, 

I bać się, że przyjdziemy do takiego cudu, 

Ze psi, niegodni kości u nóg moich głodać²¹²¹, 

Będą nam śmieć pokoju kondycyje podać? 

Ale skoro Kamieniec będą trzymać nasi, 

Odtoczę im od czopa, zastąpię od spasi!²¹²²» 

Poświadczył z niesłychanym janczaraga gustem 

I przysiągł na swą głowę, że to miasto pustem 

Zastanie, i już prosi, żeby to miał fantem 

Łaski pańskiej, zostawszy na nim komendantem. 

Na wierze się życzliwej pewnie nie zawiedzie; 

Polacy też, gdy w tyle będą mieć i w przedzie 

Nieprzyjaciół, wżdy wiatrem nie będą żyć gołym. 

Z tym odszedł zostawiwszy Osmana wesołym. 

Jeszcze dzień był opodal, dopiero koguty 

Pierwsze piały, gdy skorą nadzieją otruty 

Zasnął Osman i zaraz przez sen mu się marzy, 

A on sobie w Kamieńcu naszym gospodarzy, 

Klucze od bron²¹²³ odbiera i one do władze, 

Jako przyrzekł dopiero, zleca janczaradze. 

O, nie jedenże człowiek śmiertelny na jawi, 

Równie tak jako we śnie, z myślami pokawi²¹²⁴! 

Sen — mara wszytkie rzeczy, wszytkie ludzkie dzieje: 

Bowiem skoro nam tylko trzeci kur zapieje, 

Skoro przyjdzie umierać, a śmierć oczy przetrze, 

Wszytkie myśli i nasze roboty na wietrze, 

Jak ze snu głębokiego obaczymy we dnie. 

Przebóg! Któż się nie zlęknie? Któż tam nie poblednie? 

Gdy jako we zwierciedle przy grobowym progu 

Razem się w długich godzin przejźry katalogu, 

Próżność nad próżnościami, szczerą widząc próżność, 

I, że sama na świecie płaciła pobożność! 

Skoro spadną one mgły i blask sławy szumny, 

Aż nie masz nic, aż nago wieziem się do trumny; 

Jakośmy na świat wyszli, tak lężemy w grobie; 

Biednej koszule sami nie weźmiemy sobie, 

Jeśli jej kto po martwej nie powlecze biedrze; 

Lecz i tę z nas robactwo za dni kilka zedrze. 

Sławę, bogactwo, rozkosz, świeckie delicyje²¹²⁵, 

Lekki wiatr po znikomym powietrzu rozwije. 

Gdy się znowu do ciała dusza będzie pytać 

I odleżałe boki swoich kości chwytać 

A człowiek pocznie takich snów uważać skutki, 

Co mu znaczą, gdy straszne uderzą pobudki, 

Gdzie już człowiek na wieki nie uśnie po trzecie²¹²⁶, 

To się wyśni każdemu, co marzył na świecie, 

Pódźcież teraz, królowie, którym wieńce drogie. 

Pódźcie, książęta, którym mitry czwororogie 

Czoła toczą dostojne, i wy, co nad światem 

Chrześcijańskim siedzicie z biskupim prymatem, 

I wy, co nad duszami, i wy, co nad ciały 

Ludzkimi berła macie albo pastorały; 

Pódźcie, srodzy hetmani, którzy pełne grozy 

Na krew, mord i głód ludzki toczycie obozy; 

Z których ręku straszliwych okrutnej buławy 

Wywrócone narody, ognie, gwałty, wrzawy 

Niebiosa zagłuszają; pódźcie i wy, sędzie, 

Kędy sprawiedliwości wasze sądzić będzie 

Bóg, któremu nie trzeba świadków i przysięgi; 

Obaczy wszytko z serca człowieczego księgi. 

Wszyscy zgoła tam staniem, panowie i chudzi, 

Gdzie²¹²⁷ nas do sądu trąba anielska obudzi. 

Lecz niech się od Osmana pióro nie obłądza, 

Który kiedy tak przez sen w Kamieńcu rozrządza, 

Ocknie się i w namiecie obaczywszy słupy, 

Nie wesół, jakoby mu psi pojedli krupy²¹²⁸. 

Więc się chyżo porwawszy z obłudnego łóżka, 

Na poły z śmiechem rzecze: i to dobra wróżka! 

Jeszcze świt był opodal, jeszcze złotorodej 

Głowy Febus²¹²⁹ nie wyniósł z oceańskiej wody, 

Jeszcze świecił pod ziemią, kędy antypodzi, 

Naród człeczy, piętami w nasze pięty godzi; 

(Oni nam, my się im też dziwujemy wzajem, 

Jakim kształtem, jakim to dzieje się zwyczajem, 

Że w niebo nie przepadną, gdy od ziemie wiszą, 

O czym dziś siła naszy mędrekowie piszą, 

Co głowa to inaczej, wszyscy, wszyscy różnie, 

Że ziemię jak pieczenią obrócą na rożnie. 

Słońce w mecie²¹³⁰ posadzą; lecz gdzież się doliczy 

Rozum ludzki, sam mądry spraw Twych budowniczy?) 

Jeszcze się, mówię, gwiazdy na swych sferach gniotły, 

Gdy uderzyć pobudkę Osman każe w kotły; 

Oraz baszę i wszytkie obwieszcza wezyry, 

Ordom, na pewne miejsce zegnawszy jassyry²¹³¹, 

Drogę sobie zajść każe, więc działa burzące 

I potrzeby gotować szturmom należące. 

Husseim i Dilawer z swym się komunnikiem²¹³² 

Ze zwykłym wieszać będą po górach okrzykiem, 

Żeby zaś Lubomirski nie chciał zabiec wcześnie 

Osmanowej radości, którą widział we śnie. 

Co wszytko skoro wedle myśli swej obradzi, 

Na ostatek swych wróżków do siebie sprowadzi, 

Naprzód im sen, potem swą imprezę²¹³³ pokaże, 

I o przyszłym sukcesie upewniać się każe. 

«Nie czekaj — starszy z onych masłoczników²¹³⁴ prawi — 

Że-ć przez nas co inszego Mahomet objawi; 

Ten zdarzy, coć się śniło, żeć się i powiedzie, 

I będziesz dziś w Kamieńcu pewnie na obiedzie; 

Niskie nasze supliki²¹³⁵ i pokorne modły 

Doszły go i niebiosa na koniec przebodły». 

A tu Osman: «O moi kochani biskupi! 

Prawdziwie-ć już drugi raz nie będę tak głupi, 

Żebym tam sobie pewnie miał obiecać gościć, 

Gdzie mnie nie zaproszono; dosyć już raz pościć 

Na wasze upewnienie, jakom pod Chocimem 

Ślubił, prócz żem giaurskim nasycony dymem; 

Przeto się dziś bez swego nie puszczę kucharza». 

Nie zawszeż się, nie zawsze taki bankiet zdarza, 

Na który cię proszono, choć bębnią, choć trąbią: 

Dopieroż nie chodź, kiedy na cię nie zarąbią; 

Często nożem, na cudze umytym biskokty, 

Chleba nie jadł pasorzyt i dłubał paznokty 

Miasto zębów; nieraz spać bez wieczerzy chodził, 

Gdy swojej nie gotując kto, na cudzą godził. 

Na tych rozmowach, które poświadczają jedni, 

Drudzy przeczą, czas trawił, aże się rozedni; 

Zda mu się, że noc roście²¹³⁶ i każdego pyta, 

Jeżeli się dzień robi? Jeżeli już świta? 

W tym wszytkie topi zmysły, choć mógł jeszcze leżeć, 

Żeby jako najrychlej Kamieniec ubieżeć. 

A już też rzadkie i to wpoły przygaszonym 

Światłem gwiazdy bleszczały po niebie przestronym, 

Których złoty Lucifer, rozpuściwszy buje²¹³⁷, 

Rozstrzelane po sferze ogarki zajmuje; 

Już nie ma zwyciężona noc władzy nad światem, 

I Febe²¹³⁸ złotoroga kryje się przed bratem. 

Już Hemu²¹³⁹ wysokiego, Tatr²¹⁴⁰ i przykrej Ety 

Złotym słońce promieniem oświeciło grzbiety, 

A na krzakach Idejskich²¹⁴¹, pełne rośnej wody, 

Z daleka się dojźrałe rumienią jagody. 

Wraca praca do ludzi i otwiera domy; 

Murowane kominy kurzy Wulkan chromy; 

Pasterz, swe trzody szronem w siwolite łąki 

I przestrone obszary wegnawszy, dmie bąki, 

Ciesząc się niesłychanie, kiedy mu po rosie 

Jego dumy w odbitym echo wraca głosie; 

Młody cielec gomołym²¹⁴² łbem i karkiem ciska, 

Ale wytchnieć²¹⁴³ mu kiedy pod jarzmem igrzyska; 

Pasą matki zdojone, w należytej dani 

Chcąc pełne mlekiem przynieść wymiona swej pani; 

A zuchwały koziołek biega jako cyga²¹⁴⁴, 

Co wyborniejsze ziółka ząbkami przystrzyga; 

Na co wilka z krzewiny patrząc oczy bolą, 

Gdyby nie psi, już by mu zganił tę swawolą. 

Słowik we dnie i w nocy przy strumieniu wodnym 

Po swej duma czystości akcentem łagodnym²¹⁴⁵, 

Trzepie skrzydła zroszone i mech²¹⁴⁶ szary puszy, 

Dokąd go ciepłym słońce promieniem osuszy. 

Niedojźrany skowronek gdzieś aż pod obłokiem 

Pieje i swe powtarza tirile²¹⁴⁷ powłokiem²¹⁴⁸. 

Błędnym żeglarz Eurom²¹⁴⁹ i niepewnej wodzie 

Zdrowia i fortun wierzy; lecz kędyż przygodzie 

Miejsca nie masz na świecie? I kogo zazionie²¹⁵⁰ 

Wiecznym Neptun wyrokiem, na suszy utonie! 

Oracz, wprzągszy do pługu pracowite cielce, 

Znowu się długu wielkiej zwierza rodzicielce; 

Albo widząc dojźrałe lny, trawy i ryże, 

Częścią ją goli, częścią skubie, częścią strzyże. 

Drugi, na podebranym brzegu wisząc śmiele, 

Albo już jętą²¹⁵¹ rybę prowadzi za skrzele, 

Albo dający obrok swej myśliwej duszy²¹⁵², 

Strzeże, rychło włosienia, rychło wędy ruszy. 

Ten sobie dom buduje; groble sypie drugi 

I w miejscu poniewolne zastanawia strugi, 

Żeby mu obrotnymi wiecznie snuły koły 

I ryby zawierały; teh osadza pszczoły, 

Ten owce strzyże, inszy bujne szczepi sady 

Albo wonne dziardyny²¹⁵³ albo winohrady²¹⁵⁴; 

Albo młode wałachy, albo spaśne woły 

W nadzieję założonej szykuje stodoły. 

Kto myśliwy, to w pole: krogulcem przepiórki, 

Jastrząbem kuropatwy, a skoro kapturki 

Zruci rarog, zająca zalatuje z góry; 

Gęsi sokół i dzikie ugania kaczory. 

Mają swoje zabawy i ptaszęta drobne, 

Gdy kto przy pewnych wabiach miejsce ma sposobne: 

Choć je siatką przyrywa, choć zbiera na lepie, 

Kędy się barziej wikle, im się dłużej trzepie. 

Kto zaś smak we psich gonach i swoje ma gusty, 

Wywrze ze sfor ogary w najgęstsze zapusty²¹⁵⁵, 

Którzy pojętnym cuchem²¹⁵⁶ dotąd zwierza śledzą, 

Że go na koniec w miejscu trafią i popędzą: 

Toż straszny rozgardyjas²¹⁵⁷, kiedy coraz klucze 

Składa²¹⁵⁸, a w szczwaczu serce z wielkiej się zatłucze 

Chęci, gdy chciwe oczy wytrzeszczając czeka, 

Rychło nań albo zając, albo sarna lekka, 

Albo też lis rumiany, albo wilk ponury 

Wypadnie; toż ze smyczy charty, jako z chmury 

Piorun, zmyka, więc i sam szalenie na szkapie 

Pędzi i często szyję łomie przy herapie²¹⁵⁹, 

Albo się cieszy, jeśli z kręconych konopi 

Z wielkim tryumfem zwierza dobywają chłopi. 

Owo wszelkie myślistwo na ziemi i wodzie 

Ucieszy, kto go lubi, przy pięknej pogodzie. 

Ma uczciwe rzemiosło z pożytkiem zabawy: 

Przeklnie się furman w błocie, wżdy²¹⁶⁰ czasem ze strawy 

I w złą się wlecze drogę, bo się barziej niczém 

Nie cieszy, jako kiedy trzaska sobie biczem. 

Drugi w księgach utonął i by go kto spytał: 

Czego się też przez wiek swój tak długi doczytał? 

Mniemam, że na odpowiedź myśliwszy ze trzy dni, 

Rzekłby: że wszytko próżność! Snu i nocnej brydni²¹⁶¹ 

Rówien świat i to wszytko, cokolwiek na świecie. 

Wszytko bywszy, nie będzie, bo śmierć wszytko zmiecie. 

Igrzyskiem są przed Bogiem człowiecze obroty; 

Same płużą²¹⁶², bo żyją i po śmierci, cnoty. 

Robi, łowi, kupuje, szuka, wydrze, kradnie 

Każdy człowiek na świecie, aż go śmierć zapadnie; 

I póki tylko żyje, póki tylko ziewa, 

Zawrze albo się boi, albo się spodziewa. 

Srogim zaś szturmem, srogą nawałnością bite, 

Trwożliwa bojaźń jako nadzieje niesyte 

Za różną łakomego idąc serca żądzą, 

Po królewskich pałacach i ratuszach błądzą. 

Ten twardych drzwi pilnując i portyry²¹⁶³ głuchej, 

Niespane nocy trawi, dni głodne; już w kruchej 

Cegle wystał, jakoby za pokutę, dołek, 

Żeby go przecie kiedy nie minął on stołek²¹⁶⁴. 

Pragnie złota łakomy i bogactwy między 

W niedostatku wyżywszy wiek, umiera w nędzy, 

Żeby spełna doroczna lichwa doszła skrzynki; 

Gdy drudzy jedli, pili, on połykał ślinki. 

Nie mógł na twardej ręce jego wykołatać 

Wstyd i zimno żeby był suknią dał załatać. 

Ten płochego pospólstwa faworem²¹⁶⁵ odęty, 

W niebo pluje i stawia z tablatury²¹⁶⁶ pięty. 

Drugi karmi i poi, trąbi, bębni, skrzypie, 

Wioskę przeda ojcowską, a pieniądze sypie; 

Nie wie tego, że jako wicher niewidomy 

Porwawszy na powietrze leda wiecheć słomy, 

Nie tylko razem puści, lecz tymże zawodem²¹⁶⁷ 

W błoto wmiece²¹⁶⁸ i lada opaskudzi smrodem. 

Póki psu chleba dajesz, tobą się opieka; 

Przestaniesz? Da kto więcej? Kąsa cię i szczeka; 

Dopieroż gdy mu język zazdrości wścieklina 

Odbierze, co do gęby przyniesie mu ślina, 

Wszędzie żuje²¹⁶⁹ o tobie za twoje wygody; 

W łyżce-by cię, gdyby mógł, rad utopił wody. 

Ten ci statek pospólstwa²¹⁷⁰ i kuflowa łaska²¹⁷¹, 

Jeśli nie lejesz, zaraz idzie do dyjaska²¹⁷². 

Ów językiem wykrętnym i goli, i strzyże, 

Kogo rano ukąsił, wieczór go zaś liże. 

Nieprzyjaciel mej sprawie, przyjaciel osobie, 

Niech go kat i z przyjaźnią taką weźmie sobie! 

Ratusze mu warstatem: tam, jako na targi 

Szewcy buty, przedajne i on niesie wargi, 

Jako różą na oset, tak wzajem gotowy 

W oset przetworzyć różą wykrętnymi słowy. 

Krwią tchnie nasz Osman i choć orlim spadał lotem, 

Jednako swym i cudzym pogardza żywotem; 

Nie może się ukoić, choć fortuna przeczy, 

I tylko naszą zgubą serce swe poleczy; 

Już sto stracił tysięcy pod Chocimem ludzi; 

Wżdy w nim dotąd gorliwej żądze nie wystudzi 

Uroszczona nadzieja, że po piersi aże 

We krwi naszej jego się arabczyk umaże. 

Nazbyt-eś, Herkulesie, nazbyt śmiały, wierę²¹⁷³, 

Gdy się kwapisz piekielną nawiedzić Megierę²¹⁷⁴, 

Ślepyś, że nas i śpiących, i czujących do niéj 

Każdy dzień i godzina i minuta goni? 

Strasznym pędem lecimy w otchłań śmierci srogiéj, 

Jeszcze głupi szukamy prostszej do niej drogi! 

Nie rwi się²¹⁷⁵, będziesz tam wczas²¹⁷⁶, zajedziesz i szłapią²¹⁷⁷, 

Kędy szaleni cwałem do zginienia kwapią. 

Niechajże drugich sława po kończynach świata, 

Po narodach, po miastach, po powietrzu lata; 

Niech morze krwią rumieni; niechaj z ludzkich trupów 

Równe sypie mogiły Alcydowych słupów²¹⁷⁸; 

Niech mu zamki i boskie stawiają kościoły; 

Niechaj szczerozłotymi wyniesiony koły 

Czterma się królmi wozi z hardym Sezostrytem²¹⁷⁹; 

Niechaj z Midą szaleje złota niedosytem; 

Niechaj igra fortuną z Polikratem²¹⁸⁰ samém; 

Niech mu się zapaszystym²¹⁸¹ stół poci balsamem; 

Niech pije z Antyochem; niech niewieściuszeje 

Z Sardanapalem; niechaj z Neronem krew leje — 

Mnie w odległym ustroniu szpłacheć mej ojczyzny 

Niechaj zmarsku i późnej domieści siwizny; 

Niechaj, żywszy dalekim świata tego burze²¹⁸², 

Na tym tylko przestając, co dosyć naturze, 

Lubym wczasem²¹⁸³, bez potu, bez prace, okryty, 

Swobodnych dni i wieku tutecznego syty, 

Płynę do kresu, gdzie się kończą lata człecze! 

Niech mnie z nich wyprowadzi śmierć, a nie wywlecze 

Starego ziemianina, co dosyć ma na tem, 

Że się sam zna, z obłudnym choć się nie zna światem; 

Który dosyć wysoko swą fortunę ceni, 

Gdy ani upaść może, ani się odmieni; 

Cnotą zaś, co i w grobie nie boi się straty, 

Wszytkie takie na świecie przeniósł fortunaty²¹⁸⁴! 

Tedy skoro świat słońce oświeci wesoły, 

Zaprzągają w armaty po stu par bawoły: 

Rug²¹⁸⁵ i zgrzyt ciężkich wozów; pod swymi się znaki 

Walą pułki w Podole, a tu na Polaki 

Husseim i Dilawer drugą stroną ciągną 

I komunnikiem²¹⁸⁶ góry zwyczajne osiągną. 

Nowe Lubomirskiemu w głowę wpadły kliny, 

Poco-li Osmanowi takie przenosiny? 

Co za dalsza impreza²¹⁸⁷ i na jakim gruncie? 

Czy się kędy o naszym dowiedział Zygmuncie, 

I drogę mu zachodzi i zbije go z toru, 

Gdy na niegotowego wpadnie z Niedoboru²¹⁸⁸. 

Języka²¹⁸⁹ dotąd nie ma, żeby się mógł sprawić, 

Więc się każe ochoczym dla niego wyprawić. 

Sunie się zatem w pole rzeźwej młodzi grono 

I lekkim naprzód harcem podemknie pod ono 

Straszne mnóstwo pogaństwa; dopieroż kiedy ci 

Swych się dzierżąc bonczuków stoją jako wryci, 

Jako pczoły, jeśli je deszcz porany zrosi, 

Wszytkie leżą na ulu, żadna się nie wznosi 

Tak choć ledwie nie plują naszy Turkom w oczy, 

Żaden się nie śmie ruszyć, żaden nie wykroczy. 

Wspomni²¹⁹⁰, muzo! kto-li się pierwszy o tę ścianę 

Uderzy; imię jego nie ma być milczane. 

Jan Lipski, stary rotmistrz usarskiej drużyny, 

Czteroma dorodnymi otoczony syny, 

Czterech miał, czterech w regiestr swej chorągwie pisze, 

Przybrawszy dla Ojczyzny dzieci w towarzysze. 

Precz tarcze, precz kirysy, precz stalone nity, 

Kogo Bóg tak mocnemi opatrzy zaszczyty²¹⁹¹! 

Nie mają tyla strzały w męskich rękach grozy, 

Że z królem świętym rzekę, i kosami wozy 

Tknione, ile cnotliwych przy rodzicu synów 

Piersi, podczas najgorszych na świecie terminów. 

Czas odmienia przyjaciół i fortuna mylna, 

Twoja krew, ojcze, z tobą nigdy nierozdzielna. 

Niech kto każe na²¹⁹² skarby, sługi, mury; każ ty 

Na swe dzieci: to skarby, to ludzie, to baszty! 

Ten tedy widząc, że tchórz poganów obleci, 

Tak rzecze, do miłych się obróciwszy dzieci; 

«Pięćdziesiąt lat bez mała, moja droga młodzi! 

Jakom twardego Marsa służbę wziął, dochodzi; 

Jako krew hustem²¹⁹³ leję za miłą Ojczyznę, 

Że mi już żadnej rany, chyba by przez bliznę, 

Ani szabla turecka ani szwedzka kula, 

Łuk tatarski i oszczep grubego Moskula 

(Z tym się pochwalić mogę przed wszytkimi śmiele), 

Z przodu zadać nie może na skrzywionym ciele. 

To herby, to są moje Śreniawy²¹⁹⁴ rumiane, 

Z tymi z grobu na trąbę archangelską²¹⁹⁵ wstanę, 

W on popis generalny i da mi wódz święty 

Niebieski indygenat²¹⁹⁶ za takie prezenty, 

Że sławy, która i tu będzie żyła po mnie 

W piersiach ludzi cnotliwych na ziemi, nie wspomnię, 

Dla której, gdy się nie mógł inszym kształtem na nię 

Zdobyć, spalił ktoś kościół w Efezie Dianie²¹⁹⁷; 

A gdy i sam odważnie w onym ogniu gorzał, 

Dla wiecznej imię swoje pamięci powtorzał, 

Chociaż się był tamten świat sprzysiągł na to, żeby 

Z imieniem w tym popiele wieczne miał pogrzeby. 

I mnie aż do dzisiadnia ten nagrobek czekał: 

Tu Jan Lipski umierał, a nie: stąd uciekał. 

Nie to żywot, sto lat żyć, sto lat w ziemi gmerać, 

Myśląc tylko, żeby jak najpóźniej umierać, 

Zniknąć potem na wieki, w ziemię się zagrzebszy; 

Jeden dzień, jeden sercu wspaniałemu lepszy, 

Co mu tysiąc lat da żyć na ziemi a w niebie 

Szczęśliwe, nieprzeżyte wieki po pogrzebie. 

Miejcież to dziś ode mnie, moje lube dzieci! 

Że jako w lichwie nigdy nie dziedziczy trzeci, 

Jako zawsze przed słońcem jasna chodzi zorza, 

Jako wilk na barana, tak śmierć mrze na tchórza; 

Namaca go w tysiącu, dosięże go w murze, 

Niech we dzwonie, w żelaznej niech chodzi delurze²¹⁹⁸. 

Serce śmiałe a bystrej natarczywość ręki, 

Jako topór zawiłe w dębie mija sęki²¹⁹⁹. 

Dzisiejszy dzień, synowie! moje krwawe prace 

Skończy albo ozdobi; wszyscyć swoje place 

Załężem, które nam raz śmiertelnej natury 

Różnym różnie w pieluchach wymierzyły sznury: 

Bo jedna tylko na świat ciasna forta człeku, 

Tysiąc z świata przestronych; mnie umrzeć na łęku²²⁰⁰ 

Milej niźli na łożu i com szablą robił, 

Słuszna, żebym to dzisia szablą przyozdobił. 

Wam przykład zostawuję, drogą miłość²²⁰¹ z sobą: 

Bo jakoście pod jedną leżeli wątrobą, 

Tak żyjcie i na ziemi, a jednością waszą 

Dobrzy się uweselą, niedobrzy ustraszą! 

Jeszcze dobrze słów onych nie dokończył dźwięku, 

A już pałasz śmiertelny błyśnie mu się w ręku; 

Toż co lepszych kilkuset przybrawszy do sfory, 

Jako lew w kupę żubrów na długie przemory, 

Jako jastrząb w stado wron, i on tak ochoczy 

Na lewe tureckiego szyku skrzydło skoczy, 

I baszy, co na tamtym rozkazował skrzydle, 

Przy samych łeb ramionach utnie, jak po mydle. 

Spadł bonczuk chorążemu, przycięty u ręku; 

Wypadł i sam, przez piersi pchnięty sztychem, z łęku; 

A im byli poganie na jego odwagi 

Niegotowszy, tym brali przystojniejsze plagi. 

Kiedy tak wszyscy mężnie przy swym pułkowniku 

Rzezą Turki na pował, żaden o języku²²⁰² 

Nie wspomni, aż Hieronim, syn jego najstarszy, 

Podufałego konia ostrogami zwarszy, 

Który mu się z urody uda²²⁰³ i kibici²²⁰⁴, 

Z obudwu rącz Turczyna za piersi uchwyci, 

A kiedy na powodzie²²⁰⁵ nie chce iść i zrzędzi, 

Piotr go młodszy obuchem za plecy popędzi. 

Toż go co w koniech skoku, z przetarganą brodą, 

Prosto ku obozowi do hetmana wiodą. 

Ale i tu się mało Lubomirski sprawił, 

Bo imprezy²²⁰⁶ nikomu Osman nie objawił. 

Drudzy dwaj przy rodzicu i z prawa, i z lewa 

Jako baszty, jako dwa nieułomne drzewa, 

Rum²²⁰⁷ sobie szablą czyniąc, następują śmiele, 

Kędy się im do wiecznej sławy droga ściele. 

Już się Turcy postrzegli, co dotąd jak niemi 

Stali, skoro swych tysiąc obaczą na ziemi, 

Których im garść tak mała naszych, prawie z garła 

O wstydzie niewrócony! o hańbo! wydarła. 

Toż miesiącem Husseim zakrążywszy krzywém 

Zawrze naszych, jak w bani; a ci sercem żywem 

Bojaźń w męstwo obrócą; w ostrzu tylko broni 

Swe nadzieje po Bogu kładą: że z tej toni 

Wynidą; tam Lipski, jak Leonidas drugi 

Umrzeć chce zwyciężając; krwawe zewsząd strugi 

Szumią i którąkolwiek rzuci cugle stroną 

Jako trzcina poganie, jako słoma płoną. 

Nigdy tak bystra Wisła nie rozbierze brzegów, 

Kiedy ją z roztopionych wesprze wiosna śniegów, 

Jaką dziurę w pogaństwie garść ludzi tak mała 

Przy mężnym wodzu ostrą szablą rozkopała. 

Któremu już niesyte śmierci ludzkich jędze 

Bystrolotnym wrzecionem dowijały przędze: 

Koń pod nim, uderzony arabskim dzirytem²²⁰⁸ 

Padł na ziemię i pana tymże zbył impetem²²⁰⁹; 

Co gorsza, że mu nogę onym obaleniem 

Gdzieś do skały przycisnął pospołu z strzemieniem. 

Tak ci wiekopomnymi żywota przykłady 

Przedłużywszy, gęstych strzał i kiścieniów²²¹⁰ grady 

Osuty²²¹¹, stratowany szkapimi kopyty, 

Bogu dał nieśmiertelną duszę w depozyty: 

Ciało synom, które ci z gorzkich łez kąpiele 

W Kamieńca Podolskiego złożyli kościele. 

Tam, zadawszy na sercach niezleczone smutki 

Domowi swemu, czeka anielskiej pobudki, 

I już Tatr²²¹² Pirenejskich nieprzebytym wałem 

Zaległ Turkom tamten próg swoim zacnym ciałem. 

Starszy bierze chorągiew po rodzicu lubém, 

Pod przysięgą się wiecznym zawiązawszy ślubem, 

Że mu żadne na świecie prócz pogańskiej juchy 

Zakrwawionego serca nie zgoją flejtuchy²²¹³. 

Straciwszy naszy wodza nie zaraz się strwożą. 

W Bogu, w sercu a w szabli ufność swą położą, 

I tam, gdzie im na odsiecz Wejer lonty kurzy, 

Skoro się krwią turecką każdy upurpurzy, 

Kilkunastu straciwszy, odwodem²²¹⁴ się puszczą, 

Przebijając przez gęstą bisurmanów tłuszczą, 

Lecz by ich był i Wejer nie wyrwał z tej toni; 

Lubomirski im świat²²¹⁵ dał, gdy w tysiącu koni 

Prosto jedzie na Turki, którzy już-już całém 

Chcieli naszych obegnać, chcieli zawrzeć wałem. 

Tak ci wyszli: lecz barziej podczaszego morzy²²¹⁶, 

Gdy dociekszy, co Osman w swojej głowie tworzy, 

Sobieski z Żorawińskim w pegazowym locie 

Pchną Szembeka, że dotąd Kamieniec w obrocie! 

Toż sto lekkich chorągwi przeprawiwszy mostem, 

Rozkaże Sieniawskiemu iść gościńcem prostém, 

Żeby w lasach przypadszy gdzie Kamieńca blisko, 

Upatrzywszy pogodę, w tamto odchylisko²²¹⁷ 

Nagnał Turków, osiadszy szturmującym tyły. 

I będzie tamtym ludziom jego przyjazd miły, 

By snać nie rozumieli, że nas tu już zgładził, 

Przeto się do Kamieńca z wojski przeprowadził. 

Cztery potem tysiące obiecuje za nim 

Wyprawić dragonii; jeżeliby na nim 

Wyjechali²²¹⁸ poganie, co bywa strzeż Boże! 

Zastawić się przy ogniu, dawszy mu znać, może, 

A hetman z komunnikiem²²¹⁹ bez wszelakiej myłki²²²⁰, 

Zostawiwszy piechoty, przybędzie w posiłki. 

Koło czego kiedy się Lubomirski krząta, 

Ledwo się Turkom z saku²²²¹ Sieniawski wyplata, 

Bo pół drogi nie uszedł, gdy od przedniej straże 

Leci Wrzeszcz i Osmana nad głową pokaże; 

Chróst ich tylko i lasek tak niewielki dzielił, 

Co go na cztery razy z łuku kto przestrzelił. 

Uciec i wstyd, i trudno także pola stawić²²²²; 

Czasu nie masz rozmyślać i długo się bawić. 

Toż za najbliższą górę, od Chocima w mili, 

W prawą stronę wojsko swe Sieniawski zachyli, 

Porozsadzawszy szpiegi tu i ówdzie, wszędy 

Na wszelkie okazyje pilne mając względy; 

Nie wie, co Osman robi, czego się tu tłucze 

I na co po Zadniestrzu składa one klucze²²²³. 

Bo ten, jako się rzekło, już pełen nadzieje 

Na podolskie powiaty pisze przywileje; 

Już z najbliższej Kamieniec obaczywszy góry, 

Ledwie lotem do niego nie wyskoczy z skóry: 

W szczerej równi²²²⁴, bez murów i bez wałów, nagi. 

Toż do swego wiernego rzecze janczaragi: 

«Ten-li to jest Kamieniec, na który tak hardzie 

Każe²²²⁵ giaur? więc mu go, ku hańbie i wzgardzie, 

Opasawszy łańcuchem, krom²²²⁶ działa, krom miny, 

Obalę i na drobne obrócę ruiny!” 

Rzekł, a zaraz kilkuset na rumakach lotnych, 

Skądby przystęp najlepszy? wyprawi ochotnych, 

I inaczej do siebie nie każe im wracać, 

Aż albo miasto ubiec, albo bram pomacać. 

Lecą ci jako z proce, zalśnieni masłokiem²²²⁷, 

I skoro trzecim tylko przepaść mieli krokiem 

W skarpę²²²⁸ onę bezdenną i miasto zdobyczy, 

Na wieczną drogę duszę napoić w Smotryczy, 

Wzdzierają nazad cugle; lecz to późno było, 

Bo ich tam kilkanaście śmielszych przemierzyło. 

Z tym drudzy do cesarza powracają dziwem, 

Na który i sam krokiem bieży ukwapliwem, 

I stanąwszy nad oną przerwą niedojźraną, 

Kiwa głową; toż do tych, co nakoło staną: 

«Kto kował te kamienie? Kto skały obrywał?» 

Bóg! rzeką. — «Słuszna i on żeby ich dobywał! 

Co ręka zbudowała, ręka psować może; 

O roboty się człowiek niech nie kusi boże!» 

Z tym, jakby mu w gębę dał, rzuci nazad wodze²²²⁹, 

Kędy stała ormiańska cerekiew przy drodze, 

A że była drewniana, każe ją zapalić, 

Z czym żeby się też było wróciwszy pochwalić. 

Gniewna się niesłychanie, szaleństwa mu blisko, 

Kiedy takie uczyni z siebie śmiechowisko. 

Nie patrzy drogi, prosto ciągnie przez manowce, 

Gdy zdaleka na stronie obaczy Paniowce, 

Pałac raczej niż zamek, bez wszelkiej obrony, 

Iniskim tylko murem wkoło otoczony 

Dla ordy i podolskich opryszków rozpusty; 

Podczas tak wielkiej wojny został prawie pusty. 

Jan Potocki, bracławskim bywszy wojewoda, 

Uwiedziony natury i miejsca swobodą, 

W mili go od Kamieńca, od Chocima w mili 

Postawił; ani działa, ani ludzie byli, 

Oprócz czterdziestu chłopów, którzy się tam sami 

Z dobytki i z swojemi zawarli²²³⁰ owcami, 

I ci murów nie bronią, prócz kędy mógł który, 

W różne się z samopały poskradałi dziury, 

Śmierć przed oczyma mając, atoli umierać 

Bez pomsty by nie chcieli. Tym barziej nacierać 

Osman każe, że mury widzi bez obrońce, 

Ze się ku zachodowi pobierało słońce. 

Już działa zatoczono i tylko co palić, 

Tylko bramę do góry nogami obalić 

(Bo ją przecie zamknęli, obaczywszy Turki, 

I pod wrota naprędce stawili podpórki), 

Kiedy pop ruski z okna kościelnego sparza²²³¹, 

Co stał na rogu muru, pod zawój²²³² puszkarza. 

Skoro ten padł, drugi się koło dział zakrzątnie, 

Ale i tego zaraz nasz bajtko²²³³ uprzątnie. 

Trzeciego już nie było. Czyli się bał? Czyli 

W onej drodze z Osmanem ci dwaj tylko byli? 

I owi też chudzięta, kędy się zdarzyło, 

Strzelali i piąci tam Semenów²²³⁴ ubyło 

Cesarskich i sam kiedy nieostrożnie stanie, 

O mało go chłop głupi po złotym kaftanie 

Nie namacał, gdy mu się w onej kupie błyśnie; 

Tylko mu szybka kula koło uszu świśnie. 

Tedy w ziemię zażarty plunąwszy pohaniec, 

Obróci ku Chocimiu i acz o sam Żwaniec 

Ociera się, do mostu prosto koniem sunie, 

Puściwszy cug²²³⁵ na koniec przeciwnej fortunie. 

Nie zaraz ci to zwątpić! nie zaraz rozpaczać! 

Za śmiałymi swe koła zwykło szczęście taczać. 

Kto ze strachu umiera, kto da garło z grozy, 

W końskich bombach będzie miał pogrzeb nowej fozy²²³⁶; 

Albo jeżeli kogo tchórz zje przed potrzebą²²³⁷, 

Przy takowej muzyce w kurzyńcach²²³⁸ go grzebą. 

I tak-ci Osman, skoro minie go ta biera²²³⁹, 

Słońce w morzu, on się w swym namiecie zawiera. 

Przekaż 1% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Nowoczesna Polska
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Wojny chocimskiej część dziesiąta

Skoro słońce ciemną noc z tego świata zżenie²²⁴⁰, 

Znowu dzień, znowu rączy do robót i lenie. 

Spi Osman; tak się chodem wczorajszym utrudzi, 

Niech troje²²⁴¹ wznidzie²²⁴² słońca, to go nie obudzi; 

Dałby swe państwo, żeby aż do świata końca 

Jego wstydliwe oko nie widziało słońca. 

Wczora się gniewał na noc, a dziś mu dzień wadzi. 

Któż, jeśli szalonemu sam Bóg nie poradzi? 

Więc już spi²²⁴³ i nie wyłaź, bohatyrze, z duchny²²⁴⁴! 

Niech za cię kończy wojnę Dilawer staruchny, 

Który rano z Hussejmem, Bakcibasza trzecie 

Podskarbi miejsce wziąwszy, w bogatym namiecie²²⁴⁵ 

Posłów naszych do pierwszej zaprasza rozmowy. 

I gestem, i ukłonem, i miłymi słowy 

Ochotnie ich przyjąwszy (nie wiem jako w sercu), 

Tudzież na złotonitym posadzi kobiercu. 

Tam pomniąc Żorawiński, że u Turków ckliwe 

Na długą mowę uszy, wzajem też chętliwe 

Wyświadczy gotowości do starego miru²²⁴⁶; 

Przyda, że jako zawsze łódź błądzi bez stéru, 

Tak i ich monarchia bez gruntownej rady 

Z dawnymi się na swe złe zwadziła sąsiady. 

Na co było cesarza tak daleko wodzić? 

Na co tak wiele krwie lać, tylo ludzi szkodzić? 

«O Wołochy tak stoim, śmiele to rzec mogę, 

Jak ptak o trzecie skrzydło, pies o piątą nogę; 

Póki był wolny naród i do nas się skłaniał, 

Póty go Polak bronił, póty go oganiał. 

Dziś kiedy się sam od nas do was tak odsaczy²²⁴⁷, 

Kto z nami nie chce chleba, my z nim i kołaczy²²⁴⁸. 

Niechże żyje w niewoli, kto nie chce być wolny! 

Niech i respekt²²⁴⁹ ustąpi z nami wiary spolnej!» 

Mało na to Dilawer; prosi tylko nisko, 

Żeby chcieli posłowie swoje stanowisko 

Odmienić i między nim, między Bakcibasze, 

W gotowe się raczyli wprowadzić szałasze. 

Jakoż przyznać to było: z pompy, z fastu²²⁵⁰, z stroju, 

Nie mógł mieć bogatszego żaden król pokoju, 

Świetniejszych asystencyj²²⁵¹, jakowe namioty, 

Jakie dla posłów polskich strojono piechoty. 

Zgoła tak wezyr wszędzie traktował Polaki, 

Że znać było przyjaźni nieomylne znaki. 

Stamtąd prosto posłowie szli, kędy on stary 

Pedagog, kapłan, przeto Osmanów²²⁵² bez miary 

Kochanek, blady, chudy, krzywy, zgoła trupek, 

Kamyków nawtykawszy na nić, jako słupek 

W miejscu stał, szepcąc one nikczemne pacierze, 

Kiedy go, przy powinnej²²⁵³ chęci swej ofierze, 

Mile witał pan²²⁵⁴ bełzki; ale w odpowiedzi 

Długiej i uprzykrzonej on stary bzdyś²²⁵⁵ bredzi, 

Natkawszy w nię fabułek Mahometa swego; 

Wżdy²²⁵⁶ na koniec pokoju życzy statecznego; 

Co w nim będzie rozumu, tu wszytek zgromadzi, 

Że Osmana do niego chętnie poprowadzi, 

Stamtąd szli do Raduła na obiad proszeni, 

Po którym się w namiecie²²⁵⁷ sam zawarszy z nimi, 

Imieniem wezyrowym i tureckiej rady, 

Nie bez zwykłej rzecz pocznie o pokoju swady: 

A naprzód, żeby termin z tej i z owej strony 

Z obopólnym granicom mógł być zamierzony; 

I wnet zgoda stanęła; żeby spólni na to 

W przyszłe, da Bóg, zjechali komisarze lato. 

Drugie miejsce Kozacy Zaporowscy mieli, 

Że ci tak wyuzdani, zuchwali i śmieli, 

Na każdy rok bez wieści, bez pomsty przypłyną, 

Srogą państwa tureckie pustosząc ruiną. 

Na co mu tak Sobieski: «Wejźry tylko czule 

Zdrowym okiem w samę rzecz, o mądry Radule! 

A ujźrysz, że to wszytko, co się złego dzieje, 

Na waszej ordzie przyschnie²²⁵⁸; ci-ć to, ci złodzieje 

Wiedząc, że niekarana będzie ich swawola, 

Coraz wpadną na Wołyń, pustoszą Podola, 

Wsi i miasteczka palą; dla której przyczyny 

Pospólstwo do Kozaków czyni przenosiny, 

Pług kinąwszy²²⁵⁹, dla pomsty albo dla zdobyczy 

Co żywo się udaje w Zaporowskie dziczy; 

Wolą krwią niźli potem swej wetować straty, 

Gdy zbędą²²⁶⁰ ojców, matek, żon, dzieci i chaty. 

Na co kiedy hetmani naszy czule²²⁶¹ strzegą, 

Czasem zbierając herstów tam z wojskami biegą, 

Czasem przez komisyje, przez grozy, przez dary. 

Lecz skoro na Wołyniu usłyszą Tatary, 

Zgadni²²⁶², co by wprzód czynić: czy się ordzie bronić? 

Czy kozacką swawolą, jako mówisz, skromić? 

Druga, niech to Dilawer, niech to wszyscy wiedzą: 

Że też także Kozacy i nad Donem siedzą, 

Którzy Moskwie poddani; częstokroć się naszą 

Przyodziawszy sukienką²²⁶³, Czarne morze straszą. 

Niejednego z tych u nas o taką swawolą 

Albo ogniem pokarzą, albo palem kolą; 

O co choć tylekroć był Turczyn obesłany 

Od króla, któryż kiedy murza²²⁶⁴ był skarany? 

Aże, nie uwijając słów mych bawełnicą²²⁶⁵, 

Powiem: tak ten, co kradnie, pachnie szubienicą, 

Jak ten, co przechowuje u siebie kradzieży; 

Jak ten, jak ów, złodziej jest i katu należy. 

W Jassiech-ci to bywała takowa spiżarnia 

Za inszych hospodarów²²⁶⁶ albo złodziejarnia 

Raczej, kiedy swą wiarę wywróciwszy nicem²²⁶⁷, 

Kradli nas z Tatarami i częstokroć licem²²⁶⁸ 

Cudze rzeczy wracali; wolą dzisia jawnie 

Wydzierać pod ramieniem Porty, niż ustawnie 

Sprawować²²⁶⁹; niech się cesarz nic o nich nie boi, 

Od doroczniego im się haraczu okroi; 

Kiedy nań będą zbijać albo kraść z Tatary, 

My na Kozaków będziem patrzyli przez spary». 

Tu się znacznie afektem hospodar uwiedzie: 

«Więc com wam miał na samym proponować przedzie, 

Trzeba mi wszytkich herstów wydać bez odwłoki, 

Na pomstę Urynowa i mojej Soroki²²⁷⁰. 

Już tam Dońców nie było, nie masz na co składać; 

Albo sami musicie za nich odpowiadać!» 

I przysięże, kołpaka sunąwszy na ucho: 

Że się to łyko tym psom nie ma odrzeć sucho: 

Ani wojny dzisiejszej ugasi zapałów, 

Aż więźniami kozackich dadzą pryncypałów²²⁷¹. 

«Niech nie na stronie, ale w mych oczach ci sprawce 

Giną; bo żeście głowę ucięli Brodawce, 

Wszytko mnie wbrew i większe otworzenie żalu: 

Na haku trzeba było zbójcy być i palu!» 

Na końcu miał Sobieski odpowiedź języka: 

«Gdybym to nie od ciebie, ale od młodzika 

Słyszał, mniej bym się temu podobno dziwował. 

Tak-żeś na świecie długo, Radule, wiekował, 

A tego jeszcze nie wiesz, że za obesłaną²²⁷² 

Wojną wszytkie do razu przyjaźni ustaną? 

Że Urynów Kozacy, że Sorokę znieśli, 

Pytaj się o Soczawę albo Jassy, jeśli 

I tym by folgowali, gdy im bronią prześcia? 

Pewnie, że by ani miast, ani ich przedmieścia 

Dotąd szczętu nie było; pośli²²⁷³ do Kozłowa, 

Jeżeli²²⁷⁴ tam Nuradyn buduje²²⁷⁵, a słowa 

Swoje miarkuj inaczej: bowiem z gęby twojéj 

Tak niemądrym wychodzić wierę²²⁷⁶ nie przystoi! 

A cóż by świat rzekł o nas, kiedy byśmy głupi 

Kozaków, że ich tyran ze skóry obłupi, 

Wydać mieli niewinnych? Więc takimże mirem²²⁷⁷ 

Dajcie nam Bernackiego zbójcę z Kantimirem. 

Dajcie Dziambegiereja hana z jego płochém 

Za to, że nas wojuje, tatarskim motłochem. 

Lecz i w tym niech nie błądzi, proszę, twoja głowa; 

Żeby tu dla Soroki, albo Urynowa 

Miał być ścięty Brodawka, co regimentował 

Na tej drodze Kozakom? Ktoś z ciebie żartował! 

Choćby Jassy, jakom rzekł, wywrócił z Soczawą, 

Pewnie by śmierci taką nie zasłużył sprawą! 

Że się podjął hetmanić, miawszy rozum miałki²²⁷⁸, 

Że kilkaset człowieka zgubił dla gorzałki, 

Zginął». Tu znowu Raduł w onymże humorze: 

«Cóż było po Żółkiewskim — rzecze — na Cecorze?²²⁷⁹ 

Co żeście przeciw Turkom słali suplementy²²⁸⁰ 

Do Austryi i stamtąd ten pożar zajęty 

Przenieśli do swej ziemie, który nie wprzód zgaśnie, 

Aż was sparza? Wam samym zachciało się właśnie. 

Ani darmo na Turki wojny tej nie wleczcie, 

Raczej swej porywczości ranę tak uleczcie 

(Bo nie zaraz lew lęże, gdy się z miejsca ruszy): 

Ponieważ się haraczem brzydzą wasze uszy, 

Więc co rok upominki pewnej wagi złota 

Przed przejasne przez wielkich posłów ślicie²²⁸¹ wrota!» 

Kiedy tak durny²²⁸² Raduł ani się zająknie, 

Na on twardy sylogizm²²⁸³ Żorawiński krząknie, 

Już mu z serca chybki gniew do języka siąga; 

Ale go uważniejszy Sobieski zawściąga: 

«Ani czas, ani miejsce, ani rzecz po temu, 

Afektowi²²⁸⁴ się — rzecze — przeciwić głupiemu.» 

Toż sam na on gruby tyr²²⁸⁵, skoro kęs²²⁸⁶ odpocznie, 

Skromnie Wołoszynowi odpowiedać pocznie. 

«Za twym listem, Radule! Zieliński, a potem 

Myśmy pod wezyrowym stanęli namiotem, 

Żebyśmy się nie zdali płocho²²⁸⁷ wzgardzać miru²²⁸⁸, 

Z przesłanego Wewelim od ciebie papiéru. 

Którego tym nas większa chwyciła otucha, 

Żeś człowiek chrześcijański, że jednego ducha 

Z nami tchniesz, chocieś ciałem w bisurmańskiej lidze²²⁸⁹. 

Lecz nie będzie ryś ze psa nigdy, jako widzę, 

Gdy w tej z nami rozmowie, co poznać z słów dźwięku, 

Nie masz szczerości, bowiem w sicie szukasz sęku²²⁹⁰; 

To tu, to owdzie skoczysz i nie pośredniczy, 

Jako miał być animusz²²⁹¹, ale niewolniczy. 

Kiedyć odpowiedamy na twoje zarzuty, 

Choć dosyć nieuważne, uciekasz się ku téj 

Racyjej, którą, jakoś sam powiedział o tem, 

Równo z zdrowiem i swoim kładziemy żywotem, 

I śmiesz nam haracz wspomnieć, chociaż go to cienką 

Niesłusznych upominków obłóczysz sukienką. 

Z nas tej wojny przyczynę kładziesz z Ottomany 

Przez cecorską²²⁹² i przez on posiłek zesłany 

Przeciwko Gaboremu od króla polskiego. 

Aniśmy my do Wołoch słali Żółkiewskiego, 

Szkoda nam go tak lekko na oczy wytykać, 

Szkoda, gdy nie masz na co, mój Radule! prztykać. 

To zgrzeszył, że Skindera do Wołoch uprzedził, 

Żeby ten był z pogaństwem Polski nie nawiedził. 

Że przegrał, nie on winien. Przypowieść to stara: 

Jako pismo na śniegu, tak wołoska wiara. 

Że jego głowa wisi z kopiji w Stambole — 

I my byśmy ich łbami mogli natknąć pole; 

Mieliśmy ścierw²²⁹³ Hussejmów, mieli Karakasza, 

Lecz daleka wspaniałość od dzikości nasza; 

Zwierz dziki się nad człekiem nie pastwi po śmierci; 

Każdy ze lwa zdechłego może naskuść²²⁹⁴ sierści²²⁹⁵. 

Aleć by nieźle czasem przykąsić ozora. 

Awo²²⁹⁶ listy swojego masz antecessora²²⁹⁷, 

Awo Rady wołoskiej do naszych hetmanów, 

Żeby z ich karków ciężkich zepchnąć bisurmanów, 

A potem zapomniawszy onej swej szczerości, 

Uciekli z hospodarem, jak mogli, najprościéj! 

Że Zygmunt na Gabora trochę posłał ludzi 

Krewnemu cesarzowi, i to wojnę budzi? 

To nie Rzeczpospolita; z prywatnych dochodów 

Wolno było królowi. Cóż do Siedmigrodów 

Osmanowi? Jeśli się z nami bije o nie, 

Pytam, upomniałże się tego kto Koronie? 

Ale zaraz do wojny, do mordu, do sieczy! 

Posłów, których narodów prawo ubezpieczy, 

Znieważać? Chciejże wiedzieć, że polskiej swobody 

Pełen świat i pierwej przyść do ostatniej szkody 

Zdrowia i fortun naszych gotowiśmy raczéj, 

Niż słuchać upominków, dani i haraczy! 

Wam, wam, Wołosza, takie należą tytuły, 

Których natura jako wielbłądy i muły 

Do ciężarów sprawiła; do tych-eście więcéj 

Sposobni: znakiem w herbie łeb u was bydlęcy, 

Żadnego dźwigać orzeł nie umie ciężaru; 

Niech mu nikt nie przybiera cuglów i kantaru²²⁹⁸. 

Jeśli Osman z Zygmuntem chce przyjaźni staréj, 

To się obsyłać mogą wzajemnymi dary. 

Inaczej wszyscy pomrzeć wolimy na łęku²²⁹⁹, 

A tak twardego nigdy nie zgryziemy sęku. 

Jednego wolnym głosem pana obieramy, 

I póki żyw, inszego wspominać nie damy! 

Więc i ty, jeśliś mądry, zaniechaj tych fabuł! 

Za tą przestał repliką²³⁰⁰ durować²³⁰¹ i Raduł. 

Krótko tylko kilką słów napomni uciętych: 

Żeby więźniów nie wspomnieć na Cecorze wziętych. 

Kto wie, jakoby ich stąd mógł Dilawer cenić? 

Bez tego się wykupić lub mogą zamienić. 

Z tą Raduł do wezyra gdy wraca nowiną, 

Posłowie też do swego namiotu się kiną²³⁰², 

I ledwie się rozgoszczą, ledwie za warcaby 

Siędą, ali Weweli z dwoma burkułaby²³⁰³ 

Przyszedszy, w sekrecie ich i prosi, i radzi, 

Ponieważ nigdy złego złym pozbyć nie wadzi, 

Żeby kilku Kozaków, którzy zarobili 

Na gardło, a jeżeli tacy by nie byli 

W obozie i w Kamieńcu, choć Ruś prosta będzie, 

Byle dosyć uczynić Osmanowej zrzędzie²³⁰⁴, 

Przywiodszy ściąć kazali przed jego zastępem, 

A to będzie najpierwszym do traktatu wstępem. 

Widzą dobrze posłowie, czego ten frant siągał, 

Że nas przez to widomie²³⁰⁵ z Kozaki rozprzągał. 

Takie-li ich za męstwa i podjęte prace, 

Za krew hustem²³⁰⁶ wylaną czekać miały płace? 

Taka za wieczną sławę infamia²³⁰⁷ darem? 

Więc miasto²³⁰⁸ odpowiedzi zbędą go pucharem 

Piwa husiatyńskiego i proszą, żeby te 

Koncepty, nie z wielkiego rozumu dobyte, 

Zachować na podobne sobie błazny raczył, 

Z nimi nic nie wymyślał, nic już nie dziwaczył; 

Jeśli dotąd nie wiedział, niech-że się dziś dowie: 

Że większa w guni²³⁰⁹ sława, niźli w złotogłowie. 

Wziął odkosza Weweli i poszedł jak zmyty, 

Postrzegszy, że w lot doszto²³¹⁰ Greka hipokryty²³¹¹, 

Ani się więcej ważył, przykładem szatana, 

O naszych, który kusić śmiał na puszczy Pana. 

Z czym dziś do Sajdacznego Żorawiński strzeli²³¹²: 

Jakim jest przyjacielem Kozakom Weweli. 

Lecz i Raduł w rozliczne przetwarza się wzory, 

Żeby posłów mógł jako przywieść do pokory, 

A gdy miejsca racyje nie miały, to w grozy: 

Że Osmana ani głód, ani żadne mrozy 

Nie ruszą; tak się uparł, przed wszytkimi prawił, 

Że na miejscu sześć niedziel jeszcze będzie trawił; 

Że mu świeże prowadzą wojsko ku pomocy. 

Czym nam chcąc oczy mydlić, wywodzono w nocy, 

Których z wielką prezentą²³¹³, z wielką pompą rano 

Imo²³¹⁴ naszych szałasze w obóz wprowadzano. 

Na to wszytko posłowie pokazali figi: 

Dobry kobuz²³¹⁵ na wróble, Ulisses na Frygi²³¹⁶; 

Rano było wstać, kto by chciał ich wywieść w pole, 

Przy tym, czegóż się złota szwajca²³¹⁷ nie dokole? 

Widzą wszytkie te fochy²³¹⁸ i wykręty różne, 

Więc jako beloardy²³¹⁹ stojący narożne, 

I sławę, i swobodę, dwa mający cele, 

Wielkim sercem pogańskie ponoszą fortele. 

Toż wetem wet oddając, przed samym wieczorem 

Powrócił Szembek do nich; ten był autorem 

A co większa i świadkiem żywym, oczywistém, 

Czego zaraz potwierdził podczaszego listem: 

Że król ruszył ze Lwowa, wiodąc wojska tyle, 

Którymi sam wydole ottomańskiej sile; 

Że tygodnia najdalej, po bliskiej równinie 

Niezliczone i orły, i krzyże rozwinie, 

Z czym dziś weszło w nasz obóz sto okrytych znaków²³²⁰ 

Z książęciem Czartoryskim, wybornych junaków. 

W rzeczy samej Sieniawski, skoro Osman minął, 

Dzień się też ku wieczoru jak trzeba nachynął²³²¹, 

Przenocowawszy w polu na zmowie z hetmanem, 

Z wielką pompą²³²² wszedł w obóz prawie z słońcem ranem. 

Łoskot trąb i grzmot kotłów w dalekie się strony 

Odbija, cóż kiedy się ozwą kartaony!²³²³ 

Turków, jako podszywał²³²⁴, jak wlókł przez nich siano, 

Kiedy to naszym posłom przy nich powiedano; 

Postrzeglić oni tego, ale teraz wierzą, 

Gdy ich znacznie ubywa, że się naszy szerzą. 

Tak ci Osman i w polu przegraje²³²⁵, i doma²³²⁶, 

I na wiatr poszła jego impreza²³²⁷ łakoma. 

Dopieroż wezyr widząc, że im idzie daléj 

W las, tym też i drew więcej, ani próżnowali 

Kozacy i conocne odprawują czaty: 

Dziś mu pozagważdżali wielką część armaty. 

Co dzień to wiatr chłodniejszy i przejęte²³²⁸ sztychy 

Na ich rzadkie teleje²³²⁹ i wiotche cwelichy²³³⁰. 

Więc ufając powadze swego majestatu, 

Chciałby też sam z posłami spróbować traktatu. 

Przetoż ich zaprosiwszy, takiej użył mowy: 

«Ilem mógł z relacyjej postrzec Radułowej, 

Dosyć wam kondycyje znośne, dosyć małe 

Podawał; ale wasze serce zatwardziałe 

Ani żadnym dobyte słusznych racyj młotem! 

Będziecie się ich, tuszę²³³¹, dopraszali potem, 

Kiedy minie szczodry dzień i dacie za Hryca²³³², 

Za Waśka, za Iwana, swego królewica. 

Tedy sobie tych kilku psów cenicie drożéj, 

Niźli przyjaźń turecką, co królestwa mnoży, 

Którą cały świat ziemski tak wysoko płaci? 

Jacyście mi mocarze! Jacy potentaci! 

Toście to darmo w pole wywiedli cesarza? 

To wam krzywda, że miasto haraczu podarza²³³³ 

Oddawać mu będziecie? Któraż wam odyma 

Jędza piekielna serce niedostępne? Zima? 

Jako wam, tak nam spolna; dochodzą nas słuchy, 

Że wam z nieba polecą baranie kożuchy. 

Spólnego z wami Turcy przymierają głodu, 

Więc ja, jako przyjaciel polskiego narodu, 

Jako człek w chrześcijańskiej urodzony wierze, 

O czym by siła²³³⁴ mówić, z nieboszczki macierze, 

Radzę, żebyście z swojej złożywszy presumpty²³³⁵ 

Osmanowi wojenne nagrodzili sumpty²³³⁶, 

I znający go wyższym monarchą na potém, 

Co rok go upominkiem obesłali złotym. 

A jeśli wam się z nami tak podoba zwada, 

Osman się stąd nie ruszy do śród listopada; 

Do Soczawy na zimę, aby pierwszą wiosną 

Przytarł wam kiedy rogów, co tak barzo rosną. 

Wszytkie tymczasem ordy i tatarskie plemię 

I ludzi europskich w wasze ześle ziemie, 

Żeby miał kałauzy²³³⁷ niemylne z Krakowa, 

Kędy Wisła w Bałtyckim morzu głowę chowa. 

Obaczy się z Poznaniem, nawiedzi i Wilno». 

To mówiąc patrzył w oczy naszym posłom pilno, 

Aza się zmiękczyć dadzą tak srogim impetem²³³⁸. 

Przydał i to do swego antypastu²³³⁹ wetem²³⁴⁰: 

Że jeśli przy swej dumie i uporze trwają, 

Tą drogą, którą przyszli, niechaj powracają. 

«Doczekam się ja, prawi, co mi serce wróży, 

Gdy na klęczkach będziecie czynili podróży, 

Żebrząc tego pokoju, którym dziś tak śmiele 

Gardzicie!» A tu szłyku²³⁴¹ poprawi na czele. 

Zarydzał²³⁴² starzec gniewem; lecz go wskok przygaszał, 

Kiedy pojźrał na posłów, jakby ich przepraszał, 

Że się uniósł afektem, że nad obiecanie, 

Nad prawo, kęs²³⁴³ surowiej następował na nie. 

Skoro starzec opłonął z gorącości owej, 

Takimi mu pan bełzki replikował słowy: 

«Słusznie, o wielki rządco cesarskiego dworu! 

Do takiego byśmy przyść mieli dyshonoru, 

Gdybyśmy tu, jako ktoś przed tobą się chwali, 

Zwyciężeni kondycyj²³⁴⁴ słuchać przyjechali. 

Do których, póki tylko w ręku staje broni, 

Żaden nas gwałt, żaden mus, przyjęcia nie skłoni, 

A dopieroż gdy jeszcze na koniu siedzimy, 

Żadnej jeszcze przyczyny słusznej nie widzimy, 

Żebyśmy się bać mieli, wy tak hardzie kazać²³⁴⁵! 

Na kolanach prócz Boga nikomu się płazać²³⁴⁶ 

Nie umiemy; dopieroż, że tak rzekę śmiele, 

Poganom, którzy jego są nieprzyjaciele. 

Co mówisz o haraczu albo polskiej dani, 

Skoro wszyscy a wszyscy pomrzem wyścinani, 

Skoro w Polszcze mieszkance poosadzasz insze, 

Z nich będziesz robociznę miał i takie czynsze. 

Wiedz i wierz, Dilawerze, nie do listopada, 

Niechaj nas tu do maja wasz Osman wysiada; 

Niech miną listopady, niechaj miną grudnie, 

Choć on tak zmarznie, jak ja, tak on, jak ja schudnie, 

Wolimy na ostatek bijąc się w garść chuchać, 

Aniżeli tych plotek niepotrzebnych słuchać. 

Za dobry byt, którego nam się tu dostało, 

Że na nas w namiecie twoim nie kapało, 

Bóg zapłać! I za insze dotrzymanej wiary 

Dowody; odwdzięczać je będziem z każdej miary, 

Jeśli na wojnie miejsce może być odwdzięce». 

Tu się porwą z kobierca, kiedy ich za ręce 

Chwyci obu Dilawer i na poły z śmiechem: 

«Gorącoście kąpani; byłoby to z grzechem 

W tym was puszczać rosole²³⁴⁷ do swoich, a k’ temu 

Moglibyście też złożyć²³⁴⁸ cokolwiek staremu; 

Więc siądźmy, a o wszytkim rozmówmy się znowu, 

Zdarzy Bóg, że się zdamy²³⁴⁹ ku jednemu słowu». 

Gdy tak spuści Dilawer, Sobieski też skromniéj 

Na razie obiecane podarki przypomni, 

Które tak Osmanowi, jako wszytkim owym 

Zausznikom przyrzekli naszy Osmanowym. 

Bo Turcy, jako żaden na ziemskim padole 

Naród, tak pragną złota; tym ich więcej zdole²³⁵⁰ 

Każdy, niźli żelazem. I do podobieństwa²³⁵¹, 

Gdyż w najpodlejszych ludzi tkają dostojeństwa. 

Tam wszytkim rzemieślnikom do honoru prędki 

Przystęp; tam szwiec, co wiechciem wyściela napiętki, 

Kuśnierz, krawiec, tkacz, barwierz, wstawszy od warstatu 

Obok siędzie z wezyrem i wschodniemu światu  

Prawa daje z dywanu²³⁵². Toż Sobieski prosił, 

Żeby tu nowych rzeczy Dilawer nie wnosił; 

Stare raczej przymierze żeby stwierdzić nowym, 

Przydawszy, co z honorem będzie Osmanowym. 

Więc dwu godzin nie wyszło, jako siedli na tem, 

Kiedy wiecznym on pokój skończyli traktatem, 

Którego tenor²³⁵³ taki: 

1. Naprzód, co dziś stanie, 

Z tym wielki poseł polski pójdzie niemieszkanie²³⁵⁴ 

Do Konstantynopola i utwierdzi, co tu 

Uchwalą podczas wojny i szabel łoskotu. 

2. Stanisław Suliszewski z Osmanem pospołu 

Już gońcem tego posła idzie do Stambołu²³⁵⁵; 

Wzajemnie czausz²³⁵⁶ turecki, człowiek dobrej sławy, 

Dla stwierdzenia tychże pakt idzie do Warszawy. 

3. Komisarze z obu stron będą wysadzeni, 

Ludzie dobrzy, w rozumie, w cnocie doświadczeni, 

Którzy obom narodom granice przyznają, 

Gdzie się w dziczy z ordami naszy uganiają. 

4. Król polski cesarzowi, cesarz także jemu, 

Należytej uwagi monarsze wielkiemu, 

Na dowód nowej chęci, na znak zgody świętej 

Poślą sobie wzajemnie kosztowne prezenty. 

5. Kozacy się też z Dnieprem i z swymi porohy 

Na wieki pożegnają; w tąż²³⁵⁷ ordyniec²³⁵⁸ płochy 

Zapomni swych do Polski przebiegów²³⁵⁹ i szlaków, 

O co Turczyn Tatarów, Lach skarze Kozaków. 

Wody jednak a pola, dziki zwierz i ryby, 

Obom wolne, tak jako stare niosą tryby²³⁶⁰. 

6. Polacy ordzie do Jass żołd będą doroczy 

Odsyłać, ale też han powinien ochoczy, 

Kędy tylko potrzeba zawoła z Korony, 

Na wszytkich nieprzyjaciół, na wszystkie iść strony; 

A kędy będą z woli swego pana ciągnąć, 

Niech się nie ważą granic koronnych zasiągnąć. 

7. Wołoskim przywileje Turek wojewodom, 

Lecz zawsze chrześcijanom, obiema narodom 

Przychylnym, dawać będzie; którym też pod władzą 

Zaraz zamek chocimski Polacy oddadzą. 

8. Wszytkim kupcom pas²³⁶¹ wolny. 

Swym niech stoją gruntem 

Stare pakta, a kto się powadzi z Zygmuntem, 

9. Ten zaraz i z Osmanem; tak na stronie obie 

Przyjaciół, z przeciwniki, spólnych czynią sobie. 

10. Kto tego w pierwszym punkcie nie strzyma traktatu, 

Krzywoprzysiężcą będzie i Bogu, i światu! 

Z tym Sobieski, pozornej dopadszy przyczynki, 

Z Władysławem się znosić, co za upominki 

Osmanowi obiecać, do obozu skoczy. 

A już się słońce kryje, już się świat pamroczy²³⁶². 

Czekają Turcy świtu obojętną²³⁶³ myślą, 

Z czym królewic, z czym hetman Sobieskiego przyślą? 

Jeśli tych pakt nie zrucą, o swoim się królu 

Z wojskami dowiedziawszy w pobliższym Podolu? 

Zwłaszcza gdy długo na dzień²³⁶⁴ u swoich się bawi, 

Niesłychanego strachu poganów nabawi. 

Jedni go wyglądają, a drudzy pokotem²³⁶⁵ 

Żorawińskiego w koło obiegli z namiotem, 

Jako psi, kiedy w jatce rzeźnika więc czują, 

Na zapach tylko mięsa pyski oblizują. 

Lecz i Sobieski, skoro o wszytkim się zniesie 

Z swoimi, prawie Turkom przyjedzie na czasie²³⁶⁶. 

Którego jąwszy z pola ostępem²³⁶⁷ prowadzą, 

Sami konia trzymają, sami z konia zsadzą. 

Wszyscy mu w oczy patrzą, a z jego postaci 

Ten nabędzie nadzieje, drugi ją utraci. 

Aleć też już i naszy na tym roku schyłku 

Zwątpiwszy o Zygmuncie i jego posiłku, 

Ochotnie pozwolili na one warunki. 

Nadto kazał Władysław pewne podarunki 

Oddać na pożegnanie Osmanowi, byle 

Nic od niego. Toż wezyr nie trawiący²³⁶⁸ chwile, 

Zbiera insze wezyry, kanclerze i agi²³⁶⁹, 

Sam w kosztownym dla większej kaftanie powagi 

Usiędzie na dywanie²³⁷⁰, a nad nim do góry 

Świetny ciągną baldekin²³⁷¹ złotokręte sznury; 

Podskarbi wedle niego²³⁷² także w złotogłowie, 

Z drugą stronę dla posłów leżało wezgłowie, 

Po których skoro Raduł z kilką przyjdzie begów²³⁷³, 

Nie zabawią, lecz środkiem janczarskich szeregów 

Stawią się, takąż pompą młodzi swej okryci, 

Z których każdy się upstrzy i uaksamici. 

Toż Dilawer (bo inszym głową tylko kiwać 

Należy i tak jego mowie potakiwać): 

«Niech Bóg zdarzy godzinę naszego zawodu²³⁷⁴, 

O waleczni polskiego mężowie narodu! 

Kiedy z niezwyciężoną ottomańską Broną²³⁷⁵ 

Król, pan wasz najjaśniejszy, przyjaźń powtórzoną 

W oczach naszych zawiera; niech te światy oba 

Szczęśliwa zdejmie miłość, niezmienna ozdoba. 

A co się dzisia rzekło, co się napisało, 

Bodaj w naszych i w waszych sercach wiekowało²³⁷⁶! 

Bóg, co dziś świadkiem, niechaj sędzia będzie mściwy 

Nad każdym wiarołomcą: jeśli my, jeśli wy, 

Pogwałcimy przymierze, tylim²³⁷⁷ krwie okupem 

Oblane, niech pod nogi temu padnie trupem, 

Którego sprawiedliwy Bóg, co światem rządzi, 

Niewinnym zgwałconego pokoju osądzi. 

Więc gdy zaszły między nas tak ścisłe pobraty²³⁷⁸, 

Prosimy do cesarskiej uczestnictwa szaty. 

I nie będzie się lenił pan całego świata, 

Pojźreć wesołym okiem na sług swego brata». 

Krótko przyda pan²³⁷⁹ bełzki, że Pan Bóg obłudy 

Między wszytkimi grzechów tego świata cudy 

Najbardziej nienawidzi i takiego sięga, 

Gdy sercem nieprzysięgłym, usty kto przysięga; 

Przywitać i pożegnać cesarza gotowi, 

A zwłaszcza kiedy się tak zda Dilawerowi. 

A ten skoro w surową postać twarz przetworzy 

Do hańskiego kanclerza (ten się upokorzy 

I padnie na kolana) obróci się z mową: 

«Słuchaj, boś po to przyszedł, żebyś wiedział nową 

Pokoju transakcyją²³⁸⁰ z polską dziś Koroną, 

I swemu to hanowi odnieś, co wzgardzoną 

Śmiecia i marną płową²³⁸¹ carskiego podstola, 

Żeby wiecznie zapomniał najeżdżać Podola, 

Swoim się zwykłym żołdem kontentował cale²³⁸², 

Polaków z Ottomany nie rozprzągał, ale 

Tę gotowość, co to z nią wykrzykacie wiele, 

Nie na sąsiady, chować na nieprzyjaciele. 

Inaczej jak najmniejsza Porty dojdzie skarga, 

Pewnie a pewnie szyją powroza nie starga!» 

Tu Tatarzyn łbem w ziemię uderzywszy, rzecze: 

«Więc żebyśmy nie mieli z Polską żadnej przecze²³⁸³, 

Miejmyż odtąd granicę spólną: wodę Siną, 

Która przez dzikie pola płynie Ukrainą». 

«Nie masz tu o granicach — rzecze wezyr²³⁸⁴ — wzmianki, 

Nie dyskuruj; nie twa rzecz wchodzić ze mną w szranki; 

Lada czego nie wtrącaj, a to czyń, coć każą; 

Będzie czas, gdy wam i te granice pokażą!» 

A zatem rum²³⁸⁵ do koni i Turcy, i naszy, 

Jako kiedy kto stado żurawi postraszy. 

Senat naprzód turecki; kto malował ony 

Kamille, Fabiusze, poważne Katony, 

Taki był i tych pozór, tak się pyszno snażą²³⁸⁶, 

Że owych wspaniałością do znaku²³⁸⁷ wyrażą. 

Po szacie złotorytej rozczosana wiecha²³⁸⁸; 

Takiż bonczuk u konia; każdy się uśmiecha, 

Każdy rad pokojowi; kiedy wojna na zły 

Czas padła, pewnie by im te brody oblazły. 

Większa ich połowica wzdycha gdzieś pod kiecą²³⁸⁹, 

Skoro ich o traktatach nowiny zalecą. 

Chorych było niemało, co naszemu niebu 

Nie przywykszy, co moment czekali pogrzebu. 

Więc jako przed carskimi stanęli namioty, 

Oddają konie, pełni niezwykłej ochoty, 

I wesołego czoła nikomu nie skąpią. 

Posłowie też tymczasem z swą pompą nastąpią, 

Którzy Turkom jako dwie świecili kozéry²³⁹⁰: 

Obom rycerska postać; każdy bohatyry 

Z kroju, z stroju, z humoru, z kształtnej ciała tusze 

Poznał; i zgasły brody na ich animusze! 

Obom puszą²³⁹¹ sobole gładkie aksamity; 

Obom zdobią dostojne czoła czaple kity; 

W prawych ręku złociste buzdygany²³⁹² toczą; 

Lewą szable trzymają; tak wspaniało kroczą, 

Żywej młodzi koroną z tyłu osypani, 

I Turcy rozumieli, że oba hetmani. 

Plac był dosyć przestrony, równy i okrągły, 

Który rynkiem²³⁹³ namioty cesarskie osiągły 

Tak świetne, tak bogate, jakbyś widział kupą 

Sto królewskich pod złotą pałaców skorupą. 

Przestrone galeryje do przechadzek skrytych, 

Więc z antykamerami²³⁹⁴ pokoje, a przy tych 

Coś było na kształt sale, z której kabinetów 

Dziesiątek, do prywatnych umyślnie sekretów. 

Nuż skarbiec, gdzie rynsztunki i carskie wsiądzenia; 

Ale stajnie najwięcej oczy do widzenia 

Targały, pełne gładkich i dorodnych koni, 

Na jakowych Neptuna wpośród morskich toni 

Malują, jakowe miał Achilles i śmiały 

Króciciel wschodu²³⁹⁵ słońca, dzielne Bucefały. 

Stał meczet jedwabnymi kobiercy²³⁹⁶ obity, 

Kędy sto lamp wisiało z blachy srebrolitej, 

Gdzie się wniść okrom²³⁹⁷ cara żadną miarą żywą 

Nikomu nie godziło, pałało oliwą. 

Na stronie kortygarda²³⁹⁸; za nią niedaleki 

Arsenał; dalej stały kuchnie i apteki. 

Wszędy się jedwab świecił, wszędy śklniło złoto; 

Ani się Osmanowi dziwować, że o to 

Gniewał się niesłychanie, kiedy takie spezy²³⁹⁹ 

Łożywszy, jako żaba z wiersze²⁴⁰⁰, spadł z imprezy²⁴⁰¹. 

Przeszło tysiąc namiotów i szop na kształt dworów 

W onym stało ambicie²⁴⁰², rozlicznych kolorów; 

Rzekłbyś, że Wenecyja albo nowa Sparta. 

Brama jedna szeroka, w której zawsze warta 

Ognie kładzie, nakoło malowane płoty; 

Pod nimi gęsto wszytkie leżały piechoty; 

W dziedzińcu jak trzcia²⁴⁰³ ludzi, i chorzy, i zdrowi, 

Starzy, młodzi; bo się tak zdało wezyrowi, 

I po wszytkich narodach rozesłał żołnierze, 

Żeby biegli widzieć tych, co z nimi w przymierze 

Wstępują, i weseli z tak niespodziewanéj 

Do swych się brali domów po wojnie odmiany. 

Już Dilawer i jego z nim brodafiasze²⁴⁰⁴ 

Stali, będąc gotowi przyjąć posły nasze, 

Właśnie tak jako kiedy oblubieniec nowy 

Do starej na wesoły akt przyjeżdża wdowy. 

Z których nim proch otrzepią, nim otrzęsą piaski, 

w czerwonych aksamitach, srebrne niosąc laski, 

Odźwierni wprzód wychodzą i w tak gęstym ludu 

Rum²⁴⁰⁵ czynią, który się zszedł dla onego cudu. 

Toż i naszy posłowie przez dwie długie sieni 

Stanęli przed Osmanem w namiot wprowadzeni. 

A ten siedzi jak bałwan, jakby sztukę balku 

Złoconego postawił kto na katafalku. 

Dywan naprzód bogaty, na dywanie zatem 

We trzy łokcie wysokim wzniósł się majestatem. 

I tak siedzi, ni ręką, ni nogą nie rucha, 

Ni głową, ani okiem; i chociaż mu mucha 

W nos lezie uprzykrzona, jej się nie ożenie²⁴⁰⁶. 

Właśnie takie stawiają na jarząbki cienie²⁴⁰⁷, 

Albo myśliwiec w pierzu uwędziwszy ćwika, 

Pod nim na głupie ptaki rozjazdu²⁴⁰⁸ pomyka. 

Atoli wżdy orli nos i wyniosłe skroni, 

Oko jasne, gniady włos, rzadko kiedy stroni 

Od serca wspaniałego; te tylko w Osmanie 

Znaki były grzeczności²⁴⁰⁹. Wkoło niego stanie 

Zgraja wróżków, kuglarzów, mataczów, trzebieni²⁴¹⁰, 

Popów, karłów, których on tak wysoko ceni, 

Że by wolał Babilon, wolał stracić Alep²⁴¹¹, 

Niż którego z wałachów²⁴¹²; dlatego jak na lep, 

Każdy się rad²⁴¹³ przymili, każdy przypochlebi 

Cesarzowi; każdy się rzeże, każdy trzebi. 

W tyle mu szabla wisi osadzona w sztuki 

I dwa gotowe w swoich sahajdakach łuki. 

Senat stanął po stronach, rzekłbyś obwinieni, 

I już wszyscy ci ludzie śmierci przysądzeni. 

Łokcie pozakładane, obwisłe ramiona, 

Oczy w ziemi i insze niewoli znamiona. 

Istotna komedyja, gdy Jupiter młody 

Konfunduje przyprawne owych starców brody²⁴¹⁴. 

A tu wezyr na naszych trochę ręką kinie, 

Żeby długo Osmana nie trzymać w terminie. 

Więc się suną posłowie z swych przyjaciół gronem, 

I niskim go najpierwej uczciwszy pokłonem, 

Skoro drugie wyprawią na dywanie dygi, 

Przytkną do ust złotego kaftana fastrzygi²⁴¹⁵. 

Co gdy wszyscy Polacy odprawią ogółem, 

Na samym końcu jedzie Weweli z Radułem. 

Potem basza, który stał podle²⁴¹⁶ Sobieskiego, 

Wziął z rąk jego do cara list Lubomirskiego; 

I podał go drugiemu, dał trzeciemu drugi, 

Aż się wszyscy obeszli, jako rząd był długi. 

Tak więc kota grawają małe dzieci właśnie, 

I tego karzą, w czyich ręku słomka zgaśnie. 

Skoro doszedł wezyra, ukłoni się pięknie, 

A potem gdy na obie kolana uklęknie, 

Włożył go pod wezgłowie, wlazszy na podnóżek, 

Na którym jak pręt siedział on strugany bożek. 

Tenże Żorawińskiemu, nim jął²⁴¹⁷ mówić, rzecze: 

Że skróci, że swej mowy długo nie przewlecze; 

Pan wojenny, marsowej nawykszy muzyki, 

Nie kocha tych oracyj ani retoryki; 

Rana trąba u niego nad wszelkie koncenty²⁴¹⁸, 

Cyceronem daruje żaki i studenty²⁴¹⁹. 

Więc tak pocznie pan bełzki akcentem wspaniałym, 

Że go mógł każdy słyszeć w tamtym cyrku²⁴²⁰ całym: 

«Choć stąd, wielki monarcho i niezwyciężony, 

Poznać możesz, cesarzu, animusz wrodzony 

Najjaśniejszego króla a pana naszego, 

Jako kocha²⁴²¹ w przyjaźni domu prześwietnego 

Znacznej krwie ottomańskiej, że śród ognia prawie, 

W łaźni Marsa strasznego i wojennej wrzawie, 

Co się w twych oczu działo, wspomniał na nie, a tu 

Zesłał nas dla spólnego pokoju traktatu, 

Żeby się wżdy²⁴²² wrócić mógł między tymi domy 

On stary afekt²⁴²³, światu całemu wiadomy. 

I, co niechaj Bóg szczęści, a twej mądrej radzie 

Przyznamy, że po srogim z obu stron upadzie, 

Przez okrutne zacnej krwie rycerskiej przelanie, 

Stanęło między nami święte pojednanie. 

Wrócił się wieczny pokój, który z naszej strony, 

Boga bierzem na pomoc, nie będzie gwałcony. 

Więc ufamy, że i ty, jako wielkie dziady 

Sławą chcesz nieśmiertelną zrównać, tak w przykłady 

One wziąwszy, cnoty swej inszego dowodu 

Nie patrząc, tego miru²⁴²⁴ polskiemu narodu²⁴²⁵ 

Dotrzymasz, za co cię Bóg bodaj ubogacił, 

Dał ci miłość sąsiedzką, strach u nieprzyjaciół!» 

Tu przestał Żorawiński i poczeka, aże 

Albo sam co przemówi, albo komu każe. 

Ale ten przed powagą i słowa nie rzecze, 

Tylko żeby wyraził, co go w sercu piecze, 

Wzniosszy piersi do góry westchnie tak szkaradnie, 

Że ledwo z majestatu owego nie spadnie. 

Jakoby rzekł: nie takieć miało być żegnanie, 

Lecz trudno na przedwiecznych losów sarkać zdanie. 

Gdy tak Osman wizerunk czyni swego żalu, 

Dają mu dwa bułaty²⁴²⁶ posłowie w blachmalu²⁴²⁷ 

I kilka strzelby długiej, a to kiedy kładą, 

Taką je Żorawiński przyozdobi swadą: 

«A któż, wielki monarcho! jeszcze nie wie o tem, 

Że bywszy panem świata, obfitujesz złotem; 

My go doma niewiele, w marsowym odmęcie 

Nic nie mamy; rynsztunki dlatego w prezencie 

Niesiemy, którymiśmy Ojczyzny kochanej 

Bronili; niechaj zdarzy Bóg i Pan nad pany 

Żeby-ć po tak szczęśliwym z nami zjednoczeniu 

Służyły, wiekopomną twojemu imieniu 

Dawszy sławę, tu zdobiąc w tryumfalne bobki²⁴²⁸, 

Po śmierci złotem pisząc nierychłe nagrobki.» 

Tedy po powtórzonej należytej lidze²⁴²⁹ 

Wychodzą między one gęste dziwowidze 

Od Osmana posłowie i prosto do koni 

Idą, które na bliskiej czekały ustroni. 

Z nimi oraz Dilawer i z swymi kolegi, 

Przybrawszy w kompanią wezyry i begi; 

I znowu je pod swoje namioty zaprasza, 

Gdzie wszytkie na czas dłuższy zachowane znasza 

Wschodowe specyjały, szorbety i soki, 

Cukry, paszty²⁴³⁰, balsamy, czego dwa tłomoki 

Odda posłom; sam potem trunek wody czystej 

Za polskie pije zdrowie z farfury²⁴³¹ złocistej 

Z świeżej ambry²⁴³² perfumem. Tak skoro koleją 

Wszyscy w się po puharze wody onej wleją, 

Zacznie drugą²⁴³³ pan bełzki za cesarskie zdrowie, 

Na co razem klęknęli wszyscy wezyrowie 

(A potem go niedługo zadawili²⁴³⁴ sami — 

Wolałby ich kwitować²⁴³⁵ z ceremoniami). 

Trzecią wypił Sobieski, jakby wytarł płatem²⁴³⁶, 

Za zdrowie wezyrowe i²⁴³⁷ z całym senatem. 

Tak kiedy z najbliższego podpijają sztoku²⁴³⁸, 

Aż noc w czarnym na niską ziemię padła mroku. 

Idą ci, coraz zimna porywa ich febra, 

Bo mało z nich nie dopił każdy wody cebra. 

Tryumf zatem u Turków po całym obozie; 

Co namiot, wszędy lampa wisi na powrozie, 

A u znaczniejszych, którym dostawało wątku, 

Zwłaszcza u senatorów, było po dziesiątku. 

Ubogi lada sobie natopiwszy skwarczków, 

Kilka trzopów²⁴³⁹ przed sobą, kilka palił garczków. 

Obaczywszy Kozacy, którzy się już byli 

Wedle swego zwyczaju na czatę zmówili, 

Dali ognia po trzykroć na ono wesele. 

Czego nie zrozumiawszy, bisurmanów wiele 

Poczęli od tej ściany²⁴⁴⁰ pobierać się w nogi, 

Dokąd od posłów naszych nie zaszły przestrogi. 

Nazajutrz skoro słońce światłem wzeszło nowém 

Z naszymi się w namiocie wezyr Radułowém 

Obaczy i uskarża, że od Turków siła²⁴⁴¹ 

Do nas pouciekało i trudna²⁴⁴² by była 

Szukać ich po obozie; ale żeby więcej 

Tego nie było, ruszyć musicie się prędzej 

Z tego miejsca niźli my; jakoż z dyshonorem 

Cesarskim by to było, gdybyście z taborem 

Wy zostali, my poszli z ziemie naszej własnej; 

Sama rzecz dowód tego ukazuje jasny. 

Padło to posłom w głowę, że ich tak namawia, 

Że ich w drogę przed sobą Dilawer wyprawia; 

A nuż by siły nasze tak nadwerężone 

Obaczywszy, zgwałcili Turcy pakta one? 

Nowinaż to pogaństwu, co w swym interesie²⁴⁴³ 

Wiarę, cnotę, przysięgę pokładają, że się 

dziś mogą rozgrzeszyć²⁴⁴⁴, mając czas po temu? 

Któż ich skarze? Kto za to co uczyni złemu? 

Tak przywdziawszy opieki Amurates płaszcza, 

Budzyń sobie na wieki od Węgrów przywłaszcza, 

W rzeczy²⁴⁴⁵ dziecię królowej smutnej odprowadza, 

Lecz puszczony do miasta, swoimi osadza. 

I naszy się chcą wymknąć z kondycyjej takiej: 

«Naprzód, długo by Turkom czekać na Polaki; 

Nim się tu konie z Polski, nim się zejdą wozy, 

Wy za Donajowymi będziecie przewozy, 

Abowiem dłuższego się bojąc oblężenia, 

Wszytko to dla²⁴⁴⁶ ścisłości²⁴⁴⁷ zwykłej pożywienia 

Do domuśmy posłali i w miejscu stać poty 

Musimy dla armaty i naszej piechoty, 

Aż ściągną. Druga jest rzecz a godna uwagi, 

Żeby to być bez polskiej nie mogło zniewagi; 

Długi to zwyczaj w prawo obrócił narodom, 

Kto pierwej w polu stanie, posiedź²⁴⁴⁸ idzie do dom. 

Myśmy pole przed wami kilką niedziel wzięli; 

Słuszna²⁴⁴⁹, żebyście się nam, nie my wam umknęli. 

Ale choćbyśmy mieli i wozy, i konie, 

Choćbyśmy położyli ten zwyczaj na stronie, 

Uważ, jako tylemu²⁴⁵⁰ wojsku ciasne przeście 

Przez nasz most; bylibyście pewnie w Bukoreszcie, 

Nim się za most przekolem²⁴⁵¹». A tu szermem²⁴⁵² prostém 

Wezyr rzecze: «Więc naszym przeprawcie się mostem». 

Naszy zaś: «A gdzież by to mogło być bez zwady, 

Gdyby ciurów swawolnych tak srogie gromady 

Środkiem waszych obozów mieli się prowadzić; 

Najciężej by im począć, jużeż nie poradzić! 

Których przy każdym wozie po kilku się wlecze, 

Rzadko który bez strzelby; wszyscy mają miecze!». 

«Naznaczę ja janczarów, Dilawer odpowie, 

Do mostu pilnowania. I stawił się w słowie, 

Bo nam go zostawili cały, nietykany 

Na wieczną swą ohydę. Na toż budowany 

Z takim kosztem niezmiernym i ludzi ciemięgą²⁴⁵³, 

Na toż Turcy swą ziemię mostem z naszą sprzęgą, 

Abyśmy im z ich ziemie, w której na nas groby 

Kopali, ustąpili? Dziwneż ma sposoby 

Bóg do stłumienia pychy swej gliny śmiertelnéj; 

Ale jeżeli kędy, tu, tu był źretelny²⁴⁵⁴. 

Na koniec, żeby czasu w poswarkach nie trawić, 

Kilkadziesiąt namiotów kazali postawić 

Na tamtej Dniestru stronie i o tym znać dadzą, 

Że się naszy ruszają, że się już prowadzą. 

Łacno²⁴⁵⁵ starzec uwierzy, że na wierzbie gruszka, 

Co mu z oczu nie pancerz, lecz patrzy poduszka; 

Choćby też co i myślał, widzi, że zeń²⁴⁵⁶ nasi 

Mają rozumu, że mu zachodzą od spasi²⁴⁵⁷. 

Toż ich prosi do siebie, wesoły na cerze. 

Da im jeden egzemplarz tych pakt, drugi bierze. 

Tam mu Suliszowskiego wybornych słów tonem 

Zalecą, żeby jego raczył być patronem; 

Żeby w nim pierwszy dowód łaski i swej chęci 

Wyświadczył, przez co wszytkich Polaków przynęci, 

I w drodze, i na miejscu, aż z naszej Korony 

Wielki się do prześwietnej poseł stawi Brony²⁴⁵⁸. 

Onymże Dilawera żegnają zawodem²⁴⁵⁹, 

A już wieczór przed sobą noc popycha przodem. 

Już mrok padał, już zgoła zachodziło słońce, 

Więc się tu o wołoskiej jeszcze dziś wędzonce 

Na burce biłohrodzkiej a kutnarskim²⁴⁶⁰ winie 

Przespać, aż znowu Febus²⁴⁶¹ proporce rozwinie. 

Aleć się im w onę noc jako górze²⁴⁶² spało; 

Ziemia drżała pod nimi, powietrze huczało, 

Gdy się Turcy jak mrówki rozdrażnione snują 

I ochotnie na drogę jutrzejszą gotują. 

Pędzą z pól osły, muły, wielbłądy, bawoły, 

Jezda koń siodła, pieszy łatają postoły²⁴⁶³; 

Już namioty zbierają, już ładują wozy, 

I kto nie ma baranów, ubiera się w kozy, 

Bo one złotogłowy, pierza i bonczuki, 

Jeśli kto nie utracił, głęboko tka w juki²⁴⁶⁴. 

Wszędzie pełno niezwykłej ochoty dowodów; 

Wszyscy jako na gody; tylko Osman z godów 

Zwiesił nos, sowę zadął²⁴⁶⁵, siedzi jako wryty. 

I na to-li przyść miały jego propozyty²⁴⁶⁶? 

To-li świata całego potkało monarchę? 

Jako matkę przywita? jako patryjarchę? 

Jako pojźry na Bogu wymierzony kościół? 

Takie i tym podobne żale w sercu rościł²⁴⁶⁷. 

Na koniec trzaśnie palcy²⁴⁶⁸ i pojźry do góry: 

«O wielki i po stwórcy świata tego wtóry! 

Z którego dotąd rzeczy tureckie wyroku, 

Nie daj ziemią przypadać i w wiecznym zgnić mroku, 

Aż się zemszczę, aż utrę na najniższym progu 

Mojego majestatu psom giaurskim rogu!» 

Tak mówi głupi Osman i już w sobie maca 

Sposobu owej pomsty, już pod Chocim wraca; 

Złe mu to wojsko, insze chce zaciągnąć, ślepy, 

Że jako jemiołucha²⁴⁶⁹ robi na się lepy²⁴⁷⁰ 

Oną imprezą²⁴⁷¹, której nim chudzina dopnie, 

W drobny się proch obróci i w popiół roztopnie. 

Bo jej Mufty postrzegszy, janczarom potuszy²⁴⁷² 

A ci mu wnet cięciwą podwiązali uszy. 

I nie widział, o co się dziś nieborak swarzył, 

Czym go na bezrok²⁴⁷³ wielki Zbaraski obdarzył. 

Mustafa²⁴⁷⁴ za jego trud pochował do skrzynki 

Obiecane dzisiejszym paktem upominki. 

Tak kiedy się na zgubę naszą Osman kasał²⁴⁷⁵, 

Już Tytan swych w Eoi²⁴⁷⁶ dzianetów²⁴⁷⁷ popasał, 

Już się w górę pobierał patrzyć, kiedy w klatki²⁴⁷⁸ 

Układali sucharów Turcy niedojadki, 

Mąki, krupy i insze prowianty różne, 

Ci w skórzane samary²⁴⁷⁹, drudzy w wozy próżne, 

Figi, cukry i syte znaszają cybeby²⁴⁸⁰, 

Migdały i rozynki, więdłe wyzy²⁴⁸¹, żeby 

Jeszcze się mogli ludzie potrzymać przy strawie. 

Koniom bez paszy wielkie działo się bezprawie, 

Które już spasszy wszytkie trawy, siana, słomy, 

Trzciny, strzechy, bo i z tych odzierano domy, 

Samo tylko gałęzie i list jadły suchy, 

A rozmoczone z drzewa ogniłe skaruchy²⁴⁸². 

Kul i prochów ruśnicznych niemały dostatek, 

Że na zamku chocimskim schowano ostatek. 

Toż skoro drogę słońce pokazało rane, 

W przedniej straży pułkami wojska szły przebrane; 

Za nimi Osman z lekka z swym się ruszał dworem; 

Środek się na dwie mili rozciągnął taborem 

Bez wszelkiego porządku, ludzie, bydła, konie; 

Kędy kto chce, tam idzie, tam talagę żonie²⁴⁸³; 

Między wozy i między mieszają się kary²⁴⁸⁴, 

W kociszach²⁴⁸⁵, jeżeli kto ranny albo stary. 

Na odwodzie Husseim trzyma straże zadnie²⁴⁸⁶ 

Z ludźmi europskimi; lecz i ten szkaradnie 

Z onej wojny niekontent i z Osmanem społem 

Do Stambołu powraca, najmniej nie wesołém: 

Bowiem ten na Polaki, tamten sidła przędzie 

Na Dilawera, który podsiadł go w urzędzie. 

I kiedy się z Szemberkiem jako z pobratymem 

Żegnał, z którym tu razem stanął pod Chocimem: 

«I mnieć jeszcze Bóg poda sposobów tak wiela, 

Potłumiwszy głównego gdy nieprzyjaciela, 

Mogę się narodowi polskiemu przysłużyć.» 

Na marmorze zwykł krzywdę urażony drużyć²⁴⁸⁷. 

Jakoż krótko fortuna Dilawera trzyma, 

Gdy go zrzuci, a znowu weźmie Husseima; 

I jako się wspomniało²⁴⁸⁸, za różaną²⁴⁸⁹ prawie 

Stanął był Zbaraskiemu naszemu w odprawie. 

Kto widział Turki, kiedy pod Chocim przybyli 

Konno, strojno, gromadno; tak się uskromili, 

Przysiągłbyś, że nie oni; rzadkie, kuse znaki²⁴⁹⁰: 

Bo ich padła trzecia część; siła ich kulbaki 

Na grzbiet wziąwszy odarty, niesie chudo, boso; 

Nie widziałeś forg²⁴⁹¹, piór, kit, jakimi więc proso 

Oganiają, jeżeli wpasą się w nie wróble. 

A drugi się przed szkapą zaprzągał w hołoble²⁴⁹²; 

Nie świecą się koszule Mamalukom białe; 

Okopciały zawoje, a narody całe, 

Które pod stem bonczuków²⁴⁹³ do nas przychodziły, 

Ledwie że się dziś jednym znakiem nie okryły. 

Zgoła wszytkie ozdoby spadły z nich i krasy, 

A w kwinty się drobniuchne obróciły basy. 

I Osman, skoro puste minie Stepanowce, 

Jako pasterz parszywe zwykł porzucać owce, 

Opasawszy futrzaną po wierzchu deliją²⁴⁹⁴ 

Odbiegł wszytkich, jakby rzekł: aż was tu zabiją. 

Więc skoro się poganie w drogę onę puszczą, 

Natychmiast się jesienne obłoki rozpluszczą; 

Co dzień deszcz, śnieg i wiatry ostre niesłychanie; 

Czasem gruda, czasem błot źle zmarzłych łomanie. 

Wszytko bieda, wszytko śmierć na one pieszczochy, 

Że jako Rzym Francuzom, tak onym Wołochy 

Grobem się stały, bowiem sto tysięcy prawie 

Pod Chocimem zostało w Marsowej rozprawie 

A w drodze tyle drugie, prócz luźnych, prócz koni. 

Tak ci cesarz, skoro swych dwie części uroni, 

Powróci do Stambołu, kędy nocnym chyłkiem, 

Wzgardzonym, dla sromoty, wlazł w szaraj²⁴⁹⁵ zatyłkiem. 

Odebrawszy ze strychem²⁴⁹⁶, co gotował komu, 

Pełen żalu i hańby w swym się oparł domu 

I dał pamiętny przykład na wsze świata kręgi, 

Jako Bóg zwykł nagradzać zgwałcone przysięgi. 

Ordy, skoro poczęto zrazu tarkać²⁴⁹⁷ mirem, 

I ci z hanem, i tamci wciąż²⁴⁹⁸ poszli z jassyrem²⁴⁹⁹, 

Prócz opryszków, co na zysk albo swoje szkody 

Z obudwu stron Dniestrowej ukryli się wody; 

Lecz i ci w takie swoje nie utyli łowy, 

Wionęli za drugimi pozbywszy połowy. 

Raduł jeszcze na miejscu z swoją stał Wołoszą, 

Ci ostatki tureckich niedojadków znoszą. 

Tak chłop, kiedy trzysta plag kijmi weźmie w udy, 

Nie w skok się z miejsca porwie, ale jako dudy 

Obwiśnie i trzeba go podnosić pod pachy; 

Właśnie był Raduł taki pospołu z Wałachy²⁵⁰⁰, 

Bo im, co mieli koni i roboczych bydeł, 

Wzięli Turcy, że siedzą jako ptak bez skrzydeł. 

Toż i naszy posłowie, jako pożegnali 

Wezyra, skoro most on w cale²⁵⁰¹ odebrali, 

Na swe się stanowiska, na swoje tabory 

Obejźrą, gdzie się zwłaczał²⁵⁰² już Władysław chory, 

A po długiej chorobie, ile tyle siły 

Zawziąwszy, że mu jeszcze nogi nie służyły 

(Wielką mu pomoc w zdrowiu te traktaty dały; 

Przynajmniej, że nad głową kule nie świszczały), 

Prawie²⁵⁰³ między wojskowej starszyny ramiony, 

W rozbity w pół majdanu²⁵⁰⁴ namiot wprowadzony, 

Gdzie przy wielkim ołtarzu kapłan białostuły 

Jadł ciało Pańskie i krew pił z złotej ampuły, 

Śmierć jego i niewinne wspominając razy, 

Żeby Boże do ludzi pojednał urazy. 

Właśnie mszy świętej słuchał nasz królewic dla téj 

Intencyi, żeby się zaczęte traktaty 

Z chwałą bożą, którą miał w pierwszej zawsze pieczy, 

I z dobrem pospolitej mogły skończyć rzeczy, 

Kiedy oto posłowie, jakoby kto wołu 

Z pługu wyprzągł, po onej transakcyi²⁵⁰⁵ społu 

Staną przed nim z wesołą twarzą i obrotem; 

Tam wszyscy jako między kowadłem a młotem. 

Serce grzeje nadzieja, strach ziębi przejęty²⁵⁰⁶, 

Na którą ich obrócił stronę stwórca święty, 

Czy przymierze? I do dom abszejt²⁵⁰⁷ pożądany? 

Czy w dzień z głodem, w noc ze snem, w dzień i w noc z pogany 

Uprzykrzone zapasy przynieśli im? Ale 

Gdy w tym do mszy skończenia zostają opale²⁵⁰⁸, 

Zwięzłymi Żorawiński wszytko powie słowy 

I odda na papierze on traktat gotowy. 

Jaka tam była radość, jakie były gody²⁵⁰⁹ 

Onej naszej z Turkami niespodzianej zgody, 

Wypisać niepodobna! Dopieroż gdy słyszą, 

Ze stąd milę nad Prutem bisurmanie dyszą, 

Że nam mostu odeszli nienaruszonego 

Na Dniestrze, dla przejazdu do domu prędszego, 

Ledwie z wielkiej pociechy nie wyskoczą z skóry, 

Gdyby im kto na czołach zrobił apertury²⁵¹⁰. 

Tedy naprzód Władysław, przy boku kapłana, 

Ze wszytkim duchowieństwem upadł na kolana. 

Toż hetman, toż starszyzna²⁵¹¹, panowie i słudzy, 

Chociaż ledwie dojźreli onej pompy drudzy; 

Kto tylko był w obozie, jako podciął kosą, 

Wszyscy padną na ziemię, gdy głosem wyniosą 

Świętego Ambrożego księża hymn wesoły: 

«Ciebie Boże chwalimy, żeś nieprzyjacioły 

Nasze stłumił i zepchnął z nadzieje zawziętéj, 

Trzykroć błogosławiony, trzykroć Panie święty!» 

Toż psalmy Dawidowe, który dosiadł stolca 

Królewskiego od owiec, że w nos zawlókł kolca 

Osmanowi i musiał z zronionymi pióry 

Z wieczną lecieć sromotą pod swoje Arktury²⁵¹². 

Śpiewało tam co żywo, choć różnymi głosy, 

Różną notą, wysokie głuszyli niebiosy; 

Wszytkich jakby rozgrzeszył; już skorą nadzieją 

Widzą domy, rodzice, krewne; już łzy leją, 

Wesołego witania skołoźrywe²⁵¹³ znaki, 

Trudy, prace i pot już żegnają trojaki. 

Kto ochoczy, kto rzeźwy, i konni, i pieszy, 

Bieżą pomacać ciepłych tureckich pieleszy²⁵¹⁴; 

Bieżą on most kosztowny oglądać, co go tu 

Dla ich do domu Turcy stawiali powrotu. 

Skoro po nabożeństwie, wszyscy przed namioty 

Królewica prowadzą, gdzie one hramoty²⁵¹⁵ 

Katerdziej, ban wołoski, do podpisu poda 

Podczaszemu²⁵¹⁶ i, pierwsza w czym zawisła zgoda, 

Zamek chocimski z ręku Silnickiego bierze, 

I odda burkułabie²⁵¹⁷, doznanemu w wierze, 

Imieniem Radułowym. Z tym Szołdrski ku Lwowu 

Do Zygmunta pospieszy, który pilen łowu 

Zajęczego; o wojnie, jakoby o wilku 

Żelaznym kto mu bajał; tam powiatów kilku 

Czekając wielkopolskich, z stem tysięcy młodzi 

Sarmackiej siedzi w miejscu; tak ci kiedy wodzi 

Kaczka młode kurczęta, pospolicie bywa, 

Nie masz zgody, bo kury chodzą, kaczka pływa. 

Czy rady, czy odwagi, czy obojga razem 

Nie było, choć mu pod nos ogniem i żelazem 

O kilka mil Nuradyn z swoją ordą kurzy. 

Już ludzi wziął milion, że się nie oburzy 

Tylko na Lwów, tak wiele i tak długo broi; 

Dosyć ma król, że się go we Lwowie nie boi. 

Teraz słysząc Szołdrskiego, kiedy pakta czytał, 

Niekontent i w rzeczy²⁵¹⁸ się za fordyment²⁵¹⁹ chwytał: 

«Nie poczekać mnie jeszcze z tymi aparaty²⁵²⁰! 

Śmieć beze mnie z Osmanem zawierać traktaty?» 

Ciśnie o stół kapelusz i coraz powtarza: 

«Diabeł kiedy rachunek miał bez gospodarza! 

Nie wiem, czym się Władysław z podczaszym zasłonią? 

A w ostatku, ja idę za Turki w pogonią. 

Nie wydrze mi ich Donaj i Bałchany śnieżne, 

Choć tylko z sobą wojsko będę miał zaciężne, 

Kiedy szlachcie, czegom dziś doznał, wojna śmierdzi!». 

Tak się nasz król, po izbie chodząc, wielce sierdzi, 

A gdybyś w serce wejźrał, niesłychanie cieszy, 

Że jutro do kochanej Warszawy pospieszy; 

Ale tego po sobie najmniej nie pokaże, 

Owszem wołać Frydryka wskok sobie rozkaże, 

Żeby knechty gotował na jutrzejszą drogę: 

«Żadną miarą jej dłużej odwłóczyć nie mogę. 

Niechaj ma każdy szpadę, proch i muszkiet z lontem: 

Bo się pewnie nie oprę aż nad Hellespontem». 

Spać raczej, nie wojować! I ledwie Bobola, 

Podkomorzy koronny, ukołysał króla. 

Jakoż gdyby był z serca czy tchórza, czy lenia 

Zrucił, a szedł pod Chocim, bez wszego wątpienia 

Musiałby był paszować²⁵²¹ hardy Osman w boju 

Albo się z wieczną hańbą dopraszać pokoju. 

Nie trzeba mu go było szukać po Bałchanie, 

Gdyby spieszył na prośby i swoich żądanie. 

Aleć na nieodmienne rad niebieskich tryby 

Trudno człek ma styskować²⁵²², trudno pisać gdyby: 

Bo komuś godniejszemu ten niezwiędły wieniec 

(Miałżeby go krwią polską dostać cudzoziemiec!) 

Naznaczyły i dotąd niebieskie archiwy 

Chowają; a nie tobie, Zygmuncie leniwy! 

Nie żółwia by potrzeba, co ledwie twe snopy 

Dźwignąć może pod nogi dzielnej Europy, 

Którą przyniósł duży wół na tę stronę świata, 

Ale pegaza (bo ten i biega, i lata), 

Żeby zaś tę dziewoję w jej ojczyste niwy 

Przez Czarne stawił morze Azyjej szczęśliwéj. 

Z górnych tu, mówię, stajen trzeba konia, co by 

Księżyca i ślicznych gwiazd znał dobrze ozdoby, 

Żeby mógł w Ottomaniech wymyślony miesiąc²⁵²³ 

I światłem złotoblaskim, i rogami przesiąc; 

Snopek, co dziś tak barzo pochutnywa²⁵²⁴ sobie 

(Po czasie), żaba obje i chróściel wyzobie²⁵²⁵. 

Księżyca tu koniecznie potrzeba na księżyc, 

Kto chce harde pogaństwo zkukłać²⁵²⁶ i zwyciężyć: 

Ptakiem ptaki uganiać, zwierzem ścigać zwierza, 

Miesiącem miesiąc; każde na swój rodzaj zmierza, 

Tak natura sprawiła. A jako więc we dnie 

Niebieski przed słonecznym światłem księżyc blednie, 

Tak ziemski przed niebieskim, zwłaszcza kiedy z krzyżem 

Chrystusowym się złączy, padnie paraliżem. 

Jużci, na co niech ziemskie patrzają podłogi, 

Wstydzi się księżyc krzyża; już odwrócił rogi 

Na zachód, pewne słońca wschodzącego znaki, 

Szczęśliwie, na koronne, da Bóg, zodiaki; 

Da ten, co wszemu światu panuje ogółem, 

Że pod którym Azyja upadła tytułem²⁵²⁷, 

Pod tym wstanie tytułem i wolności drogiéj 

Nabywszy, w chrześcijańskie wróci katalogi. 

Tyś, nieszczęsny Michale, ty Paleologu, 

Ostatni raz szwankował w tamtej bramy progu; 

Przez twe piersi cesarskie, twą krwią mokre stopy 

Najpierwszy raz zdeptały ziemię Europy. 

Co myśl wróży, co serce niewątpliwie tuszy²⁵²⁸, 

Wkrótce świata całego napełni to uszy, 

Że Michael, przezwiskiem Lech i samą rzeczą, 

Mścicielem krwie szlachetnej będzie i odsieczą, 

Bo mu rodzic²⁵²⁹ ten tytuł Jam Lech²⁵³⁰ w imię wplata. 

Przebóg! Same się jawnie wykładają fata! 

Co i sami po dziś dzień Turcy sobie wieszczą, 

Że ich ostatniej zguby Polacy domieszczą, 

Że jako Krakusowi, wtóremu monarsze 

Polskiemu, padł smok, o czym wieki świadczą starsze, 

Tak od jego następców tej bestyjej wielkiéj 

Paść, za przyczyną Panny Bogarodzicielki. 

Twój ci to, o Michale! twój, królu mój! patron 

Z nieba smoku rydzego²⁵³¹, kiedy zmierzał na tron 

Stwórcę swojego, zepchnął, który swym upadem 

Trzecią część gwiazd na ziemię z nieba zerwał gradem; 

Który on płód panieński, co jej czyste pięty 

Księżyc dźwiga na sobie, prześladował święty; 

Który dziesięć głów nosił, każda z tych siedm koron 

I dziesięć rogów miała, a w paszczece piorun; 

Który na tęż dziewicę z onejże paszczeki 

Puścił szum wód zmąconych i bezdenne rzeki. 

Tę bestyją swojego drzewa²⁵³² mocą spychał 

Z wysokiego pałacu niebieskiego Michał, 

Która, że się na ziemskim piętrze znowu gnieździ,²⁵³³ 

Da Bóg, stąd do Awernu²⁵³⁴ znowu się przejeździ, 

Kiedy ją mężny w tymże bohatyr imieniu 

Zepchnie, krzyż nad patrona mając w wspomożeniu, 

Przy tychże znakach nieba prześwietnego! A z tém 

Powracam do Zygmunta, który, by był Piastem²⁵³⁵, 

Mógł był dopiąć korony, która doczekała 

Sobie obiecanego naszego Michała. 

Tegoć patron i wtenczas miał skończyć te rzeczy: 

Bo to Bóg, jak się rzekło, jego oddał pieczy. 

Wszędy, ale i niebo nie jest bez prywaty, 

I on dlatego wojnę kończy przez traktaty, 

Abyśmy jego drużbę²⁵³⁶, jeśli archanioła 

Tak zwać, z tryumfalnego w wieńcu mieli zioła. 

Aleć do tak wysokiej trudno się brać palmy, 

Komu wydrą dziedziczny Sztokholm i Upsalmy²⁵³⁷; 

Próżno się na turecką monarchią wspinać, 

Komu wzięto Szwecyją, Inflant nie wspominać. 

Skoro Szołdrski odjechał, królewic z podczaszém 

Sobieskiego z Leśniowskim wyślą Matyaszem 

Do Kozaków, bo i tym wiedzieć należało, 

Co za postanowienie z Turkami się stało. 

Dziękują im imieniem Rzeczypospolitej 

Za prace, które na jej podjęli zaszczyty²⁵³⁸, 

Za krew hustem²⁵³⁹ przelaną; ślubują, że żadną 

Miarą te ich fatygi bez płace nie padną; 

Że prócz tego, na co już oblig²⁵⁴⁰ w ręku mają, 

Wszelakiej po Koronie wdzięczności doznają. 

Powiedzą potem, jako poganie się byli 

Na ich zgubę, swą pomstę, barzo zasadzili, 

Ale by raczej naszy tu traktaty rwali, 

A pociechy hardemu pogaństwu nie dali. 

Więc Rzeczypospolitej imieniem to całej 

Rozkazują, porohy żeby pokój miały; 

Bowiem na tym dzisiejszy mir²⁵⁴¹ gruncie zawisnął, 

Żeby się ani Kozak na morze nie cisnął, 

Ani Tatar w Podole; to przyczyna zwady, 

To waśni okazyja, już między sąsiady. 

A potem Sajdacznego Sobieski napomni 

Imieniem króla pana, żeby jak najskromniéj 

W ciągnieniu²⁵⁴² się zachował i szkody nikomu 

Nie czynił, do swojego wracając się domu. 

Toż każe od hetmana, aby nasze przodem 

Wojska się przeprawiły, on został odwodem. 

Nazajutrz skoro się wzbił Febus²⁵⁴³ złotopióry 

Na niebo i objaśnił świata pozytury²⁵⁴⁴, 

Nim podczaszy piechoty, nim przeprawi działa, 

Drugi raz słońce zaszło i noc zaczerniała. 

Toż we wtorek rum²⁵⁴⁵ w drogę, kędy się kto zmieści. 

Ale nam tu Sajdaczny uszedł w rękojeści²⁵⁴⁶, 

Abowiem hetmańskiego nie słuchając zdania, 

Swą haramzę²⁵⁴⁷ kozacką najpierwej przegania 

Przez Dniestr mostem tureckim, czym uraził siłu, 

Że się wydarł na czoło ten, co miał strzec tyłu. 

Dzień dżdżysty był przyczyną i królewic chory, 

Że dalej ode Żwańca iść nasze tabory 

Nie mogły i za mostem wojsko pozostałe, 

Bo się ledwie za trzy dni przeprawiło całe. 

Nie zaspali Tatarzy zwyczajnej kradzieże, 

Przypadszy, gdzie zarosłe Dniestrowe pobrzeże 

Okazyją²⁵⁴⁸ podało, kędy naszych wielu 

Wzięto, nic nie myślących o nieprzyjacielu. 

Tam Sobieski sprawnego dostawszy języka, 

Oskoczy ich w kilkuset swego komunnika²⁵⁴⁹, 

Gromadzki z Polanowskim, podczaszego oba 

Porucznicy, ostatnia kędy się im próba 

Do wyświadczenia męstwa otworzy i cnoty; 

Lekkich ludzi do onej zażywszy roboty 

Czterdziestu żywcem wzięto; tyle dwoje legło; 

Ostatek się po polach i lasach rozbiegło. 

Tam Krzyski odebrany Tatarom z więzienia 

I kilkadziesiąt inszych mniejszego imienia. 

Od Żwańca pod Kamieniec Podolski szli drugiém 

Naszy, w dzień niepogodny, zimny, wietrzny, cugiem²⁵⁵⁰. 

Stamtąd, że też już zima barzo była bliska, 

Rozpuszczono chorągwie na swe stanowiska²⁵⁵¹. 

I poszli, gdzie wabiły kogo miłe ściany, 

Na luby odpoczynek i wczas wetowany. 

Ten-ci koniec był wojnie, która im straszniejsza, 

Tym też dzięka wielkiemu Bogu powinniejsza 

Za jego świętą pomoc: on nam sam hetmanił, 

On pogaństwu tak harde bezpieczeństwo zganił. 

Dla czego Grzegorz siódmy²⁵⁵² tak wielkiego dobra 

Pamiątkę dziesiąty dzień naznaczył oktobra, 

W który Osman nadęty spadł z imprezy²⁵⁵³ swojej, 

Żeby póki niski świat, póki Polska stoi, 

Święcił go boży Kościół naszego narodu, 

Dla wiecznego litości nad nami dowodu. 

Wdzięczną nam rzecz uczynił, ale mógł był przy tem 

Ratować nas w tym razie swoim depozytem²⁵⁵⁴. 

Dopiero teraz oczy otworzą sąsiedzi, 

Winszują nam wygranej i rzezane w miedzi 

Naszych wojen abrysy²⁵⁵⁵ posyłają sobie, 

Co po polskiej wolności deptać mieli grobie. 

Tu, tu prawdziwie zażyć możemy przysłowia: 

Gdzie szczęście, tam przyjaciół zaraz jako mrowia; 

Gdzie fortuna, tam się też fawor²⁵⁵⁶ ludzki chyli; 

Nie masz-ci i jednego, jeśli cię omyli. 

Nie mógł się nasz królewic nasycić swej chwały 

W Warszawie, aże dla niej obleciał świat cały 

(Czyli mu się przy ojcu nie mogło okroić? 

Trudno jednej świątnice dwiema bogom dwoić²⁵⁵⁷), 

Niemce, Włochy, Holendry, skąd sławą odęty 

Pełne panegiryków prowadził okręty. 

Każdemu piękne miłe; ale takie kruszce 

Nie na łóżku, nie w miękkiej kopają poduszce! 

Odłóż na czas gorączkę i febrę niezdrową: 

Daryjusz, Aleksandrze! Daryjusz nad głową, 

Bierz na się twardy kirys²⁵⁵⁸, stoi przed namiotem 

Bucefał, uleczy cię Mars krwią albo potem! 

Ale w cudze ozdoby, w cudze się pstrzyć piórka, 

Nie siedziawszy na koniu, nie widziawszy Turka, 

Ujma²⁵⁵⁹ cnocie hetmanów, których krwią i męstwem 

Z szczęśliwym z tego placu zeszliśmy zwycięstwem. 

Lecz Bóg widzi, czyj kogut, czyj baran, z wysoka; 

Niech się pstrzy, niech rzegoce²⁵⁶⁰, a wżdy sroką sroka. 

Tobie, tobie, monarcho szerokiego świata, 

Acz ci cię żadna potkać nie może odpłata 

Za twoje dobrodziejstwa, którymi (przez spary 

Na nasze patrząc grzechy) krom końca — krom miary 

Swoje raczysz stworzenie: mostem przed bogatém 

Posławszy ciała nasze twoim majestatem, 

Niesiemy hołd powinny i wieczne trybuty, 

Pełne usta twej chwały i serce pokuty. 

Tobie w piersiach, podniosszy tryumfalne palmy, 

Święty pean²⁵⁶¹ przez hymny głosimy i psalmy; 

Twoja-to wiktoryja²⁵⁶², twój fest²⁵⁶³, twoje dziwy, 

Że Turczyn, który samym strachem końskiej grzywy 

Wielkie kruszył fortece i narody gładził, 

Pierwszy raz, jako kosa o kamień, zawadził 

O szczyptę twoich ludzi, których wzgardził przodem 

I zamierzać nad nimi śmiał zwycięstwo głodem; 

Aleć poszedł do swego syty wstydu progu. 

Tyś mu na durnym²⁵⁶⁴ czele wspak nakrzywił rogu 

I kiedy nim miasto nas na swych pogan sroże²⁵⁶⁵, 

I z głową²⁵⁶⁶ mu pospołu strącili poroże²⁵⁶⁷ 

I zginął, sromotnie się z swym minąwszy celem. 

Tyś nas ze lwiej paszczeki wydarł z Danijelem, 

Z Jonaszem na dnie morskim z wielorybich ksieńców²⁵⁶⁸ 

I z ognistego pieca jako trzech młodzieńców. 

Już był Turczyn uchwycił naszę ziemię mostem, 

Nie tylko się zuchwałym hardzie zaklął postem, 

Zaiste upewniając swój głupi rozsądek, 

Że krwią naszą zgłodniały wysyci żołądek. 

Ale jako twojemu słudze jadowita 

Nie szkodzi, gdy za rękę jaszczurka go chwyta²⁵⁶⁹, 

I zgore na ostatek w płomieniu do kęsa, 

Tak Osman, swojego się napatrzywszy mięsa, 

Odbieżawszy przeważnej swych mostów fabryki²⁵⁷⁰, 

Które inszym gotował, wpadnie sam w te wniki²⁵⁷¹. 

Twojej-to, twojej dzieło wszechmogącej ręki, 

Za co-ć wszyscy pokorne oddajemy dzięki. 

Ofiarę-ć na czystych serc kładziemy ognisko, 

Żeśmy na łup poganom, na urągowisko 

Pokrytym²⁵⁷² przyjaciołom i naszym sąsiadom 

Nie przyszli; wszak-eś serca człowieczego wiadom! 

Chciejże, wszechmocny Stwórco wszytkich rzeczy zdarzyć, 

Aby pokój, któryś nam dziś raczył skojarzyć,  

W tej Koronie wiekował ku twej chwale świętej, 

A z nas grzechu wszelakie wykorzeń ponęty. 

Pobożność, mądrość, miłość i insze pożytki 

Rozmnóż świętego ducha, a przemierzłe zbytki, 

Wstręt na niebie i ziemi (byle zaś nie w gniewie), 

Do żywota, niech z nas twa prawica wyplewie. 

Daj w ojczystej swobodzie, w rządzie, w dobrej sile 

Wyżyć tej śmiertelności zamierzone chwile! 

Dodatek

Przypisanie

L. J. C.²⁵⁷³

Na prześwietny klejnot, który, z inszych wielą zacnych i rodowitych familij, starożyty dom IM. Panów Lipskich in theatro Orbis Poloni²⁵⁷⁴, swoje i wielkich przodków swoich, dzielną ręką i odważonym za Ojczyznę sercem, u żelaznego Gradywa wysługi perennis gloriae²⁵⁷⁵ piastuje, charakterem Drużynę²⁵⁷⁶.

Co to za rzeka, która wśród czerwone morze, 

Kąpiel faraonowę, mlecznym prądem porze? 

Czyli ze krwie pogańskiej wziąwszy się kałuże, 

Krzywymi nurty pole purpurowe struże? 

Między dwiema trąbami, w hełmie na kształt wieży, 

Rydze²⁵⁷⁷ grzywy straszny lew afrykański jeży: 

Druentia — a że ją nazowę po nasku²⁵⁷⁸: 

Polska to jest Drużyna, którą miasto piasku 

Zaległ potomek cnego, z obudwu stron, Lecha 

Rycerskich dzieł porohy: nigdy tego echa 

Dniepr nie wyda skalisty, nie wyda go szumna, 

Co zagłusza szeroką Narbonę, Garumna. 

Jaki dźwięk wiecznej sławy, z tak niewielkiej strugi 

Napełniwszy świat cały, rozrywa frambugi²⁵⁷⁹ 

Prześwietnych sfer niebieskich, ani jej zatłumi 

Fala morska, gdy swoich bohatyrów szumi²⁵⁸⁰. 

Niechajże się wschód słońca Nilem, niech bogatém 

Jego górne narody chlubią Eufratem, 

Gdy co rok w letne susze, przelawszy swe tamy, 

Tamten Egipt panoszy, ten Mezopotamy. 

Niechaj Ganges dwudziestą żeglownych rzek wsparty, 

Potym na półsiodma sta strumyków podarty, 

(W takie go Cyrus kęsy rozgniewany drapie, 

Za śmierć końską, za jedno utopienie szkapie); 

Niechaj z nim prędki Tygrys, Araxes bezdenny 

Głosi Indy dalekie, górzyste Armeny. 

Niech Tanais, co Scyty, Xant, co myje Frygi, 

I Hipanis, co konchy ściele i ostrygi; 

Meander, co do swego powraca się źrzodła, 

Erydan, gdzie wypadł z ojcowskiego siodła 

Nieszczęśliwy Faeton, kiedy mu nie zdole — 

Na znak czego, z sióstr nad nim stoją dziś topole — 

Niechaj wszytkie tytuły i swe chwały liczą: 

Ze dzielą monarchie, że państwa graniczą. 

Słynie Cisa Pannony, słynie Donaj Wiedniem, 

Rzymem Tyberys, chociaż siła ma Ren przed niém, 

W którym dawno, prawdziwe jeśli o tym karty, 

Uznawano poczciwych synów a bękarty, 

Rzucając dzieci w wodę; — dziś by takiej próby 

Na Niemców odszczepionych trzeba; rzadki, coby 

Wypłynął: tonęliby, i słusznie się śmiejem, 

Że poczciwe pieluchy biorą przywilejem! 

Niech się Hamburgiem Elba — twej korony ściana²⁵⁸¹ 

Niegdy, cny Bolesławie — Paryżem Sekwana, 

Skaldis pyszni Antwerpem, Rodanus Lugdunem, 

Dźwina Rygą, a Moskwa i Wołgą i Dunem; 

Niechaj się Cybeliną Almon²⁵⁸² chełpi łaźnią 

I tessalski Peneus, gdzie zdjęta bojaźnią 

I słusznym o panieństwo swoje Dafnis gniewem, 

Stoi nad nim po dziś dzień laurowym drzewem. 

Więc Amfrys, kędy z bóstwa Apollo wyzuty 

Pasł Admetowe stada na miejscu pokuty, 

I Lincestys, co równo z winem poi ludzi; 

Kratis, co czarną bieli, Sybaris, co brudzi 

Białą na owcach wełnę: tu wspomnienia godne 

Sinwessy, które czynią białegłowy płodne. 

Niechaj Tagus Hiszpany, Arymaspus Scyty, 

Hermus Lidów bogaci w piasek złololity, 

Swą Paktolus Azyją, a z nami o ścianę 

Niechaj toczy podobną Bodrog Węgrom pianę; 

Nawet niech Wisła, która tym wszytkim met bierze²⁵⁸³, 

Przy sławnej na cały świat sarmackiej Cererze²⁵⁸⁴, 

Z swymi siedzi szpiklerzmi; i Litwa ze Świętą: 

Wszytkie te, wszytkie gasną przed Śreniawą krętą; 

Wszytkie te w morzu toną z pysznymi tytuły; 

Wszytkie szczupli Syryusz podczas kanikuły. 

Nasza lubo Drużyna, lubo to Sreniawa 

(Śmierć ją krzyżem świętego dzieli Stanisława), 

Jako raz wieczną sławą wyrównała brzegi, 

Przez wszytkie lat po sobie idących szeregi 

W pełni żadnymi nigdy nie tkniona pojazdy²⁵⁸⁵, 

Cnoty pławi towary: ani jej Psie Gwiazdy²⁵⁸⁶, 

Ani sucho przeszkodzi, że swe kawalery, 

Wszytkie morza minąwszy, wnosi miedzy sfery, 

I w szczęśliwym, gdzie się człek na wieki odmładza, 

Łona stwórcę swojego porcie ich wysadza. 

W to, w to bystra Drużyna lotem tąży morze, 

Które w szklanym tron boski oblewa polorze; 

Z tego barwiste tęcze, rozkwitłe warkoczy, 

Panu chwał nieśmiertelnych wieczny prezent toczy. 

Onać to mleczna droga, którą bez koleje 

Złotowłosa Cyntyja²⁵⁸⁷ gwiazdami usieje: 

Teć to gwiazdy, te lampy, teć to po niej świece, 

Które w swojej na ziemi nie gasnęły rzece. 

O wielkie wszechmocności twej, Boże, dowody! 

Kto by rzekł, że knot z cnoty, świeca będzie z wody? 

Teraz gdy księżyc, który wszytkich rzek patronem²⁵⁸⁸, 

W pełni nastawszy, w pełni idzie po przestronem 

Sarmackim firmamencie, dobrze sobie wróży 

Drużyna: bo jej źrzodła, da Bóg, nie zuboży; 

Ale skoro ją z wierzchem łaską swą nasypie, 

I naszej się dostanie wilgotności Lipie, 

Która na jej pobrzeżu zielony wierzch dźwiga. 

Żaden jej mróz nie płowi²⁵⁸⁹, żaden nie ostrzyga; 

Wieczny cień podróżnemu, wiecznym listem kwitnie; 

Przeto jej wiecznie żadna siekiera nie wytnie.²⁵⁹⁰ 

Lecz gdy się i ten prędko w swoim zaćmi kole, 

A na jego Janina miejscu w polu Pole, 

Wszytkie rzeki koronne; wszytkie wlewa, które 

Od korzenia sarmacka sława wznosi w górę, 

Tamte swoje szczęśliwe rozpostrzą meaty²⁵⁹¹, 

Te dadzą na cały świat zapaszyste²⁵⁹² kwiaty. 

Teraz robocze pczoły w zwyczajnej rozsypce 

Znajdziecie na tym Polu, skąd miód, skąd brać lipce; 

Dopieroż kiedy Jowisz spuści z nieba brzemię, 

Stokrotne się przy miedzie wróci człeku siemię. 

Wielmożnemu, mnie wielce Mciwemu Panu i jedynie kochanemu synowi, JMci Panu Janowi z Lipia Lipskiemu, staroście czchowskiemu, rotmistrzowi tegoż czchowskiego i sandeckiego powiatów, komisarzowi do zapłaty i popisu wojska dywizji województwa krakowskiego, przy szczerym życzliwego afektu konteście, zdrowia i wszelkich szczęśliwości.

Z Wojną idę do ciebie, o mój Janie złoty! 

Tegom też tylko słuchał: piękne me pieszczoty! 

Czyś nie żołnierz? Czyś z każdej nie jest godzien miary, 

Żebym ci prezentował Marsowe towary? 

I niedługo rozmyślałem się, że tę pracowitym wyrobioną piórem moję lukubracją, jako ferventissimi amoris mei²⁵⁹³ przeciwko WMM Panu²⁵⁹⁴, tak meritissimorum erga patriam, które exerces, w waleczne wielkich przodków swoich wstępujący strzemiona, actuum²⁵⁹⁵, consecro²⁵⁹⁶ WMM Panu testamentem, choćci to drudzy partum otii²⁵⁹⁷ zowią. I dobrze, bo carmina scribentis secessum et otia quaerunt²⁵⁹⁸, ale przecie non omnino otiosi²⁵⁹⁹, a ja się przyznam, żem nie extemporaneus²⁶⁰⁰. Wiem ci, że nie ujdę taksy i zębu Theonowego, o którym napisano: bonorum mala carminum Laverna²⁶⁰¹, bo się przed nim i sam nie mógł wybiegać Homerus. Ale kogóż uszczypliwy język zazdrościwego nie dosiągł Zoila? Nigdy tak garncarz garncarza, jako poety nienawidzi poeta. Nie masz na świecie tak dobrego cieśle, żeby go inszy, a gorszy pospolicie, poprawić i w czymkolwiek przyganić mu nie miał. Jeśli Arystoteles spalił połowicę ksiąg Platonowych, Plato Xenofontowych, Cycero Sallustyuszowych dla nieszczęśliwej zazdrości, a któż się przed nią wybiega?

O dirum exitium mortalibus, o nihil unquam 

Crescere, nec magnas patiem exsurgere laudes, 

Invidia²⁶⁰². 

Choćci się też to nie każdemu nada; jeszczeż jeszcze kowalowi kowala, poecie poetę poprawić pozwalam; ale szewcowi malarza żadną miarą; co się stało Apellesowi, który odmalowawszy jako mógł najdoskonalej obraz, nie chcąc sam wierzyć oczom swoim, wiedząc, że suum cuique pulchrum²⁶⁰³, i u sowy nic piękniejszego nad jej sowięta, postawił go przy ścienie domu swego, a sam się za nim ukrywszy, słuchał zdania przemijających ludzi. Trafiło się, że szewc napiętkowi przyganiał i słusznie: którego skoro Apelles poprawił, nie mógł się szewc w swojej skórze ostać, ale znowu nazajutrz przyszedszy, począł coś około kolana dyszkurować, na co uśmiechnąwszy się Apelles, zawoła nań: ne sutor ultra crepidam²⁶⁰⁴, dosyć szewcowi po napiętek rozumu, dosyć kozie ogona po grzbiet! O jakoż siła tymi dzisiejszych poetów szewcami, którzy sami wierszów nigdy nie pisząc, nocte mettre, somno editi patre²⁶⁰⁵, w cudze sprawy bystrym zaciekają okiem, i jeżeli co najdą omissum aut perperam factum, summa libertate carpunt²⁶⁰⁶. Wiem, że nam rzeką: złych sąsiadów macie, znajdą się i tacy, ale:

Złego złość pobije, a kto zajźry²⁶⁰⁷ cnocie, 

Wszytko zgubi i sam zniszczeje w kłopocie.  

Byłoć to od początku świata, i jeśli miedzy rodzonymi braty, choć ich dwu tylko było, krwią się oblać musiało, a cóż się sąsiadom dziwować? Poki ludzi, poty grzechów, donec eadem hominum natura, similia evenient omnia²⁶⁰⁸. Nie wadziło to nigdy wielkim i piśmiennym ludziom, jako Pliniuszowi, gdy synowcowi, Senece, gdy własnym synom swoim, ale i za pamięci naszej, nie wadziło Pawłowi Piaseckiemu, biskupowi przemyskiemu, kiedy także rodzonemu synowcowi swemu, opatowi mogilskiemu, swoję dedykował historyją²⁶⁰⁹, i choć też na to mruczał, któremu

Pallor in ore sedet, macies in corpore toto²⁶¹⁰,  

Livor²⁶¹¹, piekielnej brat rodzony jędze, i ten się na ostatek swoimże udawił kawałkiem i przyznał, że

Invidia Siculi non inuenere ty ranni 

Tormentum maius²⁶¹². 

Aleć ja mihi ipsi balneum subministrabo²⁶¹³, sobie intus samemu canam²⁶¹⁴, kiedy WMM Panu, w którym miłość moja finem citias inveniet, quam modum²⁶¹⁵, tę sarmacką Bellonę, perenne gloriae naszego narodu monumentum²⁶¹⁶ fideli odrysowaną opera²⁶¹⁷ dedykuję. Wprawdzieć sacrum sine fumo i verba pro farina²⁶¹⁸, tylko, ale ja przecie nie wątpię, że tylo miejsca znajdą w sercu WMM Pana, ile by najwyśmienitsze mogły mieć prezenty, wiedząc dobrze, że in muneribus res praestantissima mens est²⁶¹⁹ a zwłaszcza od tego, który i mansum ex ore daret²⁶²⁰.

Ponieważ się wszyscy śmierci rodzimy i nikt tego terminu ani przeskoczyć, ani odłożyć nie może; bo stat sua cuique dies et ineluctabile fatum²⁶²¹; mizerna by nader była kondycja nasza, kiedy by i dobre dla pochopu do cnoty, i złe dla obrzydzenia potomności grzechów roboty nasze w grobie się z nami zawierać²⁶²² i tam wieczną zasute niepamięcią zostawać miały. Niewysławiona boska prowidencja, wiedząc, że vetustas non opera solum, sed ipsam exedit naturam²⁶²³, podała nam drogę do ziemskiej nieśmiertelności, że non toti morimur, vivit potior pars nostri²⁶²⁴, oprócz dusze, która że jest divinae particula aurae²⁶²⁵, dlatego expers mortalitatis²⁶²⁶, żyje imię nasze w takiej, na jaką kto sam sobie sławę i estymacyą zarobił Pismo i litery tą drogą są, a prawie drugą duszą, która miedzy sferami niebieskimi, gdzie anima nostra rationalis²⁶²⁷, a miedzy podziemnym Awernem, gdzie ciał naszych putredo²⁶²⁸, w uściech, oczach i uszu ludzkich wiekuje na świecie po zejściu naszym: pismo, które nie dziejom tylko, ale mowom i myślom ludzkim ginąć i umierać nie da, które nas też samo najosobliwiej od wszystkich bestyj ziemskich i ptastwa niebieskiego dzieli.

Mają nierozumne stworzenia z natury wiele rzeczy wspólnych z człowiekiem, mają i wiele przed nami. Daleko prędzej ludzie prości z ptaszej albo z bydlęcej wróżki zgadną o pogodzie, o deszczu, o szkodzie i nieszczęściu, aniżeli astrologowie, którzy nam z ordynacji siderum²⁶²⁹ takowe prognostykują rzeczy. Nie darmo swoim kłopocie cecinit²⁶³⁰ poeta:

Saepe sinistra cava praedixit ab ilice cornix²⁶³¹.  

Nie darmo na deszcz et sola ni sicca secum spatiatur arena²⁶³².

Mogą płakać krokodylowie, mogą się śmiać koczkodoni i łabęcie przed śmiercią śpiewać, jaskółki leczyć i wyłupione oczy dzieciom swoim wprawiać, nuż pszczoły i mrówki jakowy rząd pospolitej rzeczy prowadzić — siłę ludzi uczonych, okrom Pliniusza, doszedszy eksperiencją, pisało o tym.

Mają i z ćwiczenia wielkie podobieństwa rozumu inteliektu ludzkiego, i owszem naleźlibyśmy ludzi, których nieme bestyje w nauce, nie mówię o szalonych, przeszły. Miał Herodes Atticus syna tak niepojętnego, że się do trzydziestego roku obiecadła²⁶³³ nauczyć nie mógł. Taki był Heraklides, taki Licinius i Valentinianus cesarze, którzy się i podpisać na dekretach swoich nie mogli nauczyć. Wszyscy niemal ptacy mówić i pieśni złożone od ludzi śpiewać mogą. Wszytkie zwierzęta, lwi i niedźwiedzie, pardzi, psi, konie, smocy nawet i węże, rozmaitych sztuk, tańców, skoków i ludzkich posług wyćwiczyć się dadzą; jednego pisma pojąć nie mogą. Choćci Pliniusz w Mucyanie świadczy, że słoń, umiejący litery stawiać, te słowa gdzieś napisał: Ipse haec ego scripsi et spolia Celtica dicavi²⁶³⁴; czego fides penes autorem²⁶³⁵.

O jako wiele potentatów świata, jako wiele filozofów desudavit²⁶³⁶, żeby pamiątkę na świecie swoje, nie tylko dzieł wielkich i dowodów mądrości, ale też twarzy, osoby i statury potomności zostawili! Pełen był Rzym: pełna Grecja marmorowych, alabastrowych, miedzianych, pełne ich kościoły i srebrnych i złotych, rzniętych i odlewanych kolosów, kolumn i piramidów. Aleć ut vultus hominum ita simulacra vultus imbecilia et mortalia sunt. Forma mentis aeterna, quam teuere et exprimer e non per alienam maleriam et artem, sed tuis ipse moribus possis²⁶³⁷, które nie w kamieniu ani w metalu (bo ten jeśli zazdrości ujdzie, łakomstwo zepsuje), ale na krewkim papierze, cnót i postępków twoich charaktery rznięte, wieczności dostąpić mogą. Aczkolwiek jako wszędy, tak też i tu grassatur invidiae lues²⁶³⁸, dla której ledwo nas tysiączna i to okęszona cząstka rzeczy i dzieł wiecznej pamiątki godnych po dziś dzień dochodzi.

Gdzieżbyśmy z takowych abrysów z kupru i gipsu O stworzeniu świata, o upadzie pierwszych rodziców, o pokaraniu dawnych wieków przez wodę ogień, o odłączeniu kościoła bożego zaraz po potopie miedzy syny Noego, i o wszylkich inszych cudach wszechmocności, dobrotliwości, sprawiedliwości bożej, wiadomość mieli? A dopieroż de uicissitudine fortunae²⁶³⁹, o małych początkach i inkrementach wielkich monarchij: assyryjskiej, perskiej, macedońskiej i rzymskiej, aniby nam się śniło. Cóż wywrócenie Troje, Jeruzalem, Persepola, Kartagi, Memfi — sercaby się nam nie tknęło. Na ostatek tak wielka liczba bohatyrów świętych i pobożnych królów, których cnót przykład i odpłatę, druga takaż złych i bezbożnych tyranów, których serca dzikiego i niezachełznanych afektów sprawiedliwą pomstę — wiecznaby nam była odjęła niepamięć.

Pismo tedy jest największem dziełem przedwiecznej mądrości w postanowieniu rozumu człowieczego, który tu do zdumienia prawie przychodzić musi, uważając, jakowych ludzi przed dwiema tysięcy lat i dalej świat rodził, którzy nie znając Boga stwórcę swego a dopieroż odkupiciela swego; w obłędliwościach szatańskich pod Saturnem, Janusem, Merkuryuszem, Apollinem, Jowiszem, Neptunem. Plutonem, Junoną, Palladą, Wenerą, Minerwą żyjąc, choć się im o niebie, dopieroż o zbawieniu dusznem nie śniło (bo dusze swoje z ciały pospołu palili i grzebli, o których nieśmiertelności czytając jeden²⁶⁴⁰ Platonowe pisma, dobrowolnie wskoczył w morze i utonął), a wżdy nas z cnoty, z miłości, z czystości, z trzeźwości, stateczności sądzić będą, dla której więcej ich pomarło, dobrej tylko po śmierci intuitu²⁶⁴¹ sławy, niżeliby dziś dla wiecznego zbawienia chrześcijańskich ludzi.

Druga rzecz wielkiego podziwienia godna, że jako w cnocie tak i w dowcipie pierwsze one wieki, siła mają przed nami. Za cóż teraz pisma nasze, kazania, oracyje, listy nawet stoją bez dawnych autorów, których jeśli nie wszytkich inszemi słowy, tedy wielką część w uczonych recytujemy sentencjach. Czego azaż mi same nie poświadczą Proszowice²⁶⁴², gdzie za psa simplex veritatis oratio²⁶⁴³ jeżeli jej Tacyt, albo Tulliusz, albo Seneka nie okrasi. Opak wszytko dla Boga! Gdzieby wiek nasz teraźniejszy, tak wypolerowany, wykształtowauy, wystrugany, że już ledwie nie puknie od wielkiej subtelności (jako ona bańka wydęta, im się barziej śklni, tym jest cieńsza i bliższa zginienia), gdzieby, mówię, wiek nasz i eksperiencją starszym będąc dwiema tysięcy lat, (a dies diem docet, i biedna pernoctata²⁶⁴⁴ siła ma przed wczorajszym), i nową niebieską nauką wsparty miał utroque excellere²⁶⁴⁵: cnotą naprzód, wiedząc, że i na tym świecie równą z pogany dawnymi sławę, która post funera vivit²⁶⁴⁶, i na onym przyszłym (czego nie słychało pogaństwo) żywot wiecznie szczęśliwy pewną mieć będzie odpłatą, nauką zaś, która za czasem rośnie (bo assiduo addiscentes ad senium pervenimus²⁶⁴⁷, mielibyśmy celować młodszy świat. Ale że za nim w obojgu tym mydło wozimy!

Czyli to szatan, za odjęciem sobie przez Chrystusa Pana tamtego świata, pilniej około nas i zguby naszej chodzi? W czym się my postrzec nie możemy, ale indormimus vitiis saeculi nostri²⁶⁴⁸, jako na miękkiej rozwalając się w nałogach grzechów naszych poduszcze (bo u poganów tak była rigida na wszytkie grzechy animadwersja²⁶⁴⁹, jako nigdy u nas chrześcijan, i owszem nam się to w zwyczaj obróciło, co u nich capitale²⁶⁵⁰ było i dlatego dobrze Seneka; nullus remedio locus, ubi quae fuerant vitia, iam mores sunt²⁶⁵¹). Jeden tylko najmniejszy na przykład wezmę taniec. Tak to było infame²⁶⁵² człowiekowi statecznemu tańcować u Rzymian, jako u nas ukraść co komu (aczci w Polszcze ujdzie, kędy małych złodziejków wieszają, a wielkim płacą i kłaniają się). Pisze Ludovicus Vives²⁶⁵³, że się przydało viro consulari²⁶⁵⁴, na administracji w prowincji pewnej będącemu, gdzieś podczas dobrej myśli tańcować. Skoro się tego dowiedziano w Rzymie, tak male rzecz ona habuit senatum²⁶⁵⁵, że nie tylko go z prowincji zaraz rewokowano, ale mu causam criminalem²⁶⁵⁶ instytuowano, sprawować się kazano, ale że żaden z jurystów Iam perditae rei patrocinari²⁶⁵⁷ nie chciał, musiał za ich radą constantissime negare crimen²⁶⁵⁸. Więc jako się tam wszelaką brzydzono płochością, tak zaś cnoty, i najmniejsze, wielką cenę i estymę miały. Piękna rzecz była wdowie drugi raz nie chodzić za mąż, praelataque est Pollionis fina non aliam ob causam quam quod mater eius in eodem coniugio manebat²⁶⁵⁹. Tenże autor pisze: apud Erulos adeo secundo matrimonio non locus, ut uxor ad sepulchrum mariti statim se laqueo indueret, nisi invisa et infamis vivere mallet²⁶⁶⁰. Aleć by o tym osobne księgi napisać trzeba, jako we większej daleko u starodawnych zostawały obserwancji cnoty, niżeli u nas, których zbawienna oświeciła nauka.

Czyli w tamtych wiekach świat już był dojźrzał i w swojej stanął doskonałości? Bo jeśli wedle zgadzających się profecyj sześć tysięcy lat ma stać structura huius universi²⁶⁶¹, toć dwa tysiąca²⁶⁶² rość, aże do czasów Abrahamowych i podania zakonu bożego²⁶⁶³; dwa tysiąca w perfekcji i sile aże do narodzenia Zbawiciela naszego; dwa tysiąca ad senectam²⁶⁶⁴ i końcowi swemu. Wielkie podobieństwo²⁶⁶⁵, że tak jest: bo sam Chrystus Pan powiada, że na schyłku i dokończeniu świata przyszedł z nieba dla odkupienia ludzkiego; już był świat we trzech albo czterech tysięcy lat od stworzenia swojego w najdoźralszej stanął doskonałości cnót i dowcipów²⁶⁶⁶ ludzkich, zbawienną o Bogu wyjąwszy naukę; w ten czas to był on wiek złoty, kiedy Saturnus, od Jowisza wygnany z nieba, z ludźmi mieszkał na ziemi, kiedy był pokój powszechny, a nieorana ziemia, o czym bają poetowie starzy, wszelakiego zboża rodziła obfitości Więc że naturaliter quod procedere non potest, recedit difficilisque in perfecto mora est, et ut primo ad consequendos quos priores ducimus, accendimur, ita ubi aut praeterire aut aequari eos posse desperavimus, studium cum spe senescit et quod assequi non potest, sequi desinit²⁶⁶⁷. Nie masz się przeto czemu dziwować, że lata nasze, wszytkie duchowne porzuciwszy ćwiczenia w nauce i w cnocie, świat ten przyrodzonym biegiem ziębnący i już dogorywający, zbytkami i rozpustami, lenistwem, opilstwem, ambicyją, obłudą, pychą, i ustawającą naturę w sobie sami krzeszą, czerstwią, budzą, równie jako w one ostatnie mięsopustu trzy dni przed następującym postem szaleją.

Jednak i teraz przecie znajdują się tacy, którym ut agere memoratu digna pronum, ita celeberrimus quisque ingenio, ad prodendam virtutis memoriam sine gratia, aut ambitione, bonae tantum conscientiae pretio ducitur²⁶⁶⁸, którym tak szablą, jako i piórem miło robić nieśmiertelnej pamięci dzieła. Naród nasz nieszczęśliwy, przyznam się, z tej miary, że mu tu wszytkie chrześcijańskie palmę biorą dynastie, bo te językami swoimi nie tylko historie i dzieje wieków swoich, ale diariusze z sowitym przydatkiem chwały i grzeczności, ale wszytkie a wszytkie stare greckie i łacińskie autory, a skoro im i tych nie stało, szczere fabuły i bajki ludziom próżnującym dla zabawy (jako Francuzi romansze) wielkimi tomami piszą.

A jeżeli który jako polski naród miałby co pisać o sobie? Bo i ciż sami cudzoziemcy, chociaż ich oczom officit nostra libertas²⁶⁶⁹, że jako chorzy z uprzykrzonego łóżka wzdychają widzący zdrowego acz simulant²⁶⁷⁰ i łyczkiem²⁶⁷¹ kiełbasę z Ezopową nazywają liszką, nie mogą w piśmiech²⁶⁷² swoich opuścić Bolesławów, Zygmuntów, Kazimierzów i Władysławów naszych. Przyznał to Heinsius²⁶⁷³ w pewnej oracji swojej, że in armis nascuntur Poloni, vera duri Martis, vera Bellonae propago. Meruit Zygmunt pierwszy a Paulo Jovio nobili historico poni inter tres heroas illos: Carolumquintum imperatorem, Franciscum primum Galliae regem et se ipsum, z takowym przydatkiem: hi nisi simul imperassent, singuli digni fuerunt, qui toti imperarent orbit²⁶⁷⁴. Aleć i teraźniejsze kłopoty i obroty nasze, prawda, że impari nec eo quern Veritas meretur affectu²⁶⁷⁵, siła cudzoziemców ale daleko od szczerości pisze. Podobno też odległość miejsca causanda²⁶⁷⁶ a żadnemu towarowi tak nie szkodzą przenosiny i daleka droga, jako prawdzie.

Takżeśmy incuriosi nostri, takżeśmy incuriosi et posteritatis²⁶⁷⁷. Owszem, invidemus²⁶⁷⁸ obojgu. Invidemus sobie, że cokolwiek krwią, pracą, utratą substancji²⁶⁷⁹ ad posteritatem meruimus²⁶⁸⁰, kiedy tego na piśmie nikt nie poda, wieczną obliterabitur²⁶⁸¹ niepamięcią.

Vixere multi ante Agamemnona fortes... 

Sed illachrymabiles urgentur, 

Carent quia vote sacro²⁶⁸². 

Nie dosyć jest potomności zostawić szerokie włości, wsi i folwarki przestrone; nie dosyć pełną ścianę starożytością przykurzonych przodków swoich obrazów; nie dosyć po drzwiach malowane, po powietrznikach wybijane herby, wieczne ze krwie szlacheckiej urodzenia swego insygnia, jeżeli im na piśmie nie zostawimy tego, czymeśmy też sami w osobach naszych potwierdzili wielkich przodków swoich, to jest opera manuum nostrarum²⁶⁸³. Czyśmy tylko decoquere ante parta maiorum nati, sanguinis non virtutis haeredes? Equites!²⁶⁸⁴ Niestojcie²⁶⁸⁵ ono miłe rycerstwo, któremu biedne na zielonym koniu ciężą podkówki: a ono kiedyś ty wojny nie służył, w okazji²⁶⁸⁶ jako żyw nie był, ale z domowego wywaliwszy się jaja, urosłeś i porosłeś jako cielę u kołka w domu — choćbyś ty swoje herby nie na ścienie, ale na czele prezentował, toś ty wyrodek i wychodek familji swojej, nie eques ale equus polonus²⁶⁸⁷. Takiemu przed laty nie tylko dygnitarzem być, nie tylko królewskiego chleba trzymać, ale mu się myślistwa chować, w żółtych botach, w jedwabiu nie godziło chodzić. O tempora, o mores!²⁶⁸⁸ dwadzieścia dzisia starostw, najwyższe honory, a jeszcze wojskowe, trzyma drugi, rotmistrzem jest, jako żyw nie bywszy w obozie, Jakubowice wyjąwszy:

omnis enim res 

Virtus, fama, decus, divina humanaque pulchris 

Divitiis parent, quas qui construxerit, ille 

Clarus erit, fortis, Justus, sapiensve etiam et rex 

Et quicquid volet²⁶⁸⁹. 

Invidemus posteritati²⁶⁹⁰, żeby przykład z przodków swoich brali bożej bojaźni²⁶⁹¹, którą w obyczajach, w pobożnych fundacjach kościołów i klasztorów świętych, szpitalów szczodrobliwych, cnoty rycerskiej, którą nie domatim²⁶⁹² hucząc, ale rozprzestrzeniając granice ojczyste, częścią z pogaństwem, częścią z wiarołomnymi sąsiadami aperto wyświadczali caelo²⁶⁹³. Więc miłości przeciwko Panu²⁶⁹⁴, chociaż to rzadko libertas et dominatio conveniunt²⁶⁹⁵, a przecie to meruerant majores nostri axioma²⁶⁹⁶, że nikędy król polski, choć obcy rodem, bezpieczniej i miękcej wyspać się nie może, jako na łonie szlachcica polskiego. Precz stąd feralis ona turecka, gdzie tak wiele cesarzów uduszonych; precz niemiecka, gdzie in coelesti etiam alimento²⁶⁹⁷ otrutych; precz Francja, kędy nożami skłutych królów, precz Anglia na ostatek, która katowską siekierą ściętego prezentuje pana, carnificina²⁶⁹⁸. Szczerości, chociaż im to częstokroć z obłudną Moskwą (czego dowodem elekcja Władysława królewicza naszego na carstwo, którego potem defuncti periculo²⁶⁹⁹ odrzucili) i z wykrętnymi wadziła Niemcami (czego dowód Maksymilian nie dotrzymawszy za granicą wiary, którą się w dosyć uczynieniu podanych kondycyj w zamojskiem obowiązał więzieniu). Wszyscy ci privato commodo foedera et amicitias metiuntur²⁷⁰⁰. Przystojności albo decoris et honoris²⁷⁰¹, czego przykład w wielkim Janie Zamojskim, kiedy wziął w boju dwóch wodzów szwedzkich, z których jeden był bękartem króla szwedzkiego Gustawa, zwał się Carolusinus. Więc dawszy tamtemu victricem ad osculum dexteram²⁷⁰², Carolusinowi jej z okrutnym umknął afrontem, chociaż miał nad owym komendę, powiedajac: że się go bękart dotykać nie godzien. Wywodzili mu to różnymi racjami drudzy, że to nie bękart, ale filius naturalis, że to u wszytkich chrześcijańskich panów zwyczajna. Pervincit²⁷⁰³ tych wszytkich nieprzełomaną statecznością hetman wspaniały i Carolusina do więzienia malborskiego cum gregariis²⁷⁰⁴ odesłał. Drugie specimen staropolskiej przystojności w tegoż Zamojskiego do Grzegorza trzynastego liście, żeby nie licencjował Zygmunta trzeciego do małżeństwa z Konstancją Austriacką, siostrą Anny, pierwszej żony jego, rodzoną; pisze, że u nas Polaków etiam in equabus incestus abominabilis²⁷⁰⁵, nie tylko byśmy go w królu cierpieć mieli. Tych-ci to i tym podobnych cnót przykładów zazdrościmy potomkom naszym, kiedy je alto supprimimus silentio²⁷⁰⁶.

Invidemus Ojczyźnie naszej, kiedy królów pobożnych, wojennych, sprawiedliwych, dobrych et e contra²⁷⁰⁷, tamtych na zawdzięczenie cnoty i przychylności przeciwko narodowi naszemu, tych na zawstydzenie i przestrogę nasze perpetuo mergimus somnos²⁷⁰⁸. Pobożnych: jaki był Jagiełło, że dawniejszych nie wspomnię, czego świadkiem krwawa ona z Ulrykiem mistrzem krzyżackim potrzeba, do której nie wyszedł Jagiełło, chociaż już totis campis fulsere hostium signa²⁷⁰⁹, aże w namiecie swoim zaczętej nabożnie dosłuchał mszy świętej, a potem miasto jakiej do żołnierzów swoich exhorty²⁷¹⁰, samże zaczął pieśń Wojciecha świętego do przeczystej Panny i Matki, i ta była hasłem, ta była fax et tuba²⁷¹¹ do szczęśliwej wiktorii i wesołego tryumfu. Wojennych: jaki był Władysław Jagiełłowicz, który trzy razy poraziwszy Turków, że im czwarty raz nie dotrzymał rzeczonego miru, dał swoją i tak wielu chrześcijańskich krwią dokument ludzi, jako nie tylko chrześcijanom, ale ani poganom restricta mente et corde injurato²⁷¹² przysięgać nie trzeba, jako tu żadne dyspensy i licencjowanie sumienia nie płaci, które na tę ekspedycją nieszczęśliwą przysłał był papież cunctanti Vladislao²⁷¹³. Sprawiedliwych: jaki był Henryk, acz nie długo; pisze annalista, że na sejmie coronationis jego wakowała pieczęć, do której, jako bywa, barzo wiele ludzi przez rozmaite ubiegało się fakcje. Byli tam Karnkowscy, Ossolińscy, Kostkowie, którzy w tak rozerwanej elekcji między Ernestem Austriackim, Janem królem szwedzkim ojcem Zygmunta trzeciego (bo ten jeszcze w powiciu był), i carem moskiewskim, z których każdy wielkie miał seguito²⁷¹⁴ swoję, królem go evicerunt; byli tam Konarscy, Łascy, Tomiccy, Kryscy, Górkowie, Odolanowscy, którzy go ze Francji przyprowadzili, et multi alii, łaskę jego variis obsequiis dementi, wszyscy byli in spe gratiae Principis²⁷¹⁵, którzy gdy czas przyszedł deklaracji, conticuere omnes intentique ora tenebant, versando annulum in digitis²⁷¹⁶ zawołał głosem: Monsieur Wolski! ale ten najmniej się nie spodziewając pieczęci, ledwo się per confertas krzesła pańskiego docisnąwszy catervas, ultra suam et omnium expectationem²⁷¹⁷ odebrał pierścień on, tanti honoris insigne²⁷¹⁸, z ręku królewskich. Uważył to mądry pan, że kiedy by go był któremu z tych, którzy aliquo suo merito praesumebant²⁷¹⁹ łaskę jego, konferował, wpadłby był w podobieństwo, że non eodem omnes prosequitur affectu²⁷²⁰; dałby dissensioni okazyją inter cives²⁷²¹. Wolał się zaraz explicare in primordiis²⁷²² panowania swego, że mu nie trzeba parare necessitudines²⁷²³, że nie chce być nikomu ni za co obligates²⁷²⁴, żeby wszytkim podchlebcom i zausznikom dał po uchu, ale kto czego godzien, kto się zasłuży ojczyźnie, ten się niechaj spodziewa. Nie umiał się w tym Stefan Batory rozgarnąć, ale Zborowskim, którzy go byli primario na tron wsadzili polski, jawnie acceptum referebat beneficium²⁷²⁵, zapomniawszy, że omnis virtus ale też i gratitudo requirit modum²⁷²⁶, i tak się też byli weń wpaśli, że nie mógł nikomu nic dać, czego by im summa cum invidia²⁷²⁷ nie odmówił. Rupta potem in aperium evasit amicitia odium²⁷²⁸, która im była większa, tym potem cięższa królowi: bo ich w honory i bogactwa spanoszywszy, sam sobie bicz nagotował. Non pro mentis ale debito jure ambiebant omnia na się i clientelas suas²⁷²⁹. albo jeśli co komu król invitis illis²⁷³⁰ konferował²⁷³¹, to gniewy, to sapy, to tradukcje majestatu, eksprobracje²⁷³², to postrachy, częścią ex se²⁷³³, częścią wymyślone, ut fit²⁷³⁴, żeby to król w nich firmaret potentiam a przez nich precario dominaretur²⁷³⁵: oto na tym sejmiku to mówiono, na tym to, to pisano, to podrzucono; i długo był król w tej niewoli, aże na ostatek musiał im wysadzić emula²⁷³⁶ Zamojskiego Jana, i krwią się to non sine totius Reipublicae mola²⁷³⁷ oblało, który concussisset całą Koronę, kiedy by śmierć królewska non occupasset²⁷³⁸. Niechajby sobie wszyscy królowie, ale polscy primario (bo ich summa regiminis in distributiva justitia²⁷³⁹ zawisnęła), głęboko ono napisali oraculum: praeficere officiis et administralionibus non peccaturos potius quam damnare cum peccassent²⁷⁴⁰ (co się przydało za naszego Kazimierza Radziejowskiemu); żadnych więcej do boku swojego sług i konsyliarzów nie przysposabiać non tam capaces, quam nihil desiderantes²⁷⁴¹, albowiem nullus illum amat, qui semper da mihi clamat²⁷⁴². Więc jako był pobożny Jagiełło, wojenny syn jego Władysław sprawiedliwy i mądry Henryk, tak był dobry i szczęśliwy Zygmunt pierwszy, Zygmunt August i Władysław czwarty, nisi eius bellicae gloriae incuria, luxuriae, zbuntowanie kozaków fatale civilis belli incendium effecisset²⁷⁴³: bo Kazimierz pacis studiosissimus eoque bellandi ignarus, in bellis tamen infaustis vilam multiformi consumpsit fortuna²⁷⁴⁴

Jeśli która rzeczpospolita chrześcijańska jako nasza Polska rozmaitym mieszaninom w elekcjach, niebezpieczeństwom w interregnach, kłopotom z nowymi a obcymi pany podległa, którym tak się dobrowolnie subicimus²⁷⁴⁵ sami, żeby się oni wprzódy prawom i obyczajom poddawali naszym. Wiedzą myśliwcy, że trudniejszy daleko do unoszenia dziwak albo złowek, który się bujać i sobie nauczył gonić, aniżeli młodzik w kojcu ochrostany jastrząb; tak i nam obcy pan nawykszy in absolutis dominiis: sic voto sic jubeo, stet pro ratione voluntas²⁷⁴⁶, nie rychło się da obrochmanić²⁷⁴⁷, i chociaż go rozlicznymi pętamy obowiązkami i przysięgami, coraz się porywa z ręku, coraz do przyrodzonych ciągnie się afektów, coraz z berła na drzewo: bo jako wilka tak i ptaka natura ciągnie do lasa. I nigdy nam się exoticum nie nadawało dominium²⁷⁴⁸, kiedykolwiek synów królów, panów naszych, sanguine et moribus, krojem i strojem nobis simillimos²⁷⁴⁹ do elekcji nie stawało; jednego tylko Piasta po Leszkach i Popielach zeszłych, od którego brzeskie i legnickie ród swój prowadzą książęta, i to był terrigena²⁷⁵⁰, a drugiego Jagiełłą wyjąwszy, którzy obadwa divinitus²⁷⁵¹ obrani i na tron polski wysadzeni byli: tamten jako pie credimus²⁷⁵² temu, co nam in monumentis veneranda podała antiquitas²⁷⁵³ że olio et fare²⁷⁵⁴ onej Sareptańskiej niewiasty, mięsem i miodem, który rósł w uściech i w rękach tamtych elektorów; ten, żeby Pan Bóg przezeń naród on gruby litewski, w pogańskich pogrążony zabobonach, do świętej katolickiej przyprowadził wiary. Okrom mówię tych dwu:

Nescio qua natale solum dulcedine cunctos 

Ducit et immemores non sinit esse sui²⁷⁵⁵.  

Obraliśmy Ludwika Węgierskiego, skoro nam w Kazimierzu Wielkim Piastowej linii nie stało, aż nam Sanok, Przemyśl, Halicz i Kamieniec Podolski do Węgier odcina, aż i sam obrzydziwszy sobie circumscriptum regimen²⁷⁵⁶», zostawiwszy Polakom zrzędną panią matkę swroję, książęciu Władysławowi Opolskiemu oddzieliwszy cum titulo principis²⁷⁵⁷ wszytkie prowincje ruskie, odjeżdża na rezydencją do Budzynia i przywiódł też Polaków do takiej rezolucji, która go potem reflektowała, której Gołogóry²⁷⁵⁸ perenne stoją monumentum²⁷⁵⁹.

Obraliśmy Henryka francuskiego, co się mu już przydało, mądrego i sprawiedliwego pana, ale długoż tej uciechy? Albowiem czwartego po inauguracji swojej na królestwo polskie miesiąca, roku zbawiennego w nocy z kilką tylko Francuzów uciekł z Krakowa, skoro go doszła wiadomość śmierci Karola, króla francuskiego, brata jego: wolał się do tamtej pobierać sukcesji, kędy to bez ekscepcyj²⁷⁶⁰, bez cyrkumskrypcyj, królowi rozkazować wolno; kędy mu nie rzeką: nie pozwalam, wolno mu się zwadzić, z kim chce; wolno podatki rozkazać, jakie chce; wolno książęciu nieosądzonemu, dopieroż szlachcicowi szyję uciąć, do więzienia wrzucić, dobra wziąć, nullus arguet²⁷⁶¹, chyba jako się i temu jego sukcessorowi stało, nożem go jako wieprza zakolą. Po którego zbieżeniu, że nam już Jagiełłowskiej w Zygmuncie Auguście linii nie stało, obraliśmy Stefana siedmigrodzkiego.

Tłucz węgrzyna w możdżerzu, czyń ty co chcesz jemu, 

Przecie on będzie czosnkiem śmierdział po staremu!  

Tego mu trudno ująć, że był pan wojenny, szczęśliwy, doznała Moskwa zwyciężnej jego nad sobą prawice; ta też była przyczyną przez całe dziesięć lat królowania jego, że pod inszym trionem, co intendebat animo²⁷⁶², nie mógł wsławić imienia swojego; ale cóż po tem, kiedy i sławę, i pożytki onych wiktoryj moskiewskich, chociaż krwią polską nabytych, Batorym swoim, Bekieszom, Burnomissom, Felodom przypisował; toć Chmieleckiego, że porzucił buławę w Moskwie, to i wielu inszych od niego odstrychnęło, i nie bez przyczyny napisano o nim po śmierci: nonnullis autoritate sua jam gravis, libertati Polonae, certe si provixisset, periculosus fore visus est²⁷⁶³.

Obraliśmy po nim Zygmunta szwedzkiego, skoro nam miecza nie stało, po kądzieli i po iskrach prawie macając krwie Jagiełłowskiej, że go Katarzyna, Polka, siostra Zygmunta Augusta rodziła. Dziwna rzecz, żeśmy żadnej nie mieli elekcji, w którą by się panowie Austryjacy nie interesowali, a nie tylko prośbą, co wszytkim wolno, ale też i groźbą, czym samym odwracali serca ludzkie od siebie; bo każdemu formidabilis vicina potentia²⁷⁶⁴; każdy sobie pomyśli! z oną Ezopową liszką, co do lwa mówiła: omnia vestigia versum te spectantia video, nulla retrorsum²⁷⁶⁵. Konkurował ze Stefanem Maksymilian wtóry cesarz, i, by go była śmierć nie zaskoczyła, pewnie by był co wichrzył, i nierychło uspokoił Stefan po koronie adversae factionis fomenta²⁷⁶⁶. Konkurował z Henrykiem Ernestus Austriacus, który mszcząc się na Polakach upośledzenia swojego jadących przez ziemię niemiecką po króla do Francji, wielu porozbijać, wielu do więzienia pobrać rozkazał. Konkurował z Zygmuntem Maksymilian arcyksiążę i już szturmował do Krakowa, aleć go Pan Bóg skarał przez Jana Zamojskiego, u którego w Krasnymstawie tak głupiej porywczości swojej dwuletnim przypłacił więzieniem.

Do Zygmunta wracając, w którym się rzetelnie ona staropolską ziściła przypowieść: «póki świat światem, nie będzie Niemiec Polakowi bratem», — azaż jego najpierwsze exordia dominationis²⁷⁶⁷: nienaprawione obyczaje; konwersacje z ludźmi swego, dalekiego od polskiego humoru narodu, niekrólewskie piły i kręgli zabawy, od których go ani intimae admissionis senatorowie dehortari²⁷⁶⁸ nie mogli; odmiana dworu z polskiego na niemiecki; za onych harcerzów, których czterysta Stefan z synów koronnych ut corpore, animi sic viribus fortes et virtute viros²⁷⁶⁹ przy boku swoim ozdobą w pokoju, prawą ręką w boju chował i kochał, dragarów, alabartników wprowadzenie; ze dwiema siostrami austriackimi sine consensu Reipublicae²⁷⁷⁰ po świeżym zwłaszcza afroncie Maksymilianowskim ożenienie; azaż krew polska, którą chciał vindicare (i vindicasse, gdyby go non retrovertisset fortuna, et consilia ineluctabilis vis fatorum corrupisset²⁷⁷¹) królestwo szwedzkie, dziedzictwo swoje, które mu stryj jego Carolus Sudermaniae wydarł i nie tylko nie wrócił, aleśmy mu je jeszcze naszymi własnymi Inflantami i Estonią wyposażyć musieli. Piękna wdzięczność zaprawdę na tamtej wojnie potkała Zbigniewa Sarnowskiego, com czytał w manuskrypcie dziada mojego, który ściąwszy na harcu szwedzkiego kapitana, wetkniony łeb jego na pałaszu rzucił królowi pod nogi: «Tak padną, Panie mój, wszyscy nieprzyjaciele twoi! A król co? Czy rzucił juki złota z Aleksandrem? Czy wieniec tego metalu z Juliuszem? Czy sto par wołów ze Scypionem? Czy podziękował? Czy obiecał? «Nie wszystkicheście Szwedów zwojowali, możecie tak barzo nie wykrzykać! Azaż ono detestabile scriptum²⁷⁷², na sejmie potem inquisitionis tą ręką, która je pisała, zdrapane publice za instancyą tegoż Zamojskiego Jana, kanclerza i hetmana koronnego, gdzie się już była Rzeczpospolita in regalistas et cancellaristas roztrząsnęła seu rozerznęła, kędy in casu improlitatis suae²⁷⁷³ Ernestowi austriackiemu, szwagrowi swemu, legował koronę polską, Litwę i Prusy do swojej przyłączał Szwecji. Azaż ona całej Polski civili sanguine inundatio²⁷⁷⁴, którą sowicie vindicavimus²⁷⁷⁵ w Kazimierzu, za ono jego paradoxum²⁷⁷⁶: wolę psa niemieckiego widzieć, aniżeli szlachcica polskiego nad pludrami! Cóż mówi Revalia, gdzie się z ojcem Janem królem szwedzkim zjechawszy i kilka dni popieściwszy, chciał jako Henryk od nas uciec, by go byli senatorowie ze łzami nie uprosili, za co im potem nie dziękował Zamojski. Azaż tak wiele zacnej, zasłużonej, rodowitej szlachty upośledzonych w swoich i przodków swoich meritis, kiedy im należyty chleb, honor i dostojeństwo Szwedzi, Niemcy, Francuzi brali — nie poświadczy mi tego, że nigdy Polacy gloriosius²⁷⁷⁷ na cały świat bello et pace²⁷⁷⁸ nie słynęli, jako kiedy ich Polak rządził? Facilius est errare naturam, quam ut dissimilem sui princeps possit formare Rempublicam²⁷⁷⁹. Dobrze Boter o Polakach: że jakiegokolwiek króla mają, zaraz jego induunt naturam²⁷⁸⁰. Jeśli kędy jako u nas ma miejsce:

. . . . . . . . . . . . . . componitur orbis 

Regis ad exemplum, nec sic inftectere sensus 

Humanos edicta ualent quam vita regentis²⁷⁸¹.  

Czego przykładów wyliczać nie mój propozyt, bo i to, co piszę, wszytko extra sphaeram²⁷⁸²; namienić tylko chciałem w mojej WMMPanu dedykacji, jako injuriamus²⁷⁸³ ojczyznę naszą, zaniedbywając i godnych i potrzebnych spraw wieków naszych porrigere posteritati²⁷⁸⁴, a mianowicie quanti constitit²⁷⁸⁵ Polakom, i mową, co tłumacza zawsze do Warszawy wozić potrzeba, i strojem i całą naturą, afektem na ostatek nie wrodzonym ale przyniewolonym ku ojczyźnie swojej, alienigenam²⁷⁸⁶ po świecie szukać i obierać pana. Ta, ta sama chocimska ekspedycja może nam otworzyć oczy. Utrata Wołoch, Inflant, Estonii, juris regii in ducali Prussia²⁷⁸⁷, Zadnieprza, jużci była i Ukraina nasmarowała, niechaj będzie zwierciadłem i hieroglifikiem²⁷⁸⁸ kaczki onej, która kurczęta, Niemców, którzy Polaków wodzili.

Quod mens augurat et opto²⁷⁸⁹, że za teraźniejszą, jako Piastową i Jagiełłową divinitus²⁷⁹⁰ ordynowaną i odprawioną szczęśliwą Króla IMCi Pana naszego miłościwego elekcją, kość z kości, krew ze krwie polskiej, (a fortes creantur fortibus, nec imbellem feroces progener ant aquilae columbam²⁷⁹¹) orzeł orłom rozkazować będzie, szczęśliwa rzeczynaszych nastąpi rewolucja, kiedy miserias nostri maximas orbis parens²⁷⁹² niemieckie żołny, francuskie papugi, węgierskie kruki, szwedzkie rozegnawszy sępy in proprio posuit sua sidera coelo²⁷⁹³, kiedy wielkiego onego zelatora gloriae et libertatis Polonae²⁷⁹⁴, Jana Zamojskiego nepos²⁷⁹⁵, nieporównanego Hektora i obrońcę całości ojczyzny swojej Jeremiego Wiśniowieckiego, książęcia z książąt (a w Polszcze tytuły acta heroica seqiiiintiir²⁷⁹⁶), który jako z nieprzyjacielem koronnym ręką i szablą, tak virtute et constantia cum invidia domi certabat, in castris genitus, patriis nutritus in armis filius, armipotenti dextera patrios avitosque consummabit honores²⁷⁹⁷ i co dotąd na tysiąc zacnej jego parentele dzieliło się domów, dziś na wieczną narodu polskiego sławę, w jeden jakoby kościół, osobę Króla pana naszego zebrane assurget²⁷⁹⁸.

Tempus erit — nec enim me fallunt omina, quando 

Hunc saevi ferventis in medio turbine belli 

Conversae fugient acies, hostilia quando 

Obvia quaeque metet infesto corpora ferro. 

Tempus erit, quando hunc rerum nuntia fama 

Praestantem animo et meritis ingentibus auctum 

Deferet extremis alis plaudentibus oris. 

Vos tantum, superi, placidam concedite vitam, 

Atque suo semper vernantem flore juventam, 

Quod illi stabili jam spondent numine Parcae, 

Ut seri quondam discant teneantque nepotes, 

Et sua perpeluis tradantur nomina chartis²⁷⁹⁹. 

Jużci nam tanti spes affulsit voti²⁸⁰⁰ w mądrości, w dobrotliwości Pańskiej, które są in principis virtutes regnatrices corde²⁸⁰¹, kiedy to turbidum²⁸⁰² w ojczyźnie naszej chaos, tę fatalem dissidiorum, diffidentiae, discordiae civilis procellam sedare in pectoribus hominum sua mansuetudine²⁸⁰³ umiał. Zwyczajnyć to jest noviluniorum²⁸⁰⁴ paroksyzm, zwyczajna nastawających na sferę swoje księżyców afekcja: wichry, grzmoty, niepogody, psoty i różne na powietrzu burze; każdy miesiąc schodzącego antecessora swego upijać musi relikwij. Co jeśli przyrodzonym biegiem na niebie się dzieje, czemuż się na ziemi dziwować, jeśli po wszytkich i pogańskich, i chrześcijańskich świata tego nacjach, czemuż i nie w Polszcze, która imo praxim²⁸⁰⁵ wszytkich narodów pana sobie obiera, gdzie się nie rodzą, ale stawają królowie, ani zaraz król z koroną, ani spiritualis cum saeculari, ani equestris cum senatorio ordo²⁸⁰⁶, ani sibi cohaerent²⁸⁰⁷ wszytkie trzy. Licentiata libertas, impunis licentia, non in foro fides, non in pectoribus confidentia, seditio campo, curia discordia, non magistratui autoritas, non senatui majestas, non judiciis gravitas, malefaciendi omnibus aut data potestas, aut imposita necessitas, nec honorantur virtutes, nec puniuntur flagitia, timet humilis potentem, non suspicit, contemnit, non antecedit humillorem potentior²⁸⁰⁸, ani pokoju, a dopieroż, jako to u nas było, ani pieniędzy, ani kredytu, non ducibus potestas, non militi obsequium, qui quamvis alacer sed tamen imperia ducum interpretari quam exequi mavult, non agris securitas, non aris reverentia, non diis cultus²⁸⁰⁹. Summa summarum pełno zawsze nienawiści, niezgody, tradukcyj, paskwilów, plotek, które jako vulgantur callide tak creduntur temere²⁸¹⁰, a jako u Rzymianów bywało: quibus deerat inimicus, per amicos opprimebature²⁸¹¹. Teć są owoce interregnorum²⁸¹², te nowe, które po nich następują, witają specjały berła.

Takać i na Ojczyznę nasze padła była tempestas²⁸¹³, kiedy nam powtóre fatalis królom polskim Francja (bo i Henryk tam nożem zakłóty i Kazimierz tot vicissitudinibus lassatam podobno vitam, cum fortuna deseret), viduavit koronę, orbauit²⁸¹⁴ Ojczyznę naszę; kiedy Król JMC pan nasz coelitus centum miltium w okamgnieniu prawie adunatis hominum sensibus zawołany królem et jam jam vincentibus naufraganti patriae subuenit undis²⁸¹⁵, kiedy już nie Węgrzyn, nie Francuz, nie Szwed, ale Polak, którego imię sonat anagrammatice²⁸¹⁶: Jam Lech, którym fundował polskie w przestronej Sarmacji imię, ja spustoszone osiadłości, dziedzictwa białego orła, odarte i obnażone z dawnej sławy, tytuły jego zdeptane, provoluta tanto sanguine przez dwanaście wieków jego parta decora i praemia virtuti restituam, cultores agris, altaria templis et pristinum koronie mojej reponam nitorem²⁸¹⁷

Precz Szwedzi i Francuzi, precz Niemcy i Węgrzy: 

Bo sobie dziś Polacy postąpili mędrzéj. 

Jam Lech! mnie tu przed wami królować należy; 

Żaden mnie do korony pewnie nie ubieży. 

Niech inszym do niej złotem gościniec zagwoździ²⁸¹⁸, 

Komu Bóg nie naznaczył, w zawodzie opożdzi²⁸¹⁹. 

A komu chce na skronie wdziać koronę złotą, 

Chociaż o niej nie myśli, wyścignie piechotą. 

Niespodziana Polaków potkała pociecha: 

W tysiąc sto siedmdziesiąt lat znowu mają Lecha! 

Tegoć-to, tego króla na tron polski inwestyturę przed siedmnastą wieków w Klaudyuszu prorokował Tacitus: Quanto plura recentium sive veterum revolvo, tanto magis ludibrio rerum mortalium cunctis in negotiis obversantur, quippe fama, spe, veneratione, largitione multi destinabantur imperio, futurum principem fortuna in occulto tenebat²⁸²⁰ Którego jako prędko dominationis primitias furibundi odważyli się civilibus discordiis incessere Eoli²⁸²¹, tak on je wszytkie clementiae, prudentiae, majestatis²⁸²², jakoby Neptunowego trójzębu jednym uspokoił zamachem, optimo genere veniae z Juliuszem Cesarzem nescire, quae quisque peccasset²⁸²³. Któremu²⁸²⁴ kiedy po ostatnim onym z Pompejuszem tryumfie przyniesiono okrutnie wielki pakiet z jego obozu do Rzymu pisanych listów, z których mógł wszytkich żołnierzów swoich, a nawet i przyjaciół przeciwko sobie snadno dociec afektu — nie jednemu tam pod kolany zadrżało i już się conscii²⁸²⁵, jedni w nogi, drudzy wymawiać i wykręcać, inszy się przeć, inszy przepraszać gotowali — kiedy je w nałożony ogień wrzucić i spalić rozkazał.

A Król pan nasz miłościwy wszytko, cokolwiek jego pańskich dochodziło uszu, w jedno generalnej amnistyjej zawinąwszy brzemię, pogrążył w oceanie łaskawości swojej, na wieczny przykład (że nihil gloriosius principe impune laeso²⁸²⁶) klemencji²⁸²⁷, na wieczny excelsi animi²⁸²⁸, którego proprium est non sentire (sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit²⁸²⁹), pamiętając na to, że in delationibus aures praebeas, non etiam fidem, nam quis innocens erit, si accusasse sufficiet²⁸³⁰? Nadzieja tedy w Bogu et in aequanimitate principis²⁸³¹, któremu praecipua rerum ad famam dirigenda²⁸³²; któremu, chociażby miał na szparze fortunę, prospera sui memoria insatiabiliter paranda²⁸³³, że chociażby znowu ta hydra lernejska, ta regnorum lues²⁸³⁴, ci nieszczęśliwi Eoli wichrzyć chcieli, rychlej się im zazdrościwą ambicją nadęte spukają miechy, niżeli pomieszają spokojne ojczyzny naszej klima.

Ci-to, ci, którzy non sua, sed principis meliuntur fortuna²⁸³⁵; ci, którzy animo perfido et subdolo avaritiam et libidinem occultant, ex ancipiti temporum mutatione pendentes, tamquam cum fortuna fidem stare oporteat²⁸³⁶, albo się nie wyznaczyli w przeszłych ojczyzny naszej rewolucjach? Ci to, którzy desperatos in quieta Republica honores in turbido posse assequi arbitrantur²⁸³⁷; ci, których profligata in pace fides, rebus turbidis alacres, per incerta tutissimi²⁸³⁸ (bo viro esurienti necesse est furari²⁸³⁹); ci, którzy aliud stantes, aliud sedentes, utroque pede claudi, quibus nec ara nec virtus, religio ad ostentationem, oratio magnifica sed fide careas, hos ama tanquam osurus²⁸⁴⁰; ci, którzy odio praesentium suis quoque periculis laetantur²⁸⁴¹, którym neque boni intellectus neque cura mali, sed mercede aluntur ministri sceleribus, privatimque degeneres, in publicum exitiosi²⁸⁴²; kiedy cnotliwi in acie, oni in culina²⁸⁴³; którym nulla ex honesto spes, etiam publica mala singulis in occasionem gratiae trahuntur²⁸⁴⁴; ci to, z których alii sacerdotia et consulatus ut spolia adepti, procurationes et interiorem potentiam alii, odio et terrore omnia agunt²⁸⁴⁵; którzy proximam quamquam poenam, antequam poeniteret, ultum properant²⁸⁴⁶; ci, co recentem aliorum felicitatem aegris introspiciunt oculis²⁸⁴⁷; którzy largiuntur privatim, ut avidius de publico consumant²⁸⁴⁸; którym invidia in occulto, adulatio in aperto est²⁸⁴⁹; którzy ubi primi esse possent, soli volunt; qui nunquam recte fecerunt, ut facere viderentur, sed quia aliter facere non potuerunt²⁸⁵⁰; którycheśmy się świeżo na szczęśliwej Króla pana naszego napatrzyli elekcji, kiedy wziąwszy na kreskę swoje od księcia JMci Lotaryńskiego, kiedy ją musieli (przemówiwszy z oślicą Balaamową) dać księciu P. Michałowi Wiśniowieckiemu, nie mogą się teraz swojej przeciwko niemu wychwalić propensji, ci bilingues, haec illave, prout invaluissent, defensuri Prothei!²⁸⁵¹

Kiedy Augustus cesarz po szczęśliwej ad Actiacum wiktorii fugatis aemulis²⁸⁵² z tryumfem wjeżdżał na państwo rzymskie, co żywo, jako pospolicie bywa in nova felicitate²⁸⁵³, z Rzymu przeciwko niemu cum applausu²⁸⁵⁴ wychodziło: ci z upominkami, drudzy z panegirykami; ubique adulatorum uberrima messis²⁸⁵⁵. Szwiec jeden, nim się ta burza między Augustem i Antonim, jego emulem²⁸⁵⁶, skończyła, nauczył dwu kruków mówić, jednego: Salve Auguste victor et imperator!²⁸⁵⁷ a drugiego: Salve Antoni victor et imperator!²⁸⁵⁸, nie mogąc zgadnąć, którego tak z nich witać będzie potrzeba, bo wszytkie rzeczy ludzkich skutki, ale wojen najbardziej, w boskiej dyspozycji i in arcano fatorum sinu²⁸⁵⁹ zawisły. Kiedy tedy August wjeżdżał, wziął też szwiec on swojego kruka, który u niego na ręce wołał: Salve victor, imperator Auguste! Ucieszony cesarz takowym witaniem, kazał szewcowi dać dziesięć tysięcy we złocie za onego kruka²⁸⁶⁰. Drugi szwiec, który, u jednego warsztatu boty szyjąc z owym i pomagając mu tych kruków uczyć śpiewać, zazdrościł towarzyszowi, a zwłaszcza że mu też nie chciał udzielić łaski onej cesarskiej, poszedł tedy do Augusta i powiedział, że towarzysz jego ma i drugiego kruka, który lepiej jeszcze umie śpiewać, aniżeli ten; tedy na prośbę jego posłał po niego August. Aż mój kruk: Salve Antoni victor, et imperator! Śmiał się cesarz z dowcipnego szewca i kazał mu się podzielić z towarzyszem munsztułukiem²⁸⁶¹. Ledwo bym nie przysiągł, żeby się było daleko więcej takich szewców u nas w Polszcze znalazło, gdyby był kto z nich na elekcji przeszłej gotowe wytrząsnął Niemcom i Francuzom napisane panegiryki.

Ale do przedsięwziętej powracając rzeczy, sub Sigismundo, Vladislao, Casimiro unius familiae quasi haereditas fuimus, loco libertatis erit, quando eligere coepimns²⁸⁶². A tuć wszytkim historiografom przestrone²⁸⁶³ otwiera się pole, quo numine laeso²⁸⁶⁴ do tak żałosnej szarpaniny przyszła Ojczyzna nasza. Suum cuique decus postenrits rependat²⁸⁶⁵, bo to jest praecipuum annalium munus, ne virtutes sileantur, utque pravis dictis factisqne ex posteritate, ex infamia metus sit²⁸⁶⁶. Wróciła się do nas w lat ośmdziesiąt rzadka ona szczęśliwość czasów, ubi sentire, quam velis, et quae sentios, exprimere licet²⁸⁶⁷, a o piętnastu lat przed półtora tysięcy napisano: grande mortalis aevi spatium, pauci non modo aliorum, sed nostri etiam superstites sumus, exemptis e medio vitae tot annis, quibus jnuvenes ad senectutem, senes ad limina mortis per silentium venimus²⁸⁶⁸. Wróciła, mówię, do nas, tanto postliminio²⁸⁶⁹ ona staropolska swoboda, non extraneis vitiata fucis²⁸⁷⁰, i szerokie otworzyła wrota sarmackiej Mnemozyny córom: z swoją się rachować przygodą i tot dispendiorum ojczyzny swojej naufragas legere tabulas. Quod fuit durum pati, meminisse dulce est²⁸⁷¹.

Aczkolwiek i pamiątka zamorskich zginęła królów, że rzekę bezpiecznie, jedne wyjąwszy chocimską ekspedycją: bo inglorios actus²⁸⁷² zamilczeć raczej, kiedy insuavis est poenitendae rei recordatio²⁸⁷³, nie masz nic godnego wiadomości czy przez niedbalstwo wieku naszego, subit inertiae dulcedo animos, et invisa primo desidia, postremo amator²⁸⁷⁴; czyli vergentibus patriae nostrae fatis²⁸⁷⁵. Dosyć niewiele rzeczy pamiątki godnych opisał był wierszem Samuel ze Skrzypny Twardowski: Żywot Władysława czwartego²⁸⁷⁶, Moskiewską i tę Chocimską (ale succincte²⁸⁷⁷ barzo, jakoby in alio proposito occurrentem materiam²⁸⁷⁸) ekspedycyą. Alić ją zaraz summo cum dedecore²⁸⁷⁹ narodu naszego, na sejmie warszawskim publico decreto²⁸⁸⁰ na ofiarę Moskwicinowi spalono, i przewiódł to Kazimierz, choć jemu dedykowana była, na sobie, jakoby sam co gloriosius²⁸⁸¹ sprawił. Nie jednemu tu zaprawdę pióro wyleci z ręki, kiedy miasto nagrody i podziękowania ad rogum monumenta nostra damnantur. Ridere libet stultitiam eorum, qui praesenti potentia credunt extingui posse etiam sequentis aevi memoriam²⁸⁸², bo i ta księga na świecie; ale choćby jej nie było, żyje jeszcze na poły między nami ludzi tych, którzy Władysława i moskiewskie pamiętają tryumfy, owo zgoła memoriam ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci, quam tacere²⁸⁸³.

Transakcyi tedy wojny chocimskiej jedno przez lat ośmdziesiąt ab excessu divi Stephani²⁸⁸⁴, jakośmy z za morza przywieźli króla, memorandum facinus²⁸⁸⁵ do rąk ludzkich podaję, które Bogu naprzód, a potem sprawnym hetmanom, na ostatek rycerstwu swemu winna przyznać Korona nasza i cokolwiek tam gloriae partum²⁸⁸⁶; królowi to, co omissum²⁸⁸⁷, kiedy ze stem tysięcy inkludując pospolite ruszenie siedział deses²⁸⁸⁸ we Lwowie, choć mu pod nos Tatarowie na Podolu kurzyli; quantum praestitisset²⁸⁸⁹, gdyby był na przemorzone, zniewczasone i już zwątpiałe pogaństwo przybył do swoich, historia nauczy. Władysław jako wszedł w obóz, tak z łóżka nie wstał i razu, podobien owemu królowi, co go Węgrzy z sobą na wojnę w kolebce wozili. Domowych z Kozaki i z Tatary hałasów wspominać szkoda, za szwedzkie się wstydzić potrzeba. Węgrowie i Moskwa trochę nas ozdobią i to, kto uważy smoleńskie trzyletnie oblężenie, jako wiele okazyj rerum bene gerendarum²⁸⁹⁰ zgubiło, nie masz się z czego chlubić, nie masz dla Boga, bo tandem succubuimus²⁸⁹¹ i nie tylko Smoleńsk nazad, ale Kijów, Pereasław i inszych niemało powiatów z całym nam odebrali Zadnieprzem, za to, żeśmy palili księgi owe Twardowskiego, o ich ekspedycjach napisane.

Nie wspomnię tu poborów dwuset, podymnych, łanowych, rogowych, pogłównych podatków, którymiśmy do żywego prawie ubóstwo złupili, które summo cum opprobrio gentis nostrae²⁸⁹² pastwiąc się nad nami, po dworach i wsiach szlacheckich jeżdżący, wolności polskiej urągający Niemcy extorquebant²⁸⁹³. Nie wspomnię pospolitych ruszenia, które tak już były spowszedniały, że nam jako na pańskie za leda huczkiem tatarskim w Ukrainie rozkazowano, i mogliśmy tak quaerulari²⁸⁹⁴, jako niegdy Macedoni przed swoim Aleksandrem:

Jam respice canos, 

Invalidasque manus et inanes cerne lacertos! 

Usus abit vitae, bellis consumpsimus aevum, 

Ad mortem dimitte senes!²⁸⁹⁵  

Nie wspomnię konwokacyj, sejmów, związków, konfederacyj, po kilkakroć na każdy rok, sejmików co miesiąc, rozbieżenia się stanów koronnych po świecie, jakie było niekiedy za Tamerlana pod czas Pudyka, domowych zaś krzywd, przesądzania, uciskania jednych drugich, zdrad, perduellium²⁸⁹⁶, którzy z posłów naszych stawali się nam nieprzyjacioły, i inszych cudów, które wyliczając osobne by potrzeba napisać księgi; będą jednak tacy, których hic labor juvabit²⁸⁹⁷. Teraz kiedy male cohaerens corpori suo caput²⁸⁹⁸, król Kazimierz (któremu nunquam respondebat fortuna, semper opinio, quamvis poenituisset, audere libebat²⁸⁹⁹), obieżawszy wszytkie stopnie żywota ludzkiego, a nikędy nie zagrzawszy miejsca, renunciavit²⁹⁰⁰ i koronie naszej i tandem viso funere suo intelliget se mortuum esse, quid tunc homines timuerint, quae senatus trepidatio, quae populi confusio, quis regni metus, in quam ardo saliitis et exitii fuerimus confmio, neque mihi scribere vacat, neque si vacaret, possem²⁹⁰¹; świadczą związki, konfederacje, przysięgi, którymiśmy się na wszytkie przeciwności uzbroili, żebyśmy commune periculum Concordia propulsare²⁹⁰² mogli, a jako żółw nie dba na muchy, w swojej zawarły skorupie, takąśmy się i my byli wzajemną zasklepili zgodą, żeśmy się ab extra²⁹⁰³ od wszelakich impetycyj spodziewali immunitatem²⁹⁰⁴; aż vallus vitem decepit²⁹⁰⁵, aż oniż sami, którzy hunc nexum, hanc copulam²⁹⁰⁶ kleili, widząc, że tarda sunt quae in commune consuluntur; privatam gratiam statim mereare, statim recipias²⁹⁰⁷, wypadli nam z tego sklepienia, pejerarunt²⁹⁰⁸ i Bogu, i ludziom nie strzymali wiary. Zabrawszy od różnych konkurentów na swoje i nasze kreski, nundinabantur libertatem nostram²⁹⁰⁹, jedni Niemcom, drudzy Francuzom, winem zaswojone obiecując afekty szlacheckie: czego się cum irrisu²⁹¹⁰ napatrzyli cudzoziemcy, i przyznali, że nie u nich tylko panuje w sercach łakomstwo. O regnum venale, et si emptorem invenerit, brevi periturum²⁹¹¹, jako niekiedy o Rzymie mówił Jugurta! Napatrzyliśmy się i my a longe, cum irreparabili stanu szlacheckiego labe²⁹¹², kiedy jako złodzieje w targ uwijali się oni dopiero zelanci, którzy tak barzo promovebant²⁹¹³ jurament konfederacji dominum cum auro accipere parati, prostituendo venalem eloquentiam, in alto libertatis Polonae piraticam exercentes. Auri sacra fames, quo non mortalia pectora cogis²⁹¹⁴! Ale chociażci sero molunt deorum molae²⁹¹⁵, doczekamy się przecie, że tych akcypitrów²⁹¹⁶, którzy dla pieniędzy wszytko susque deque²⁹¹⁷ poczytają, dogoni sprawiedliwa pomsta boża, nasycą się tak barzo pragnionego złota, i jużby się była bez pochyby ta compages frustatim²⁹¹⁸ roztrzęsła, kiedy by nowy Atlas non suffecisset oneri brachia tanto²⁹¹⁹, że kiedyśmy jam jam labentis cum libertate Regni Poloni²⁹²⁰ bali się ruiny, ani się zachwiało oboje.

Bo nieskończonej dobroci Bóg, którego to dzieło ustawające rady i zmysły ludzkie swoją sekundować siłą, któremu nie nowina nie z książęcego jako u nas domu, ale z pasterskiego królów wysadzać szałaszu: takim się Izrael w Saulu i w Dawidzie, z których tamten osły, ten owce u ojca swojego pasał; takim Cyncynnatem Rzymianie, o którym historyk: adeste qui omnia humana prae diuitiis spernitis, neque honori magno locum, neque virtuti putatis, nisi ut effuse affluant opes: spes unica populi Romani Cincinnatus, trans Tiberim quatuor jugerum colebat agellum, ibi a legatis seu fossam fodiens, seu cum araret, salute data redditaque invicem, rogatus, ut togatus senatus mandata audiret; admiratus, togam proferre e tugurio uxorem Raciliam iubet, qua simul absterso pulvere et sudore, togatus, dictator a gratulantibus consalutatur et in urbem vacatur²⁹²¹; takim i naszy przodkowie w Przemysławie, w Leszku wtórym i w Piaście się szczycili. Saepe paupertas virtus fuit, in hac majores nostros apud aratra ipsa, mirantes decora sua, circumstetere lictores²⁹²²

Bóg, mówię, suffecit tanto oneri caput²⁹²³, Króla pana naszego, pod którego ramiony post tot tantasque procellas²⁹²⁴ weselszej wyglądamy konstelacji, zwłaszcza kiedy już zaszedł niepogodny sierpień, który swoje pognoił snopy²⁹²⁵, a wrzesień nam szczęśliwej novae spes sementis, jugo scandit roseo medii fastigia coeli²⁹²⁶, niosąc znak, w obróconych na zachodnie antypody rogach praesentissimi solis²⁹²⁷. Jużci doma primores suorum consultare jubet: Annis, bellisque verendi, crinigeri sedere patres²⁹²⁸. Już w polu Mavortia signa rubescunt, Floribus et subitis animantur frondibus hastae²⁹²⁹.

Król tylko nad królmi i wieczny wszytkich rzeczy Sator protegat hunc statum, hanc pacem custodiat, a principi nostro, longissima statione mortali fundo (cum parente et conjuge carissima una, quas ut aeterna sociavit prudentia thoro, non separabit Olympo: quarum potentiam sentiet nemo, nisi aut periculo leuatus, aut honore elatus), destinet successores quam serissimos²⁹³⁰ Takowym votum²⁹³¹ moje zamknąwszy sygnetem, znowu do WMMPana, od którego mnie occurrens calamo²⁹³² dotąd odwodzi materia, z moim powracam prezentem:

Tobie, mój drogi synu, daruję te karty: 

Księgi miłe piśmiennym; myśliwemu charty; 

W minucyjach²⁹³³ gospodarz; gach²⁹³⁴ się kocha w piórku; 

Ksiądz w krzyżu; zeszły²⁹³⁵ starzec w struganym kosturku; 

Strzelec lubi rucznicę²⁹³⁶; znać po kości gracza; 

Żołnierza broń i wojna, cny Lipski, wyznacza. 

Wszytko to miał Ulisses w swym kramie nieznany, 

Gdy szukał Achillesa do wojny z Trojany, 

I poznał go po łuku, choć w panieńskiej weście²⁹³⁷: 

Bo zwierciadła i wstęgi należą niewieście. 

Więc i ty, coć sarmacka Melpomene niesie 

Przez me ręce, chciej przyjąć, polski Achillesie! 

Wielkość domu twojego, który wierzchem siąga 

Hemu niedostępnego, ta po mnie wyciąga 

I twoje własne w miłej ojczyźnie zasługi: 

Boś pewnie nie zamącił naszej spólnej strugi, 

Którąśmy długim pasmem, jako bieży z góry, 

Jeszcze kiedy rozmierzał Lech tę ziemię sznury, 

Kiedy Krakus, gdzie smocy żywo ludzi jedli, 

Miasto swoje stołeczne zakładał, osiedli 

Przy tej ścienie, gdzie nieba ostre Tatry bodą, 

Gdzie nas winną Lyaeus²⁹³⁸ podsyca jagodą. 

Stąd jako orzeł z gniazda, koń Trojański z brzucha, 

Odważne kawalery (nie ujźrysz piecucha), 

Wysadza na theatrum koronnego świata, 

A sława nieśmiertelna pod słońce wylata. 

Tuć dawne Lipie leży, tu Laskowa w boku, 

Tu Rupnów i Stadniki od tego Poloku 

Cugiem idą; tu Wiśnicz sławnych niegdy Kmitów, 

Skąd dom zawisł Potockich także Sreniawitów. 

Mstów i Przyłęk tu leżą. . . . . . 

Po ścianach malowane po[wietrzniki]. . . . . . 

O jakoż ziemskich rzeczy. . . . . . 

Prezentują starzałej dru. . . . . .²⁹³⁹ 

Tu wzgardzony Lubomierz: bo że się go liszą²⁹⁴⁰, 

Hrabie się z Jarosławia i z Wiśnicza piszą. 

Tym-ci traktem, na którym widzim i Pisary, 

Kilkaset rodowitych domów szlachty staréj 

Aż do Śląska się ciągnie, Kraków w ręce prawéj 

Minąwszy; wszytkie herbem szczycąc się Śreniawy 

I choć się dzisia w różne dziedzictwa rozsuły²⁹⁴¹, 

Zbywszy panów, dawne swe wsi dzierżą tytuły. 

Miłość twoja przeciwko rodzicom²⁹⁴² swej żony 

I we mnie budzi afekt chęci nieskończonéj, 

Którym ci tę ofiarę — nie prę się²⁹⁴³, że chuda — 

Pałę na znak wzajemnej miłości feuda²⁹⁴⁴. 

Tu by mi wszytkich polskich królów kalalogi 

Zliczyć trzeba od Lecha, który pierwszy progi 

Sarmackie opanował, i ich wszytkie dzieła: 

Jako suta²⁹⁴⁵ Krakowa z Wandziną mogiła; 

Skoro gacha, co do niej zbrojno dziewosłębi²⁹⁴⁶, 

Skarze, odważnie w Wiślnej utopi się głębi. 

Sześciu Leszków przebieżeć, piąci Bolesławów, 

Dwu Popielów, Przemysła i trzech Mieczysławów, 

Dwu z Piastem Semowitów, Wacława z Ludwikiem, 

Czterech Kazimierzów, trzech Zygmuntów z Henrykiem 

I Władysławów czterech, z którymi do sfory 

Aleksander, Jan Olbracht i Stefan Batory. 

Wszytkie by mi potrzeba okazje zliczyć, 

Gdzie się zdało polskiemu Marsowi graniczyć, 

Którego i dziś jeszcze pokazują stopy 

Na wschód słońca, gdzie koniec pięknej Europy; 

Na zachód, kędy jego dzielnością uparci 

Krucygerzy²⁹⁴⁷ na wieki i z imieniem starci; 

Na południe Psie-pola, którym Krzywousty 

Bolesław z trupów sprawił niemieckich zapusty. 

Na północy, gdzie Moskwę wskroś żelazem gołem 

Przeszedszy, nie oparł się aż pod Archangiołem! 

Gdzie się kolwiek obrócił i szablą, i kulą, 

Wszędy przezwiskiem polskim matki dzieci tulą. 

Wszędy tam cni przodkowie twoi byli z Lipia; 

Abowiem okazyji nigdy nie zasypia 

Serce sławy pragnące; gdziekolwiek się wrota 

Otworzą, wrodzona je prowadzi ochota. 

Onić już swych krwawych prac, po chwalebnej śmierci, 

W niebieskim skarbie liczą wysłużone czwierci²⁹⁴⁸, 

I tam razów dla miłej podjętych ojczyzny 

Przed wodzem wojsk angielskich²⁹⁴⁹ prezentują blizny; 

Z którym we czci żywotem nieśmiertelnym żyją, 

Ssąc nektar i nad słodki cukier ambrozyją; 

Przeto się ich z mizernej gąski nie śmie tykać 

Piórko, nie śmie się wyżej ku słońcu pomykać, 

Wiedząc, że mu nad ogień nic nie szkodzi bardziéj, 

Czego przykład Ikarus, gdy ojcowską wzgardzi 

Przestrogą, klejonymi gdy śmiałkuje pióry, 

Ogorzał²⁹⁵⁰ i spadł w morze Ikaryjskie z góry. 

Dziad twój, którego imię i wizerunk żywy 

W swej osobie piastujesz, o Janie szczęśliwy! 

Jakie czynił odwagi i tu jakie po nim 

Syn jego, a kochany ociec twój Hieronim, 

Nie zamilczy ich muza swoją pieśnią, ani 

Dokąd stoi świat niski, będą zapomniani; 

Gdyż sława bohatyrska z ich czystymi ciały 

W grobie się nie zawarła: będą wiekowały 

Ich szczęśliwe urobki, póki rzeki w morze 

Płyną, póki człek ziemię dla żywiołu²⁹⁵¹ orze, 

Póki zima za latem, noc za dniem w kolei, 

Póty ich stawać będzie w piersiach ludzkich dziei. 

Będą je sobie późni przez ręce prawnucy 

Podawać, psi zazdrością spasą się i krucy, 

Nie oschną jej z gorzkich łez już wygniłe ślepie, 

Blada jako mokły śledź, sucha, równa szczepie; 

Bo jej odrastające sęp z Awernu²⁹⁵² płuca 

W nieszczerym ścierwie targa i na dwór wyrzuca. 

W takiej męce Tityus do skały przykuty. 

Przebóg, dosyć ma zazdrość, zazdroszcząc pokuty! 

Niezwykłym to uraża ludzkie uszy echem, 

Żeby grzech był pokutą, a pokuta grzechem; 

Niechże się tam już sama żwa²⁹⁵³, je, kłuje, kąsa, 

Niech szczerą ssie truciznę z odartego wąsa. 

Ale twojego domu starożyta cnota 

Jako się mur miedziany drewnianego młota, 

Ognia złoto prawdziwe, skała wiatru boi, 

Lew psa, much zasklepiony żółw w skorupie swojéj, 

Tak dba i ta na zazdrość: chociaż za nią cwałem 

Stopa w stopę, jako cień, suwa się za ciałem 

I rychlej kieł w swych piersiach jadowity zroni, 

Niż zaszkodzi, chociaż ją do upaści goni. 

Czas, który i na świecie i po śmierci płaci, 

Odkryje wszytkich rzeczy ukryte postaci. 

Kiedyż tedyż i z grobu, jeśli nie w żywocie, 

Skrzywdzonej od zazdrości tryumfować cnocie, 

Która chociaż na ziemi przegra (bo tym władnie 

Fortuna), przecie zazdrość na koniec upadnie; 

A. w ostatku do nieba rekurs²⁹⁵⁴, gdzie przed sędziem 

Mądrym więcej fortunie kłaniać się nie będziem. 

Tam bez farby przyznają, co należy komu, 

Kto pochwały, kto godzien za swe złości sromu. 

Pełno przykładów, że tych, którzy dobrym szkodzą, 

Psi złe kości ze ścierwu na koniec ogłodzą²⁹⁵⁵. 

I onych faworytów, którzy pańskie uszy 

Posiedli, wlókł za nogi kat koło ratuszy. 

Na cóż tu Plaucyjanów, Sejanów i owych 

Wspominać Eutropich Arkadyjuszowych, 

Wiecznej świata zarazy? I są, i bywali 

W naszej Polszcze, co nad się cnotliwszych psowali, 

Których mi się dla synów wymieniać nie godzi, 

Choć ci nigdy sokoła sowa nie urodzi! 

Na cóż mi, z drugą stronę, wyliczać tu starych 

Kamillów, Scypionów, Narsetów, Belzarych, 

Którzy, acz się zazdrości żyjąc nie oparli, 

Wżdy²⁹⁵⁶ ich imię wiekuje²⁹⁵⁷, choć dawno pomarli. 

Przebóg: jeśli na wszytkie świata strony cztery, 

Tedy w Polszcze o takie nie trudno martery²⁹⁵⁸! 

Skorośmy też przejęli coś Machiawela²⁹⁵⁹. 

Że jednego na przykład wymienię z tak wiela: 

Ojca pana naszego, po którego zgonie²⁹⁶⁰ 

Posadził Bóg na złotym jego syna tronie. 

Piękna cnoty zapłata, z ciężkim oczu bólem 

Zazdrości: ociec — w niebie, syn — na ziemi królem! 

Tak, tak myto cnotliwych z przydatkiem poścignie, 

A zły się jako w chmurze błyskawica mignie! 

Więc, mój drogi starosto, mając w przedzie dziady, 

Gdyśmy na ten wiek padli, gdzie serce przykłady 

Stwierdzać trzeba do cnoty, mając w herbie Strzemię, 

Stój w nim i wytrzymaj złej inwidyi²⁹⁶¹ brzemię. 

Masz trzech stryjów abrysy²⁹⁶²: Marsem także i ci 

A rycerską w ojczyźnie cnotą znamienici. 

Ta jedna w Polszcze płaci, bo wszyscy trzej razem 

Dali się w polu z baszą obaczyć Abazem²⁹⁶³. 

Widział ich twardy Smoleńsk²⁹⁶⁴, gdy pod jego mury 

Gęste bojar²⁹⁶⁵ moskiewskich rozbijali chmury. 

Z których Andrzej, niezwykłej młodzieniec urody, 

W samym szańcu moskiewskim dostał Wsiewołody, 

Chłopa rzekłbyś, że obrzym, że wstał z martwych znowu 

Polifem; wielce był król z takiego obłowu 

Wesołym; już Szehiny, już gardzi Prozory, 

Kiedy widzi tak mężne w swym wojsku Hektory; 

Bo ledwie nie w godzinę, drugi Lipski Jerzy 

Moskiewską mu pod nogi chorągiew rozszerzy, 

A że łba przy niej kornet²⁹⁶⁶ zbył, świadczyło drzewce 

W rumianej uszargane z tuleją²⁹⁶⁷ polewce. 

Lecz to jeszcze nie za nas i ci to niech piszą, 

Którzy z grobów sarmackich bohatyrów krzészą, 

A sławę nieśmiertelną przez swoje papiéry 

Dają światu, dźwięki jej mieszając w zefiry. 

Tu mi Jerzego znowu, lecz nie z takim gustem, 

Wspomnieć, łzą napoiwszy a nie inkaustem²⁹⁶⁸ 

Smutne pióro, przychodzi. Twój-to był stryjeczny, 

Znać, że się Lipskim rodził, tak mężny, tak grzeczny! 

Widział go wódz, widziało wojsko, widział i ja, 

Gdy się spolna nad nami chorągiew rozwija; 

Kiedy w śmierci trwalszego szukając żywota, 

Gdziekolwiek szczęście do niej otworzyło wrota, 

Żywym sercem rycerskim — bo pewnie nie musem — 

Jako on Kokles rzymski z mężnym Kurcyjusem, 

Z których tamten do Tybru, ten w pełną trucizny 

Przepaść skoczył odważnie, dla miłej ojczyzny; 

Jako trzech Decyjusów: dziad z wnukiem i z synem; 

Z Scewolą, który rękę spalił przed kominem — 

Z tymi i których tylko dawne liczą wieki, 

Lubo drzewcem kozackie rozrywać pasieki²⁹⁶⁹, 

Lubo miasta szturmem brać, lubo ich ostrowy²⁹⁷⁰, 

Do wszytkiego ochoczy, na wszytko gotowy; 

Dopieroż jeśli dala okazyja pole, 

Nie tak mleko wężowi, nie tak miód mił pczole, 

Nie tak upatrzonego chciwy łowiec kota²⁹⁷¹ 

Lubi, jaka w nim była do harców ochota. 

Komu dostać języka śród ordy, śród kosza, 

Co mu kraść przyznawała ćwiczona Wołosza. 

Jemu tylo z natury serce dało męstwa, 

Że go żadna pogaństwa nie straszyła gęstwa! 

Ze jako głodny orzeł między dropie wpada, 

Grzywacza²⁹⁷² bierze jastrząb z największego stada, 

Ksiądz bezpiecznie brakuje w polu cudze kopy, 

Tak on brał z ich szeregów podobniejsze chłopy! 

Świadczy Zbaraż, wieczysta cnoty polskiej próba, 

Gdzie han krymski z Chmielnickim sprzysiągszy się oba 

Niezliczonym garść naszych zastępem osuli²⁹⁷³, 

Że z nieba tylko pomoc w takiej cieśni czuli, 

Skąd im Bóg (bo prze zazdrość u króla kredytu 

Nie miał) Wiśniowieckiego posłał dla zaszczytu²⁹⁷⁴. 

Ten sam wojsku świat widzieć, ten dał we złe razy 

Tak sromotnej ojczyźnie uchronić się zmazy; 

Gdy rozpaczą i głodem na poły pomarli, 

W tym jednym żyli i w tym jednym się oparli. 

Niech się Sagunt nie równa i Ostenda z swojém 

Oblężeniem, bo to met²⁹⁷⁵ da pewnie oboim; 

Tej morze, tamtego mur wyniesiony z cegły 

Bronił; a naszych trzykroć sto tysięcy zbiegły 

W szczerym polu dziesiątek, aże Bóg złe rady 

Zawstydziwszy, sam wystąpił między one zwady. 

Tam się Lipski wyznaczył sercem prawie żywym, 

Z bliska szablą, z daleka, kiedy łukiem krzywym 

Gdzie tylko lub kozaka lub ordyńca zoczył, 

Hustem²⁹⁷⁶ nieprzyjacielską posokę wytoczył, 

I sam razów poczciwych ukazował piątna, 

Czego mu zazdrość ująć nie może pokątna. 

Batów²⁹⁷⁷ go zjadł nieszczęsny, kędy bez przykładu 

Do tak wściekłego przyszedł nieprzyjaciel jadu: 

Nie z konia, nie przy broni, nie w bitwie, nie w szyku, 

Ale więźniów niestotyż naszych rzezał w łyku! 

O! jako krwie szlachetnej lało się tam wiele, 

Że jej zażył Nuradyn na miejscu kąpiele, 

Wziąwszy od Chmielnickiego sowite okupy, 

Po brzuch konia ubroczył, tratujący trupy. 

Tam kwiat wojska naszego ginie i z hetmany, 

Jako od Hannibala Rzymianie pod Kanny, 

Zgoła z kilku tysięcy kilkadziesiąt — i to 

Siła-m rzekł — uszło przecie, których nie pobito. 

Mógł ci i on ujść z tymi, lecz wolał mogiły 

Podnieść, niżli poganom pokazować tyły! 

O nierządzie szkarady! O niesprawo sroga! 

Którą że dotąd stoim, bać się też dla Boga! 

Byśmy nią nie zginęli, jako stara pieje 

Przypowieść, z czego się świat nie od rzeczy śmieje. 

Żyje Andrzej, brat jego²⁹⁷⁸, który tej rubieży²⁹⁷⁹ 

Szczęściem uszedł: bo gdy to, co matce należy 

Od cnotliwego syna, oddamy jej w długu, 

Wracamy się ziemianie do onego pługu, 

Przy którym jest też miejsce poczciwszej zabawce, 

Przyszłym czasom swej sławy gotować poprawce. 

Aleć by mi tu pierwej papieru nie stało, 

By się wszytkich żołnierzów z domu twego miało 

Wyliczać, którzy i dziś trybem wielkich przodków 

Robiąc na dobre imię, nie zbierają podków, 

Dosyć mają zasłużyć, a głosem swobodnym, 

Gdy drudzy biorą, wyrzec: i jam tego godnym! 

Co dotąd przed dobrtmi chwytali legarci²⁹⁸⁰, 

Leda kondys²⁹⁸¹ ci porwie, gdy obrócą charci 

Wiem ja, że nie bez wstydu z strony to obojej 

Tak w oczy chwalić, jako słuchać chwały swojej, 

Aleć mnie miłość moja, ciebie niech odwstydzi 

Prawda; gdyć to przyznaję, co świat w tobie widzi; 

Chyba jeśli kto ślepy albo będzie głuchy 

Lub domator: bo świata odsądzam piecuchy 

Komu oczy cebulą zazdrość opaskudzi, 

Słońca widzieć nie może, a ma widzieć ludzi? 

Skoro z cieniów domowych wyszedłeś, najpierwéj 

Udałeś się do dworu sarmackiej Minerwy, 

Która, już to w Koronie wiek dochodzi trzeci, 

Jako piersiami karmi swych patronów dzieci. 

Gdzie kto się czemu święci, w takiej też doktrynie 

Ćwiczy: szlachcic, byle się przedać po łacinie 

Nie dał, byle rozumiał w kościele i w grodzie, 

(Krzywda — cudzym językiem w swym mówić narodzie), 

Byle umiał Tacyta zażyć z Cyceronem, 

A Seneki do tego, dosyć jest uczonym. 

Twa, Jagiełło, pamiątka, tyś w mieście stołecznym 

Państw Lechowych ją stwierdził przywilejem wiecznym 

Twój pegaz na Wawelu ten stok²⁹⁸², który płynie 

Na wszytek siódmy tryjon²⁹⁸³ — gdzie polskie boginie 

Z Apollinem mieszkają — swym kopytem kował, 

I będzie z Helikońskim jednako wiekował. 

Gdzie niedługo mieszkawrszy — na szczęściu w tej mierze 

Należy; więcej za rok u tych dziewek bierze 

Niżli za dziesięć drugi (nie kochają muzy 

Takiego, co zmysł tępy i rozum ma guzy²⁹⁸⁴) — 

Wyszedłeś i kochanych rodziców za nogi 

Obłapiasz, którym żaden koszt nie był tak drogi, 

Żebyś nim świat zwiedziwszy płynął i za morze, 

A potem na królewskim zabawił się dworze. 

Mierział²⁹⁸⁵ cię dwór natenczas i nie bez przyczyny, 

Pełen włoskiej, hiszpańskiej, niemieckiej faryny²⁹⁸⁶, 

Zazdrości, ambicyi: a za rządem czepców 

Najobfitsze jest żniwo płotków i pochlebców. 

Do wojska cię Mars ciągnie, jako knieja zwierza, 

Chocieś wzrostem i laty nie doszedł żołnierza, 

Koń cię woła chodziwy²⁹⁸⁷ i tarcz kuta w Lemnie. 

Wsiadaj! Bo jako Tetys²⁹⁸⁸ wymyśla daremnie 

Z Achillesem, zaniosszy małego we śpiączki 

Do Chirona, uchodząc trojańskiej mierziączki²⁹⁸⁹; 

Już go w Styksie, nieboga, już w Kocycie kąpie 

Dla rany, już go stroi w białogłowskie strząpie²⁹⁹⁰; 

Darmo: bo kto do czego z natury się bierze, 

Pewnie się nie zatai ani w fraucymerze²⁹⁹¹. 

Tak i ciebie, Janie mój! drogiej rodzicielki 

Scedzone do ostatniej smutne łzy kropelki 

Nie strzymają: że skoroć Bellona potuszy²⁹⁹², 

Jako orzeł, choć jeszcze nie dobrze zasuszy²⁹⁹³, 

Lekkim ufa Eurom²⁹⁹⁴ i z gniazda się puszcza, 

Kiedy go bystra młodość do łowu poduszcza. 

Tameś szedł²⁹⁹⁵, kędy na kieł wziąwszy Rusin gruby²⁹⁹⁶, 

Zniosszy naszych kilkakroć, do tej przyszedł chluby, 

Że się księstwem oderznąć od Korony śmiele 

Odważył, panów miawszy za nieprzyjaciele; 

Kędy chłop nałożony cepom, pługu, bronie, 

Zwątpiwszy za niecnoty swoje o pardonie²⁹⁹⁷, 

Do tej przyszedł rozpaczy, woli, niźli robić 

Pługiem albo cepami, dać się śmierci dobić! 

Najgorsza z takim wojna, który za swe zbrodnie 

Żyć nie może, bić może: takiemu śmierć słodnie, 

Taki na cudzy żywot tym bezpieczniej jedzie, 

Gdy się przy swym jako kot opiera na ledzie²⁹⁹⁸. 

Dobrześ, zacny starosto, rodzicom swym wróżył: 

Boś się tam stokroć więcej królowi przysłużył 

A ojczyźnie tysiąckroć, niż bawiąc się dworem; 

Coć z wieczną sławą, z wiecznym przyznawał honorem, 

On Potocki, szedziwem ozdobiony latem²⁹⁹⁹, 

Przed panem męstwo twoje chwaląc i senatem. 

Dopieroż kiedy nowa ze Szwecyi burza 

Wszytkę nasze Koronę w odmęcie ponurza: 

Kraków wzięty; Kazimierz pomknął gdzieś ku Śląsku; 

I wojsko i hetmani w spólnym obowiązku 

Dają się Gustawowi, tak srogim hałasem 

Przestraszeni; poczty swe piszą przed Duglasem³⁰⁰⁰; 

Zatkajcież teraz psiną³⁰⁰¹ poradnicy ucho, 

Coście wtenczas nosili za Szwedkami rucho³⁰⁰²! 

Dzisieście najgrzeczniejszy i pierwszy do misy, 

A przed łaty łupiono z skóry takie lisy! — 

Kiedy mówię Kozacy, Orda, Moskwa, Szwedzi, 

Multan, Węgrzyn, Wołoszyn, wszytko się to scedzi, 

Właśnie jakby na zmowie, do Polski niebogi, 

Krwią naszą zalewając wzniecone pożogi: 

Wtenczas cię było widzieć, gdyś w rozruchy one 

Z bracią swą zatrzymywał rzeczy już zgubione, 

I będąc w ośminastem wieku swego lecie, 

Piastowałeś w tak ludnym buzdygan³⁰⁰³ powiecie. 

Po te, po te, że sami pochwalim się, kresy 

Wszytkich szwedzkich tryumfów stanęły progresy. 

Skoro Forgiel spadł z Sącza, jako z wiersze³⁰⁰⁴ żaba, 

Już się on nie śmie kusić, już go nie nagaba: 

Obmierzło mu Podgórze, gdzie pierwszymi między 

Dał się cny Lipski poznać sowicie tej nędzy. 

O jako wiele razy w twoich cię wsiach macał! 

Jak wiele razy głowę twą złotem przepłacał! 

Na wszytkie twe popasy, na wszytkie noclegi, 

Wyprawował po tobie nieznajome szpiegi! 

Dał Bóg, że przeoczywszy one wszytkie sidła, 

Rzezałeś ich jakoby na ofiarę bydła. 

Co stary słysząc tatuś znowu się odmładzał, 

Jakoby go na konia tureckiego wsadzał, 

Jakoby mu Bóg wieku z przeszłych lat przylewał, 

Gdy w synu widzi serce, które i on miewał. 

Tak zgrzybiały Pryjamus w sławnej wojnie onéj 

Widząc mężne Hektory, bitne Sarpedony, 

Marsowate Troile, waleczne Deifeby, 

Ciężkich łupy greckimi wracając z potrzeby³⁰⁰⁵, 

Karmił serce pociechą cały lat dziesiątek; 

Aleć się minął z końcem niestotyż początek! 

Kto by był rzekł, mój zacny starosto, w tym czasie, 

Kiedy wojną gorzała w straszliwym hałasie, 

Kiedy byś w niej wolnego nie namacał kąta, 

Że się z tak złych terminów Korona wypląta? 

Wziął Rusin Ukrainę, Tatarzyn się weprze 

W Podole, Moskwa w całą Litwę i Zadnieprze; 

Węgrzyna nam w Podgórze wrzuciły pokusy³⁰⁰⁶; 

Zażął³⁰⁰⁷ Szwed Wielkąpolskę, Brandeburczyk Prusy; 

Niemiec przypadł do ziemie, jako wilk na jagnię; 

Już mu się blejwas³⁰⁰⁸ przejadł, pewnie soli pragnie; 

Jakoż miało-li by przyść do tej szarpaniny, 

Woli to zjeść z onym psem, co ma porwać iny. 

Pełne były Polaków Węgry, Śląska, Spisze; 

Drudzy ledwo się w dziury nie grzebali mysze. 

Nie ujżrałeś granduków³⁰⁰⁹, nie uświadczył hrabi; 

Drobiaszczek tylko serce a cnota ochabi³⁰¹⁰, 

Którzy żadnych nie mając droższych depozytów, 

Te dla miłej ojczyzny odważą zaszczytów³⁰¹¹. 

Łaska Boga naszego i wszech rzeczy sprawce 

Na tej nas przez dwie lecie potrzymawszy ławce, 

Wykurzy ten gad z Polski i za taką chłostą 

Da, że się nasze członki w jedno ciało zrostą³⁰¹²: 

Bo musi z poczciwością każdy wrócić cudze. 

Ty bywszy na braterskiej przez ten czas usłudze, 

Skoro Kraków odbierzem a wojna przecichnie, 

Skoro duszą Rakocy z szwedzkim królem kichnie³⁰¹³, 

Bieżałeś w Ukrainę, kędy Mars zapraszał 

Do roboty, gdzie Moskwę z buntowniki płaszał. 

Tamtać ma za swe, chociaż z naszą szkodą, a ci 

Dotąd się przetwarzają w rozliczne postaci: 

To na dół, to do góry, w prawo, w lewo kręcą; 

W jarzmo nie chcą; bo gdy się wróble w proso wnęcą, 

Niech gwiżdże, niechaj ciska, niech stawia straszydła 

Gospodarz, przecie oślep polecą do żydła³⁰¹⁴. 

I ci przez lat dwadzieścia zakusiwszy lubéj 

Wolności, nie zaraz się dadzą wprawić w kluby³⁰¹⁵. 

Nie stoi Ukraina wszytka części setnej, 

Có się dla niej krwie polskiej wylało szlachetnej. 

Taką miał Rzym Kartagę (i póki jej z gruntu 

Nie wyrżnął, co rok krwią swą przypłacił ich buntu). 

I Żydzi Filistynów, jako wesz w kołnierzu, 

Jako bicz: jeśli kiedy przeciwko przymierzu 

Wystąpili boskiemu, brali nim po grzbiecie 

A nam Ruś nie da siedzieć w pokoju na świecie 

I czekać tylko, jeśli pozwolą niebiosy, 

Rychło nam ten mól³⁰¹⁶ Turka przywabi na włosy. 

Już nie ma co brać orda jeśli chce obłowu, 

Musi siągać, jakoż też siąga aż ku Lwowu. 

Tameś znowu lat kilka, mój kochany Janie, 

Strawił, dokąd łaskawej zdało się Junonie³⁰¹⁷, 

W trwalszy cię włożyć zakon³⁰¹⁸, który Bóg sam w raju 

Pisał pierwszym rodzicom ludzkiego rodzaju. 

Jużeś się też krwie nalał, jużeś zemścił braci 

Rycersko, w tamtej świata zgubionych połaci; 

Jużeś wieku ubliżył, już nadtyrał zdrowia, 

Krzepło³⁰¹⁹ jedząc, sypiając dotąd bez wezgłowia. 

Czas by zdjąć twardy kirys i gięte kolczugi³⁰²⁰, 

Dosyć w sagu³⁰²¹, już by też w todze swe posługi 

Drogiej czynić ojczyźnie: i nie byłeś sprzeczny, 

Aleś szedł, kędy cię los prowadził przedwieczny. 

Nie przetoś się odmienił: nie zaraz od boku 

Broń ci wzięła Dianna, bo nie wyszło roku, 

Gdyś znowu z rozkazania szlachty braciej swojéj 

Wziął chorągiew i służbę przypowiedział zbroi, 

Którą już kilkanaście — o jak prędko lecą — 

Lat piastujesz z zupełną wszytkich kontentecą³⁰²². 

Szczerość, prawda a ludzkość do miłości stopnie; 

Frantostwem³⁰²³ niedługo trwa, jeśli jej kto dopnie. 

Niechaj uwija słowa i w koncept się sadzi, 

Znamy ziółko pokrzywkę: piękna, ale zdradzi. 

Lecz co dobre, to rzadkie; jeśli wierzyć chcecie, 

Nic rzadszego nad człeka szczerego na świecie, 

Co w przyjaźni statkuje, ani stawia w karty 

Wiary swej; nieprzyjaciel komu, wtąż³⁰²⁴ otwarty; 

Dołków nie kopie, ale staropolskim śladem 

Cnotą swoją uróść chce, nie cudzym upadem. 

Krotce mówiąc, co wiary przyjaźni, sumnienia 

Nie wiąże do fortuny, która się odmienia, 

Ani z chameleontem³⁰²⁵ jaką barwę zoczy, 

W taką się w oka mgnieniu sukienkę obłoczy³⁰²⁶. 

Nie tknęło ciebie złoto ani obietnice, 

Co ludzi, jako szwiec but, wywraca na nice; 

Nie zwabiły honory ani przywileje 

I odęte solnymi górami nadzieje³⁰²⁷. 

Czego że były przez się twoje godne cnoty, 

Za toś nie chciał wolności przecyganiać złotéj, 

Acz to kupca nalazło, który niechaj krasi 

Swe zdrady, jak chce; kąsa pies, chociaż się łasi. 

Bo gdzie pieniądz raz wiarę, gdzie raz cnotę złomie³⁰²⁸, 

Już na wieki kaleką, już do śmierci chromie³⁰²⁹. 

Komu raz psia mamona serce scudzołoży, 

Nie wierz, choć się przysięga, klnie, płacze i boży! 

Rychlej panna poścignie straconego wieńca, 

Niż kredytu u ludzi taki obojeńca³⁰³⁰, 

Chociaż gładką wymową swe fałsze przymuśnie. 

Tobie nikt, cny starosto, oka nie zapluśnie. 

Nigdyś braciej nie zdradzał, wspaniałymi duchy 

Wszytko depcąc i złote pod cnotą łańcuchy. 

Nie brałeś na ujęcie aniś swoim winem 

Kupczył szlachtą; nie wiedział, choć z świętym Marcinem 

Dlaczegoś płaszcz ten rzezał rodziców swych zbioru, 

Jednym celem ludzkości a braciej faworu, 

Któregoś z łaski bożej pełen, choć bez chluby 

Nie mogła ambicyja w cię znaleźć skałuby³⁰³¹; 

Chociaż cię z tym szukano, na cóż siła mówić? 

W domuś miał, co drugiemu z pracą przyszło łowić. 

Stąd cię posłem na sejmy, stąd z naszego koła 

Funkcyja cię na sędztwo trybunalskie woła. 

Niech Lublin i Warszawa tobie będą świadki, 

Że im to śliższy stopień, tym człek na nim rzadki 

Bez swego interesu i jakiej prywaty. 

Trzebać cnoty na posły i na deputaty! 

Pewnieć jej tu, chociaż się od zazdrości wściecze, 

Język nieprzyjacielski nigdy nie uwlecze³⁰³². 

Nie strzegłeś drzwi królewskich, nie wytykał głowy, 

Wszytko będąc dla wziątku obiecać gotowy. 

Nie zdradził województwa dla żadnej otuchy, 

Anić też koło uszu świszczały obuchy: 

Gdzie dobrych należyte w Proszowicach dzięki, 

Zdrajców taka cześć czeka, takowe niewdzięki, 

Którzy wszytko dla prywat zarzucą w pomietle³⁰³³. 

A ona instrukcja w pleśni kędy zetle. 

Więc w trybunale, kędyś naszym siedział sędzią , 

Żadne cię korrupcyje nie uniosły piędzią 

Od świętej justycyi³⁰³⁴, a na miejscu oném 

Radbyś był wszytkim oraz sędzią i patronem, 

A zwłaszcza województwa tutecznego braci: 

Bogdaj³⁰³⁵ tacy bywali zawsze deputaci! 

Z jakim kosztem i z jakim wszytkich nas honorem, 

Chociażeś żebrząc próżnym nie wytrząsał worem, 

Nie wziąwszy i szeląga na to jako drudzy; 

Przyznając to, co kuchnie pilnowali cudzéj, 

Którzy cudzymi latać nawyknąwszy piórki, 

Teraz swych dobrodziejów kąsają z jaszczurki. 

Jeszczeż nie tu stanęła miłość braciej twojej, 

Acz ci się nic krom dobrej sławy nie okroi: 

Według świeżo w Koronie uchwalonej fozy³⁰³⁶, 

Kiedy co ćwierć Marsowe nawiedzasz obozy, 

Popisując żołnierzów, których do nas myto 

Naznaczone, i wszytkim płacisz należyto. 

Tam gdy inszych województw komisarze piszą, 

Pewnie się w obóz i ty nie wewleczesz myszą, 

Najpierwszej ziemie szafarz: coć z ozdobą naszą 

Przyzna wojsko, że nie ślesz po bazarach z flaszą; 

Nie patrzysz, gdzie się kurzy, gdzie mocno korzenią, 

Rychło cię pośle hetman prosić na pieczenią. 

Pod opończą³⁰³⁷ nie jadasz, lecz na sławę braci 

Pełen twej cześci obóz: niech tak każdy traci! 

Nie żebrzesz workowego. Jeśli żołnierzowi 

Nie dasz, pewnie nie weźmiesz: niech się tak obłowi 

Każdy na województwie! wszakeś jeszcze wioski 

Nie kupił, przestawając w cnocie na ojcoskiej. 

A kto w bratniej usłudze upatruje zysku, 

Nie workowe, od rożna brałby i półmisku. 

Bogdajżeś w niej długo żył, bogdaj ci ta cnota 

Sprowadziła w zacny dom wszytkie twoje wota! 

Niechaj cię Bóg, niechaj cię święta jego matka, 

Której służysz, do dni twych piastuje ostatka! 

Niechaj cię Pan ukocha; niechaj ci Ojczyzna 

Krwawe prace, niech miłość przeciw sobie przyzna! 

Bogdaj w sławie, na którąś od dzieciństwa robił, 

I w braterskiej miłości, w którąś się sposobił, 

Pełen wieku od późnej starości się zgarbił, 

Zostawiwszy to, coś tu w ludzkich piersiach skarbił, 

Synom synów swych: późne ujźrawszy plaskury³⁰³⁸, 

Poszedł, gdzie idą z ziemie święte kreatury. 

A zazdrość niech się w język kąsa jadowita, 

Która serce zębami padalczymi chwyta. 

Tegoć szczerze, bo ociec kochający życzy, 

Co w tobie wszytko szczęście za swe własne liczy³⁰³⁹. 

Przypisy:

1. hołdownik — lennik. [przypis edytorski]

2. hospodarstwo — księstwo (zazwyczaj mołdawskie lub wołoskie). [przypis edytorski]

3. bojar — szlachcic ruski, rosyjski lub wołoski. [przypis edytorski]

4. Mohiłowie — ród mołdawski, w XVI i XVII w. panujący w tym kraju przy wsparciu Polski; z rodu tego pochodził też metropolita kijowski, Piotr Mohyła, przez prawosławnych uznany za świętego. [przypis edytorski]

5. Osman II (1604–1622) — sułtan w latach 1618–1622, zginął w wyniku buntu janczarów, których prześladował, uważając ich za winnych klęski w wojnie z Polską. [przypis edytorski]

6. bitwa pod Cecorą — stoczona we wrześniu 1620 r., zakończyła się klęską wojsk polskich, a podczas odwrotu, po rozbiciu przez Turków taboru, zginął hetman Stanisław Żółkiewski. [przypis edytorski]

7. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

8. janczarzy — wyborowa piechota turecka (pierwotnie gwardia przyboczna sułtana), formowana z dzieci chrześcijańskich, od młodego wieku przyuczanych do walki. [przypis edytorski]

9. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

10. Chodkiewicz, Jan Karol (1560–1621) — wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605. [przypis edytorski]

11. Radziwiłł, Krzysztof (1585–1640) — magnat, różnowierca, dowódca wojskowy; wspomniana obrona Inflant była jego pierwszą samodzielną misją. [przypis edytorski]

12. Sobieski, Jakub (1590–1646) — magnat, polityk, dowódca wojskowy i pamiętnikarz; Transakcya wojny chocimskiej w dużej mierze opera się na jego relacji. [przypis edytorski]

13. Borodawka, Jacko Nerodycz (zm. 1621) — hetman kozacki od 1619. [przypis edytorski]

14. Jan Konaszewicz Sahajdaczny — właśc. Konaszewicz–Sahajdaczny, Piotr (1570–1622), hetman Kozaków regestrowych, brał udział w wielu wojnach po stronie polskiej, zmarł z ran po wyprawie chocimskiej. [przypis edytorski]

15. Betlen Gabor (1580-1629) — krótkotrwały król Węgier (1621-1622), przeciwnik Habsburgów i przywódca powstania przeciw nim. [przypis edytorski]

16. Ferdynand II Habsburg (1578–1637) — król Czech i Węgier, cesarz niemiecki od 1619. [przypis edytorski]

17. Gracjan — właśc. Kacper Grazziani, hospodar mołdawski, zm. 1620; w istocie był pochodzenia chorwackiego. [przypis edytorski]

18. Stefan Tomşa II — hospodar mołdawski w okresie 1611–1615 i 1621–1623. [przypis edytorski]

19. Radu Mihnea (1586–1626) — hospodar mołdawski w latach 1616-1619 i 1623-1626, którą to władzę sprawował z ramienia Turcji na przemian z hospodarstwem wołoskim. [przypis edytorski]

20. Jassy — stolica Mołdawii, obecnie w Rumunii. [przypis edytorski]

21. mirza — tytuł szlachecki, książęcy bądź honorowy w krajach islamskich. [przypis edytorski]

22. Kantymir (zm. 1637) — polityk i dowódca tatarski, walczył przeciw Polakom m. in. pod Cecorą i pod Chocimiem. [przypis edytorski]

23. Samego przebiegu czterotygodniowych walk nie zamierzamy przedstawiać — Por. Józefa Tretiaka Historja wojny Chocimskiej, wydanie nowe, Kraków 1921 (Bibljoteka historyczna Krakowskiej Sp. Wyd.) [przypis edytorski]

24. wezyr — najważniejszy urzędnik dworu tureckiego, pośrednik w kontaktach między sułtanem a poddanymi. [przypis edytorski]

25. Ohrili Hüseyin Pasza — wezyr od marca do września 1621, z pochodzenia Albańczyk. [przypis edytorski]

26. Dilaver Pasza — wezyr w okresie od 17 września 1621 do 20 maja 1622, zginął wraz z Osmanem II w wyniku buntu janczarów. [przypis edytorski]

27. ajent — tu: przedstawiciel. [przypis edytorski]

28. podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

29. naumachia (z gr.) — bitwa morska (sic!). [przypis edytorski]

30. Te Deum (łac.) — początek psalmu „Ciebie, Boże, wysławiamy”, zwyczajowo śpiewanego w podzięce za zwycięstwo. [przypis edytorski]

31. Żadnego związku nie ma również kronika Wacława Potockiego z Osmanem Jana Gundulicia — Najsłynniejszemu utworowi najznakomitszego pieśniarza dubrownickiego (raguzyjskiego) należy się krótka wzmianka. Jan Gundulić (Gondola, 1589–1638) zamierzał jeszcze w r. 1620 przełożyć Jerozolimę Tassa i poświęcić ją Zygmuntowi III; porzucił jednak zamiar zupełnie, może gdy się dowiedział o polskim jej przekładzie z r. 1618, i pierwsze dwie pieśni przekładu Jerozolimy, powtórzone w świeżym wydaniu dzieł Gunduliciowych Kórblera (Zagrzeb 1919 w dodatku), nie są wcale jego pióra. Zamiast przekładu stworzył Osmana w dwudziestu pieśniach (14 i 15 nie napisał, przeszkodziła mu śmierć). Na Osmana złożyły się dwa dzieła: jedno (pieśni pierwsza i druga i od. szesnastej do końca) opowiadało, wiernie wedle historii, niemal bez wymysłów poetyckich, zamiar Osmana zniesienia Janczarów, ich rokosz i śmierć Osmana. Drugie, pieśni trzecia do piętnastej, jest romansową bajędą o Koreckim, Władysławie, Osmanie, o ich żonach i kochankach, o amazonkach i pasterkach, z najzupełniejszą pogardą wszelkiego prawdopodobieństwa: Chocimskie walki widzimy na obrazach, rozwieszonych w królewskiej galerii obrazów warszawskiej, gdy je poseł turecki Ali pasza ogląda; pomysł równie niedorzeczny jak owe posągi królów polskich, służące do powieści o dawnych dziejach polskich. Gundulić nie był epikiem — był lirykiem; Osman wypadł też jako epopeja wcale słabo (obie jego części nie są stopione jednolicie), ale odznacza się pysznym językiem i najszerszym ujęciem przedmiotu oraz licznymi pięknymi, acz zupełnie zmyślonymi epizodami w stylu Tassa i Włochów. [przypis edytorski]

32. żeśmy palili księgi owe Twardowskiego o ich ekspedycjach napisane — Kronika wierszowana S. Twardowskiego Władysław Czwarty (1649), na skargę posłów moskiewskich, że obrażała honor Moskwy i carski, uległa częściowemu zniszczeniu; pro forma spalono z niej coś niecoś dla zaspokojenia niesłusznych żądań poselskich. Wraca jednak nieraz Potocki do tego ataku i ubolewa nad losem, co w tak poniżający sposób nagrodził trudy Twardowskiego. [przypis edytorski]

33. interregnum (łac.) — bezkrólewie. [przypis edytorski]

34. romansze — Drukujemy romansze, na podstawie rękopisu z XVIII wieku, niewykluczone jednakże, iż w oryginale (w autografie odpowiednie karty sa wydarte) Potocki pisał: romanie, słowa bowiem romans wiek XVIII nie znał; dopiero w drugiej połowie XVIII w. się zjawiło. I Lubomirski mówi o romaniach, nie o romansach, jak Linde mylnie przepisał. [przypis edytorski]

35. znachodzić — dziś: znajdować. [przypis edytorski]

36. najobskurniejszy — tu: najmniej znany. [przypis edytorski]

37. giaur — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski]

38. najbardziej katolickie dzieło Potockiego — poeta pierwotnie wyznawał arianizm, którego się wyrzekł, by nie być zmuszonym do emigracji. [przypis edytorski]

39. Maro — przydomek rzymskiego poety Wergiliusza. [przypis edytorski]

40. transakcja (daw.) — przebieg. [przypis edytorski]

41. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis edytorski]

42. inglorius (łac.) — niesławny. [przypis edytorski]

43. diariusz (daw.) — dziennik. [przypis edytorski]

44. durny — tu: szalony. [przypis redakcyjny]

45. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

46. szkarady — szkaradny. [przypis redakcyjny]

47. mir — pokój. [przypis redakcyjny]

48. haracz — danina. [przypis redakcyjny]

49. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

50. Co się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem,/ Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem — — podobnie niżej, X 516. [przypis edytorski]

51. wdzięka (daw.) — ozdoba, chwała. [przypis redakcyjny]

52. na nice (daw.) — na podszewkę, na opak. [przypis edytorski]

53. impreza — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

54. gadzina (daw.) — robactwo a. małe zwierzęta. [przypis redakcyjny]

55. Sennacheryb (bibl.) — wojsko Sennacheryba pobił anioł Pański (185, padło w nocy, król uszedł, wedle Ks. Król. IV, 19). [przypis edytorski]

56. Nabuchodonozor — Nabuchodonozor żarł jak wół trawę (kara za bluźnierstwo, wedle Daniela rozdz. 7). [przypis edytorski]

57. Jahel (bibl.) — zabiła wodza Sisarę, wbiwszy mu gwóźdź w skronie (Ks. Sędz. 4). [przypis edytorski]

58. żgać (daw.) — kłuć. [przypis edytorski]

59. zażąć (daw.) — zgnieść. [przypis redakcyjny]

60. poty — póty, do tego czasu. [przypis edytorski]

61. wyposażyć — opłacić. [przypis redakcyjny]

62. zmyć bez ługu — daw. przysłowie: oszukać. [przypis redakcyjny]

63. basarunek (z niem. Besserung) — kara sądowa za okaleczenie. [przypis redakcyjny]

64. obierz (daw.) — powróz, łyka, więzy. [przypis redakcyjny]

65. siąga (daw.) — sąg (miara objętości drewna). [przypis redakcyjny]

66. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

67. przyrodzony (daw.) — tu: naturalny (i dlatego należny). [przypis edytorski]

68. ostręga (daw. a. reg.) — jeżyna. [przypis redakcyjny]

69. śnieć — choroba roślin spowodowana przez grzyba. [przypis edytorski]

70. kostrzewa — rodzaj trawy. [przypis edytorski]

71. znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]

72. Lacyum — Lacjum, Rzym; tu ze względu na rytm czytamy na trzy sylaby. [przypis edytorski]

73. Saturn — w mitologii rzymskiej bóg rolnictwa, pokonany przez Jowisza. [przypis edytorski]

74. raci — dziś: racice. [przypis edytorski]

75. nos — tu: dziób. [przypis edytorski]

76. u smoku — dziś popr. forma D.lp: u smoka. [przypis edytorski]

77. wżdy (daw.) — przecież. [przypis redakcyjny]

78. stosować — używać. [przypis redakcyjny]

79. impet (daw.) — tu: podnieta. [przypis redakcyjny]

80. bisurmański (daw.) — muzułmański. [przypis edytorski]

81. pojźry (daw. forma trybu rozkazującego) — spójrz. [przypis edytorski]

82. popręg — rzemień podtrzymujący siodło. [przypis edytorski]

83. wiecznieś malowaną zawiązał obręczą — mowa o tęczy. [przypis edytorski]

84. zamkni — tryb rozkazujący, dziś popr.: zamknij. [przypis redakcyjny]

85. cysterny — studnie. [przypis redakcyjny]

86. nowoprzymierny — dotyczący nowego przymierza z Bogiem. [przypis edytorski]

87. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

88. buje (daw.) — skrzydła. [przypis redakcyjny]

89. bobki — dziś popr. forma N.lp „bobkami”, tj. laurem, wawrzynem. [przypis redakcyjny]

90. Mieczysław — właśc. Mieszko I. [przypis edytorski]

91. mitra — tu: korona. [przypis edytorski]

92. Pogoń — herb Wielkiego Księstwa Litewskiego. [przypis edytorski]

93. Korybut — herb Wiśniowieckich. [przypis edytorski]

94. rodny (daw.) — rodzony. [przypis edytorski]

95. braciej — dziś popr.: braciom. [przypis edytorski]

96. Olgierd (zm. 1377) — wielki książę litewski, syn Giedymina. [przypis edytorski]

97. najjarszy (daw.) — najjaśniejszy. [przypis redakcyjny]

98. wojenny Pegaz — konceptystyczne określenie Pogoni, czyli herbu Litwy. [przypis edytorski]

99. Bellerofon (mit. gr.) — pogromca Pegaza. [przypis edytorski]

100. kopce — granice często dawniej oznaczano usypanymi z ziemi kopcami. [przypis edytorski]

101. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

102. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny]

103. w bałtyckich porciech — dziś popr. forma Msc.lm: portach. [przypis edytorski]

104. szkuty — łodzie. [przypis redakcyjny]

105. podkomorzy — wysoki urzędnik dworski, zarządzający dobrami publicznymi. [przypis edytorski]

106. kontentować (daw.) — zadowalać. [przypis edytorski]

107. okół (daw.) — obora, stajnia. [przypis redakcyjny]

108. Azyą — wyraz czytamy na trzy sylaby; dziś popr. forma D.lp: Azję. [przypis edytorski]

109. Łowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącie — przysłowie: łowić ryby w mętnej wodzie. [przypis edytorski]

110. włok (daw.) — niewód, sieć na ryby. [przypis redakcyjny]

111. Kandia — dziś Heraklion, największe miasto na Krecie. [przypis edytorski]

112. Tracja — region geograficzny na pograniczu dzisiejszej Bułgarii, Grecji i Turcji. [przypis edytorski]

113. siano wlec przez kogoś — przysłowiowe, o przestrachu. [przypis redakcyjny]

114. liga — związek, sojusz. [przypis redakcyjny]

115. pojedynkiem — w pojedynkę. [przypis edytorski]

116. hustem (z czes.) — gęsto; przez Potockiego pisane mylnie przez ch. [przypis redakcyjny]

117. prowincją — zadanie, obowiązek. [przypis redakcyjny]

118. o wodzie — bo nie pije wina. [przypis redakcyjny]

119. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny]

120. lwi łupież — skóra złupiona z lwa. [przypis edytorski]

121. Lerna — błoto, moczary, siedziba Hydry. [przypis redakcyjny]

122. Hannibal Barkas (247 p.n.e.–183 p.n.e) — kartagiński dowódca wojskowy, wsławiony serią ostatecznie przegranych wojen z Rzymem. [przypis edytorski]

123. osiedle — tu: siedlisko. [przypis redakcyjny]

124. stos — tu: niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

125. imo — mimo, obok. [przypis redakcyjny]

126. Kampania — region w południowych Włoszech. [przypis edytorski]

127. frymarczyć — tu: odmieniać (zazwyczaj słowo to oznaczało: handlować, kupczyć). [przypis redakcyjny]

128. rochmanny (daw.) — łaskawy. [przypis redakcyjny]

129. propozyt (daw.) — przedsięwzięcie, zadanie. [przypis redakcyjny]

130. sobić (daw.) — sposobić się; por. zasoby. [przypis redakcyjny]

131. wrzeciądze — wrota. [przypis edytorski]

132. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski]

133. milionami — ze względu na rytm czytamy na pięć sylab: milijonami. [przypis edytorski]

134. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny]

135. Bellona (mit. rzym.) — bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

136. jesny (daw.) — jedzący, pożerający. [przypis redakcyjny]

137. zagrześć (daw.) — zagrzebać, pochować. [przypis redakcyjny]

138. niż — tu: zanim. [przypis edytorski]

139. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

140. swada — tu: umiejętności mówcy a. pisarza. [przypis redakcyjny]

141. za pierwszymi będzie zbierała podkowy — będzie podążać w ślad za innymi. [przypis edytorski]

142. Samuel ze Skrzypny Twardowski (zm. 1661) — poeta barokowy, autor sielanek, poematów mitologicznych (Nadobna Paskwalina) i historycznych. [przypis edytorski]

143. Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem./ I na to-żeś zarobił Władysławie Czwarty?! — Na żądanie moskiewskie spalono w Warszawie r. 1649 epopeję Twardowskiego Władysław IV, król polski i szwedzki, jako ubliżającą Moskwie. [przypis redakcyjny]

144. Maro — właśc. Publius Vergilius Maro, zwykle spolszczany jako Wergiliusz (70 p.n.e.–19 p.n.e.), poeta rzymski, autor m. in. eposu heroicznego Eneida, poematu dydaktycznego o rolnictwie Georgiki i zbioru sielanek Bukoliki. [przypis edytorski]

145. Pierre de Ronsard (1524–1585) — poeta francuskiego renesansu. [przypis edytorski]

146. Momus (mit. gr. i rz.) — bóg kpin, drwin i niezasłużonej krytyki, wg niektórych przekazów wygnany z Olimpu. [przypis edytorski]

147. łony — dziś popr. forma N.lm: łunami. [przypis edytorski]

148. kons (skrócone z łac. consilium) — rada. [przypis redakcyjny]

149. hustem (daw., z czes.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

150. Lecz pisze urażony na marmorze rany — przysłowiowe: ryje głęboko w pamięci. [przypis redakcyjny]

151. strefy (daw.) — paski. [przypis redakcyjny]

152. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis edytorski]

153. źreć (daw.) — dojrzewać. [przypis edytorski]

154. Doczekawszy Miesiąca, w którym źreją Wiśnie (...) — aluzje do herbów Sobieskiego (Janina) i Wiśniowieckich. [przypis redakcyjny]

155. ciągni — dziś popr. forma 1.os trybu rozkazującego: ciągnij. [przypis edytorski]

156. musat (z tur.) — stal do ostrzenia szabel. [przypis edytorski]

157. łyka — więzy. [przypis edytorski]

158. Paleologowie — dynastia cesarzy bizantyjskich. [przypis edytorski]

159. składać (daw.) — ustępować. [przypis redakcyjny]

160. skotopas (daw.) — pastuch. [przypis redakcyjny]

161. czczy (daw.) — nic nieznaczący. [przypis edytorski]

162. gid (daw.) — robactwo, wszy. [przypis redakcyjny]

163. Kajus — Caius Julius Cezar. [przypis redakcyjny]

164. trzecina (daw.) — jedna trzecia. [przypis edytorski]

165. na czele — na czole. [przypis edytorski]

166. opłotni — sąsiadujący bezpośrednio („o płot”). [przypis edytorski]

167. zawierszyć (daw.) — zakończyć (od: wierzch). [przypis redakcyjny]

168. pakta — śluby, tu: umowa pokojowa. [przypis redakcyjny]

169. zdać się — zraić, zręczyć się; matka króla Michała Wiśniowieckiego była z domu Zamoyska. [przypis redakcyjny]

170. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]

171. Warna — bitwa pod Warną (1444), w której zginął król Władysław Warneńczyk. [przypis edytorski]

172. widoczyć (daw.) — świadczyć. [przypis redakcyjny]

173. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

174. skałuba (daw.) — szczelina. [przypis redakcyjny]

175. turnieja (daw.) — rozruch. [przypis redakcyjny]

176. Snopy — herb Wazów. [przypis redakcyjny]

177. Świat Kuryacyusa widziałby z Horacem — aluzja do rzymskiej legendy o pojedynku między braćmi Horacjuszami a braćmi Kuriacjuszami. [przypis edytorski]

178. przytomność (daw.) — obecność. [przypis edytorski]

179. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny]

180. talaga a. telega (daw.) — wóz. [przypis redakcyjny]

181. bachmat — koń tatarski. [przypis redakcyjny]

182. derha — dera, koc. [przypis redakcyjny]

183. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

184. poturnak — poturczeniec. [przypis edytorski]

185. masłok (tur.) — napój odurzający (z bieluniu itp.). [przypis redakcyjny]

186. rabież — grabież, rabunek. [przypis redakcyjny]

187. mskłe... sudna (daw.) — chyże czajki, czółna. [przypis edytorski]

188. dziardyn (daw., z wł.) — ogród. [przypis redakcyjny]

189. pard (daw.) — lampart. [przypis redakcyjny]

190. razem (daw.) — nagle. [przypis redakcyjny]

191. insperacie (z wł.) — niespodzianie. [przypis redakcyjny]

192. korty garda — włoskie corpo (nie corle!) di guardia, odwach, strażnica. [przypis redakcyjny]

193. smok — tu: działo. [przypis edytorski]

194. hodża — kapłan turecki. [przypis redakcyjny]

195. szkarady — dziś popr.: szkaradny. [przypis redakcyjny]

196. kartaona a. kartuna — rodzaj armaty. [przypis redakcyjny]

197. czajka — czółno. [przypis edytorski]

198. mir — pokój. [przypis edytorski]

199. wecować (daw.) — ostrzyć. [przypis redakcyjny]

200. udzielny — samoistny. [przypis redakcyjny]

201. pisać (daw.) — zaciągać się do wojska. [przypis redakcyjny]

202. wróg — tu: los. [przypis redakcyjny]

203. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

204. stwierdzić — tu: utwierdzić, umocnić. [przypis edytorski]

205. Jedykuła (tur.) — „Siedem wież”, więzienie. [przypis redakcyjny]

206. grzebień stawiać — wbijać się w dumę. [przypis edytorski]

207. pobocz (daw.) — lejce, cugle. [przypis redakcyjny]

208. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

209. pleszcze — dziś popr.: pluszcze. [przypis redakcyjny]

210. cug — ciąg. [przypis redakcyjny]

211. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny]

212. kusza — broń podobna do łuku, zwykle napinana za pomocą korby. [przypis redakcyjny]

213. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

214. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

215. mieć coś o male (daw.) — lekceważyć coś. [przypis edytorski]

216. chromy — kulawy. [przypis edytorski]

217. hołdownik — lennik. [przypis edytorski]

218. hospodar — książę mołdawski lub wołoski. [przypis edytorski]

219. lecz późno na radę z ratusza — przysłowie: z ratusza wracając, zmądrzeli. [przypis redakcyjny]

220. na trzy sztychy — prawdop.: na głębokość trzech szpadli. [przypis edytorski]

221. Lachesis — jedna z trzech Parek, bogiń snujących i przecinających nić ludzkiego żywota. [przypis redakcyjny]

222. wendeta (daw., z wł.) — targ. [przypis redakcyjny]

223. legart (daw.) — leń. [przypis redakcyjny]

224. pasorzyt — dawna pisownia, pochodząca od słowa „rzyć”, oznaczającego tyłek. [przypis edytorski]

225. grubarz (daw.) — grabarz. [przypis redakcyjny]

226. kot (daw.) — mieszek na pieniądze. [przypis redakcyjny]

227. kinąć (daw.) — rzucić się. [przypis redakcyjny]

228. kałauz (tur.) — przewodnik. [przypis edytorski]

229. zakon — tu: klasztor. [przypis redakcyjny]

230. zantuz a. zamtuz — dom publiczny. [przypis edytorski]

231. dębowa kapica — dla leczenia przymiotu. [przypis redakcyjny]

232. puszyć — nadymać. [przypis edytorski]

233. prognostykować (daw.) — przepowiadać. [przypis redakcyjny]

234. cecorskiej — opuszczono: bitwie. [przypis edytorski]

235. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

236. nasiąść — osiąść. [przypis redakcyjny]

237. nie stanie (daw.) — nie starczy, nie będzie. [przypis edytorski]

238. trakt — tu: sposób. [przypis redakcyjny]

239. giaur — niewierny; tak nazywali Turcy chrześcijan; Potocki stale pisze: gaur. [przypis redakcyjny]

240. nierzkąc (daw.) — nie mówiąc. [przypis redakcyjny]

241. kanclerz — właśc. wezyr, główny urzędnik dworu tureckiego. [przypis redakcyjny]

242. kozuba habiana — kosz z haby, tj. z grubego sukna; namiot. [przypis redakcyjny]

243. łabęci — dziś popr.: łabędzi. [przypis redakcyjny]

244. podsłuchy a. posłuchy — straże, czujki. [przypis redakcyjny]

245. Nie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetu — dodaj: wodę; sorbet, napój słodzony. [przypis redakcyjny]

246. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

247. wyprawiać dudki (daw.) — błaznować. [przypis redakcyjny]

248. dywan (tur.) — rada państwa. [przypis redakcyjny]

249. szaraj — właśc. seraj, pałac. [przypis redakcyjny]

250. wałach — wykastrowany ogier. [przypis edytorski]

251. ody (tur.) — koszary. [przypis redakcyjny]

252. aga — pułkownik, wódz. [przypis edytorski]

253. emir — tu: rozkaz. [przypis redakcyjny]

254. beg — gubernator, generał. [przypis redakcyjny]

255. żak (daw.) — uczeń a. student. [przypis edytorski]

256. ochrostać (daw.) — uspokoić. [przypis redakcyjny]

257. do kluby (daw.) — do równowagi. [przypis redakcyjny]

258. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

259. do domu z uszyma — kolejno trzy zwroty przysłowiowe (Ze złego targu z uszyma/ do domu itd.). [przypis redakcyjny]

260. ni-ocz (daw.) — o nic. [przypis redakcyjny]

261. na oczy — domyślnie: przystąpić. [przypis edytorski]

262. tylko (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]

263. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

264. zdolić (daw.) — zdołać. [przypis redakcyjny]

265. emir (tur.) — rozkaz. [przypis redakcyjny]

266. wilać (daw.) — kręcić. [przypis redakcyjny]

267. liga — związek, przymierze, sojusz. [przypis redakcyjny]

268. zaś — z Warszawy. [przypis redakcyjny]

269. po próżnicy — na próżno. [przypis redakcyjny]

270. taras — tu: więzienie. [przypis redakcyjny]

271. ceduła — tu ogólnie: dokument. [przypis edytorski]

272. odwieczerze frysztu — czas wolny do wieczora (niem. Frist). [przypis redakcyjny]

273. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

274. bojar — szlachcic ruski, rosyjski lub wołoski. [przypis edytorski]

275. pójść w dutepasy — uciec. [przypis edytorski]

276. na drewnie (daw., pot.) — na szubienicy. [przypis edytorski]

277. fakcja — stronnictwo. [przypis redakcyjny]

278. emir (tur.) — rozkaz. [przypis edytorski]

279. obojętny — na obie strony ważony, niepewny. [przypis redakcyjny]

280. i — zbędne dziś. [przypis redakcyjny]

281. uroczyszcze — ostęp. [przypis redakcyjny]

282. poroże — rogi (tu o sile obopólnej). [przypis redakcyjny]

283. arest — zajęcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

284. dziura — tu: kryjówka. [przypis redakcyjny]

285. widziadło — tu: widowisko. [przypis redakcyjny]

286. trok — rzemień służący do przewiązywania czegoś, przen. pułapka. [przypis edytorski]

287. wskok (daw.) — natychmiast. [przypis edytorski]

288. knot — tu: świeca. [przypis redakcyjny]

289. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

290. szkarady — dziś popr.: szkaradny. [przypis edytorski]

291. animować (daw.) — dodawać ducha, mobilizować. [przypis edytorski]

292. statek (daw.) — stateczność. [przypis edytorski]

293. na przepych (daw.) — wbrew. [przypis redakcyjny]

294. Trwajcie! Co gwałtownego, prędko się przesili,/ Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się miléj! — por. III, 544. [przypis edytorski]

295. ostrowu — raczej: ostrwi, od: ostr(z)ew, rogatka. [przypis redakcyjny]

296. obie stronie — liczba podwójna; dziś popr.: obie strony. [przypis edytorski]

297. Gałga — lub Kałga, następca tronu. [przypis redakcyjny]

298. po starej — po starej znajomości. [przypis redakcyjny]

299. kondycja (z łac.) — warunek. [przypis edytorski]

300. akord — tu: zgoda. [przypis redakcyjny]

301. śniat — kłoda. [przypis redakcyjny]

302. durnego — szalonego. [przypis redakcyjny]

303. rozhowor (ros. a ukr.) — rozmowa. [przypis redakcyjny]

304. prza (daw.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

305. niespory (aw.) — niechętny. [przypis edytorski]

306. tabor — formacja bojowa z połączonych ze sobą wozów. [przypis edytorski]

307. Ferensbachi — właśc. Farensbach. [przypis redakcyjny]

308. prażmo (daw.) — upał, spiekota. [przypis redakcyjny]

309. osuć (daw.) — osypać, tu: otoczyć. [przypis redakcyjny]

310. żurzyć się (daw.) — złościć się. [przypis redakcyjny]

311. stajanie a. stajanie — daw. miara odległości: dystans, po przebyciu którego koń musi się zatrzymać na odpoczynek. [przypis edytorski]

312. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

313. rum (daw.) — nuże, dalej. [przypis redakcyjny]

314. nawiasem — z boku. [przypis redakcyjny]

315. wskoki (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

316. zaciskać stoki (daw.) — zatykać źródła. [przypis redakcyjny]

317. awerna — ogień piekielny. [przypis redakcyjny]

318. kacerny — okrutny. [przypis redakcyjny]

319. na wet (daw.) — na koniec. [przypis redakcyjny]

320. skaza — tu: skażenie. [przypis edytorski]

321. nie wskok (daw.) — nie od razu. [przypis edytorski]

322. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

323. sekwestr (daw.) — zajęcie, więzienie. [przypis redakcyjny]

324. bierka a. biera— gra, kostka, przen.: los. [przypis redakcyjny]

325. w nazierki (daw.) — podpatrując. [przypis redakcyjny]

326. Emiliusz — czytamy na cztery sylaby: Emilijusz. [przypis edytorski]

327. U najwyższej wisiała wieże na kopiji/ Tak rzymski Emiliusz, choć z okrutnym żalem — w rękopisie Chodkiewiczowskim brzmią: U najwyższej widziana wisieć na kopiji/ Wieży: tak Emiliusz rzymski, z wielkim żalem... [przypis redakcyjny]

328. który czas (daw.) — jakiś czas. [przypis edytorski]

329. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

330. turma — wieża, więzienie. [przypis edytorski]

331. pomienionej bitwy — mowa o bitwie pod Kannami. [przypis edytorski]

332. ciasne fugi — trudne położenie. [przypis edytorski]

333. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

334. biera (daw.) — kostka, los. [przypis edytorski]

335. podgolić — tu: uciąć szyję. [przypis redakcyjny]

336. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski]

337. dyby — dybki, kłoda z otworami, w które wkładano ręce, pęta. [przypis redakcyjny]

338. proscenia (łac.) — przygrywki [przed przedstawieniem teatralnym — Red. WL) [przypis redakcyjny]

339. po nasku — po naszemu. [przypis edytorski]

340. potuszyć (daw.) — dodać serca, odwagi, otuchy. [przypis redakcyjny]

341. dziadowski — tu: zawarty przez dziada. [przypis edytorski]

342. żurzyć się (daw.) — gniewać się. [przypis redakcyjny]

343. kielec — kieł. [przypis edytorski]

344. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

345. kupić — dziś: skupiać. [przypis edytorski]

346. emir (tur.) — rozkaz. [przypis redakcyjny]

347. zajucha (daw.) — rozjuszenie. [przypis edytorski]

348. dywan (tur.) — rada. [przypis redakcyjny]

349. randewu (z fr.) — spotkanie (w rękopisie: randewo). [przypis redakcyjny]

350. boginiej — dziś popr. forma D.lp: bogini. [przypis edytorski]

351. Antevorta — rzymska bogini losu. [przypis redakcyjny]

352. Dziambetgierej — właśc. Dżanbeg-Girej, chan krymski w latach 1610–1623. [przypis redakcyjny]

353. bachmat — koń tatarski. [przypis redakcyjny]

354. atłan — okrzyk tatarski, „do koni!”(od at, koń). [przypis redakcyjny]

355. kredencować (daw.) — wychodzić naprzód, wybiegać ze służbą. [przypis redakcyjny]

356. pisać się (daw.) — popisywać się. [przypis redakcyjny]

357. legować (daw.) — zapisywać. [przypis redakcyjny]

358. spasy ( z wł. spasso) — wczasy, wygody. [przypis redakcyjny]

359. koczot — rajfur. [przypis redakcyjny]

360. kontest (daw.) — oświadczenie. [przypis redakcyjny]

361. Piszą rymy papugi (...) nowym witają prezentem — w Rzymie uczono ptaki winszowania cezarom, o czym obszerniej w dedykacji. [przypis redakcyjny]

362. co żywo źrebię ono łomie — „łamie” przed czasem źrebię, nim dorośnie (przysłowie). [przypis redakcyjny]

363. basza, aga — tureccy generałowie i pułkownicy. [przypis edytorski]

364. juki — wory na bagaż. [przypis edytorski]

365. sowite poczty — podwójną liczbę żołnierzy. [przypis redakcyjny]

366. bonczuk — tak stale pisze poeta zamiast: buńczuk. [przypis redakcyjny]

367. cekauz — z niem. Zeughaus, arsenał. [przypis redakcyjny]

368. kartaony — z niem. Karthaunen, działa. [przypis redakcyjny]

369. janczaraga — dowódca janczarów. [przypis redakcyjny]

370. dardy — z wł. dardo, włócznia. [przypis edytorski]

371. personat — osoba okazała. [przypis redakcyjny]

372. partyzan — z niem. Partisane, spisa, berdysz. [przypis redakcyjny]

373. Abnoba — łac. nazwa Czarnego Lasu. [przypis redakcyjny]

374. rodela — puklerz drewniany, skórą powleczony, żelazem obity. [przypis redakcyjny]

375. Mufti — najwyższy duchowny i sędzia (szejk-ul-islam)/ turecki. [przypis redakcyjny]

376. hodzia a. hodża — duchowny islamski. [przypis edytorski]

377. meczyt — dziś popr.: meczet. [przypis redakcyjny]

378. górnych empirów — w średniowieczu Empireum oznaczało niebo najwyższe, siedzibę światła i ognia. [przypis redakcyjny]

379. pomucha (daw.) — zaraza, choroba. [przypis redakcyjny]

380. propozyt porze — przedsięwzięcie pruje. [przypis redakcyjny]

381. rugi (daw., z łac. ruga) — fałdy, zmarszczki. [przypis redakcyjny]

382. nie zda — nie podoba. [przypis redakcyjny]

383. łacniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

384. imo (daw.) — mimo. [przypis redakcyjny]

385. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]

386. sromać się (daw.) — wstydzić się. [przypis edytorski]

387. kokoszyć się (daw.) — chełpić się, nadymać. [przypis redakcyjny]

388. trefunek — tu: trafunek, przypadek. [przypis edytorski]

389. sfora — tu: szyk. [przypis edytorski]

390. odwodem — w rękopisie: dowodem. [przypis redakcyjny]

391. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

392. pomnicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: pomnijcie. [przypis redakcyjny]

393. Onić to w Polszcze zamki murowali — Jeńców tatarskich rzeczywiście do tej pracy używano. [przypis redakcyjny]

394. wżenie — zagna. [przypis redakcyjny]

395. siła — Potocki zgodnie z swą wymową rymuje: sieła. [przypis redakcyjny]

396. które — serce. [przypis redakcyjny]

397. masłoku kuszem — czarą odurzającego trunku. [przypis redakcyjny]

398. równie — równiny. [przypis redakcyjny]

399. niewczas — niewygoda. [przypis edytorski]

400. w rosole — w przykrości, nieszczęściu. [przypis redakcyjny]

401. szaniec — w rękopisie dla rymu: szoniec. [przypis redakcyjny]

402. kałdun — brzuch. [przypis edytorski]

403. z gruntu — w rękopisie: z grontu (dla rymu). [przypis redakcyjny]

404. gdzie — gdy. [przypis redakcyjny]

405. płonka — nieowocująca roślina. [przypis edytorski]

406. tworzydła — wytwory, dzieła. [przypis redakcyjny]

407. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

408. napaśnik — dziś: zapaśnik. [przypis edytorski]

409. w mecie — łac. meta, cel. [przypis redakcyjny]

410. siedle — dziś popr. forma N.lp: siodle. [przypis redakcyjny]

411. przejźry sie — dziś popr. forma 2.os trybu rozkazującego: przejrzyj się. [przypis redakcyjny]

412. na szydłach siedzieć — przysłowie o tym, któremu coś srodze dokucza. [przypis redakcyjny]

413. statek (daw.) — stateczność, rozsądek. [przypis edytorski]

414. bakałarz — nauczyciel. [przypis edytorski]

415. przypaść (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]

416. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny]

417. kapituła — tu: rada a. zgromadzenie księży. [przypis redakcyjny]

418. plesz — tonsura. [przypis redakcyjny]

419. tonią — dziś popr. forma B.lp: toń. [przypis redakcyjny]

420. wierę — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

421. wprawa... pole — o psie myśliwskim. [przypis redakcyjny]

422. andżar — puginał. [przypis redakcyjny]

423. po kęsie — po kawałku. [przypis edytorski]

424. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski]

425. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

426. Carogród — Konstantynopol. [przypis edytorski]

427. luna (z łac.) — księżyc. [przypis redakcyjny]

428. czerstwy — zdrowy, silny. [przypis edytorski]

429. czele — dziś. popr. forma N. lp: czole. [przypis edytorski]

430. zmierzły (daw.) — budzący obrzydzenie. [przypis edytorski]

431. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

432. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

433. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

434. bydły — dziś popr. forma N. lm.: bydlętami. [przypis edytorski]

435. obrzym — dziś popr.: olbrzym. [przypis redakcyjny]

436. armata (daw., z łac.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

437. Co ich jest w Zbawiciela naszego imieniu — „Jezus” to słowo pięcioliterowe; por. III. w. 197 i 198. [przypis redakcyjny]

438. utni — dziś popr. forma 2.os lp. trybu rozkazującego: utnij. [przypis redakcyjny]

439. konsultum (z łac.) — rada. [przypis redakcyjny]

440. duży — silni. [przypis redakcyjny]

441. kreski (starop.) — głosy. [przypis edytorski]

442. liga — sojusz. [przypis edytorski]

443. zaduszny — czyniony za dusze. [przypis edytorski]

444. wrota pootwiera Janusz — właśc. Janus; w staroż. Rzymie wrota świątyni Janusa otwierano wraz z rozpoczęciem wojny. [przypis edytorski]

445. Lecz się na to upijać szkoda — przysłowie: ufać w coś, polegać na czymś. [przypis redakcyjny]

446. ochynąć (daw.) — zanurzyć. [przypis redakcyjny]

447. polny — hetman polny. [przypis edytorski]

448. Jedykuła — więzienie siedmiu wież. [przypis redakcyjny]

449. kasać się (daw.) — porywać się. [przypis redakcyjny]

450. zaszczyt (z ros.) — obrona. [przypis edytorski]

451. parzyć się — do pary iść. [przypis redakcyjny]

452. szczery (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

453. łęk — przednia lub tylna, zwykle podwyższona część siodła. [przypis redakcyjny]

454. ćwiczyzna (daw.) — ćwiczenie, służba. [przypis redakcyjny]

455. zdole — dziś popr.: zdoła. [przypis redakcyjny]

456. ma z nieprzyjacioły — wystarcza go na nieprzyjaciół, dorównuje im. [przypis redakcyjny]

457. z latem — z wiekiem. [przypis edytorski]

458. skołoźrywy (daw.) — wcześnie dojrzały. [przypis redakcyjny]

459. zajarzyć (daw.) — rozgniewać się, rozjątrzyć. [przypis redakcyjny]

460. kwarta — wypłacany kwartalnie żołd. [przypis edytorski]

461. sowity — obfity, tu: podwójny. [przypis redakcyjny]

462. czopowe (daw.) — podatek od alkoholu. [przypis edytorski]

463. laudum (daw., z łac.) — uchwała. [przypis redakcyjny]

464. gdzie — gdy. [przypis redakcyjny]

465. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski]

466. rzezać — ciąć. [przypis edytorski]

467. suplementować (z łac.) — zasilić, wspomóc. [przypis redakcyjny]

468. tycze — dziś popr.: tyczy. [przypis edytorski]

469. kolczuga — rodzaj zbroi wykonanej z drobnych metalowych kółek. [przypis redakcyjny]

470. kier — liche płótno. [przypis redakcyjny]

471. komput — liczba. [przypis redakcyjny]

472. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

473. holik — (tym razem poeta napisał w rękopsie: helik), drab, pachołek. [przypis redakcyjny]

474. turnieja (daw.) — rozprawa, walka. [przypis redakcyjny]

475. sprawa (daw.) — szyk, przygotowanie. [przypis edytorski]

476. wici — wezwanie na wojnę. [przypis edytorski]

477. brantowny (daw.) — (o metalu szlachetnym) czysty, wytopiony. [przypis edytorski]

478. czuć się — tu: poczuwać do winy. [przypis redakcyjny]

479. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

480. lama — galon, bram, obszewka. [przypis redakcyjny]

481. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

482. kirys — pancerz. [przypis edytorski]

483. galantom (z wł.) — elegant. [przypis redakcyjny]

484. po harapie (daw.) — po wszystkim. [przypis redakcyjny]

485. potrzeba (daw.) — potyczka, bitwa. [przypis edytorski]

486. tworzydło — forma do wytwarzania serów. [przypis redakcyjny]

487. opuszyć (daw.) — futrem obszyć. [przypis redakcyjny]

488. Kodak itd. — miejsca na Ukrainie, słynne z wojen kozackich; w. por. niżej III 1105; powinno być: Kudak. [przypis redakcyjny]

489. królewszczyzna (daw.) — własność państwowa oddawana w dzierżawę w ręce prywatne. [przypis edytorski]

490. zadać (daw.) — dać zadatek. [przypis redakcyjny]

491. fest (daw.) — święto. [przypis edytorski]

492. charakter (daw.) — znak. [przypis edytorski]

493. oblig (daw.) — zobowiązanie. [przypis edytorski]

494. wiecha (daw.) — karczma (od znaku na szyldzie). [przypis edytorski]

495. duchna (daw.) — pierzyna. [przypis redakcyjny]

496. flis — spławianie towarów na handel. [przypis edytorski]

497. czaban (daw.) — wół. [przypis redakcyjny]

498. bzdęga (daw., pot.) — wódka. [przypis redakcyjny]

499. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis edytorski]

500. sobić się (daw.) — przysposabiać. [przypis redakcyjny]

501. giseria — warsztat ludwisarski. [przypis edytorski]

502. spiża — dziś: spiż. [przypis edytorski]

503. toki (daw.) — rzemienie przytrzymujące kopię. [przypis redakcyjny]

504. Brontes i Styropes z dużym Piragmotem — imiona Cyklopów przejęte z Eneidy. [przypis redakcyjny]

505. spezy (daw., z wł.) — wydatki. [przypis redakcyjny]

506. za nie — w rękopisie niewyraźnie, może: za nic. [przypis redakcyjny]

507. siestrze — liczba podwójna, dziś popr.: siostry; Anna i Konstancja, siostry Ferdynanda II. [przypis redakcyjny]

508. skaraskać (daw.) — pozbyć. [przypis redakcyjny]

509. tuz (daw.) — as. [przypis edytorski]

510. krzyw — tu: winny. [przypis redakcyjny]

511. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

512. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny]

513. wterebić (daw., reg.) — wprawić. [przypis redakcyjny]

514. utrapiony — tu: nieszczęścliwy, zmagający się z kłopotami. [przypis edytorski]

515. interregnum (z łac.) — bezkrólewie. [przypis edytorski]

516. skąd spadli dwaj Maksymilanowie — co się nie udało obu Maksymilianom (I i II.). [przypis redakcyjny]

517. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

518. czaczko — dziś: cacko; zabawka. [przypis edytorski]

519. maligna — gorączka. [przypis redakcyjny]

520. wrychle (daw.) — wkrótce. [przypis edytorski]

521. winsz (daw.) — życzenie. [przypis redakcyjny]

522. stoi — tu: wystarcza. [przypis edytorski]

523. z Wagi — na zodiaku. Od Wagi zaczynają się znaki zodiaku zimowe. [przypis redakcyjny]

524. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

525. opary — oparzeliska niezamarzające, ale i chwasty. [przypis redakcyjny]

526. kartaony — działa. [przypis redakcyjny]

527. kidać się (daw.) — rzucać się. [przypis redakcyjny]

528. oszedzieć (daw.) — zszarzeć (od: szady, szary), także: posiwieć. [przypis redakcyjny]

529. lilie — czytamy na trzy sylaby: lilije. [przypis edytorski]

530. goła — śmierć, bo «marzec zmiata starce». [przypis redakcyjny]

531. Kozierogi — Koziorożec. [przypis redakcyjny]

532. arest — sekwestr, zajęcie. [przypis redakcyjny]

533. rękawiczne (daw.) — odsetki na rękę, rękawicę wypłacone. [przypis redakcyjny]

534. żywot (daw.) — brzuch, łono. [przypis edytorski]

535. gunia — rodzaj kurtki z wełnianego samodziału. [przypis edytorski]

536. z tak niewczesnego chyżu — z tak niewygodnego domu. [przypis redakcyjny]

537. Hellespont — Dardanele, cieśnina między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą. [przypis edytorski]

538. stropić (daw.) — zmieszać. [przypis redakcyjny]

539. szarga (daw.) — szaruga, słota. [przypis redakcyjny]

540. podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny]

541. nierzkąc (daw.) — nie mówiąc, nie tylko. [przypis redakcyjny]

542. omacki — tu: ciemności. [przypis edytorski]

543. karawan (daw.) — ciężki wóz ładowny. [przypis redakcyjny]

544. zażec (daw.) — zapalić. [przypis redakcyjny]

545. ugarać (daw.) — ogrzewać, opiekać. [przypis edytorski]

546. tarać się — dziś popr.: tarzać się. [przypis edytorski]

547. papuzić się — zielenić się, barwić. [przypis redakcyjny]

548. kierz (daw.) — krzak. [przypis edytorski]

549. poruczyć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]

550. czuły — tu: czujny. [przypis edytorski]

551. nieczesny (daw.) — dokonany w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]

552. wdrużyć (daw.) — wdrążyć. [przypis redakcyjny]

553. płużyć (daw.) — popłacać, sprzyjać. [przypis redakcyjny]

554. niespodziany — w rękopisie dla rymu: niespodziony. [przypis redakcyjny]

555. frant (daw.) — spryciarz. [przypis edytorski]

556. dla wziątku (daw.) — dla zysku. [przypis edytorski]

557. spodar (neol.) — hospodar. [przypis edytorski]

558. kontest (daw.) — tu: oświadczenie. [przypis redakcyjny]

559. obojętny — domyślnie: na wynik walki, więc bezstronny i niepewny. [przypis redakcyjny]

560. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny]

561. przynukać (daw.) — namawiać, skłaniać. [przypis edytorski]

562. manowcy — dziś popr. forma N. lm: manowcami. [przypis edytorski]

563. przecza (daw.) — zatarg. [przypis redakcyjny]

564. potyka — potyczka. [przypis redakcyjny]

565. zrzuta (daw.) — ruina, upadek. [przypis redakcyjny]

566. aparat (daw.) — wyposażenie. [przypis redakcyjny]

567. Tytan — słońce, wstępujące po Raku w znak Lwa. [przypis redakcyjny]

568. bajka — mit starożytny o Filomeli-słowiku, jak w w. i IX, 410, znany z Sobótki Jana Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

569. trzecina (daw.) — jedna trzecia. [przypis edytorski]

570. rostąc — dziś popr.: rosnąc. [przypis redakcyjny]

571. w czele (daw.) — z przodu. [przypis edytorski]

572. okryty (daw.) — wyposażony. [przypis edytorski]

573. komput (daw.) — liczba, zwł. wojska. [przypis edytorski]

574. w czele — dziś popr. forma Msc.lp: w czole. [przypis edytorski]

575. środkowaniem — w kopii Ossol.: przodkowaniem. [przypis redakcyjny]

576. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

577. funda (daw.) — proca. [przypis edytorski]

578. szarga — szaruga, burza. [przypis edytorski]

579. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny]

580. stanąć (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]

581. karasować się (daw.) — karaskać się, gotować. [przypis redakcyjny]

582. posłuchy (daw.) — straże, czujki. [przypis edytorski]

583. kłopić się (daw.) — bić, tłuc się. [przypis edytorski]

584. spuma (daw., z wł.) — piana. [przypis redakcyjny]

585. zarza — zorza. [przypis redakcyjny]

586. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

587. Feb — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis redakcyjny]

588. bachmaty — w rękopisie był tu niezrozumiały wyraz Panhaty. [przypis redakcyjny]

589. kwerele (daw., z łac.) — skargi. [przypis redakcyjny]

590. krom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

591. wstręt — tu: odpór, obrona. [przypis edytorski]

592. poszty — dziś popr.: poczty. [przypis edytorski]

593. spiżować (daw.) — zaopatrywać, zwł. w prowiant. [przypis redakcyjny]

594. sztuczny (daw.) — przemyślny. [przypis redakcyjny]

595. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

596. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

597. na stronie obie — na obydwa sposoby (liczba podwójna). [przypis edytorski]

598. wotum (daw.) — głos. [przypis edytorski]

599. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny]

600. właszczyć — przywłaszczać. [przypis redakcyjny]

601. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

602. obojętna bierka (daw.) — los (kostka) dwuznaczny, niepewny. [przypis redakcyjny]

603. smarownie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

604. hup przed skokiem — przysłowie, dziś znane w formie: nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz. [przypis redakcyjny]

605. pasy — z wł. passo: przejścia. [przypis redakcyjny]

606. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny]

607. ochrostać (daw.) — okiełzać, ukrócić. [przypis redakcyjny]

608. przytrudniejszy (daw.) — nieco trudniejszy. [przypis redakcyjny]

609. sporzej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

610. beluarda — wieża, machina wojenna. [przypis redakcyjny]

611. czwarzyć (daw.) — pleść. [przypis redakcyjny]

612. w chomącie — poeta pisze: w chomuncie, i stałe chomunto. [przypis redakcyjny]

613. buje (daw.) — skrzydła, tu: żagle. [przypis redakcyjny]

614. troczyć — tu: łowić, zabierać. [przypis redakcyjny]

615. pojazd — tu: bieg. [przypis redakcyjny]

616. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

617. kryształ — zegar słoneczny i klepsydra (z miałkim piaskiem). [przypis redakcyjny]

618. wydrużyć — wydrążyć. [przypis redakcyjny]

619. wysmużyć — przedstawić za pomocą kolorowych smug. [przypis edytorski]

620. opas — tu: pokarm. [przypis edytorski]

621. inkaust — atrament. [przypis redakcyjny]

622. żydło (daw., pot.) — życie. [przypis redakcyjny]

623. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis edytorski]

624. żenąć — gnać. [przypis redakcyjny]

625. Bernacki — właśc. Bernawski, wódz wołoski. [przypis redakcyjny]

626. kazać — liczyć. [przypis redakcyjny]

627. laźć na bałuku — leźć na czworakach. [przypis redakcyjny]

628. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis redakcyjny]

629. Biała Woda — Wisła (niem. Weissel). [przypis redakcyjny]

630. Czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

631. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

632. ćwierć — wypłacany kwartalnie żołd. [przypis edytorski]

633. chaja (daw., pot.) — burza. [przypis redakcyjny]

634. zawartka (daw.) — zawierucha. [przypis redakcyjny]

635. skarbnik — wóz do przewozu skarbu, rzeczy, wielki i kryty. [przypis redakcyjny]

636. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

637. z jadu — ze złości. [przypis redakcyjny]

638. na glenie (daw., pot.) — do kupy, razem. [przypis redakcyjny]

639. sobić się — sposobić się. [przypis redakcyjny]

640. kontenteca (daw., z wł.) — zadowolenie. [przypis edytorski]

641. podróża — dziś popr.: podróż. [przypis redakcyjny]

642. tuteczny — rodem tutejszy. [przypis redakcyjny]

643. mogiły — gra słów, kalambur o Mohile — mogile. [przypis redakcyjny]

644. kacerny (daw.) — haniebny, srogi. [przypis redakcyjny]

645. duży — tu: silny. [przypis redakcyjny]

646. słonie — tu dla rymu: słońce. [przypis redakcyjny]

647. kałdun — brzuch. [przypis edytorski]

648. lić (daw., reg.) — ulewa. [przypis redakcyjny]

649. puchy — pierze. [przypis redakcyjny]

650. skopuła (z wł.) — rafa. [przypis edytorski]

651. fluks (daw., z łac.) — bieg. [przypis redakcyjny]

652. rewolta — obrót, odmiana. [przypis redakcyjny]

653. na wytrwaną (daw.) — na przeczekanie. [przypis edytorski]

654. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

655. zrzuta (daw.) — ruina. [przypis edytorski]

656. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

657. jednochodza — krok koński. [przypis redakcyjny]

658. słodzej — por. I, 870. [przypis redakcyjny]

659. wisz — trzcina, sitowie. [przypis redakcyjny]

660. kocisz — kocz, powóz. [przypis redakcyjny]

661. rabież — grabież, rabunek. [przypis redakcyjny]

662. czując o pewnym żerze — przeczuwając pewny żer. [przypis edytorski]

663. szust (daw.) — szelest. [przypis redakcyjny]

664. białozór — gatunek sokoła, tu: orzeł. [przypis redakcyjny]

665. bierny — tu: taki, który bierze. [przypis edytorski]

666. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

667. gorgi — z wł. trele, rulady (tu o rżeniu). [przypis redakcyjny]

668. łątka (daw.) — lalka, marionetka. [przypis redakcyjny]

669. szedziwy — siwy (sędziwy). [przypis redakcyjny]

670. hladon (daw.) — koń gładki (tj. piękny). [przypis redakcyjny]

671. w takiej toni — wobec takiego zagrożenia. [przypis edytorski]

672. we szli — w uprzęży. [przypis redakcyjny]

673. krzemięzny (daw.) — krzepki. [przypis redakcyjny]

674. jędrznieć (daw.) — twardnieć. [przypis redakcyjny]

675. patrzeć kozłem — patrzeć groźnie. [przypis edytorski]

676. sajdaczny — posiadający sajdak, tj. kołczan. [przypis edytorski]

677. według podoby (daw.) — odpowiedni. [przypis edytorski]

678. chodza (daw.) — krok. [przypis redakcyjny]

679. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

680. na sfery — do nieba wyniesiony. [przypis redakcyjny]

681. komosić się (daw.) — rzucać, ciskać się. [przypis redakcyjny]

682. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

683. w czele — od frontu. [przypis edytorski]

684. kałauz (tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

685. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis edytorski]

686. język — jeniec wypytywany i brany na tortury dla zdobycia informacji o wrogu. [przypis redakcyjny]

687. awizo — wiadomość. [przypis redakcyjny]

688. nie blizu (daw.) — daleko. [przypis redakcyjny]

689. bawić (daw.) — zajmować. [przypis edytorski]

690. wici — wezwanie na wojnę. [przypis edytorski]

691. niźli — tu: zanim. [przypis edytorski]

692. pasy (z wł. passo) — przejścia. [przypis redakcyjny]

693. mól (daw.) — troska, zmartwienie. [przypis edytorski]

694. przeciw sobie (daw.) — tu: do siebie. [przypis edytorski]

695. armata (daw., z łac.) — uzbrojenie (tu: sajdak, czyli kołczan). [przypis redakcyjny]

696. kontest (daw.) — świadectwo. [przypis redakcyjny]

697. jucha (daw.) — krew. [przypis edytorski]

698. stanie (daw.) — wystarczy. [przypis edytorski]

699. sto ćwierci — ćwierci żołdu, wypłacanego kwartalnie. [przypis redakcyjny]

700. bramę — poeta pisze: bromę. [przypis redakcyjny]

701. pojezna czajka — wiosłem (pojazdą) kierowana łódź (czajka). [przypis edytorski]

702. Nahajce — właśc. Nogajców, Tatarów z Ordy Nogajskiej. [przypis edytorski]

703. skop — wykastrowany baran. [przypis edytorski]

704. dwie lecie — liczba podwójna, dziś: dwa lata. [przypis edytorski]

705. Mikuła — Mikołaj, najważniejszy święty prawosławny. [przypis redakcyjny]

706. mir (daw.) — pokój, przymierze. [przypis redakcyjny]

707. kamcha (daw.) — adamaszek, atłas. [przypis redakcyjny]

708. hramoty (z rus.) — pisma (dosł.: litery). [przypis redakcyjny]

709. kredyt — tu: wiara, wiarygodność. [przypis redakcyjny]

710. odpowieda — wyzywa do walki. [przypis redakcyjny]

711. Płacze Zygmunt żegnając długiego terminu Widzenia się — ówczesna składnia dopuszczała połączenie „płakać czego” w znaczeniu: płakać z powodu czegoś. [przypis edytorski]

712. nazad (daw.) — z powrotem. [przypis edytorski]

713. I tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje — z Kochanowskiego. [przypis edytorski]

714. sowite — obfite. [przypis redakcyjny]

715. więcej moskiewską nie bawiący rzeczą — więcej nie zajmując się tematem Moskwy. [przypis edytorski]

716. konwój (z wł.) — eskorta, straż dodana. [przypis redakcyjny]

717. się schował — tu: wychował. [przypis redakcyjny]

718. kałauz (z tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

719. wataha — szajka, banda. [przypis redakcyjny]

720. hoży — tu w nietypowym znaczeniu: godziwy, stateczny. [przypis redakcyjny]

721. na pasiech — na przejściach. [przypis redakcyjny]

722. Że z tą garścią jak goły osiąka na zyzie — przysłowie o niepewnym stanie; zyz — rzut kostek. [przypis redakcyjny]

723. porąc — prując. [przypis redakcyjny]

724. rum — miejsce wolne (z niem. Raum). [przypis redakcyjny]

725. Tytan — słońce. [przypis edytorski]

726. marmurki — lisy czarne, na marmułki (czapki futrzane) używane; dlatego tak nazwane. [przypis redakcyjny]

727. mierny — tu: celny (taki, co dobrze mierzy). [przypis redakcyjny]

728. postura — kształt. [przypis redakcyjny]

729. więdły — wędzony, suszony. [przypis redakcyjny]

730. kier — chodzi o kry lodowe. [przypis edytorski]

731. pławy (daw.) — płetwy. [przypis redakcyjny]

732. Mordwa — jak Ingra, Permia, ludy fińskie. [przypis redakcyjny]

733. wykrotne — tu: zdradliwy, złamany (od wykrotu, wyłomu w lesie). [przypis redakcyjny]

734. siąść — tu: paść. [przypis redakcyjny]

735. kinąć (daw.) — porzucić. [przypis edytorski]

736. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny]

737. wedle czasu — w odpowiednim momencie. [przypis edytorski]

738. posłuchy — straże, czujki. [przypis redakcyjny]

739. pan (daw.) — kasztelan. [przypis edytorski]

740. gon (daw.) — pęd. [przypis redakcyjny]

741. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

742. rum — miejsce (z niem. Raum). [przypis edytorski]

743. nie doma — tu: nie w spokoju, niekontent. [przypis redakcyjny]

744. error (łac.) — błąd, omyłka. [przypis redakcyjny]

745. zręczyć (daw.) — złączyć. [przypis redakcyjny]

746. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

747. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

748. winny — tu: należny. [przypis edytorski]

749. przekwintny — wykwintny. [przypis redakcyjny]

750. sowity — podwójny, suty. [przypis redakcyjny]

751. comes — łac. możny, dostojnik, książę. [przypis edytorski]

752. czaczka — dziś: cacka. [przypis edytorski]

753. znaczek (daw.) — oddziałek (od znaku, tj. chorągwi). [przypis redakcyjny]

754. doroczy — coroczny. [przypis edytorski]

755. troczyć — wiązać. [przypis edytorski]

756. argenteria — wyroby ze srebra. [przypis redakcyjny]

757. auszpurski — prawdop.: augsburski. [przypis edytorski]

758. splendeca — (z wł.) przepych; to samo oznacza pompa i fast. [przypis redakcyjny]

759. falandysz — sukno drogie (feinlundisch) i tanie. [przypis redakcyjny]

760. złotogłów — droga tkanina ze złotymi nitkami. [przypis edytorski]

761. krzesła i zwierciadła wojenne — siodła i puklerze. [przypis redakcyjny]

762. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis edytorski]

763. dać met — dziś: dać mata, zwyciężyć. [przypis edytorski]

764. sorom — rus. srom, czyli wstyd. [przypis redakcyjny]

765. nie rzkąc twarde blachy — nie mówiąc już o twardych zbrojach. [przypis edytorski]

766. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski]

767. mucha (daw.) — sztuczny pieprzyk a. brodawka. [przypis edytorski]

768. ustrzmić (daw.) — nastrzępić. [przypis redakcyjny]

769. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]

770. razem — naraz. [przypis edytorski]

771. gąsior (daw.) — dyby, więzienie. [przypis redakcyjny]

772. u lesa — w lesie. [przypis redakcyjny]

773. trety — chodniki w mieście. [przypis redakcyjny]

774. łągiew — drążek podtrzymujący drabinę wozu, luśnia. [przypis redakcyjny]

775. kiecka — tu: płaszcz żołnierski, z węg. kecse. [przypis redakcyjny]

776. w zobki (daw.) — naprędce. [przypis redakcyjny]

777. bobo (daw.) — straszydło. [przypis redakcyjny]

778. cienie — tu: kształty, figury. [przypis redakcyjny]

779. żenąć (daw.) — gonić. [przypis redakcyjny]

780. iść na maciory — wracać do ula (od pszczół wzięte), do domu. [przypis redakcyjny]

781. niewczesny (daw.) — niewygodny. [przypis redakcyjny]

782. stywa — kozica (styk) u pługa (z łac. stiva). [przypis redakcyjny]

783. ladra (daw.) — drabina. [przypis edytorski]

784. fakcjować (daw.) — wichrzyć. [przypis redakcyjny]

785. tążyć (daw.) — tęsknić, dążyć. [przypis redakcyjny]

786. mrzeć — tu: gorąco pragnąć. [przypis redakcyjny]

787. Urwiżywot — miejsce niebezpieczne; szlak złoty, tatarski, por. II, w. 528, szlak złoty i kuczmański. [przypis redakcyjny]

788. Lecz trudno wilkiem orać; co się łyso lągnie,/ Łyso ginie; kto nie chce, z góry nie pociągnie — same przysłowia, ostatnie: zły koń i z góry itd. [przypis redakcyjny]

789. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny]

790. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

791. skotopas (daw.) — pastuchów. [przypis redakcyjny]

792. barta (daw.) — siekiera podwójna. [przypis redakcyjny]

793. cekauz a. cekhauz — magazyn, zbrojownia. [przypis edytorski]

794. czule — czujnie. [przypis edytorski]

795. wojen (daw.) — żołnierz, wojownik. [przypis redakcyjny]

796. snopy — herb dynastii Wazów. [przypis edytorski]

797. zob (daw.) — karma (ptasia). [przypis redakcyjny]

798. krta — krzta, odrobina. [przypis redakcyjny]

799. brantowny — (o metalu szlachetnym) wytapiany. [przypis edytorski]

800. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny]

801. surma — puzon. [przypis redakcyjny]

802. bandolet — karabinek. [przypis redakcyjny]

803. kornet (daw.) — znaczek, sztandar. [przypis redakcyjny]

804. kolet (daw.) — kurtka. [przypis redakcyjny]

805. kolczuga — zbroja wykonana ze splecionych ze sobą metalowych kółek. [przypis redakcyjny]

806. nad Dzieżą — w r. 1612. [przypis edytorski]

807. Petyhorcy — Czerkiesi, Kozacy. [przypis redakcyjny]

808. Śreniawa — herb (przedstawiający bieg rzeki). [przypis edytorski]

809. wrocławski — tj. włocławski, biskup kujawski. [przypis redakcyjny]

810. intrata (daw.) — zysk. [przypis edytorski]

811. sumpt (z łac.) — koszt. [przypis redakcyjny]

812. draka — tu: walka. [przypis redakcyjny]

813. transakcya — przebieg wojny. [przypis edytorski]

814. sprawa (daw.) — szyk, organizacja. [przypis edytorski]

815. takli — tak z partykułą wzmacniającą -li. [przypis edytorski]

816. dziardyn (daw., z wł.) — ogród. [przypis redakcyjny]

817. obierz (daw.) — pęta, więzy. [przypis redakcyjny]

818. chudoba (daw.) — majątek. [przypis edytorski]

819. feudum (z łac.) — lenno. [przypis redakcyjny]

820. nie stało (daw.) — nie wystarczyło. [przypis edytorski]

821. zastole (daw.) — miejsce za stołem (wedle urzędu zasiadane). [przypis redakcyjny]

822. basarunek ( z niem.) — grzywna sądową za obrazę. [przypis redakcyjny]

823. gomółka — bryła sera. [przypis edytorski]

824. Ale wracam do miejsca — poeta wraca do w. 970. [przypis redakcyjny]

825. potwierdzić — tu: utwierdzić, wzmocnić. [przypis edytorski]

826. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis edytorski]

827. durny — zarozumiały, zuchwały, szalony. [przypis redakcyjny]

828. met — cel (zamiast meta). [przypis redakcyjny]

829. pas (z wł.) — przejście. [przypis edytorski]

830. kawy (daw.) — brednie, bzdury, tu raczej: problemy. [przypis redakcyjny]

831. kauza (z łac.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

832. wytrząsł — w rękopisie: wytrzął. [przypis redakcyjny]

833. bruder (niem.) — brat. [przypis edytorski]

834. krank (z niem.) — choroba. [przypis edytorski]

835. ociec (daw.) — opuchnąć. [przypis redakcyjny]

836. awizować — powiadamiać. [przypis redakcyjny]

837. zadąć sowę — zasępić się. [przypis redakcyjny]

838. ferwor — zapał. [przypis redakcyjny]

839. śniat — pień, kłoda. [przypis redakcyjny]

840. kuty (daw.) — skutki, rzeczy. [przypis edytorski]

841. optaszyć — oskubać. [przypis redakcyjny]

842. lutować (daw.) — żałować (litować). [przypis redakcyjny]

843. rosół — tu: kłopot. [przypis redakcyjny]

844. przydać — dodać. [przypis edytorski]

845. po żyle uparać (upruwać) — o wielkim lęku i bólu. [przypis redakcyjny]

846. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny]

847. w potuł (daw.) — w objęcie. [przypis redakcyjny]

848. chromy — poseł pewniejszy, bo powoli idzie. [przypis redakcyjny]

849. mienić — tu: zmieniać. [przypis edytorski]

850. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

851. larmo — alarm. [przypis edytorski]

852. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

853. z niedobaczka (daw.) — z nienacka. [przypis redakcyjny]

854. Witaj, rzecze, nie brodząc do wieczerzy kaczka — przysłowia o niespodzianej zdobyczy. [przypis redakcyjny]

855. się często wstydzi, kto przed skokiem hupa — obecnie przysłowie to brzmi: nie mów hop, zanim nie przeskoczysz. [przypis edytorski]

856. rozwód — tu: przestrzeń. [przypis redakcyjny]

857. zawrzeć — zamknąć. [przypis edytorski]

858. zgoła — w rękopisie goła. [przypis redakcyjny]

859. szłyk (daw.) — rodzaj wysokiej czapki. [przypis redakcyjny]

860. wyskipieć się (daw.) — wyroić się. [przypis redakcyjny]

861. chmięst (daw.) — trzaska. [przypis redakcyjny]

862. odgłos — tu: echo. [przypis redakcyjny]

863. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski]

864. chwost (daw.) — ogon. [przypis redakcyjny]

865. skowera (daw., reg.) — pies. [przypis redakcyjny]

866. sowity (daw.) — suty, obfity. [przypis redakcyjny]

867. rozżenąć (daw.) — rozegnać. [przypis redakcyjny]

868. giaur — (tur.) niewierny, nie muzułmanin. [przypis redakcyjny]

869. nawiasem — z boku. [przypis redakcyjny]

870. cug puścić — oddać przejście. [przypis redakcyjny]

871. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]

872. źle — tu: ledwie. [przypis redakcyjny]

873. Taż mu baba, też koła — przysłowie: to samo. [przypis redakcyjny]

874. korzyszczyć — łupić. [przypis redakcyjny]

875. razem niezłożonym — cięciem, przed którym się nie można obronić. [przypis redakcyjny]

876. wystawać — zdobywać samym staniem. [przypis redakcyjny]

877. posłać przed Abrama — zabić. [przypis redakcyjny]

878. trefunkiem — być może winno być: trafunkiem, tj. przypadkiem. [przypis edytorski]

879. w pohończą (daw., reg.) — na wyścigi. [przypis redakcyjny]

880. funkcja — tu: urząd. [przypis redakcyjny]

881. wrogi (daw.) — tu: losy. [przypis redakcyjny]

882. odwodem (daw.) — cofając się, ustępując. [przypis redakcyjny]

883. uskrobać (daw., pot.) — ujść, wycofać się. [przypis redakcyjny]

884. część — tu: częściowo. [przypis edytorski]

885. idący — dziś popr.: idąc. [przypis edytorski]

886. regiment — tu: dowództwo. [przypis redakcyjny]

887. kałuz (daw.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

888. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

889. bez obłazu (daw.) — wprost. [przypis redakcyjny]

890. larmo (daw.) — alarm, trwoga. [przypis redakcyjny]

891. ni o czym (daw.) — o niczym. [przypis redakcyjny]

892. kotara (daw.) — namiot. [przypis redakcyjny]

893. pożyć (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

894. wrogi (daw.) — losy, wróżby. [przypis redakcyjny]

895. kwadryga — zaprzęg czterokonny. [przypis redakcyjny]

896. prawy (daw.) — prawdziwy; tu: właśnie. [przypis redakcyjny]

897. bachmat (daw.) — koń. [przypis redakcyjny]

898. oganisty (daw.) — rozłożysty. [przypis redakcyjny]

899. trześnia — czereśnia. [przypis edytorski]

900. pokonić — osadzić końmi. [przypis redakcyjny]

901. towarzysze Bernawskiego — zbóje wołoskie. [przypis redakcyjny]

902. faryna — fr. mąka; tu: rodzaj, gatunek. [przypis redakcyjny]

903. raptura — pismo, list. [przypis redakcyjny]

904. pręga — pręgierz. [przypis redakcyjny]

905. uprzejmy — szczery. [przypis redakcyjny]

906. respons (daw.) — odpowiedź. [przypis redakcyjny]

907. hustem (daw., reg.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

908. inkaust — atrament. [przypis redakcyjny]

909. błaźni — w rękopisie: blaźni. [przypis redakcyjny]

910. musat (daw.) — stal do ostrzenia. [przypis redakcyjny]

911. dyktować — tu: dychtować, zaopatrywać. [przypis redakcyjny]

912. Ceres — rzymska bogini urodzaju. [przypis edytorski]

913. bróg — przykryty daszkiem stóg siana. [przypis edytorski]

914. zimny zwierz koziorogi — koziorożec (zimowy znak zodiaku). [przypis redakcyjny]

915. Pomona — rzymska bogini drzew owocowych. [przypis edytorski]

916. paryja — wertep. [przypis redakcyjny]

917. luna (z łac.) — księżyc. [przypis redakcyjny]

918. biegun — koń. [przypis edytorski]

919. giaur — niewierny, nie muzułmanin. [przypis edytorski]

920. źrejomo — w sposób widoczny. [przypis redakcyjny]

921. nie kol, miły jeżu — przysłowie: nie strasznyś, hamuj się. [przypis redakcyjny]

922. niesprawą — nie w szyku. [przypis edytorski]

923. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

924. drwa — tu: brednie, głupstwa. [przypis redakcyjny]

925. potrzeba (daw.) — bitwa, potyczka. [przypis edytorski]

926. fortel — podstęp. [przypis edytorski]

927. tam — w obozie polskim. [przypis redakcyjny]

928. obojętne — tu: nie sprzyjające żadnej z walczących stron, więc niepewne. [przypis redakcyjny]

929. ustrzmić (daw.) — nastrzępić. [przypis redakcyjny]

930. kometa — w dawnej polszczyźnie wyraz ten występował w rodzaju męskim. [przypis edytorski]

931. bonczuk — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

932. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

933. hospodar — władca mołdawski lub wołoski. [przypis edytorski]

934. ukraszono — raczej spodziewalibyśmy się: ukradziono. [przypis redakcyjny]

935. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

936. janczar — dziś popr. forma D.lm: janczarów. [przypis redakcyjny]

937. wieżą — dziś popr. forma B. lp: wieżę. [przypis edytorski]

938. giaur gidy — obrzydły, ohydny giaur (niewierny). [przypis redakcyjny]

939. spahij — żołnierz nieregularnej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

940. dziryt — włócznia. [przypis redakcyjny]

941. forga — pióropusz. [przypis redakcyjny]

942. bobo (daw.) — straszydło. [przypis redakcyjny]

943. uprzejmie — tu: otwarcie, szczerze. [przypis redakcyjny]

944. od złota chorągwie gorące — tj. żółte. [przypis edytorski]

945. skofia — pukiel (tu dla rytmu czytamy na 3 sylaby). [przypis redakcyjny]

946. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

947. skomon (zgniecienie) i smoła — wyrażenia pogardliwe: hałastra, czerń itp. [przypis redakcyjny]

948. w rzeczy — niby. [przypis redakcyjny]

949. usajdaczyć się — wyposażyć się w łuki i kołczany (od sajdak, kołczan). [przypis edytorski]

950. szwatrać — szwargotać, mówić niezrozumiale w obcym a nieprzyjemnie brzmiącym języku. [przypis redakcyjny]

951. nużny (daw., reg.) — nędzny. [przypis redakcyjny]

952. bleszczeć — dziś: błyszczeć. [przypis edytorski]

953. głownia — żarzący się kawałek drewna. [przypis edytorski]

954. szmelc — ochronna warstwa na powierzchni metalu. [przypis redakcyjny]

955. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny]

956. I Kalpe i Abila rosłe wznoszą grzbiety itd. — ahistoryczne zestawienie mitycznych i rzeczywistych nazw geograficznych i ludów wschodnich. [przypis edytorski]

957. Ossa — góra w Grecji, pojawiająca się w mitach o walce między bogami a tytanami. [przypis edytorski]

958. rum (daw.) — rumowisko, gruzy. [przypis redakcyjny]

959. emir (tur.) — rozkaz. [przypis redakcyjny]

960. armata (daw.) — uzbrojenie. [przypis edytorski]

961. obierz — więzy. [przypis redakcyjny]

962. surmy — puzony. [przypis redakcyjny]

963. koncent (daw.) — harmonia. [przypis redakcyjny]

964. dzyngi (daw.) — talerze (instrument perkusyjny). [przypis redakcyjny]

965. gąść (1. os. lp. gędę) (daw.) — śpiewać a. grać. [przypis redakcyjny]

966. skomlą — w rękopisie: skumlą. [przypis redakcyjny]

967. czwarzyć (daw.) — wydawać głosy, drzeć się, wrzeszczeć. [przypis redakcyjny]

968. Febus — przydomek Apolla, boga słońca (Tytan, również u Potockiego patronujący słońcu, pochodzi z zupełnie innego rodu olbrzymów, synów Gei). [przypis redakcyjny]

969. kara (daw.) — wóz. [przypis redakcyjny]

970. porożysty — rogaty. [przypis redakcyjny]

971. bierka — owca. [przypis redakcyjny]

972. maża (daw.) — ciężki wóz ładowny. [przypis redakcyjny]

973. żydło — życie. [przypis redakcyjny]

974. faryna (z fr.) — mąka. [przypis redakcyjny]

975. szorbet — sorbet, konfitury i napój słodki. [przypis redakcyjny]

976. spuma (daw., z wł.) — piana, ślina. [przypis redakcyjny]

977. farfura (daw.) — wyrób fajansowy. [przypis redakcyjny]

978. żywioł — tu: pokarm. [przypis edytorski]

979. cyment — dziś: cynamon. [przypis redakcyjny]

980. uczynić przymierze — dać pokój, odrzec się. [przypis redakcyjny]

981. żółcić — przyprawiać szafranem. [przypis redakcyjny]

982. kanar — cukier. [przypis redakcyjny]

983. cyment — cynamon (z niem. Zimmet). [przypis redakcyjny]

984. kondyment (daw.) — przyprawa. [przypis redakcyjny]

985. wczesny — wygodny. [przypis redakcyjny]

986. manela — obrączka. [przypis redakcyjny]

987. wałach — wykastrowany ogier. [przypis edytorski]

988. nagłówki — cugle; dziś popr. forma N.lm. brzmiałaby: nagłówkami. [przypis redakcyjny]

989. Pigmejowie — afrykańskie plemię cechujące się niskim wzrostem. [przypis redakcyjny]

990. musułbas — materiał bawełniany («besz« z Mosułu, miasta nad Tygrysem, skąd i nazwa muślinu). [przypis redakcyjny]

991. forbot (daw.) — obszycie. [przypis redakcyjny]

992. Węgrzyn, choć nas prawie już wyssał do szczętu — daw. przysłowie: Węgrzyn wyssał nas (tj. doprowadził do ubóstwa) swoimi winami. [przypis edytorski]

993. Pewnie, że w ryb łowieniu nie zaśpi odmętu (...) — por. współczesne przysłowie „łowić ryby w mętnej wodzie”. [przypis redakcyjny]

994. Spisz — region geograficzny, obecnie na Słowacji, zastawiony przez cesarza Zygmunta w roku 1417, przeszedł w ten sposób pod władzę Polski. [przypis redakcyjny]

995. durnym — Brückner przypuszcza, że to błąd rękopisu, i że powinno być: dumnym. [przypis redakcyjny]

996. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

997. Zdzicze i tych w cudzy kraj w kłopocie odleci (...) — Jan Kazimierz rzuca tron i Polskę. [przypis redakcyjny]

998. kuratele — dziś popr. forma D.lp: kurateli. [przypis edytorski]

999. puchy — dziś popr. forma N. lm: puchami (pierzem). [przypis redakcyjny]

1000. uprzejmie — szczerze. [przypis redakcyjny]

1001. kawy (daw.) — głupstwa. [przypis redakcyjny]

1002. w rzeczy (daw.) — niby. [przypis redakcyjny]

1003. prognostyk (daw.) — przepowiednia. [przypis redakcyjny]

1004. kredenca (daw., z wł.) — usługa. [przypis redakcyjny]

1005. kosz (daw.) — obóz. [przypis redakcyjny]

1006. gonione potrzeby — potyczki jeźdźców. [przypis redakcyjny]

1007. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

1008. sajdak — kołczan. [przypis edytorski]

1009. giaurskie baby — konie niewiernych, jak u Samuela Twardowskiego. [przypis redakcyjny]

1010. bando (daw.) — ogłoszenie. [przypis redakcyjny]

1011. czasie — w rękopisie dla rymu: czesie. [przypis redakcyjny]

1012. zaszczyt — tu: obrona (z ros.). [przypis edytorski]

1013. kawalkata — z wł. cavalcata: jazda, jeźdźcy. [przypis redakcyjny]

1014. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

1015. dzianet — rumak. [przypis redakcyjny]

1016. ustrzmić — nastrzępić, ubrać. [przypis redakcyjny]

1017. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1018. bawić się (daw.) — zajmować się. [przypis edytorski]

1019. mieszkać (daw.) — zwlekać, unikać czegoś, rezygnować z czegoś. [przypis edytorski]

1020. paiża (daw.) — tarcza. [przypis redakcyjny]

1021. trzy krzyże — lat trzydzieści. [przypis redakcyjny]

1022. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

1023. larmo — alarm. [przypis redakcyjny]

1024. szyposz (daw.) — trębacz. [przypis redakcyjny]

1025. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

1026. wpoły — na pół. [przypis edytorski]

1027. Trytoni i Forcy — bóstwa wodne, niżej (w. 524) po naszemu Topielcami zwane. [przypis redakcyjny]

1028. Fawonius — wiosenny wiatr zachodni. [przypis edytorski]

1029. kopii — dla rytmu czytamy na trzy sylaby. [przypis edytorski]

1030. korbety (daw.) — skoki. [przypis redakcyjny]

1031. sforcować się — (daw.) wytężać się. [przypis redakcyjny]

1032. salto ( z łac. a. z wł.) — skok. [przypis redakcyjny]

1033. szwadronami — w rękopisie: szwadranami. [przypis redakcyjny]

1034. indzingiery — dziś: inżynierów; chodzi o specjalistów od fortyfikacji. [przypis edytorski]

1035. haramża (daw., reg.) — zgraja, czerń. [przypis redakcyjny]

1036. sprawa (daw.) — szyk. [przypis edytorski]

1037. sekunda — tu: odwód. [przypis redakcyjny]

1038. drzewo (daw.) — kopia. [przypis edytorski]

1039. armatura (daw.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

1040. wedla niego (daw.) — obok niego. [przypis edytorski]

1041. szpar — od metody łowienia ptaków: drążek, na którym przymocowany jest ptak służący jako przynęta. [przypis redakcyjny]

1042. niezbędny (daw.) — obrzydły. [przypis redakcyjny]

1043. wecować demesze (daw.) — ostrzyć szable. [przypis redakcyjny]

1044. Lermunt — w rękopisie stale mylnie: Lernunt. [przypis redakcyjny]

1045. infanteria (daw.) — piechota. [przypis edytorski]

1046. haki i śmigownice, nośne kolubryny, kartaony — różnego rodzaju działa. [przypis edytorski]

1047. darda (daw.) — włócznia. [przypis redakcyjny]

1048. elear — harcownik, żołnierz szukający pojedynku przed bitwą, ogólnie: junak. [przypis redakcyjny]

1049. werteby — dziś: wertepy. [przypis edytorski]

1050. gdzieby (daw.) — gdyby. [przypis redakcyjny]

1051. łozy — zarośla. [przypis edytorski]

1052. wróżyć (daw.) — próbować. [przypis redakcyjny]

1053. wżdy (daw.) — przecież. [przypis edytorski]

1054. przepłoch — luka, miejsca nie zabezpieczone. [przypis redakcyjny]

1055. w czele (daw.) — z przodu. [przypis edytorski]

1056. komput (daw.) — liczba. [przypis redakcyjny]

1057. error (z łac.) — błąd. [przypis redakcyjny]

1058. lasserować (daw.) — połyskiwać. [przypis edytorski]

1059. szmelc — ochronna powłoka na powierzchni metalu. [przypis edytorski]

1060. ruga (daw., z łac.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

1061. stwierdzić — tu: utwierdzić, umocnić. [przypis edytorski]

1062. potuszyć (daw.) — dodać nadziei. [przypis edytorski]

1063. bucefała (daw.) — rumak (od imienia konia Aleksandra Macedońskiego). [przypis edytorski]

1064. rug — głucha wrzawa. [przypis redakcyjny]

1065. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

1066. jucha — krew. [przypis edytorski]

1067. obierze — pęta. [przypis redakcyjny]

1068. posiężne (daw.) — zamach. [przypis redakcyjny]

1069. Polanie — Polacy. [przypis redakcyjny]

1070. martauz (daw.) — zbój, handlarz niewolników. [przypis redakcyjny]

1071. masłok — napój odurzający. [przypis redakcyjny]

1072. armata (daw.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

1073. durny — zarozumiały, szalony. [przypis redakcyjny]

1074. kauza (daw., z łac.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

1075. kałauz (daw., z tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

1076. załoga (daw.) — tu: zasadzka. [przypis redakcyjny]

1077. oszedziały — osiwiały. [przypis redakcyjny]

1078. pean — hymn. [przypis redakcyjny]

1079. A już hałła tatarskie, jaki wrzące garce/ Bełkot czynią, zagłusza — to samo porównanie w w. 534. [przypis edytorski]

1080. bułat (daw.) — stal, zwł. stalowe ostrze. [przypis redakcyjny]

1081. w Raciborskie — z Raciborska pisali się Morsztynowie. [przypis redakcyjny]

1082. murza — wódz, książę tatarski. [przypis redakcyjny]

1083. talażki (daw.) — wózki (zdrobnienie od talaga). [przypis redakcyjny]

1084. rum (daw.) — gruz, tu: pich i kamienie. [przypis edytorski]

1085. wzdzierać tu: — wstrzymywać. [przypis redakcyjny]

1086. znosić się (daw.) — porozumiewać się. [przypis edytorski]

1087. elear — harcownik, żołnierz szukający pojedynku przed bitwą, ogólnie: junak. [przypis redakcyjny]

1088. smocy — tu metaforycznie: działa. [przypis redakcyjny]

1089. zabielim — poeta wymawiał i rymował: zabielem. [przypis redakcyjny]

1090. holik — hołysz, biedak. [przypis redakcyjny]

1091. łupież (daw.) — skóra (złupiona ze zwierzęcia). [przypis redakcyjny]

1092. dywdyk — bogate przykrycie na konie. [przypis redakcyjny]

1093. czaprag — właśc. czaprak, kapa pod siodło przykrywająca konia. [przypis edytorski]

1094. Agier — właśc. Eger, miasto i twierdza na południowych Węgrzech, dwukrotnie zdobyta przez Turków w XVI w. [przypis redakcyjny]

1095. sudanny (daw.) — smukły. [przypis redakcyjny]

1096. chwost (daw.) — ogon. [przypis redakcyjny]

1097. posłuchy (daw.) — straże, czujki. [przypis edytorski]

1098. larmo — tu: hałas. [przypis edytorski]

1099. pomiotło — miotła; tu pogardliwie o pióropuszach a. buńczukach. [przypis redakcyjny]

1100. na obie stronie — liczba podwójna; sens: korzystna dla obu stron. [przypis edytorski]

1101. na wytrwaną (daw.) — kto kogo przetrzyma. [przypis edytorski]

1102. bellua (z łac.) — bestia. [przypis redakcyjny]

1103. czczy (daw.) — pusty. [przypis edytorski]

1104. talagi — wozy. [przypis redakcyjny]

1105. o male (daw.) — mało. [przypis edytorski]

1106. propozyt (daw.) — propozycja. [przypis redakcyjny]

1107. sforcować się (daw., z wł.) — silić się. [przypis redakcyjny]

1108. baczyć (daw.) — widzieć, zauważać. [przypis edytorski]

1109. dziei — dziś popr. forma D.lm: dziejów. [przypis edytorski]

1110. da na wymiot — ofiaruje niewielki dar w nadziei wielkiego rewanżu. [przypis redakcyjny]

1111. A cóż kiedy wspak padnie obojętna bierka — kiedy niepewna kostka padnie na korzyść strony przeciwnej? [przypis redakcyjny]

1112. najradniej (daw.) — najchętniej. [przypis edytorski]

1113. usterknąć (daw.) — potknąć się. [przypis redakcyjny]

1114. wszytko — tu: całe. [przypis edytorski]

1115. szłapia — kłus. [przypis redakcyjny]

1116. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

1117. złożyć się — obronić się, zasłonić. [przypis redakcyjny]

1118. ni — niby, jak. [przypis edytorski]

1119. zruta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny]

1120. znamy swe szkatuły — troszczymy się tylko o swe zbiory (pieniężne). [przypis edytorski]

1121. pogany zasuły — w rękopisie poganie zasuli, dla rymu poprawiono; zasuć — zasypać. [przypis redakcyjny]

1122. ledzie — dziś popr. forma N.lp: lodzie. [przypis edytorski]

1123. adwersarz — przeciwnik. [przypis redakcyjny]

1124. durny — tu raczej: dumny. [przypis redakcyjny]

1125. widomie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski]

1126. Gdy ten albo się zgłodzi, albo ubezpieczy (...), Mści się niebo nad każdym sprawiedliwym sądem (...) — r. 1488, katastrofa armady hiszpańskiej, przez Drake’a, Howarda i innych admirałów Elżbiety angielskiej. [przypis redakcyjny]

1127. Albert — arcyksiążę Albert w r. 1600 we Flandrii. [przypis redakcyjny]

1128. pokwapić się (daw.) — pospieszyć się. [przypis edytorski]

1129. Tak Gustaw Horn w Nordlindze dzisia tryumfował (...) — pierwsza porażka Szwedów, r. 1644, pod Nordlingen bawarskim. [przypis redakcyjny]

1130. auster (daw.) — wicher południowy. [przypis redakcyjny]

1131. tążyć (daw.) — tęsknić. [przypis redakcyjny]

1132. spiża (daw.) — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny]

1133. dyskrecja — tu: dbłość, ostrożność. [przypis edytorski]

1134. nie czesne miłosierdzie — miłosierdzie okazywane w niewłaściwym momencie. [przypis edytorski]

1135. nie stoi za jaje (daw., przysł.) — nie jest nic warte. [przypis edytorski]

1136. znużnieć (daw.) — zubożeć. [przypis redakcyjny]

1137. potuszyć (daw.) — dodać otuchy. [przypis redakcyjny]

1138. poty — póty, do tej pory. [przypis edytorski]

1139. przypaść (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]

1140. Febe — księżyc (Diana, siostra Feba, tj. Apolla). [przypis redakcyjny]

1141. Flegon i Pirois — imiona koni ciągnących słoneczny rydwan. [przypis redakcyjny]

1142. chodziwy — (o koniu) pięknego chodu. [przypis redakcyjny]

1143. glanc — tu: blask. [przypis edytorski]

1144. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1145. na przepych (daw.) — dla popisu, na obelgę. [przypis edytorski]

1146. wróżka — tu: wróżba. [przypis edytorski]

1147. gorzeć (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]

1148. szaszorzy (daw.) — orli. [przypis redakcyjny]

1149. zmierznąć (daw.) — obrzydnąć. [przypis edytorski]

1150. murza — wódz, książę tatarski. [przypis redakcyjny]

1151. wierę (daw.) — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

1152. kosz (daw.) — obóz. [przypis redakcyjny]

1153. dywan (tur.) — rada. [przypis redakcyjny]

1154. wojennik (daw.) — wojownik. [przypis redakcyjny]

1155. haramża (daw., reg.) — czerń, motłoch. [przypis redakcyjny]

1156. zelżyć — tu: ulżyć. [przypis redakcyjny]

1157. sekwestr (daw.) — zarząd. [przypis redakcyjny]

1158. pas (z wł.) — przejście. [przypis edytorski]

1159. żak — tu: zdobycz, łup. [przypis redakcyjny]

1160. prozapas — zapas. [przypis redakcyjny]

1161. spiża — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny]

1162. turbować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

1163. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]

1164. nieopowiedką — nagle, bez uprzedniej wieści; wyraz ten w autografie nieco zamazany, w kopii Ossolińskich brzmi: nieopowiednie. [przypis redakcyjny]

1165. wysuć — wysypać. [przypis redakcyjny]

1166. posłuchy — straże, czujki. [przypis redakcyjny]

1167. bandolet (z wł.) — karabinek. [przypis redakcyjny]

1168. tymblak — temblak, rzemień do zawieszania szabli na nadgarstku. [przypis redakcyjny]

1169. ferwor — zapał. [przypis redakcyjny]

1170. ćma — tu: tłum. [przypis edytorski]

1171. ćwiczyzna — ćwiczenia. [przypis redakcyjny]

1172. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

1173. w rzeczy (daw.) — niby, rzekomo. [przypis redakcyjny]

1174. załoga — tu: zasadzka. [przypis redakcyjny]

1175. foza (z wł.) — tryb, moda, sposób. [przypis redakcyjny]

1176. beloard — szaniec, reduta. [przypis redakcyjny]

1177. zajarzyć się — zapalić się. [przypis redakcyjny]

1178. strychować (daw.) — strzelać. [przypis redakcyjny]

1179. bobo (daw.) — straszydło. [przypis redakcyjny]

1180. przykład — tu: broń, strzelby. [przypis redakcyjny]

1181. bęben — tu: brzuch. [przypis edytorski]

1182. Eur a. Euros — wiatr południowo-wschodni. [przypis redakcyjny]

1183. śniat — kloc. [przypis redakcyjny]

1184. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis redakcyjny]

1185. przecza (daw.) — spór, walka. [przypis redakcyjny]

1186. trzop (daw.) — czerep, garnek. [przypis redakcyjny]

1187. pochop (daw.) — zachęta, pobudka, zamiar. [przypis edytorski]

1188. oraz — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

1189. krzemiezić — wzmacniać, pokrzepiać. [przypis redakcyjny]

1190. czuły — tu: czujny. [przypis edytorski]

1191. prawie (daw.) — właśnie, naprawdę. [przypis redakcyjny]

1192. opiekać się — dziś: opiekować się. [przypis edytorski]

1193. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1194. słonie — słońce (brzmienie dla rymu). [przypis redakcyjny]

1195. spyskłać — zbrudzić, zmazać. [przypis redakcyjny]

1196. mir — pokój, tu: zawieszenie broni. [przypis redakcyjny]

1197. siem odenasta — gra w kostki lub karty. [przypis redakcyjny]

1198. chaja — wicher. [przypis redakcyjny]

1199. pokinąć — porzucić. [przypis redakcyjny]

1200. rohatyna (daw.) — włócznia. [przypis redakcyjny]

1201. berdysz — rodzaj topora bojowego. [przypis redakcyjny]

1202. archandyje — tłumy. [przypis redakcyjny]

1203. po swojsku — po swojemu. [przypis redakcyjny]

1204. tucza (daw.) — pokarm. [przypis edytorski]

1205. przynuka (reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny]

1206. trzymać komu grzbiet — stać za nim, posiłkować go. [przypis redakcyjny]

1207. opoździć — opóźnić. [przypis redakcyjny]

1208. fuga (z łac.) — ucieczka. [przypis redakcyjny]

1209. haramża — czerń, motłoch. [przypis redakcyjny]

1210. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1211. bez (daw.) — przez. [przypis edytorski]

1212. kańczug — bat. [przypis edytorski]

1213. stropić się — zakłopotać się. [przypis edytorski]

1214. dzierżyć — trzymać. [przypis edytorski]

1215. smoła — motłoch. [przypis redakcyjny]

1216. pozorny (daw.) — efektowny. [przypis edytorski]

1217. brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]

1218. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

1219. hakownica — działo ręczne, mocowane za pomocą haka. [przypis redakcyjny]

1220. czuły — tu: czujny. [przypis redakcyjny]

1221. raziech — dziś popr. forma N.lp: razach; tu w znaczeniu: sytuacjach. [przypis edytorski]

1222. elear — junak. [przypis redakcyjny]

1223. ruga (daw., z łac.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

1224. karbować — oznaczać przez nacięcia. [przypis edytorski]

1225. stradny (daw.) — znużony. [przypis redakcyjny]

1226. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

1227. Adamów — dziś popr. forma dzierżawcza: Adamowy. [przypis edytorski]

1228. rubież (reg.) — tu: zarąbanie (na śmierć). [przypis redakcyjny]

1229. Gdzie jeden z wodzów wzięty, drugiego w Stambole, Do dzisia dnia na wieży ożog w gębę kole — Koniecpolski w niewoli, a głowa Żółkiewskiego na żerdzi. [przypis redakcyjny]

1230. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

1231. archiwum — tu: skarbiec. [przypis redakcyjny]

1232. łomać źrebięcia — por. II 50: każdy „łamie” przed czasem źrebię, nim dorośnie (przysłowie). [przypis redakcyjny]

1233. siąść — tu: paść. [przypis redakcyjny]

1234. wyżenąć (daw.) — wygnać. [przypis redakcyjny]

1235. równie (daw.) — równiny. [przypis redakcyjny]

1236. smarownie — tu: gładko (jak z użyciem smaru). [przypis edytorski]

1237. przerębla — tu: przeprawa. [przypis redakcyjny]

1238. ptaki — orły polskie. [przypis redakcyjny]

1239. prawie i z imprezą — właśnie z przedsięwzięciem. [przypis redakcyjny]

1240. pech (daw.) — węch. [przypis redakcyjny]

1241. kredyt — pewność, zaufanie. [przypis redakcyjny]

1242. zanurzy — w rękopisie dla rymu: zanorzy. [przypis redakcyjny]

1243. zasuć (daw.) — zasypać. [przypis redakcyjny]

1244. cyt — milczenie. [przypis redakcyjny]

1245. godziech — liczba podwójna; dziś popr. forma N.lm: godach. [przypis edytorski]

1246. Aurora — jutrzenka; tu la rytmu czytamy na cztery sylaby. [przypis edytorski]

1247. spłótnieć (daw.) — zbiednieć. [przypis redakcyjny]

1248. cug — tu: zaprzęg koni słonecznych, rydwan Apolla. [przypis redakcyjny]

1249. książki — do nabożeństwa. [przypis edytorski]

1250. Który choć mu lada co i psie prawi gówno — w rękopisie ostatni wyraz: góry, co oczywiście zaciera sens. [przypis redakcyjny]

1251. kawić (daw.) — bredzić. [przypis redakcyjny]

1252. prawie (daw.) — właśnie, naprawdę. [przypis redakcyjny]

1253. fuga (daw.) — szczelina. [przypis edytorski]

1254. miasto — zamiast. [przypis edytorski]

1255. bez pochyby (daw.) — na pewno. [przypis edytorski]

1256. zaraszczać — dziś popr.: zarastać. [przypis redakcyjny]

1257. bułat — stal. [przypis redakcyjny]

1258. giaur — niewierny, nie muzułmanin. [przypis edytorski]

1259. awernowy (daw.) — piekielny. [przypis redakcyjny]

1260. wał (daw.) — fala. [przypis edytorski]

1261. szkaradzie — szkaradnie. [przypis redakcyjny]

1262. bałuch — wrzawa. [przypis redakcyjny]

1263. nie po swoich plecu — nie na swoje siły. [przypis redakcyjny]

1264. katerwa (daw.) — hufiec, pułk. [przypis redakcyjny]

1265. pasieka — posiecz. [przypis redakcyjny]

1266. nie po szwie się pruło (daw., przysł.) — nie szło według planów. [przypis edytorski]

1267. suć (daw.) — sypać. [przypis redakcyjny]

1268. śniat — kłoda. [przypis redakcyjny]

1269. pokinąć (daw.) — porzucić. [przypis redakcyjny]

1270. rohatyna — włócznia. [przypis redakcyjny]

1271. iść w zatyłki (daw.) — zajść od tyłu. [przypis edytorski]

1272. czuć — tu: czuwać. [przypis redakcyjny]

1273. mól (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

1274. troczyć — brać łup (w troki, czyli w sakwy). [przypis edytorski]

1275. we sforze (daw.) — w zgodzie. [przypis redakcyjny]

1276. łęk — przednia część siodła. [przypis redakcyjny]

1277. ledwochoda — krok powolny. [przypis redakcyjny]

1278. szałasze — dziś: szałasy. [przypis edytorski]

1279. pukać — tu: pękać. [przypis redakcyjny]

1280. od spasi — od szkody (przez wypasienie w polu), sens: przeszkodzi. [przypis redakcyjny]

1281. retyradzić — cofać się, rejterować. [przypis redakcyjny]

1282. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1283. bando (daw.) — obwieszczenie. [przypis redakcyjny]

1284. bez obłazu (daw.) — bez ceremonii, wprost. [przypis redakcyjny]

1285. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

1286. zatracił — w rękopisie: zatracioł. [przypis redakcyjny]

1287. sekiel (daw.) — dobry koń. [przypis redakcyjny]

1288. sajdak — kołczan. [przypis edytorski]

1289. sołhacy — straż przyboczna (łuczników sułtańskich). [przypis redakcyjny]

1290. wyrychtować (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]

1291. wstręt — tu: odpór. [przypis edytorski]

1292. opiekać się — dziś popr.: opiekować się. [przypis edytorski]

1293. prawić (daw.) — mówić. [przypis edytorski]

1294. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1295. skarpy — tu: wertepy. [przypis redakcyjny]

1296. żwawy — tu: zawzięty. [przypis redakcyjny]

1297. szkarady — szkaradny. [przypis redakcyjny]

1298. stradać (daw.) — stracić. [przypis edytorski]

1299. smocy — tu: armaty. [przypis redakcyjny]

1300. prawie (daw.) — dobrze, skutecznie; tu: szczelnie. [przypis redakcyjny]

1301. karbować — zapisywać (pierwotnie chodziło o notowanie za pomocą nacięć na kiju). [przypis redakcyjny]

1302. przemór (daw.) — wygłodzenie. [przypis redakcyjny]

1303. ze łby — dziś popr.: ze łbów. [przypis edytorski]

1304. dzierżyć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

1305. żurzyć się (daw.) — srożyć się. [przypis redakcyjny]

1306. grandeca — (z wł.) wspaniałość. [przypis redakcyjny]

1307. sekiel — dobry koń. [przypis redakcyjny]

1308. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

1309. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny]

1310. licencjować — dać pozwolenie. [przypis redakcyjny]

1311. dutepas (daw.) — ucieczka. [przypis redakcyjny]

1312. sowity — obfity. [przypis redakcyjny]

1313. smoła — czerń. [przypis redakcyjny]

1314. dawić (daw.) — dusić. [przypis redakcyjny]

1315. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1316. niewczesny (daw.) — w niewłaściwym momencie. [przypis edytorski]

1317. duchy — dziś popr. forma N.lm: duchami. [przypis edytorski]

1318. zob — karma dla ptaków, ziarno (tu: wysypywane na przynętę). [przypis redakcyjny]

1319. pokrzepić — wzmocnić. [przypis edytorski]

1320. inwentarz — spis. [przypis redakcyjny]

1321. dużeć — nabierać siły. [przypis redakcyjny]

1322. mdlić (daw.) — osłabiać. [przypis edytorski]

1323. przym — dziś popr.: przyjm, przyjmij. [przypis redakcyjny]

1324. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1325. Zruć go z pychy do końca z Nabuchodozorem — i dalej: Nabuchodonozor trawę żarł jak wół, por. 1, 21: kara za bluźnierstwo, wedle Daniela rozdz. 7. [przypis redakcyjny]

1326. słonie — słońce (forma wybrana dla rymu). [przypis redakcyjny]

1327. mufti — najwyższy kapłan muzułmański. [przypis edytorski]

1328. muftego przestrogi — II, 83 i dalej. [przypis redakcyjny]

1329. buje (daw.) — skrzydła. [przypis redakcyjny]

1330. progres — postęp. [przypis redakcyjny]

1331. zgaga — tu ogólnie: cierpienie. [przypis redakcyjny]

1332. spatrzyć (daw.) — sprawdzić. [przypis edytorski]

1333. rosół — tu: przykrość. [przypis redakcyjny]

1334. zręczyć (daw.) — złączyć. [przypis redakcyjny]

1335. I jej zdrowie, jakoby gołego na zyzie — przysłowie o stanie rozpaczliwym. [przypis redakcyjny]

1336. decyz — zarządzenie, decyzja. [przypis redakcyjny]

1337. załoga (daw.) — zasadzka. [przypis edytorski]

1338. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

1339. ze snu rozmarznąć — rozbudzić się. [przypis redakcyjny]

1340. sprawić się (daw.) — sformować szyk. [przypis edytorski]

1341. nie rzkąc (daw.) — nie mówiąc. [przypis edytorski]

1342. lutować (daw.) — litować. [przypis edytorski]

1343. opoździć — dziś: opóźnić. [przypis redakcyjny]

1344. wotum (z łac.) — głos. [przypis redakcyjny]

1345. racja — tu: przyczyna, powód. [przypis redakcyjny]

1346. rabież (daw.) — rabunek, grabież. [przypis edytorski]

1347. zeżmie — ściśnie (od zżąć, żmę). [przypis redakcyjny]

1348. w obie... stronie — liczba podwójna. [przypis edytorski]

1349. żonąć a. żenąć — gonić. [przypis redakcyjny]

1350. ile — o ile. [przypis edytorski]

1351. suć (daw.) — sypać. [przypis edytorski]

1352. ochrostać — przyciąć (cięgą, cięgami). [przypis redakcyjny]

1353. spolić (daw.) — złączyć. [przypis redakcyjny]

1354. Wyglądając w tym polu obojętnej bierki — niepewnego losu (kostki). [przypis redakcyjny]

1355. ochynąć (daw.) — zanurzyć. [przypis redakcyjny]

1356. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

1357. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

1358. wadzić — przeszkadzać. [przypis edytorski]

1359. plużyć (daw.) — powodzić się. [przypis redakcyjny]

1360. efekt — skutek. [przypis redakcyjny]

1361. bazar — targ, targowisko. [przypis redakcyjny]

1362. gocha (daw., pot.) — gorzałka. [przypis redakcyjny]

1363. wrogi — losy. [przypis redakcyjny]

1364. obłapić — uściskać. [przypis redakcyjny]

1365. wnęki — wnuki. [przypis redakcyjny]

1366. zakamiały — zakamieniały. [przypis redakcyjny]

1367. kartelusz (daw.) — kartka. [przypis redakcyjny]

1368. w rzeczy (daw.) — niby. [przypis redakcyjny]

1369. śniat (daw.) — kłoda. [przypis redakcyjny]

1370. głąbia (daw.) — głowa kapusty. [przypis redakcyjny]

1371. żywokost — maść gojąca kości. [przypis redakcyjny]

1372. haki — tu: skały. [przypis redakcyjny]

1373. piecza — troska, opieka. [przypis redakcyjny]

1374. samojedź a. samojed — ludożerca. [przypis redakcyjny]

1375. wierę — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

1376. szkarady — dziś: szkaradny. [przypis edytorski]

1377. kolera (daw.) — cholera, gniew. [przypis redakcyjny]

1378. przy licu na gorącym porwanych terminie — złapanych na gorącym uczynku. [przypis edytorski]

1379. żurzyć się (daw.) — gniewać się. [przypis redakcyjny]

1380. Lecz nalazł bies sąsiady, trafił przenosiny, (...) Dadzą ognia, i poń się nie trzeba przechadzać — przysłowie: swój swego, żartobliwie, jak i wiersze aż do 826. [przypis redakcyjny]

1381. przez nogę (daw., pot.) — chytrością, podstępem. [przypis redakcyjny]

1382. ustawnie (daw.) — ciągle. [przypis edytorski]

1383. uznać — tu: zaznać. [przypis edytorski]

1384. pytki — tortury. [przypis redakcyjny]

1385. abuchty (daw.) — kiszki do jedzenia. [przypis redakcyjny]

1386. bazar — targowisko. [przypis redakcyjny]

1387. pczoły — dziś popr.: pszczoły. [przypis edytorski]

1388. niech nie grzebie żyda — przysłowie o zatajaniu pomysłu lub rzeczy. [przypis redakcyjny]

1389. siewka — gra dziecięca tu w sensie: zmiana miejsca). [przypis redakcyjny]

1390. wystać — tu: przeczekać. [przypis redakcyjny]

1391. brak — tu: wybór. [przypis redakcyjny]

1392. stradny (daw.) — biedny, nędzny. [przypis redakcyjny]

1393. przydać (daw.) — dodać. [przypis edytorski]

1394. cwykiel (daw.) — klin, reduta. [przypis redakcyjny]

1395. sromota (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]

1396. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1397. siekane gloty — kule, ołów siekany do nabojów. [przypis redakcyjny]

1398. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1399. zażec (daw.) — zapalić. [przypis edytorski]

1400. musat — stal do ostrzenia. [przypis redakcyjny]

1401. niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]

1402. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

1403. rewolta — przewrót, odmiana. [przypis redakcyjny]

1404. szańce — w rękopisie dla rymu: szońce. [przypis redakcyjny]

1405. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

1406. wstręt (daw.) — tu: opór, obrona. [przypis edytorski]

1407. usnacht — stróż domowy, pachołek. [przypis redakcyjny]

1408. rubież — rąbanina. [przypis redakcyjny]

1409. suć się (daw.) — sypać się. [przypis edytorski]

1410. dziać — nadziewać na „drzewa” (kopie). [przypis redakcyjny]

1411. larmo — alarm. [przypis redakcyjny]

1412. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

1413. reza (daw.) — moda, tryb. [przypis redakcyjny]

1414. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie, zamiar. [przypis redakcyjny]

1415. sztokada (daw.) — szpada. [przypis redakcyjny]

1416. zajuszony — rozjuszony, czujący krew. [przypis edytorski]

1417. w sprawie — w szyku. [przypis edytorski]

1418. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1419. nazad — z powrotem. [przypis edytorski]

1420. żenąć (daw.) — gonić. [przypis redakcyjny]

1421. Zrażą Turkom przed skokiem nienadane hupy — przysłowie, dziś znane w brzmieniu: nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz. [przypis redakcyjny]

1422. dać tył (daw.) — uciec. [przypis edytorski]

1423. obczerstwiać (daw.) — wzmacniać. [przypis edytorski]

1424. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1425. postura — postawa. [przypis redakcyjny]

1426. przęsło — wiązanie, warstwa. [przypis redakcyjny]

1427. zarza — dziś: zorza. [przypis redakcyjny]

1428. ustawnie — ustawicznie, ciągle. [przypis edytorski]

1429. ochynąć (daw.) — skoczyć, zanurzyć. [przypis redakcyjny]

1430. nużnieć (daw.) — nędznieć. [przypis redakcyjny]

1431. nie stawać (daw.) — nie starczać. [przypis edytorski]

1432. siła (daw.) — wielu. [przypis edytorski]

1433. Borys — tu: chłop. [przypis redakcyjny]

1434. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

1435. nużny (daw.) — zmęczony. [przypis edytorski]

1436. wątpliwej kości — niepewnego losu. [przypis edytorski]

1437. wierzyć — tu: powierzać. [przypis edytorski]

1438. puszkarz (z węg.) — artylerzysta. [przypis edytorski]

1439. zawrzeć (daw.) — zamknąć; tu: otoczyć wałami. [przypis edytorski]

1440. wyikrzyć (daw.) — wyniszczyć. [przypis redakcyjny]

1441. blach — blacha zbroi. [przypis redakcyjny]

1442. prawie (daw.) — rzeczywiście, naprawdę. [przypis edytorski]

1443. na dobie (daw.) — w odpowiednim momencie. [przypis edytorski]

1444. założyć — wypuścić (por. załoga w znaczeniu: zasadzka. [przypis redakcyjny]

1445. szkapa — tu w rodzaju męskim: ten szkapa, nie ta szkapa. [przypis redakcyjny]

1446. herapy — gony myśliwskie. [przypis redakcyjny]

1447. szabeltas — niem. Sabeltasche. [przypis redakcyjny]

1448. niewczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski]

1449. on (daw.) — ten. [przypis edytorski]

1450. komunny (daw.) — konny. [przypis redakcyjny]

1451. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis edytorski]

1452. potencja (daw., z łac.) — moc, potęga. [przypis redakcyjny]

1453. zerki — przeszpiegi, podpatrywanie. [przypis redakcyjny]

1454. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1455. roście (daw.) — rośnie. [przypis redakcyjny]

1456. buje (daw.) — skrzydła, przenośnie: loty. [przypis redakcyjny]

1457. ostroża — ostrożność. [przypis redakcyjny]

1458. świt — w rękopisie mylnie: świat. [przypis redakcyjny]

1459. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

1460. na głowę — tu: całą. [przypis redakcyjny]

1461. z przyłaja — z boku (por.: na przełaj). [przypis redakcyjny]

1462. pan — kasztelan. [przypis redakcyjny]

1463. chynąć się (daw.) — rzucić się. [przypis redakcyjny]

1464. dziać — nadziewać, przebijać. [przypis redakcyjny]

1465. tuleja — osłona ręki u dołu kopii. [przypis redakcyjny]

1466. posoka — krew. [przypis edytorski]

1467. żeleźca — w rękopisie dla rymu: żelejsca. [przypis redakcyjny]

1468. widziadło — tu: widowisko. [przypis edytorski]

1469. fuga — tu: szpara. [przypis redakcyjny]

1470. wczoru — dniu wczorajszemu. [przypis redakcyjny]

1471. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]

1472. uwikłać — tu: usidlić. [przypis edytorski]

1473. postura — postawa. [przypis redakcyjny]

1474. bułat — stal. [przypis redakcyjny]

1475. łęk — przednia, podwyższona część siodła. [przypis redakcyjny]

1476. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny]

1477. tok — rzemień, którym przymocowywano kopię do siodła. [przypis edytorski]

1478. koncerz — długi miecz. [przypis redakcyjny]

1479. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

1480. missura — misiura, hełm z czepcem. [przypis redakcyjny]

1481. kieca — płaszcz. [przypis redakcyjny]

1482. poździć (daw.) — opóźniać. [przypis redakcyjny]

1483. kęs (daw.) — odrobinę. [przypis edytorski]

1484. wrzepić się — wcisnąć się. [przypis redakcyjny]

1485. bonczuk — buńczuk, znak wojsk tureckich a. tatarskich, wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1486. munsztułuk — nagroda, napiwek. [przypis redakcyjny]

1487. zaszłapować (daw.) — zastępować. [przypis redakcyjny]

1488. zżenąć (daw.) — zegnać. [przypis redakcyjny]

1489. skomosić (daw.) — rozigrać, rozbujać. [przypis redakcyjny]

1490. w trząski (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny]

1491. kopce sypać — graniczyć (granice często były oznaczane kopcami). [przypis redakcyjny]

1492. spezy (daw., z wł.) — koszty. [przypis redakcyjny]

1493. Gdyśmy zbili z Rozwanem Mijała z imprezy — w r. 1600 zwyciężył Zamoyski Michała i Rozwana paszę. [przypis redakcyjny]

1494. pozorny (daw.) — efektowny. [przypis edytorski]

1495. on (daw.) — ten. [przypis edytorski]

1496. obojętny — tu: niepewny (na obie strony się ważący). [przypis redakcyjny]

1497. traktowanie — negocjacje. [przypis edytorski]

1498. Jasna brona — (brama), wysoka Porta (turecka). [przypis redakcyjny]

1499. kiścień — broń tatarska: bicz zakończony metalową kulą. [przypis redakcyjny]

1500. nalewka (daw.) — polewaczka. [przypis redakcyjny]

1501. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

1502. tarapacić (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

1503. znak — chorągiew. [przypis redakcyjny]

1504. wziąć na kieł — (o koniu) ponieść. [przypis edytorski]

1505. munsztuku — wędzidło. [przypis edytorski]

1506. matka — tak nazywano chorągiew pułkową. [przypis redakcyjny]

1507. strzele — strzały (liczba podwójna). [przypis redakcyjny]

1508. zruta (daw.) — ruina. [przypis redakcyjny]

1509. podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny]

1510. kęs (daw.) — trochę, nieco. [przypis redakcyjny]

1511. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1512. pościł — w rękopisie dla rymu: pościoł. [przypis redakcyjny]

1513. zawisnąć (daw.) — zależeć. [przypis edytorski]

1514. mól (daw.) — zmartwienie. [przypis edytorski]

1515. prócz że — z wyjątkiem tych, co. [przypis redakcyjny]

1516. dwa tysiąca — liczba podwójna. [przypis edytorski]

1517. durny — szalony. [przypis redakcyjny]

1518. giaur — niewierny, nie muzułmanin. [przypis redakcyjny]

1519. przetrzy — dziś popr. forma 2 os. lp. trybu rozkazującego: przetrzyj. [przypis redakcyjny]

1520. psina (daw.) — bezwstyd. [przypis redakcyjny]

1521. z to (daw.) — na to, tyle. [przypis redakcyjny]

1522. zżenąć (daw.) — zgonić, odpędzić. [przypis redakcyjny]

1523. bonczuk — buńczuk, znak wojsk tureckich a. tatarskich wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1524. płatek — tu: chorągiew. [przypis redakcyjny]

1525. inkaust — atrament (ze względu na rytm czytamy na cztery sylaby). [przypis redakcyjny]

1526. hustem (daw., reg.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

1527. ruga (daw., z łac.) — zmarszczka. [przypis redakcyjny]

1528. kawy (daw.) — brednie. [przypis redakcyjny]

1529. lutować (daw.) — żałować. [przypis redakcyjny]

1530. jagody — policzki. [przypis edytorski]

1531. za — aza, czy. [przypis redakcyjny]

1532. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

1533. wynieść — tu: podnieść. [przypis redakcyjny]

1534. bandolety — karabinki. [przypis redakcyjny]

1535. obie stronie — liczba podwójna, dziś popr.: obie strony. [przypis redakcyjny]

1536. tołokna i sałamacha — potrawy tatarskie (odpowiednio z kaszy jaglanej i kisiel). [przypis redakcyjny]

1537. pas (z wł.) — przejście. [przypis edytorski]

1538. fryc (daw.) — nowicjusz. [przypis redakcyjny]

1539. na dziwy — na widowisko. [przypis redakcyjny]

1540. wybijaną (godziną) — końcem. [przypis redakcyjny]

1541. prawie (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny]

1542. wotum (z łac.) — głos, opinia. [przypis edytorski]

1543. biera — los, troska. [przypis redakcyjny]

1544. zawodnik — koń wyścigowy. [przypis redakcyjny]

1545. smoła — motłoch. [przypis redakcyjny]

1546. żenąć (daw.) — pędzić, gonić. [przypis redakcyjny]

1547. Agier — Eger, r. 1596. [przypis redakcyjny]

1548. siąść — tu: upaść. [przypis redakcyjny]

1549. suć (daw.) — sypać. [przypis redakcyjny]

1550. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1551. Pludry — Niemcy (pogardl., od rodzaju spodni). [przypis redakcyjny]

1552. spahij — jeździec nieregularnej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

1553. zastole (daw.) — miejsce za stołem. [przypis redakcyjny]

1554. zawadzić — tu: uderzyć. [przypis redakcyjny]

1555. rucznica — dziś popr.: rusznica. [przypis redakcyjny]

1556. zimostradny (daw.) — nędzny, mizerny. [przypis redakcyjny]

1557. posłuch — straż, czujka. [przypis redakcyjny]

1558. kosz (daw.) — obóz. [przypis redakcyjny]

1559. aprosz (daw., z fr.) — okop. [przypis redakcyjny]

1560. kredencować — służyć (jako pierwsi). [przypis redakcyjny]

1561. tłomok — tłumok, worek. [przypis edytorski]

1562. Przeczyć nie chcę, i ze mnie jako z gęsi woda — przysłowie, nic mi po tym. [przypis redakcyjny]

1563. równać — tu: porównywać (w walce). [przypis edytorski]

1564. daj to — przypuściwszy. [przypis redakcyjny]

1565. armatura (daw., z łac.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

1566. łęk — przednia część siodła. [przypis edytorski]

1567. za — aza, czy. [przypis redakcyjny]

1568. legart (daw.) — ospalec, leń. [przypis redakcyjny]

1569. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1570. posłuchy (daw.) — straże, patrole. [przypis redakcyjny]

1571. szylwach — właśc. szyldwach, posterunek straży. [przypis edytorski]

1572. Bellona — rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. [przypis edytorski]

1573. naszyniec — nasz. [przypis redakcyjny]

1574. gościniec — droga (w domyśle: zwyczajna). [przypis redakcyjny]

1575. Julius — Juliusz Cezar. [przypis edytorski]

1576. Franki — Francuzów, tj. Gallów. [przypis edytorski]

1577. szwank — szkoda. [przypis edytorski]

1578. konsulta (daw., z łac.) — rada. [przypis redakcyjny]

1579. ikry — łydki; w rękopisie: iskrach. [przypis redakcyjny]

1580. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis edytorski]

1581. przypaść na coś (daw.) — zgodzić się. [przypis edytorski]

1582. retyrada — odwrót, ucieczka. [przypis redakcyjny]

1583. luntem — dziś popr.: lontem. [przypis edytorski]

1584. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1585. kałauz (tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

1586. larmo — alarm. [przypis redakcyjny]

1587. na szparze (daw.) — na czele. [przypis redakcyjny]

1588. brak (daw.) — wybór. [przypis redakcyjny]

1589. zaszczyt (daw., z ros.) — obrona. [przypis edytorski]

1590. postura — postawa. [przypis redakcyjny]

1591. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1592. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1593. rozjąć (daw.) — rozłączyć. [przypis edytorski]

1594. dyktownie (daw.) — dychtownie, szczelnie. [przypis redakcyjny]

1595. kotary (daw.) — namioty. [przypis redakcyjny]

1596. składać się (daw.) — bronić się. [przypis redakcyjny]

1597. bonczuk — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1598. hodzia — kapłan muzułmański. [przypis edytorski]

1599. Febe — księżyc (Diana, siostra Feba, czyli Apolla). [przypis redakcyjny]

1600. okrom wstrętu (daw.) — bez oporu. [przypis edytorski]

1601. bojęcy się (daw.) — bojąc się. [przypis redakcyjny]

1602. wstręt (daw.) — sprzeciw, opór. [przypis edytorski]

1603. niewczesny (daw.) — w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]

1604. prezentować (daw.) — wyświadczać. [przypis redakcyjny]

1605. przystaw — tu: komisarz u boku posła. [przypis redakcyjny]

1606. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

1607. przez munsztuk — półgłosem. [przypis redakcyjny]

1608. strwagany — dziś popr.: strwożony. [przypis edytorski]

1609. popalić boty — szybko uciec. [przypis redakcyjny]

1610. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

1611. okrom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

1612. szorbet — sorbet, wówczas rodzaj słodkiego napoju. [przypis edytorski]

1613. nużny (daw., reg.) — nędzny. [przypis redakcyjny]

1614. zuciekać — pouciekać. [przypis redakcyjny]

1615. Zieliński — pisany na przemian tak bądź „Zieleński”. [przypis redakcyjny]

1616. w namiecie — dziś popr. forma N.lp: w namiocie. [przypis edytorski]

1617. sudno (daw.) — łódź. [przypis redakcyjny]

1618. poryżać — rżeć (o koniu), grozić. [przypis redakcyjny]

1619. rzezaniec — kastrat. [przypis edytorski]

1620. odwód — tu: odwrót. [przypis edytorski]

1621. opatrzyć (daw.) — zaopatrzyć. [przypis edytorski]

1622. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

1623. awizo — wiadomość. [przypis redakcyjny]

1624. czesie — dziś popr. forma C.lp: czasie. [przypis edytorski]

1625. hospodar — władca mołdawski a. wołoski. [przypis edytorski]

1626. wróżyć opak — myśleć, że jest na odwrót. [przypis redakcyjny]

1627. pewnie — tu: na pewno. [przypis edytorski]

1628. osieł — dziś popr.: osioł; chodzi prawdopodobnie o transportowane w ten sposób zaopatrzenie. [przypis edytorski]

1629. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis edytorski]

1630. dywan — tu nie, jak poprzednio, rada, lecz sofa. [przypis redakcyjny]

1631. A zwłaszcza, który z nami był i spokrewniony — Austriak (Rakuszanin). [przypis redakcyjny]

1632. kontempt (daw., z łac.) — wzgarda, obelga. [przypis redakcyjny]

1633. w karze (daw.) — w cuglach. [przypis edytorski]

1634. na szparze (daw.) — na celu. [przypis redakcyjny]

1635. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

1636. psi w krupy — przysł., sens: Tatarzy nas napadali. [przypis redakcyjny]

1637. szaławiła — niegodziwiec. [przypis redakcyjny]

1638. wyskipić (daw.) — wyrzucić. [przypis redakcyjny]

1639. zawody (daw.) — przygotowania. [przypis redakcyjny]

1640. Zadął zaraz Husseim z tej repliki sowę — zachmurzył się, osowiał z powodu tej odpowiedzi. [przypis redakcyjny]

1641. na wezyrat godzić (daw.) — zamierzać zostać wezyrem. [przypis edytorski]

1642. emul (daw., z łac.) — współzawodnik. [przypis redakcyjny]

1643. czuły — tu: czujny. [przypis redakcyjny]

1644. wczas (daw.) — wypoczynek. [przypis edytorski]

1645. pisać się — okazywać się. [przypis redakcyjny]

1646. prawie (daw.) — naprawdę, rzeczywiście. [przypis redakcyjny]

1647. strwagany (daw.) — strwożony. [przypis edytorski]

1648. cetnar — dawna jednostka wagi. [przypis edytorski]

1649. aza (daw.) — może. [przypis edytorski]

1650. durny (daw.) — szalony. [przypis edytorski]

1651. pielesz (daw.) — gniazdo. [przypis redakcyjny]

1652. do tej doby (daw.) — do tej pory. [przypis edytorski]

1653. kota ciągnąć — błaźnić się, droczyć. [przypis redakcyjny]

1654. ni z biesa niewieściuchów — do diabła z niewieściuchami. [przypis redakcyjny]

1655. kłaść — tu: wieszać. [przypis redakcyjny]

1656. legart (daw.) — leń, ospalec. [przypis redakcyjny]

1657. kuty (daw.) — czyny, dzieła. [przypis redakcyjny]

1658. cyt — cicho. [przypis redakcyjny]

1659. zasuty (daw.) — zasypany. [przypis redakcyjny]

1660. tyr (daw.) — docinek. [przypis redakcyjny]

1661. durny — tu: dumny. [przypis redakcyjny]

1662. Weneci — tu: mieszkańcy Wenecji. [przypis edytorski]

1663. na wety (daw.) — na deser. [przypis edytorski]

1664. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1665. na dziwy — przypatrywać się. [przypis redakcyjny]

1666. rychtować (daw.) — przygotowywać. [przypis edytorski]

1667. Awern — piekło. [przypis redakcyjny]

1668. koło — tu: rada. [przypis edytorski]

1669. godzić — tu: celować. [przypis edytorski]

1670. kredencować (daw.) — zaczynać. [przypis redakcyjny]

1671. zsieść — dziś popr.: zsiąść. [przypis redakcyjny]

1672. larmo (daw.) — alarm. [przypis redakcyjny]

1673. odkosz — odmowa, odrzucenie (pierwotnie: oświadczyn). [przypis edytorski]

1674. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1675. wyuzdany — tu: wypadły z uzdy, nieopanowany. [przypis edytorski]

1676. podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny]

1677. żenąć (daw.) — gonić (właśc. powinno być „żenie”). [przypis redakcyjny]

1678. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

1679. koncerz — miecz. [przypis redakcyjny]

1680. bułat (daw.) — stal. [przypis redakcyjny]

1681. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1682. buńczuk (daw.) — sztandar (ogon koński na drzewcu). [przypis redakcyjny]

1683. w rzeczy (daw.) — rzekomo, niby. [przypis redakcyjny]

1684. odwód — tu: ustępowanie, odwrót. [przypis redakcyjny]

1685. rozpasać — tu: złamać szyk. [przypis redakcyjny]

1686. łysty (daw.) — łydki. [przypis redakcyjny]

1687. Gdzie i samemu mocno zadrży pod kolany — objaw strachu. [przypis edytorski]

1688. stajanie — dawna miara odległości: dystans, jaki koń może przejść bez odpoczynku. [przypis edytorski]

1689. kazać (daw.) — mówić. [przypis edytorski]

1690. perspektywa (daw.) — luneta. [przypis edytorski]

1691. zasznurzyć — dziś: zasznurować. [przypis redakcyjny]

1692. pean — hymn (w tym wypadku Bogurodzica). [przypis redakcyjny]

1693. przekosić (daw.) — przewalić. [przypis redakcyjny]

1694. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

1695. odpowiedź — pojedynek (wyzwanie na pojedynek). [przypis redakcyjny]

1696. społem — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

1697. duży (daw.) — silny. [przypis redakcyjny]

1698. niewidomy (daw.) — niewidzialny. [przypis redakcyjny]

1699. szmalc — tu: emalia. [przypis redakcyjny]

1700. aspra (daw.) — moneta. [przypis redakcyjny]

1701. Karakaszów — (daw.forma dzierżawcza) Karakaszowy. [przypis edytorski]

1702. dzięgi (daw., z rus.) — monety. [przypis redakcyjny]

1703. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

1704. szczędzić — oszczędzać. [przypis edytorski]

1705. Tytan — słońce. [przypis redakcyjny]

1706. wrzepić się — wkraść się, wcisnąć. [przypis redakcyjny]

1707. kaganiec — kaganek. [przypis edytorski]

1708. rumelec — rumak. [przypis redakcyjny]

1709. Hipokreny — tu: pieśni (metafora pochodząca od źródła Pegaza). [przypis redakcyjny]

1710. elefant (daw.) — słoń. [przypis redakcyjny]

1711. w zmowie — zmówiona, zaręczona. [przypis edytorski]

1712. żwawy — tu: gniewny. [przypis redakcyjny]

1713. przywojce — dziś popr.: przywódców (por. w. 167). [przypis redakcyjny]

1714. hajduk — służący a. szeregowy żołnierz. [przypis edytorski]

1715. dla wziątku — dla zysku. [przypis edytorski]

1716. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

1717. zjadły — tu: jadowity, trujący. [przypis edytorski]

1718. Mufty — patrz pieśń II, w. 83–232. [przypis redakcyjny]

1719. ślubić — dziś: ślubować. [przypis edytorski]

1720. pozytura (daw.) — położenie. [przypis redakcyjny]

1721. Cham — chan. [przypis redakcyjny]

1722. Pop Jan — ksiądz Jan, władca legendarnego państwa w Afryce. [przypis redakcyjny]

1723. czacza — dziś popr.: cacka. [przypis redakcyjny]

1724. stoiż — (czasownik „stać” z partykułą „-ż”) czy wart. [przypis redakcyjny]

1725. klacza — dziś popr.: klacz. [przypis redakcyjny]

1726. zajadł — tj. rozgniewał i napuścił Osmana na nas. [przypis redakcyjny]

1727. impet tu: — zawziętość. [przypis redakcyjny]

1728. bonczuk — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1729. ferwor — zapał. [przypis redakcyjny]

1730. nie równią — tu: w niekorzystnym stosunku sił. [przypis edytorski]

1731. cale (daw.) — całkiem. [przypis redakcyjny]

1732. Libitina — w mitologii rzymskiej bogini pogrzebu. [przypis redakcyjny]

1733. czczy (daw.) — nic nieznaczący. [przypis edytorski]

1734. groza — tu: groźba. [przypis edytorski]

1735. turniej — tu: walka. [przypis redakcyjny]

1736. spień (daw.) — iglica u sprzączki. [przypis redakcyjny]

1737. ksieniec (daw.) — żołądek. [przypis redakcyjny]

1738. czuły — czujny. [przypis redakcyjny]

1739. tubalny — grzmiący. [przypis redakcyjny]

1740. płot — tu: zasłona. [przypis redakcyjny]

1741. koło — rada wojenna. [przypis edytorski]

1742. nużny (daw.) — nędzny. [przypis redakcyjny]

1743. durny — szalony. [przypis redakcyjny]

1744. mór — pomór, zaraza. [przypis edytorski]

1745. pole — walka w otwartym polu. [przypis redakcyjny]

1746. pogotowiu (daw.) — tym bardziej. [przypis redakcyjny]

1747. zasługi — tu: płaca. [przypis redakcyjny]

1748. Jeżeli nas jak gołych zastanie na zyzie — przysłowie o beznadziejnym stanie. [przypis redakcyjny]

1749. szynkiem — dostarczając „na rękę” (tak, jak się płaci). [przypis redakcyjny]

1750. Chodkiewicz — proponując odwrót dla doświadczenia wojska, postępuje tak samo, jak Agamemnon w Iliadzie II. Potocki nieraz uwzględnia Iliadę, ale tu poszedł za źródłami historycznymi; zob. T. Sinko, Echa klasyczne w literaturze polskiej (Wojna Chocimska i Iliada). [przypis redakcyjny]

1751. kęs przygniewniejszym — nieco gniewny. [przypis redakcyjny]

1752. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

1753. godzić na coś (daw.) — zamierzać coś. [przypis edytorski]

1754. okazja (daw.) — potyczka. [przypis redakcyjny]

1755. Gdy inszy milczą, muszę wymknąć się przed swaty — przysłowie: rwać się do działania przed tymi, co powinni. [przypis redakcyjny]

1756. wrostę — dziś popr.: wrosnę. [przypis edytorski]

1757. kuropatniczek (daw.) — pieszczoch (karmiony kuropatwami). [przypis redakcyjny]

1758. teatrum (daw., z łac.) — widowisko. [przypis redakcyjny]

1759. siedm niedziel (daw.) — siedem tygodni. [przypis edytorski]

1760. kanar (daw.) — cukier. [przypis redakcyjny]

1761. przyskępszym — skąpiej. [przypis redakcyjny]

1762. żadzić się (daw.) — brzydzić się. [przypis redakcyjny]

1763. krzcić — chrzcić, tu: nazywać dowolnie. [przypis edytorski]

1764. wiedzieć — tu: znać. [przypis edytorski]

1765. wczas (daw.) — wygoda, wypoczynek. [przypis redakcyjny]

1766. kitajka (daw.) — płótno. [przypis edytorski]

1767. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1768. niewczas (daw.) — niewygoda. [przypis edytorski]

1769. Francuzi — tu: Gallowie. [przypis redakcyjny]

1770. kobuzi (daw.) — hałastry, gawiedzi. [przypis redakcyjny]

1771. zmocnicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: wzmocnijcie. [przypis redakcyjny]

1772. tęsknicie — dziś popr. forma trybu rozkazującego: tęsknijcie. [przypis redakcyjny]

1773. dywan (z tur.) — senat, rada państwa. [przypis redakcyjny]

1774. ćwierć — płacy rocznej. [przypis redakcyjny]

1775. spiża (daw.) — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny]

1776. cug — tu: wycieczka, wypad przeciw siłom nieprzyjacielskim. [przypis redakcyjny]

1777. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

1778. żydło (daw.) — żywność. [przypis redakcyjny]

1779. impet — tu: zawziętość. [przypis redakcyjny]

1780. pczoła — dziś popr.: pszczoła. [przypis edytorski]

1781. kanar (daw.) — cukier. [przypis redakcyjny]

1782. wysuć (daw.) — wysypać. [przypis redakcyjny]

1783. skofia (daw.) — pukiel, czepiec, pokrowiec. [przypis redakcyjny]

1784. wojska — kozackiego. [przypis redakcyjny]

1785. zedrzeć pypeć (daw.) — dać nauczkę. [przypis redakcyjny]

1786. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

1787. progres — postęp. [przypis redakcyjny]

1788. pegaz — tu: koń. [przypis redakcyjny]

1789. awizować — powiadamiać. [przypis redakcyjny]

1790. ziać — tu: oddychać. [przypis redakcyjny]

1791. Kto wie, nie zmieni-li się fortuna z buławą — kto wie, czy nie pójdą nam rzeczy gorzej pod innym wodzem. [przypis redakcyjny]

1792. kucza (daw.) — loch, namiot. [przypis redakcyjny]

1793. bez kazki (daw.) — bez okazałości, marnie. [przypis redakcyjny]

1794. sekiel (daw.) — rumak. [przypis redakcyjny]

1795. dosuży (daw.) — dorodny. [przypis redakcyjny]

1796. najezdnik — w rękopisie: najeznik. [przypis redakcyjny]

1797. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny]

1798. fortyle — dziś popr. forma M.lm: fortele. [przypis redakcyjny]

1799. krajczy — Sieniawski. [przypis redakcyjny]

1800. dziryt (daw.) — włócznia. [przypis redakcyjny]

1801. żartko (daw.) — gorąco. [przypis redakcyjny]

1802. sprawą (daw.) — w szyku. [przypis edytorski]

1803. krotofila (daw.) — żart, zabawa. [przypis edytorski]

1804. szlamy — włosy (od futra). [przypis redakcyjny]

1805. karawan — tu: wóz skarbowy. [przypis redakcyjny]

1806. spezy (daw., z wł.) — wydatki. [przypis redakcyjny]

1807. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1808. dypsas (daw.) — wąż jadowity. [przypis redakcyjny]

1809. ujeść — ukąsić. [przypis edytorski]

1810. zadawić (daw.) — zadusić. [przypis redakcyjny]

1811. zabiegać — tu: zapobiegać. [przypis edytorski]

1812. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny]

1813. sparta — tu: wydział, praca. [przypis redakcyjny]

1814. regiment — tu: dowództwo. [przypis edytorski]

1815. potrzeby i imprezy (daw.) — walki i przedsięwzięcia. [przypis redakcyjny]

1816. łacniejszy (daw.) — łatwiejszy. [przypis edytorski]

1817. marzec — przysł.: w marcu giną starcy. [przypis redakcyjny]

1818. oszedziały — osiwiały, sędziwy. [przypis redakcyjny]

1819. osikowy — tj. trzęsący się. [przypis redakcyjny]

1820. pokum — kum, znajomy. [przypis redakcyjny]

1821. depozyt — nakład. [przypis redakcyjny]

1822. prawie (daw.) — prawdziwie, całkiem. [przypis redakcyjny]

1823. tusze — nadzieje (od: tuszyć, mieć nadzieję, spodziewać się). [przypis redakcyjny]

1824. sprawić — zdziałać. [przypis edytorski]

1825. kiegoż (daw.) — jakiegoż. [przypis redakcyjny]

1826. wieśnie — dziś popr.: wiośnie. [przypis edytorski]

1827. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

1828. mir uderzyć (daw.) — zawrzeć pokój. [przypis redakcyjny]

1829. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1830. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

1831. wałach — kastrat. [przypis edytorski]

1832. guzy (daw.) — niski. [przypis redakcyjny]

1833. pomucha (daw.) — zaraza. [przypis redakcyjny]

1834. szedziwy (daw.) — sędziwy, siwy. [przypis redakcyjny]

1835. propozyt (daw.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

1836. kłaść — tu: przedstawiać. [przypis edytorski]

1837. tym — dobrym. [przypis redakcyjny]

1838. w rzeczy (daw.) — rzekomo, niby. [przypis redakcyjny]

1839. przez nogę przesadzić (daw.) — nogę podstawić. [przypis redakcyjny]

1840. hasze — dziś popr.: hasa. [przypis edytorski]

1841. powód (daw.) — lejce. [przypis redakcyjny]

1842. podjadek (daw.) — pochlebca, podjudzacz. [przypis redakcyjny]

1843. zażec (daw.) — zapalić. [przypis redakcyjny]

1844. wisz (daw.) — trzcina. [przypis redakcyjny]

1845. czerw — robak. [przypis redakcyjny]

1846. sparznie (daw.) — odpadnie. [przypis redakcyjny]

1847. zabijak (daw.) — zabójca. [przypis redakcyjny]

1848. dla wziątku (daw.) — dla zysku. [przypis edytorski]

1849. udawać (daw.) — nicować, wywracać na opak. [przypis redakcyjny]

1850. sykofant ( gr.) — oszczerca, donosiciel. [przypis redakcyjny]

1851. z Armodem mężny Arystoi — Harmodius i Arystogejton zabili tyrana Hipparcha. [przypis redakcyjny]

1852. żywokosty (daw.) — lek. [przypis redakcyjny]

1853. ryhacie — tryb rozkazujący; sens całości: stosujcie się bojarowie do cara. [przypis redakcyjny]

1854. trzebień — kastrat (tu: Kizlaraga). [przypis edytorski]

1855. w złocistej roztwarza farforze — gotuje (kawę) w porcelanie. [przypis edytorski]

1856. że mu się nic po szwie nie porze — przysł.: że mu się nic nie wiedzie. [przypis redakcyjny]

1857. blech — bielidło do bielenia płótna. [przypis redakcyjny]

1858. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

1859. obłapić (daw.) — uściskać. [przypis redakcyjny]

1860. zamiana — wymiana zakładników. [przypis redakcyjny]

1861. otworzysty — otwarty. [przypis redakcyjny]

1862. poświata — światło. [przypis redakcyjny]

1863. widoczyć (daw.) — rozjaśniać. [przypis redakcyjny]

1864. baldekin — dziś popr.: baldachim. [przypis edytorski]

1865. trząskiem (daw.) — truchtem. [przypis redakcyjny]

1866. larmo (daw.) — alarm. [przypis redakcyjny]

1867. mdleć (daw.) — słabnąć. [przypis edytorski]

1868. wcześniej (daw.) — wygodniej (od „wczas”: wypoczynek). [przypis redakcyjny]

1869. naród przewoźny — Szwedzi. [przypis redakcyjny]

1870. awizo — powiadomienie. [przypis edytorski]

1871. wienie — dziś popr.: wionie. [przypis edytorski]

1872. pociągać — tu: przedłużać, powiększać. [przypis redakcyjny]

1873. man-Suder — dla rymu, zamiast Suderman. [przypis redakcyjny]

1874. gruby — tu: prymitywny. [przypis edytorski]

1875. klawa (daw.) — buława. [przypis redakcyjny]

1876. zub (daw., reg.) — ząb. [przypis redakcyjny]

1877. ono-ono — oto oto. [przypis redakcyjny]

1878. w kuczy (daw.) — w namiocie. [przypis redakcyjny]

1879. huczeć — tu: pohukiwać. [przypis edytorski]

1880. grzywacz — dziki gołąb. [przypis redakcyjny]

1881. Daj ci się szczęściła — niech ci przyniesie szczęście. [przypis edytorski]

1882. czuły — czujny. [przypis redakcyjny]

1883. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

1884. jędza — tu: śmierć. [przypis edytorski]

1885. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny]

1886. urobek — procent, zarobek. [przypis redakcyjny]

1887. żywie — dziś popr.: żyje. [przypis redakcyjny]

1888. mauzol — grobowiec, pomnik nagrobny. [przypis redakcyjny]

1889. niewcześnie (daw.) — w niewłaściwym momencie. [przypis edytorski]

1890. dzierżeć (daw.) — trzymać. [przypis edytorski]

1891. Bryjareus — mityczny sturęki olbrzym. [przypis edytorski]

1892. tysiącooczy (mit. gr. i rz.) — Argus był olbrzymem o tysiącu oczu. [przypis redakcyjny]

1893. donatywy (daw., z łac.) — żołd obiecany w darze, dodatkowy. [przypis redakcyjny]

1894. trzy miesięcy — płacy kwartalnej. [przypis redakcyjny]

1895. sroże — srożeje. [przypis redakcyjny]

1896. go — dziś popr.: je. [przypis redakcyjny]

1897. elefant (daw., z łac.) — słoń. [przypis redakcyjny]

1898. pogotowiu (daw.) — tym bardziej. [przypis redakcyjny]

1899. utrzy — dziś popr. forma trybu rozk.: utrzyj. [przypis redakcyjny]

1900. durny (daw.) — szalony. [przypis redakcyjny]

1901. Jefte — wedle księgi Sędziów dokonał ofiary z córki. [przypis redakcyjny]

1902. przyjmi — dziś popr. forma trybu rozk.: przyjmij. [przypis redakcyjny]

1903. kawerna (daw.) — dół, jaskinia. [przypis redakcyjny]

1904. postawił — wypełniając ślub chocimski, Lubomirski założył w Wiśniczu wspaniały kościół Zbawiciela i klasztor Karmelitów Bosych. [przypis redakcyjny]

1905. mój wojewodo — najstarszy syn Lubomirskiego Aleksander, wojewoda krakowski, zmarł w r. 1676; syn jego Karol zmarł w r. 1703 jako marszałek wielki koronny. [przypis redakcyjny]

1906. Karolowych — daw. forma dzierżawcza: Karola Chodkiewicza. [przypis redakcyjny]

1907. wnęk (daw.) — wnuk. [przypis redakcyjny]

1908. odpoczynie — dziś popr. forma 3.os.lp: odpocznie. [przypis redakcyjny]

1909. proceder — sposób działania. [przypis redakcyjny]

1910. zrucić (daw.) — zburzyć. [przypis edytorski]

1911. podle (daw.) — w pobliżu. [przypis edytorski]

1912. przymknąć (daw.) — przysunąć. [przypis edytorski]

1913. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

1914. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

1915. odtoczyć od czopu (daw., pot.) — dać się we znaki, wet za wet oddać, jak IX, 270. [przypis redakcyjny]

1916. nie szkodni (daw.) — nie stratni. [przypis redakcyjny]

1917. złotogłów — droga tkanina ze złotych nitek. [przypis edytorski]

1918. sepet — rodzaj przenośnego mebla z szufladami. [przypis redakcyjny]

1919. faryna (z fr.) — mączka cukrowa. [przypis redakcyjny]

1920. owałaszyć (daw.) — wykastrować. [przypis edytorski]

1921. juki — worki na bagaż troczone do siodła (podwójne na wielbłąda). [przypis redakcyjny]

1922. pop — kapłan. [przypis edytorski]

1923. opóździł — dziś popr. forma 3. os.lp: opóźnił. [przypis redakcyjny]

1924. Pluton (mit. rz.) — bóg śmierci i zmarłych. [przypis edytorski]

1925. Kocyt — Styks, rzeka w krainie zmarłych. [przypis redakcyjny]

1926. zżąć (daw.) — ścisnąć. [przypis redakcyjny]

1927. potuszyć (daw.) — nabrać nadziei. [przypis edytorski]

1928. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

1929. afekt (daw.) — uczucie, tu: żądza. [przypis edytorski]

1930. impet — tu: popęd. [przypis redakcyjny]

1931. zastąpić od spasi (daw.) — przeszkodzić (aby nie wypasali). [przypis redakcyjny]

1932. smoła (daw.) — motłoch. [przypis redakcyjny]

1933. hałasić (daw.) — napadać. [przypis redakcyjny]

1934. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

1935. kretówka — dziś: kretowisko. [przypis redakcyjny]

1936. Ale że mu kto inszy wędzidła przybierał — Chodkiewicz. [przypis redakcyjny]

1937. podszywać (daw.) — tu: ranić, drażnić. [przypis redakcyjny]

1938. bzdyś — pogardliwe określenie. [przypis redakcyjny]

1939. spiża — spyża, prowiant. [przypis redakcyjny]

1940. kwapić (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]

1941. dyjasek (daw.) — diabeł. [przypis redakcyjny]

1942. gnojek — chłop, tu pogardliwie o Turkach zabitych przez Kozaków. [przypis redakcyjny]

1943. udawić (daw.) — udusić. [przypis redakcyjny]

1944. Jedykuła — więzienie Siedmiu Wież. [przypis redakcyjny]

1945. zbiec — tu: nadbiec. [przypis redakcyjny]

1946. szyb (daw.) — lot, spadek. [przypis redakcyjny]

1947. bandolety — karabinki. [przypis redakcyjny]

1948. szermem (daw.) — sposobem, sprytnie. [przypis redakcyjny]

1949. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1950. po swojsku — dziś: po swojemu. [przypis redakcyjny]

1951. skofia (daw.) — pukiel; tu dla rytmu czytamy na trzy sylaby. [przypis redakcyjny]

1952. sowito (daw.) — obficie. [przypis edytorski]

1953. hajwo (daw.) — tu! (na psa). [przypis redakcyjny]

1954. Dzień świtał Wacławowi królowi święcony — 28 września. [przypis redakcyjny]

1955. komunnik (częściej komunik) — konnica. [przypis redakcyjny]

1956. szkarady — dziś: szkaradny. [przypis redakcyjny]

1957. Szot — Szkot. [przypis redakcyjny]

1958. alabarta — dziś: halabarda. [przypis edytorski]

1959. Auster — wiatr południowy. [przypis redakcyjny]

1960. Świata nie znać w kurzawie — fraza z Pieśni VII ksiąg wtórych Jana Kochanowskiego. [przypis edytorski]

1961. I żywy gorejącej wizerunk Sodomy/ Osman, słup a słup solny, nie śmie ruszyć kroku — Osman pozostający bez ruchu niby zamieniona w słup soli żona Lota. [przypis redakcyjny]

1962. impet — nacisk. [przypis redakcyjny]

1963. Ale kiedy Herkules sam dwiema nie zdole — dwóm nie podoła (z łac. przysłowia: Nec Hercules contra plures). [przypis redakcyjny]

1964. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

1965. bonczuków — buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy, wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

1966. przynuka (daw., reg.) — zachęta. [przypis redakcyjny]

1967. przodem — przedtem. [przypis redakcyjny]

1968. jezda — dziś popr.: jazda. [przypis redakcyjny]

1969. półkirysie — półpancerz. [przypis edytorski]

1970. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]

1971. niwa — pole. [przypis edytorski]

1972. smoła (daw.) — hałastra. [przypis redakcyjny]

1973. popręg — rzemień podtrzymujący siodło. [przypis edytorski]

1974. poźrymy — dziś popr. forma 1.os.lm trybu rozk.: spójrzmy. [przypis redakcyjny]

1975. zasreszyć się (daw.) — rozprzęgnąć się, rozproszyć. [przypis redakcyjny]

1976. zawódy — wycieczka, wypad na nieprzyjaciela. [przypis redakcyjny]

1977. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

1978. go — je (pióro). [przypis redakcyjny]

1979. Śreniawa — herb Pisarskich, rzeka Śreniawa. [przypis redakcyjny]

1980. temperować — tu: hartować. [przypis redakcyjny]

1981. ustalić — tu: wzmocnić. [przypis edytorski]

1982. Śreniawa — herb Pisarskich, rzeka Śreniawa. [przypis redakcyjny]

1983. drzewo (daw., pot.) — kopia husarska. [przypis redakcyjny]

1984. stał — mowa o husarzu. [przypis redakcyjny]

1985. jak poty (daw.) — aż dotąd. [przypis redakcyjny]

1986. puszyć się — nadymać się z dumy. [przypis redakcyjny]

1987. hodża a. hodzia — kapłan turecki. [przypis redakcyjny]

1988. pasieka — to, co się posiekało. [przypis redakcyjny]

1989. imo (daw.) — obok. [przypis edytorski]

1990. uf — hufiec. [przypis edytorski]

1991. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

1992. potrzeba (daw.) — walka, potyczka. [przypis redakcyjny]

1993. czoła przetrzeć — tu: odpocząć. [przypis redakcyjny]

1994. obłazem — razem, od razu, ogółem. [przypis redakcyjny]

1995. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

1996. nawiasem — w bok. [przypis redakcyjny]

1997. potuszyć (daw.) — dodać odwagi. [przypis edytorski]

1998. głębiej piekła — głębiej niż piekło. [przypis edytorski]

1999. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

2000. wotum — ślubowanie. [przypis edytorski]

2001. okazja (daw.) — bój, walka. [przypis redakcyjny]

2002. spuścić kwintę — zniżyć ton. [przypis redakcyjny]

2003. pochop (daw.) — chęć. [przypis edytorski]

2004. rozkomosić (daw.) — rozigrać, rozbujać. [przypis redakcyjny]

2005. opała boki (daw.) — robi bokami. [przypis redakcyjny]

2006. wstręt (daw.) — odpór. [przypis edytorski]

2007. presumpcyą durny — szalony wielkim o sobie mniemaniem (zarozumiałością). [przypis redakcyjny]

2008. Wulturnus — wiatr południowo-wschodni. [przypis redakcyjny]

2009. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

2010. foza (daw.) — moda, tryb. [przypis redakcyjny]

2011. pasz — gra w karty. [przypis redakcyjny]

2012. pewną — pewną wygraną. [przypis redakcyjny]

2013. rzęsisto stało — pula była wysoka. [przypis edytorski]

2014. za — aza, czy. [przypis redakcyjny]

2015. odeszły — tu: porzucony. [przypis redakcyjny]

2016. o male — mało. [przypis redakcyjny]

2017. wartać się (daw.) — kręcić się. [przypis redakcyjny]

2018. główny — walny, o zasadniczym znaczeniu. [przypis redakcyjny]

2019. przez dzięki (daw.) — gwałtem. [przypis redakcyjny]

2020. pole — pole do walki. [przypis redakcyjny]

2021. za ostatnią zapiąć i założyć — mowa o dziurce do ściągania pasa. [przypis redakcyjny]

2022. psować (daw.) — psuć. [przypis redakcyjny]

2023. przedwczorem (daw.) — przedwczorajszym. [przypis redakcyjny]

2024. Jak im we łbie zagrały listy Gaborego — tj. wojewody siedmiogrodzkiego Gabora Betlena. [przypis redakcyjny]

2025. jeszcze Stefanowych — słuących jeszcze pod Stefanem Batorym. [przypis edytorski]

2026. Z przydatkiem pożyczane oddadzą pod Warną — pomszczą klęskę z r. 1444. [przypis redakcyjny]

2027. kondycje (daw., z łac.) — warunki. [przypis edytorski]

2028. źrały (daw.) — dojrzały. [przypis redakcyjny]

2029. wota (daw.) — głosy. [przypis edytorski]

2030. sentencja (daw., z łac.) — zdanie. [przypis redakcyjny]

2031. dżdżem (daw.) — deszczem. [przypis edytorski]

2032. prawie (daw.) — naprawdę, rzeczywiście. [przypis redakcyjny]

2033. buje (daw.) — żagle a. skrzydła. [przypis redakcyjny]

2034. impet — rozpęd. [przypis redakcyjny]

2035. karty — papiery traktatowe. [przypis redakcyjny]

2036. Pokusimy, da-li się, miru w rozhoworze — spróbujemy, jeśli to możliwe, uzyskania pokoju w rozmowie. [przypis redakcyjny]

2037. właszczyć — przywłaszczyć. [przypis redakcyjny]

2038. Andrzej Szołdrski, pieczętarz Władysławów — sekretarz królewicza i proboszcz gnieźnieński. [przypis redakcyjny]

2039. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis redakcyjny]

2040. grzeczność (daw.) — zdolność. [przypis redakcyjny]

2041. na obie stronie — liczba podwójna. [przypis edytorski]

2042. kałauz (daw., z tur.) — przewodnik. [przypis redakcyjny]

2043. na powtórki — powtarzając. [przypis redakcyjny]

2044. niewczesny (daw.) — niewygodny. [przypis edytorski]

2045. opłaźnie (daw.) — ogólnie. [przypis redakcyjny]

2046. czausz — goniec sułtański. [przypis redakcyjny]

2047. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

2048. łęk — przednia, podwyższona część siodła. [przypis edytorski]

2049. pochop (daw.) — rozmach. [przypis redakcyjny]

2050. wczesny (daw.) — dogodny. [przypis redakcyjny]

2051. dywan (tur.) — rada. [przypis redakcyjny]

2052. splendeca (daw., z wł.) — splendor, przepych. [przypis edytorski]

2053. miece — miota. [przypis edytorski]

2054. cerkiel — dziś popr.: cyrkiel. [przypis redakcyjny]

2055. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

2056. twierdzić (daw.) — tu: utwierdzać, wzmacniać. [przypis edytorski]

2057. szumny — okazały. [przypis edytorski]

2058. kredenc (daw.) — pierwsza usługa (przy stole). [przypis redakcyjny]

2059. spiża (daw.) — żywność. [przypis redakcyjny]

2060. legacja (daw.) — poselstwo. [przypis edytorski]

2061. kontest — tu: wyświadczenie. [przypis redakcyjny]

2062. dyshonor — ujma na honorze. [przypis redakcyjny]

2063. z pierwoci (daw.) — od początku. [przypis redakcyjny]

2064. osuty (daw.) — otoczony. [przypis redakcyjny]

2065. zręczyć się (daw.) — zetknąć się. [przypis redakcyjny]

2066. obłapienie (daw.) — uścisk. [przypis redakcyjny]

2067. logofet (z gr.) — kanclerz. [przypis redakcyjny]

2068. katerdziej (daw.) — sędzia. [przypis redakcyjny]

2069. hospodar — władca mołdawski a. wołoski. [przypis edytorski]

2070. kuropłoch — obelga wobec Osmana. [przypis redakcyjny]

2071. kolera (daw.) — gniew. [przypis edytorski]

2072. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

2073. szedziwy (daw.) — osiwiały. [przypis redakcyjny]

2074. zawód (daw.) — sprawa. [przypis redakcyjny]

2075. przeczyć — tu: przeszkadzać. [przypis redakcyjny]

2076. Gradyw — przydomek Marsa, boga wojny. [przypis redakcyjny]

2077. zawdzięczać — tu: odwdzięczyć. [przypis redakcyjny]

2078. sygnet — pieczęć w pierścieniu. [przypis redakcyjny]

2079. ninacz (daw.) — na nic. [przypis redakcyjny]

2080. do upaści (daw.) — do upadłego. [przypis redakcyjny]

2081. niżli (daw.) — raczej niż. [przypis redakcyjny]

2082. łupież (daw.) — skóra (złupiona ze zwierzęcia). [przypis redakcyjny]

2083. gdzie — tu: gdy. [przypis redakcyjny]

2084. mierziony (daw.) — obmierzły, tj. wywołujący wstręt i obrzydzenie. [przypis redakcyjny]

2085. przejęty — tu: przejmujący, dokuczliwy. [przypis redakcyjny]

2086. wyżgać (daw.) — wygonić. [przypis redakcyjny]

2087. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2088. go — je. [przypis redakcyjny]

2089. werteby — dziś: wertepy. [przypis edytorski]

2090. potrzeba (daw.) — potyczka. [przypis edytorski]

2091. nawałność — tu: niepokój. [przypis redakcyjny]

2092. zmykać — tu: sprowadzać ze stanowisk. [przypis redakcyjny]

2093. beloard (daw.) — szaniec. [przypis redakcyjny]

2094. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

2095. larmo — alarm. [przypis redakcyjny]

2096. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

2097. parapet — przedpiersie. [przypis redakcyjny]

2098. boczyć — tu: ustępować na bok. [przypis redakcyjny]

2099. masłok — napój odurzający. [przypis redakcyjny]

2100. impet — rozpęd, rozmach. [przypis redakcyjny]

2101. krotofila a. krotochfila (daw.) — żart, zabawa. [przypis edytorski]

2102. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

2103. dziryt — włócznia. [przypis redakcyjny]

2104. missurka — misiurka, hełm lekkiej jazdy. [przypis redakcyjny]

2105. chynąć — rzucić; być może należy czytać: chynąc się. [przypis redakcyjny]

2106. czesie — dziś popr.: czasie. [przypis edytorski]

2107. kugle (daw.) — figle, sztuki. [przypis redakcyjny]

2108. krztoń — dziś: krtań, gardło. [przypis redakcyjny]

2109. komunnik a. komunik — konnica. [przypis redakcyjny]

2110. imo — mimo, obok. [przypis redakcyjny]

2111. flejtuchy — szarpie (materiał opatrunkowy z nitek wyszarpanych z płótna). [przypis redakcyjny]

2112. Pełne ptaków, pełne psów i kotek fundusze — wedle zwyczaju tureckiego. [przypis redakcyjny]

2113. turnieja (daw.) — walka. [przypis redakcyjny]

2114. siadło — tu: legowisko. [przypis edytorski]

2115. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2116. transakcja (daw.) — rozprawa. [przypis redakcyjny]

2117. aza (daw.) — może, czy. [przypis edytorski]

2118. smarowniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]

2119. armatura (daw.) — uzbrojenie. [przypis redakcyjny]

2120. niespodziany — w rękopisie dla rymu: niespodziony. [przypis redakcyjny]

2121. głodać (daw.) — gryźć. [przypis redakcyjny]

2122. Odtoczę im od czopa, zastąpię od spasi! — por. VIII 117, przeszkodzę im. [przypis redakcyjny]

2123. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

2124. pokawić (daw.) — pomylić. [przypis redakcyjny]

2125. delicje (daw.) — rozkosze. [przypis redakcyjny]

2126. po trzecie — po raz trzeci. [przypis redakcyjny]

2127. gdzie — gdy. [przypis redakcyjny]

2128. Nie wesół, jakoby mu psi pojedli krupy — przysłowie o straconej niespodzianie rzeczy, por. wyżej. [przypis redakcyjny]

2129. Febus — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]

2130. meta (daw.) — cel. [przypis redakcyjny]

2131. jasyr — jeńcy uprowadzeni przez Turków a. Tatarów. [przypis redakcyjny]

2132. komunnik a. komunik — konnica. [przypis redakcyjny]

2133. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2134. masłocznik — szaleniec, szalbierz (od masłoku, napoju odurzającego). [przypis redakcyjny]

2135. supliki — modły błagalne, prośby. [przypis redakcyjny]

2136. roście — dziś popr.: rośnie. [przypis redakcyjny]

2137. buje (daw.) — skrzydła. [przypis redakcyjny]

2138. Febe — księżyc (Diana, siostra Feba, czyli Apolla). [przypis redakcyjny]

2139. Hem — Bałkan. [przypis redakcyjny]

2140. Tatry — w znaczeniu ogólnym: góry. [przypis redakcyjny]

2141. Już Hemu wysokiego, Tatr i przykrej Ety/ Złotym słońce promieniem oświeciło grzbiety,/ A na krzakach Idejskich (...) — Eta i Ida, góry w Tesalii i na Krecie. [przypis redakcyjny]

2142. gomoły (daw.) — bezrogi. [przypis redakcyjny]

2143. wytchnieć — odechce mu się. [przypis redakcyjny]

2144. cyga (daw.) — bąk. [przypis redakcyjny]

2145. Słowik we dnie i w nocy przy strumieniu wodnym/ Po swej duma czystości akcentem łagodnym — z mitu o Filomeli, por. III 56 i 156. [przypis redakcyjny]

2146. mech — tu: pierze. [przypis edytorski]

2147. tirile — trele. [przypis redakcyjny]

2148. powłokiem (daw.) — przeciągle. [przypis redakcyjny]

2149. Euros — wiatr wschodni. [przypis redakcyjny]

2150. zazionąć (daw.) — owiać. [przypis redakcyjny]

2151. jąć (daw.) — chwycić. [przypis edytorski]

2152. Albo dający obrok swej myśliwej duszy — pasąc duszę. [przypis redakcyjny]

2153. dziardyn (daw., z wł.) — ogród. [przypis redakcyjny]

2154. winohrad (daw.) — winnica. [przypis redakcyjny]

2155. zapusty — tu: gąszcze. [przypis redakcyjny]

2156. cuch — (terminologia myśliwska) węch. [przypis redakcyjny]

2157. rozgardiasz — wrzawa. [przypis redakcyjny]

2158. klucze składać — (o zwierzęciu) kluczyć, mylić pogoń. [przypis redakcyjny]

2159. herap a. harap (daw.) — koniec polowania. [przypis redakcyjny]

2160. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2161. brydnia — dziś popr.: brednia. [przypis redakcyjny]

2162. płużyć (daw.) — sprzyjać, godzić się. [przypis redakcyjny]

2163. portyra — portiera, zasłona drzwi. [przypis redakcyjny]

2164. stołek — tu w sensie dostojeństwa, urzędu. [przypis redakcyjny]

2165. fawor (daw.) — życzliwość, łaska. [przypis redakcyjny]

2166. tablatura — nuty; stawiać pięty z tablatury: być wyniosłym. [przypis redakcyjny]

2167. tymże zawodem — równocześnie. [przypis edytorski]

2168. wmiece — (od: miotać) wrzuci. [przypis redakcyjny]

2169. żuć — tu: pleść. [przypis redakcyjny]

2170. pospólstwo — pospolitowanie się, poufałość. [przypis redakcyjny]

2171. kuflowa łaska — od kufla, pijatyki. [przypis redakcyjny]

2172. do diaska — do diabła. [przypis redakcyjny]

2173. wierę (daw.) — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

2174. Megiera — Furia. [przypis redakcyjny]

2175. rwi — dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozkazującego: rwij. [przypis redakcyjny]

2176. wczas (daw.) — na czas, w porę. [przypis edytorski]

2177. szłapią — truchtem. [przypis redakcyjny]

2178. Alcydowe słupy — słupy Heraklesa. [przypis edytorski]

2179. Sezostrys — król egipski. [przypis redakcyjny]

2180. Midas i Polikrates — znani z mitów i podań (pierścień Polikratesa). [przypis redakcyjny]

2181. zapaszysty — pachnący. [przypis redakcyjny]

2182. dalekim świata tego burze — dalekim od burzy tego świata. [przypis edytorski]

2183. wczas (daw.) — wygoda, wypoczynek. [przypis redakcyjny]

2184. fortunat (daw., z łac.) — szczęśliwiec. [przypis redakcyjny]

2185. rug (daw.) — rumor, hałas. [przypis redakcyjny]

2186. komunnik — konnica. [przypis redakcyjny]

2187. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2188. Niedobór — góry Miodoborskie na Podolu. [przypis redakcyjny]

2189. język — wieści (od jeńca). [przypis redakcyjny]

2190. wspomni — dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozk.: wspomnij. [przypis redakcyjny]

2191. zaszczyt — obrona. [przypis redakcyjny]

2192. kazać na (daw.) — liczyć na. [przypis redakcyjny]

2193. hustem (daw.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

2194. Śreniawa — herb, czerwona rzeka w białym polu. [przypis redakcyjny]

2195. archangelski — archanielski. [przypis edytorski]

2196. indygenat (daw.) — szlachectwo. [przypis redakcyjny]

2197. spalił ktoś kościół w Efezie Dianie — mowa o Herostratesie, za swój wyczyn skazanym (nieskutecznie) na wieczne zapomnienie. [przypis redakcyjny]

2198. delara (daw.) — delia, płaszcz. [przypis redakcyjny]

2199. Jako topór zawiłe w dębie mija sęki — śmierć mija serce jako topór twarde („zawiłe”) sęki. [przypis redakcyjny]

2200. na łęku — w siodle. [przypis redakcyjny]

2201. drogą miłość — w rękopisie: drugą. [przypis redakcyjny]

2202. język — jeniec schwytany dla uzyskania informacji o siłach przeciwnika. [przypis edytorski]

2203. udać się — spodobać się. [przypis redakcyjny]

2204. kibić — tu: kształt. [przypis redakcyjny]

2205. na powodzie (daw.) — na lejcu. [przypis redakcyjny]

2206. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2207. rum — (z niem. Raum) przestrzeń, miejsce. [przypis edytorski]

2208. dziryt — włócznia. [przypis redakcyjny]

2209. impet — tu: zamach, uderzenie. [przypis redakcyjny]

2210. kiścień — broń tatarska, bicz z kulą ołowianą. [przypis redakcyjny]

2211. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

2212. Tatry — tu ogólnie: góry. [przypis redakcyjny]

2213. flejtuchy — szarpie, rodzaj opatrunku. [przypis redakcyjny]

2214. odwód — tu: odwrót. [przypis redakcyjny]

2215. świat — tu: wolność. [przypis redakcyjny]

2216. morzyć (daw.) — trapić, martwić. [przypis redakcyjny]

2217. odchylisko (daw.) — otchłań. [przypis redakcyjny]

2218. wyjechać (daw.) — napaść. [przypis redakcyjny]

2219. komunnik (daw.) — konnica. [przypis redakcyjny]

2220. myłka (daw.) — pomyłka, błąd. [przypis edytorski]

2221. sak — osaczenie, pułapka (dosł.: worek). [przypis redakcyjny]

2222. pola stawić (daw.) — walczyć. [przypis redakcyjny]

2223. klucze — od zwierza, mylącego łowcę zmianą kierunku biegu. [przypis redakcyjny]

2224. równia (daw.) — równina. [przypis redakcyjny]

2225. kazać (daw.) — mówić. [przypis edytorski]

2226. krom (daw.) — bez. [przypis edytorski]

2227. masłok — napój odurzający. [przypis redakcyjny]

2228. skarpa — tu: rów. [przypis redakcyjny]

2229. wodze — cugle. [przypis redakcyjny]

2230. zawrzeć (daw.) — zamknąć. [przypis edytorski]

2231. sparzyć — tu: ustrzelić. [przypis redakcyjny]

2232. zawój — tu: turban. [przypis edytorski]

2233. bajtko — batko (batiuszka), duchowny prawosławny. [przypis redakcyjny]

2234. semen — żołnierz z gwardii przybocznej sułtańskiej (pierwotnie: myśliwy sułtański). [przypis redakcyjny]

2235. puścić cug — ustąpić. [przypis redakcyjny]

2236. fozy — mody; przysłowie łacińskie o śmierci tchórza: si morieris minis, asini bombis tu tumulaberis: kto z strachu umiera, temu osioł na pogrzeb zadek swój otwiera (satyra z r. 1646). [przypis redakcyjny]

2237. potrzeba (daw.) — walka, potyczka. [przypis redakcyjny]

2238. kurzyniec (daw.) — kurnik. [przypis redakcyjny]

2239. biera — tu: los (dosł.: kostka do gry). [przypis edytorski]

2240. zżenąć (daw.) — spędzić, zegnać. [przypis redakcyjny]

2241. troje (daw.) — potrójne. [przypis redakcyjny]

2242. wznijść (daw.) — wzejść. [przypis edytorski]

2243. spi — dziś popr. forma 2.os. lp. trybu rozk.: śpij. [przypis redakcyjny]

2244. duchna (daw.) — pierzyna. [przypis redakcyjny]

2245. namiecie — dziś popr. forma Msc.lp: namiocie. [przypis edytorski]

2246. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

2247. odsaczyć — tu: oddalić, odciąć. [przypis redakcyjny]

2248. Kto z nami nie chce chleba, my z nim i kołaczy — przysłowie. [przypis redakcyjny]

2249. respekt — tu: wzgląd. [przypis redakcyjny]

2250. fast (daw.) — przepych. [przypis redakcyjny]

2251. asystencja (daw.) — otoczenie, straż. [przypis redakcyjny]

2252. Osmanów — dawna forma dzierżawcza, dziś: Osmana. [przypis edytorski]

2253. powinny (daw.) — należny. [przypis edytorski]

2254. pan — tu: kasztelan. [przypis edytorski]

2255. bzdyś — określenie pogardliwe. [przypis redakcyjny]

2256. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2257. w namiecie — dziś popr. forma Msc.lp: w namiocie. [przypis edytorski]

2258. przyschnąć — przylgnąć. [przypis redakcyjny]

2259. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny]

2260. zbyć (daw.) — stracić. [przypis edytorski]

2261. czule — czujnie. [przypis redakcyjny]

2262. zgadni — dziś popr. forma trybu rozkazującego: zgadnij. [przypis edytorski]

2263. sukienka — tu ogólnie: szata, strój. [przypis edytorski]

2264. murza — książę. [przypis redakcyjny]

2265. nie uwijając słów mych bawełnicą — mówiąc prosto z mostu. [przypis edytorski]

2266. hospodar — władca mołdawski a. wołoski. [przypis edytorski]

2267. nicem — na nice, na opak. [przypis redakcyjny]

2268. licem (daw.) — na gorącym uczynku. [przypis redakcyjny]

2269. ustawnie sprawować (daw.) — ustawicznie się uniewinniać. [przypis redakcyjny]

2270. Na pomstę Urynowa i mojej Soroki — spustoszonych doszczętnie przez Kozaków, por. III 926–8. [przypis redakcyjny]

2271. pryncypał — przywódca, herszt. [przypis redakcyjny]

2272. obesłany — tu: ogłoszony. [przypis edytorski]

2273. pośli — dziś popr. forma trybu rozk.: poślij. [przypis redakcyjny]

2274. jeżeli — czy. [przypis redakcyjny]

2275. Jeżeli tam Nuradyn buduje — Tak samo Tatarzy niszczą, nie budują. [przypis redakcyjny]

2276. wierę (daw.) — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

2277. takimże mirem — w ramach tej samej umowy pokojowej. [przypis edytorski]

2278. miałki — płytki, głupi. [przypis edytorski]

2279. «Cóż było po Żółkiewskim — rzecze — na Cecorze? — Co wam było z Żółkiewskiego, co ze słania posiłków dla Austrii? [przypis redakcyjny]

2280. suplementy (daw.) — posiłki. [przypis edytorski]

2281. ślicie — dziś popr. forma trybu rozk.: ślijcie; przed Wysoką Portę turecką. [przypis redakcyjny]

2282. durny (daw.) — szalony. [przypis redakcyjny]

2283. sylogizm — wniosek. [przypis redakcyjny]

2284. afekt (daw.) — uniesienie. [przypis redakcyjny]

2285. tyr (daw.) — docinek. [przypis redakcyjny]

2286. kęs (daw.) — trochę. [przypis edytorski]

2287. płocho — lekko. [przypis edytorski]

2288. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

2289. liga (daw.) — spółka, sojusz. [przypis redakcyjny]

2290. Nie masz szczerości, bowiem w sicie szukasz sęku — przysłowie łacińskie, sens: robić trudności. [przypis redakcyjny]

2291. animusz (z łac.) — duch, umysł. [przypis redakcyjny]

2292. cecorską — bitwę cecorską. [przypis edytorski]

2293. ścierw (pogardl.) — zwłoki. [przypis edytorski]

2294. naskuść — dziś popr.: naskubać. [przypis redakcyjny]

2295. sierści — w rękopisie dla rymu: sierci; tak też najczęściej pisze poeta. [przypis redakcyjny]

2296. awo (daw.) — oto. [przypis redakcyjny]

2297. antecessor (z łac.) — poprzednik. [przypis redakcyjny]

2298. kantar (daw.) — munsztuk, wędzidło. [przypis redakcyjny]

2299. łęk — tu ogólnie: siodło. [przypis redakcyjny]

2300. replika — odpowiedź. [przypis redakcyjny]

2301. durować (daw.) — szaleć. [przypis redakcyjny]

2302. kinąć (daw.) — rzucić. [przypis redakcyjny]

2303. burkułab — rumuński urzędnik, burgrabia. [przypis redakcyjny]

2304. zrzęda — tu: upór. [przypis redakcyjny]

2305. widomie (daw.) — w sposób widoczny. [przypis edytorski]

2306. hustem (daw.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

2307. infamia (daw., z łac.) — niesława. [przypis edytorski]

2308. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

2309. gunia — wełniana kurtka. [przypis redakcyjny]

2310. doszto — domacano. [przypis redakcyjny]

2311. hipokryta — obłudnik. [przypis redakcyjny]

2312. strzelić — tu: posłać wiadomość. [przypis redakcyjny]

2313. prezenta (daw., z łac.) — okazałość. [przypis redakcyjny]

2314. imo (daw.) — mimo, obok. [przypis redakcyjny]

2315. kobuz — mały ptak drapieżny. [przypis redakcyjny]

2316. Ulisses na Frygi — Ulisses nadaje się na głupich Frygów (ale nie na nas!). [przypis redakcyjny]

2317. szwajca — szydło; złota szwajca — przekupstwo. [przypis redakcyjny]

2318. foch — tu: fortel, sztuczka. [przypis redakcyjny]

2319. beloarda — tu: baszta. [przypis redakcyjny]

2320. okryty znak — pełna chorągiew, szwadron. [przypis redakcyjny]

2321. nachynąć (daw.) — skłonić się, nachylić. [przypis redakcyjny]

2322. pompa — uroczystość. [przypis edytorski]

2323. kartaony — działa (ciężkie). [przypis redakcyjny]

2324. podszywać — dokuczać. [przypis edytorski]

2325. przegraje — dziś popr.: przegrywa. [przypis redakcyjny]

2326. doma — w domu. [przypis redakcyjny]

2327. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2328. przejęty — tu: przejmujący, dotkliwy. [przypis redakcyjny]

2329. telej (daw.) — kaftan. [przypis redakcyjny]

2330. cwelich — rodzaj tkaniny. [przypis edytorski]

2331. tuszyć (daw.) — mieć nadzieje. [przypis edytorski]

2332. Kiedy minie szczodry dzień i dacie za Hryca itd. — kiedy minie dzień szczodrości sułtańskiej i zapłacicie za prostych Kozaków. [przypis redakcyjny]

2333. podarza (daw.) — podarunki. [przypis redakcyjny]

2334. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

2335. presumpta (daw.) — zarozumiałość. [przypis redakcyjny]

2336. sumpty — koszty. [przypis redakcyjny]

2337. kałauz — przewodnik. [przypis redakcyjny]

2338. impet — zawziętość. [przypis redakcyjny]

2339. antypast (z wł.) — przekąska. [przypis redakcyjny]

2340. wet (daw.) — smakołyk, deser. [przypis redakcyjny]

2341. szłyk (daw.) — wysoka czapka. [przypis redakcyjny]

2342. zarydzał (daw.) — zaczerwienił się. [przypis redakcyjny]

2343. kęs (daw.) — nieco, odrobina. [przypis redakcyjny]

2344. kondycje (daw., z łac.) — warunki. [przypis redakcyjny]

2345. kazać (daw.) — okazywać się, prawić. [przypis redakcyjny]

2346. płazać — dziś: pełzać. [przypis redakcyjny]

2347. rosół — tu: gniew, zły humor. [przypis redakcyjny]

2348. złożyć (daw.) — ustąpić. [przypis redakcyjny]

2349. zdać się (daw.) — zejść się. [przypis redakcyjny]

2350. zdolić — zdołać, zwyciężyć. [przypis redakcyjny]

2351. do podobieństwa (daw.) — prawdopodobne. [przypis redakcyjny]

2352. dywan — rada sułtańska. [przypis redakcyjny]

2353. tenor — tu: brzmienie. [przypis redakcyjny]

2354. niemieszkanie (daw.) — bezzwłocznie. [przypis edytorski]

2355. Już gońcem tego posła idzie do Stambołu — przed posłem wysyłano do Stambułu zawsze gońca. [przypis redakcyjny]

2356. czausz — cesarski goniec. [przypis redakcyjny]

2357. w tąż — tak samo. [przypis redakcyjny]

2358. ordyniec — Tatarzyn. [przypis redakcyjny]

2359. przebieg — przesmyk. [przypis redakcyjny]

2360. tryby — tu: zwyczaje. [przypis redakcyjny]

2361. pas (daw.) — prawo przejścia. [przypis redakcyjny]

2362. pamroczyć się (daw.) — zmierzchać się. [przypis redakcyjny]

2363. obojętny — jak wielokrotnie wcześniej: wątpliwy, niepewny wyniku. [przypis redakcyjny]

2364. na dzień — w dzień. [przypis redakcyjny]

2365. pokotem — hurmem. [przypis redakcyjny]

2366. na czasie — (dla rymu w rękopisie: na czasie), w samą porę. [przypis redakcyjny]

2367. ostępem — obstąpiwszy, okrążywszy. [przypis redakcyjny]

2368. nie trawiący — nie marnując. [przypis edytorski]

2369. aga (z tur.) — naczelnik, dowódca. [przypis redakcyjny]

2370. dywan (tur.) — sofa. [przypis edytorski]

2371. baldekin — dziś: baldachim. [przypis redakcyjny]

2372. wedle niego — obok niego. [przypis edytorski]

2373. beg ( z tur.) — gubernator. [przypis redakcyjny]

2374. zawód (daw.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2375. Brona — Porta. [przypis redakcyjny]

2376. wiekować — trwać. [przypis edytorski]

2377. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny]

2378. pobrat (daw.) — pobratymstwo, zbratanie się. [przypis redakcyjny]

2379. pan — tu: kasztelan. [przypis edytorski]

2380. transakcja — tu: układ. [przypis redakcyjny]

2381. płowa — dziś: plewa. [przypis redakcyjny]

2382. cale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

2383. przecza (daw.) — sprzeczka. [przypis redakcyjny]

2384. wezyr — minister. [przypis redakcyjny]

2385. rum — nuże. [przypis redakcyjny]

2386. snażyć się (daw.) — silić się. [przypis redakcyjny]

2387. do znaku (daw.) — do cna, zupełnie. [przypis redakcyjny]

2388. wiecha — tu: broda. [przypis redakcyjny]

2389. kieca — tu: płaszcz. [przypis redakcyjny]

2390. kozera (daw.) — karta atutowa, bijąca inne. [przypis redakcyjny]

2391. puszyć (daw.) — kryć (o futrze). [przypis redakcyjny]

2392. buzdygan — laska, buława. [przypis redakcyjny]

2393. rynkiem (daw.) — w koło. [przypis redakcyjny]

2394. antykamera (daw.) — przedpokój. [przypis redakcyjny]

2395. Króciciel wschodu — tj. Aleksander Macedoński. [przypis redakcyjny]

2396. kobiercy — dziś popr. form N.lm: kobiercami. [przypis edytorski]

2397. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

2398. kortygarda — z fr. corps de garde, odwach, budynek straży. [przypis redakcyjny]

2399. spezy (daw.) — koszty. [przypis redakcyjny]

2400. wiersza (daw.) — więcierz na ryby (jako żaba w wiersze — przysłowie). [przypis redakcyjny]

2401. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2402. ambit — tu: okręg. [przypis redakcyjny]

2403. trzcie — trzcina (tu przenośnie: mnóstwo). [przypis redakcyjny]

2404. brodafiasz (daw., pot.) — brodacz. [przypis redakcyjny]

2405. rum — (z niem. Raum) miejsce wolne. [przypis redakcyjny]

2406. ożenąć (daw.) — opędzić. [przypis redakcyjny]

2407. cień — tu: kształt, maska, kukła. [przypis redakcyjny]

2408. rozjazd (daw.) — szeroka sieć. [przypis redakcyjny]

2409. grzeczność (daw.) — tu: dzielność. [przypis redakcyjny]

2410. trzebień — kastrat. [przypis edytorski]

2411. Alep — Aleppo, miasto w Syrii. [przypis redakcyjny]

2412. wałach — kastrat. [przypis edytorski]

2413. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

2414. Istotna komedyja, gdy Jupiter młody/ Konfunduje przyprawne owych starców brody — porównanie wzięte z widowisk szkolnych. [przypis redakcyjny]

2415. fastrzyga — fastryga, ścieg, nić. [przypis redakcyjny]

2416. podle (daw.) — obok. [przypis edytorski]

2417. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

2418. koncent (daw., z łac.) — współbrzmienie, harmonia, muzyka. [przypis redakcyjny]

2419. Cyceronem daruje żaki i studenty — Na w. 666 urywa się autograf Potockiego aż do w. 762; z braku jednej karty (197–8) Brückner posłużył się tu kopią Ossolińskich nr. 1348. [przypis redakcyjny]

2420. cyrk (daw.) — okręg, koło. [przypis redakcyjny]

2421. kocha — po tym słowie opuszczone „się”. [przypis redakcyjny]

2422. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2423. afekt (daw.) — uczucie, życzliwość. [przypis redakcyjny]

2424. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

2425. polskiemu narodu — dziś popr.: polskiemu narodowi. [przypis edytorski]

2426. bułat — stal, klinga. [przypis redakcyjny]

2427. blachmal (daw.) — emalia. [przypis redakcyjny]

2428. bobki — laury, wawrzyny. [przypis redakcyjny]

2429. liga (daw.) — przyjaźń, sojusz. [przypis redakcyjny]

2430. paszt (daw.) — papka, ciasto. [przypis redakcyjny]

2431. farfura (daw.) — porcelana. [przypis redakcyjny]

2432. ambra — pachnidło. [przypis redakcyjny]

2433. drugą — tu: drugą kolej. [przypis redakcyjny]

2434. zadawić (daw.) — zadusić. [przypis redakcyjny]

2435. kwitować (daw.) — darować. [przypis redakcyjny]

2436. jakby wytarł płatem — do cna. [przypis edytorski]

2437. i — zbędne dla nas. [przypis redakcyjny]

2438. sztok (daw.) — stok, źródło. [przypis redakcyjny]

2439. trzop (daw.) — czerep. [przypis redakcyjny]

2440. ściana — tu: strona. [przypis redakcyjny]

2441. siła (daw.) — wiele. [przypis redakcyjny]

2442. trudna — trudna rzecz. [przypis redakcyjny]

2443. Nowinaż to pogaństwu, co w swym interesie — od w. 763 do końca Brückner znów opiera się na autografie. [przypis redakcyjny]

2444. rozgrzeszyć — tu: dużo grzeszyć. [przypis redakcyjny]

2445. w rzeczy — niby (Jana Zapolyę 1541 r.). [przypis redakcyjny]

2446. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

2447. ścisłość — tu: brak. [przypis redakcyjny]

2448. posiedź (daw.) — później. [przypis redakcyjny]

2449. słuszna — słuszna rzecz. [przypis redakcyjny]

2450. tyli (daw.) — tak wielki. [przypis redakcyjny]

2451. przekolić się (daw.) — przebić się, przecisnąć się. [przypis redakcyjny]

2452. szerm (daw.) — tryb, sposób. [przypis redakcyjny]

2453. ciemięga — uciemiężenie. [przypis edytorski]

2454. źretelny (daw.) — widoczny. [przypis redakcyjny]

2455. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

2456. zeń (daw.) — tu: z niego, jak on. [przypis redakcyjny]

2457. zachodzić od spasi (daw.) — przeszkadzać w wyrządzeniu szkody. [przypis redakcyjny]

2458. Brona — Wysoka Porta. [przypis redakcyjny]

2459. zawodem (daw.) — zachodem. [przypis redakcyjny]

2460. kutnarski (daw.) — podły, kiepskiej jakości. [przypis redakcyjny]

2461. Febus — słońce (przydomek Apolla, boga słońca). [przypis redakcyjny]

2462. górze — nędza, bieda. [przypis redakcyjny]

2463. postoły (daw.) — łapcie. [przypis redakcyjny]

2464. juki — wory na bagaż. [przypis redakcyjny]

2465. sowę zadąć (daw., pot.) — sposępnieć. [przypis redakcyjny]

2466. propozyt (daw., z łac.) — zamiar. [przypis redakcyjny]

2467. rościł — w rękopisie dla rymu: rościół. [przypis redakcyjny]

2468. palcy — dziś popr. forma N.lm: palcami. [przypis redakcyjny]

2469. jemiołucha — ptak (kwiczoł). [przypis redakcyjny]

2470. lep — z łodyg jemioły. [przypis redakcyjny]

2471. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2472. potuszyć (daw.) — dać znać. [przypis redakcyjny]

2473. na bezrok — r. 1622. [przypis redakcyjny]

2474. Mustafa — następca zaduszonego Osmana. [przypis redakcyjny]

2475. kasać się (daw.) — porywać się. [przypis redakcyjny]

2476. w Eoi — na wschodzie. [przypis redakcyjny]

2477. dzianet (daw.) — rumak. [przypis redakcyjny]

2478. klatka — tu: sąsiek, skrzynia. [przypis redakcyjny]

2479. samary — juki, wory na bagaż. [przypis redakcyjny]

2480. cybeby (daw.) — rodzaj większych rodzynek. [przypis redakcyjny]

2481. więdłe wyzy — wędzoną wyzinę (rybę). [przypis redakcyjny]

2482. skarucha (daw.) — kora. [przypis redakcyjny]

2483. talagę żonie (daw.) — wózek pędzi. [przypis redakcyjny]

2484. kara (daw.) — taczka, wózek. [przypis redakcyjny]

2485. kocisz (daw.) — wóz, kocz. [przypis redakcyjny]

2486. zadni — tylny. [przypis edytorski]

2487. drużyć (daw., reg.) — drążyć. [przypis redakcyjny]

2488. I jako się wspomniało — por. wyżej VII, 817–820. [przypis redakcyjny]

2489. różaną — różaną wodę. [przypis redakcyjny]

2490. znak (daw.) — chorągiew. [przypis redakcyjny]

2491. forga (daw.) — pióropusz. [przypis redakcyjny]

2492. hołobla — dyszel poboczny. [przypis redakcyjny]

2493. bonczuk — buńczuk, znak wojskowy turecki a. tatarski wykonany z końskiego włosia. [przypis edytorski]

2494. delia (daw.) — suknia z opończą. [przypis redakcyjny]

2495. szaraj — saraj, pałac. [przypis redakcyjny]

2496. ze strychem (daw.) — z naddatkiem, z dosypką. [przypis redakcyjny]

2497. tarkać (daw.) — głosić, przebąkiwać o pokoju. [przypis redakcyjny]

2498. wciąż — tu: wprost. [przypis redakcyjny]

2499. jasyr — zdobycz, zwł. jeńcy. [przypis redakcyjny]

2500. z Wałachy — z Wołochami. [przypis edytorski]

2501. w cale — w całości. [przypis edytorski]

2502. zwłaczać (daw.) — zwlekać. [przypis redakcyjny]

2503. prawie (daw.) — właśnie. [przypis redakcyjny]

2504. majdan — plac obozowy. [przypis redakcyjny]

2505. transakcja (daw.) — rozprawa. [przypis redakcyjny]

2506. przejęty — tu: przejmujący. [przypis redakcyjny]

2507. abszejt (daw., z niem.) — odpuszczenie. [przypis redakcyjny]

2508. opał — tu: niepewność. [przypis redakcyjny]

2509. gody (daw.) — festyn, święto. [przypis redakcyjny]

2510. apertura (daw., z łac.) — otwór. [przypis redakcyjny]

2511. starszyzna — w rękopisie: starzyzna. [przypis redakcyjny]

2512. Arktury (daw.) — gwiazdy (północne). [przypis redakcyjny]

2513. skołoźrywy (daw.) — rychły. [przypis redakcyjny]

2514. pielesze — legowiska. [przypis redakcyjny]

2515. hramoty (daw., z rus.) — pisma (dosł.: litery); poeta pisze dwukrotnie: rhamoty. [przypis redakcyjny]

2516. Podczaszy — Lubomirski. [przypis redakcyjny]

2517. barkułab — burgrabia (wołoski). [przypis redakcyjny]

2518. w rzeczy (daw.) — niby. [przypis redakcyjny]

2519. fordyment — kaptur u szabli. [przypis redakcyjny]

2520. z aparaty — tu: z gotowością (do wojny), z przyborami. [przypis redakcyjny]

2521. paszować — dziś: pasować (w grze w karty), ustępować. [przypis redakcyjny]

2522. styskować — utyskiwać. [przypis redakcyjny]

2523. miesiąc — księżyc; w w. 1075 i n. nawiązania do herbowego półksiężyca króla Michała Wiśniowieckiego. [przypis edytorski]

2524. pochutnywać (daw.) — smakować sobie, podobać się. [przypis redakcyjny]

2525. wyzobić (daw.) — wyjeść, wydziobać. [przypis redakcyjny]

2526. zkukłać (daw.) — potłumić. [przypis redakcyjny]

2527. tytuł — tu: znak (mowa o księżycu). [przypis redakcyjny]

2528. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję, spodziewać się. [przypis edytorski]

2529. rodzic — ojciec. [przypis redakcyjny]

2530. Jam Lech — kalambur od imienia Michała Korybuta Wiśniowieckiego (Michael). [przypis edytorski]

2531. rydzy — rudy. [przypis redakcyjny]

2532. drzewo (dw., pot.) — kopia. [przypis edytorski]

2533. Z nieba smoku rydzego kiedy zmierzał na tron (...) Która, że się na ziemskim piętrze znowu gnieździ — w. 1114–1125, dosłownie z Apokalipsy św. Jana, rozdz. 13. [przypis redakcyjny]

2534. Awern — podziemie, piekło. [przypis redakcyjny]

2535. Piast — tu: król polskiego pochodzenia. [przypis edytorski]

2536. drużba — tu: ktoś, kto nosi to samo imię. [przypis redakcyjny]

2537. Upsalma — właśc. Uppsala, miasto w Szwecji. [przypis redakcyjny]

2538. zaszczyta (z ros.) — obrona. [przypis redakcyjny]

2539. hustem (daw.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

2540. oblig (daw.) — zapewnienie, zobowiązanie. [przypis redakcyjny]

2541. mir (daw.) — pokój. [przypis redakcyjny]

2542. w ciągnieniu — w przemarszu. [przypis edytorski]

2543. Febus — słońce (przydomek Apolla, boga słońca). [przypis redakcyjny]

2544. pozytura (daw., z łac.) — położenie. [przypis redakcyjny]

2545. rum (daw.) — nuż, dalej. [przypis redakcyjny]

2546. ujść w rękojeści — przysłowie: zdradzić, nie dotrzymać umowy, słowa. [przypis redakcyjny]

2547. haramza (daw.) — czerń, motłoch. [przypis redakcyjny]

2548. okazja — sposobność. [przypis redakcyjny]

2549. komunnik (daw.) — konnica. [przypis redakcyjny]

2550. cug (daw.) — tu: szyk. [przypis redakcyjny]

2551. stanowiska — tj. na leże zimowe. [przypis redakcyjny]

2552. Grzegorz siódmy — właśc. Grzegorz piętnasty, nie siódmy. [przypis redakcyjny]

2553. impreza (daw., z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis redakcyjny]

2554. depozyt — tu: skarb. [przypis redakcyjny]

2555. abrys (daw.) — obraz, plan. [przypis redakcyjny]

2556. fawor (daw., z łac.) — przychylność. [przypis redakcyjny]

2557. dwoić — tu: dzielić. [przypis redakcyjny]

2558. kirys — pancerz. [przypis edytorski]

2559. ujma — krzywda. [przypis redakcyjny]

2560. rzegotać — skrzeczeć. [przypis redakcyjny]

2561. pean — uroczysta pieśń, tu Te Deum. [przypis redakcyjny]

2562. wiktoria (z łac.) — zwycięstwo. [przypis redakcyjny]

2563. fest — festyn, święto. [przypis redakcyjny]

2564. durny — szalony. [przypis redakcyjny]

2565. sroże — dziś popr.: sroży się. [przypis redakcyjny]

2566. i z głową — „i” dziś zbędne. [przypis redakcyjny]

2567. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

2568. ksieniec (daw.) — brzuch. [przypis redakcyjny]

2569. Nie szkodzi, gdy za rękę jaszczurka go chwyta — św. Pawłowi z Dziejów Apost. 24. [przypis redakcyjny]

2570. fabryka (daw.) — budowa. [przypis redakcyjny]

2571. wniki — dziś popr.: wnyki, sidła. [przypis redakcyjny]

2572. pokryty (daw.) — obłudny. [przypis redakcyjny]

2573. L. J. C. — Laus Jesu Christo (Chwała Jezusowi Chrystusowi). [przypis redakcyjny]

2574. in theatro Orbis Poloni (łac.) — na widowni świata polskiego. [przypis redakcyjny]

2575. perennis gloriae (łac.) — chwały wieczystej. [przypis redakcyjny]

2576. Drużyna — Drużyna albo Srzeniawa, jeden herb o dwu nazwach (z gwiazdą lub bez niej nad rzeką), nazwa często przekształcana z łacińska na Druentia, z powodu pychy herbowej. [przypis redakcyjny]

2577. rydzy — rudy. [przypis redakcyjny]

2578. po nasku — po naszemu. [przypis redakcyjny]

2579. frambuga — dziś: framuga. [przypis redakcyjny]

2580. szumi — szumem głosi ich chwałę. [przypis redakcyjny]

2581. ściana — tu: granica. [przypis edytorski]

2582. Almon — itd., por. wstęp. [przypis redakcyjny]

2583. met bierze — zwycięża (metafora szachowa, dziś powiedziano by: daje mata). [przypis edytorski]

2584. Ceres — rzymska bogini wegetacji roślinnej. [przypis edytorski]

2585. pojazda (daw.) — wiosło. [przypis redakcyjny]

2586. psia gwiazda — kanikuła; określenie Syriusza, najlepiej widocznego u nas w lecie. [przypis redakcyjny]

2587. Cyntia — księżyc. [przypis redakcyjny]

2588. Teraz gdy księżyc, który wszytkich rzek patronem — przytyk do herbu króla Michała. [przypis redakcyjny]

2589. płowić (daw.) — czynić szarym, płowym. [przypis redakcyjny]

2590. Lecz gdy się i ten prędko w swoim zaćmi kole (...) — W rękopisie Celińskiego, jak zapisał Kraszewski, znajdowały się tu jeszcze następujące wiersze, przystosowane do Sobieskiego (herbu Janina): [przypis redakcyjny]

2591. meaty (daw.) — ujścia. [przypis redakcyjny]

2592. zapaszysty (daw.) — wonny. [przypis redakcyjny]

2593. ferventissimi amoris mei (łac.) — najgorętszej miłości mojej. [przypis edytorski]

2594. przeciwko WMM Panu (daw.) — do wielce mnie miłościwego Pana. [przypis edytorski]

2595. meritissimorum erga patriam, które exerces, w waleczne wielkich przodków swoich wstępujący strzemiona, actuum (łac.-pl) — najzasłużeńszych czynów względem ojczyzny, które wykonywasz. [przypis redakcyjny]

2596. consecro (łac.) — poświęcam. [przypis redakcyjny]

2597. partum otii (łac.) — płodem próżnowania. [przypis redakcyjny]

2598. carmina scribentis secessum et otia quaerunt (łac.) — pieśni wymagają samotności i spokoju piszącego. [przypis redakcyjny]

2599. non omnino otiosi (łac.) — nie całkiem bezczynnego. [przypis redakcyjny]

2600. extemporaneus (łac.) — człowiek piszący bez przygotowania. [przypis redakcyjny]

2601. bonorum mala carminum Laverna (łac.) — złodziejska bogini dobrych wierszy. [przypis redakcyjny]

2602. Odirum exitium mortalibus, o nihil unquam (łac.) — o straszliwa zgubo śmiertelników, zazdrości, co nigdy niczemu wzrosnąć i wielkim wznieść się sławom nie dozwalasz. [przypis redakcyjny]

2603. suum cuique pulchrum (łac.) — swoje dla każdego piękne. [przypis redakcyjny]

2604. ne sutor ultra crepidam (łac., przysł.) — szewcze, patrz swego kopyta. [przypis redakcyjny]

2605. nocte mettre, somno editi patre (łac.) — zrodzeni z matki nocy, z ojca snu. [przypis redakcyjny]

2606. omissum aut perperam factum, summa libertate carpunt (łac.) — opuszczonego albo opacznie zrobionego, szarpią z największą swobodą. [przypis redakcyjny]

2607. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

2608. donec eadem hominum natura, similia evenient omnia (łac.) — póki jednaka natura ludzi, póty wszystko podobne będzie. [przypis redakcyjny]

2609. rodzonemu synowcowi swemu, opatowi mogilskiemu, swoję dedykował historyją — Chronica gestorum, Kraków 1645, dedykowane Jakubowi Piaseckiemu. [przypis redakcyjny]

2610. Pallor in ore sedet, macies in corpore toto (łac.) — bladość na twarzy siedzi, wynędznienie na całym ciele. [przypis redakcyjny]

2611. livor (łac.) — zawiść. [przypis redakcyjny]

2612. Invidia Siculi non inuenere tyranni/ Tormentum maius (łac.) — Sycylijscy tyrani nie znaleźli większej męczarni nad zawiść. [przypis redakcyjny]

2613. mihi ipsi balneum subministrabo (łac.) — sam sobie łaźnię przyrządzę. [przypis redakcyjny]

2614. sobie intus samemu canam (łac.-pl.) — śpiewać będę doma. [przypis redakcyjny]

2615. finem citias inveniet, quam modum (łac.) — prędzej znajdzie kres niż miarę. [przypis redakcyjny]

2616. perenne gloriae monumentum (łac.) — wieczysty pomnik sławy. [przypis redakcyjny]

2617. fideli opera (łac.) — rzetelną pracą. [przypis redakcyjny]

2618. sacrum sine fumo i verba pro farina (łac.) — ofiarę bez dymu i słowa zamiast mąki. [przypis redakcyjny]

2619. in muneribus res praestantissima mens est (łac.) — w podarunkach najważniejsza rzecz — to wola (intencja). [przypis redakcyjny]

2620. mansum ex ore daret (łac.) — od ust by sobie odjął. [przypis redakcyjny]

2621. stat sua cuique dies et ineluctabile fatum (łac.) — każdego czeka jego dzień i nieuniknione przeznaczenie. [przypis redakcyjny]

2622. zawierać — zamykać. [przypis edytorski]

2623. vetustas non opera solum, sed ipsam exedit naturam (łac.) — starość nie tylko dzieła, ale samą nawet naturę niszczy. [przypis redakcyjny]

2624. non toti morimur, vivit potior pars nostri (łac.) — nie ze wszystkim umieramy, żyje lepsza cząstka nasza. [przypis redakcyjny]

2625. divinae particula aurae (łac.) — cząstką ducha boskiego. [przypis redakcyjny]

2626. expers mortalitatis (łac.) — nie podlegając śmierci. [przypis redakcyjny]

2627. anima nostra rationalis (łac.) — dusza nasza rozumna. [przypis redakcyjny]

2628. putredo (łac.) — zgnilizna. [przypis redakcyjny]

2629. siderum (łac.) — gwiazd. [przypis redakcyjny]

2630. cecinit (łac.) — śpiewał. [przypis redakcyjny]

2631. Saepe sinistra cava praedixit ab ilice cornix (łac.) — Częstokroć złowieszcza wrona przepowiadała to z dębu wypróchniałego. [przypis redakcyjny]

2632. et sola ni sicca secum spatiatur arena (łac.) — sam piasek, choć nie suchy, rozpada się. [przypis redakcyjny]

2633. obiecadło — dziś: abecadło. [przypis edytorski]

2634. Ipse haec ego scripsi et spolia Celtica dicavi (łac.) — sam to napisałem i łupy celtyckie ofiarowałem. [przypis redakcyjny]

2635. fides penes autorem (łac.) — wiarygodność od autora zależy. [przypis redakcyjny]

2636. desudavit (łac.) — napociło się. [przypis redakcyjny]

2637. Forma mentis aeterna (...) (łac.) — jako oblicza ludzkie, tak i wizerunki oblicza są niedołężne i znikome. Forma myśli nieśmiertelna, którą utrzymać i wyrazić możesz nie za pomocą obcej materii i sztuki, lecz własnymi twymi obyczajami. [przypis redakcyjny]

2638. grassatur invidiae lues (łac.) — rozszerza się zaraza zazdrości. [przypis redakcyjny]

2639. de uicissitudine fortunae (łac.) — o zmienności losu. [przypis redakcyjny]

2640. jeden — Kleombrot z Ambracji. [przypis redakcyjny]

2641. intuitu (łac.) — ze względu. [przypis redakcyjny]

2642. Proszowice — w Proszowicach odbywał się sejmik województwa krakowskiego. [przypis redakcyjny]

2643. simplex veritatis oratio (łac.) — prosta wymowy prawda. [przypis redakcyjny]

2644. a dies diem docet, i biedna pernoctata (łac.) — dzień od dnia się uczy i... przespany dzień. [przypis edytorski]

2645. utroque excellere (łac.) — w obu rzeczach celować. [przypis redakcyjny]

2646. post funera vivit (łac.) — żyje po śmierci. [przypis redakcyjny]

2647. assiduo addiscentes ad senium pervenimus (łac.) — ustawicznie się czegoś nowego ucząc, dochodzimy do starości. [przypis redakcyjny]

2648. indormimus vitiis saeculi nostri (łac.) — śpimy na błędach wieku naszego. [przypis redakcyjny]

2649. rigida... animadwersja — surowa... nagana. [przypis redakcyjny]

2650. capitale (łac.) — zbrodnią. [przypis redakcyjny]

2651. nullus remedio locus, ubi quae fuerant vitia, iam mores sunt (łac.) — nie ma miejsca dla lekarstwa tam, gdzie to, co było występkiem, stało się już zwyczajem. [przypis redakcyjny]

2652. infame (łac.) — hańbą. [przypis redakcyjny]

2653. Ludovicus Vives — wybitny humanista hiszpański (1492–1540). [przypis redakcyjny]

2654. viro consulari (łac.) — byłemu konsulowi. [przypis redakcyjny]

2655. male ... habuit senatum (łac.) — źle usposobiła senat. [przypis redakcyjny]

2656. causam criminalem (łac.) — sprawę gardłową. [przypis redakcyjny]

2657. Iam perditae rei patrocinari (łac.) — bronić tak złej sprawy. [przypis redakcyjny]

2658. constantissime negare crimen (łac.) — upornie zaprzeczać występku tego. [przypis redakcyjny]

2659. praelataque est Pollionis fina non aliam ob causam quam quod mater eius in eodem coniugio manebat (łac.) — wyżej ceniono córkę Polliona nie z innej przyczyny, jeno z tej, że jej matka trwała w jednym małżeństwie. [przypis redakcyjny]

2660. apud Erulos adeo secundo matrimonio non locus, ut uxor ad sepulchrum mariti statim se laqueo indueret, nisi invisa et infamis vivere mallet (łac.) — u Herulów tak dalece powtórne śluby nie są we zwyczaju, że żona u grobu męża zaraz pętlicę na szyję zarzucała, chyba że wolała żyć w nienawiści i hańbie. [przypis redakcyjny]

2661. structura huius universi (łac.) — budowa tego świata. [przypis redakcyjny]

2662. dwa tysiąca — liczba podwójna; dziś popr.: dwa tysiące. [przypis edytorski]

2663. zakon boży — prawo boże, dziesięć przykazań. [przypis edytorski]

2664. ad senectam (łac.) — ku starości. [przypis redakcyjny]

2665. podobieństwo — prawdopodobieństwo, możliwość. [przypis edytorski]

2666. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]

2667. naturaliter quod procedere non potest (...) (łac.) — z konieczności co nie może postępować, cofa się, a zatrzymanie się w stanie doskonałym jest trudne; i jak z początku zapalamy się do doścignięcia przedniejszych, tak potem, gdyśmy zwątpili w możność prześcignięcia ich lub im dorównania, wraz z nadzieją starzeje się zapał i przestaje dążyć zatem, czego osiągnąć nie może (Velleius). [przypis redakcyjny]

2668. ut agere memoratu digna pronum, ita celeberrimus quisque ingenio, ad prodendam uirtutis memoriam sine gratia, aut ambitione, bonae tantum conscientiae pretio ducitur (łac.) — jak skłonny do działania rzeczy godnych pamięci, tak też celujący zdolnością, w uwiecznieniu cnoty powoduje się nie nadzieją wdzięczności albo ambicją, ale jedynie świadomością wartości dobrych czynów. [przypis redakcyjny]

2669. officit nostra libertas (łac.) — zawadza wolność nasza. [przypis redakcyjny]

2670. simulant (łac.) — udają. [przypis redakcyjny]

2671. łyczko — zdrobnienie od łyko. [przypis edytorski]

2672. w piśmiech — dziś popr. forma N. lm: w pismach. [przypis edytorski]

2673. Daniel Heinsius (1580–1655) — filolog holenderski; w znanej a wielokrotnie przedrukowywanej redakcji jego Orationes przytoczonego ustępu nie znajdujemy. [przypis redakcyjny]

2674. in armis nascuntur Poloni (...) (łac.) — Polacy rodzą się w zbroi, prawdziwe to plemię tęgiego Marsa i Bellony... Zygmunt zasłużył sobie u Pawła Jowiusza, znakomitego historyka, że go umieścił w szeregu trzech owych bohaterów: Karola V cesarza, Franciszka I króla Francji i jego, króla polskiego... Gdyby nie panowali razem, to każdy z nich godzien by był władać światem całym. [przypis redakcyjny]

2675. impari nec eo quem Veritas meretur affectu (łac.) — nie z takim samym uczuciem i nie z takim, na jakie by prawda zasługiwała. [przypis redakcyjny]

2676. causanda (łac.) — jest tego przyczyną. [przypis redakcyjny]

2677. incuriosi et posteritatis (łac.) — niedbali o samych siebie... niedbali również o potomność. [przypis redakcyjny]

2678. invidemus (łac.) — zazdrościmy. [przypis redakcyjny]

2679. substancja (daw.) — majątek. [przypis edytorski]

2680. ad posteritatem meruimus — zasłużyliśmy na przyszłość. [przypis redakcyjny]

2681. obliterabitur (łac.) — pokryje się. [przypis redakcyjny]

2682. Vixere multi ante Agamemnona fortes (...) (łac.) — wielu było dzielnych przed Agamemnonem, lecz spoczywają nieopłakiwani, gdyż brak im wieszcza natchnionego. [przypis redakcyjny]

2683. opera manuum nostrarum (łac.) — dzieła rąk naszych. [przypis redakcyjny]

2684. decoquere ante parta maiorum nati, sanguinis non virtutis haeredes? Equites! (łac.) — urodzeni do trwonienia tego, co przodkowie zebrali... czyśmy dziedzicami krwi a nie cnoty? Rycerze! [przypis redakcyjny]

2685. Niestojcie — niestety. [przypis redakcyjny]

2686. okazja (daw.) — bitwa, potyczka. [przypis edytorski]

2687. nie eques ale equus polonus (łac.) — nie jeździec (rycerz) ale koń polski. [przypis redakcyjny]

2688. O tempora, o mores! — O czasy, o obyczaje! [przypis redakcyjny]

2689. omnis enim res (...) (łac.) — wszystko bowiem: cnota, sława, honor, rzeczy boskie i ludzkie są posłuszne pięknym bogactwom: kto je zbierze, ten będzie sławnym, mężnym, sprawiedliwym, mądrym a nawet królem i czymkolwiek zechce. [przypis redakcyjny]

2690. Invidemus posteritati (łac.) — a zazdrościmy potomności. [przypis redakcyjny]

2691. żeby przykład z przodków swoich brali bożej bojaźni — przykłady bojaźni bożej, miłości przeciwko królom, szczerości, przystojności — wylicza po kolei Potocki, utyskując na ich przemilczanie przez historyków. [przypis redakcyjny]

2692. domatim — w domu. [przypis redakcyjny]

2693. aperto... caelo — pod otwartym niebem. [przypis redakcyjny]

2694. miłość przeciwko Panu — dziś popr.: miłość do Pana. [przypis edytorski]

2695. libertas et dominatio conveniunt (łac.) — wolność z panowaniem w parze chodzą. [przypis redakcyjny]

2696. meruerant majores nostri axioma (łac.) — wysłużyli sobie przodkowie nasi ten pewnik. [przypis redakcyjny]

2697. in coelesti etiam alimento (łac.) — w Najświętszym nawet Sakramencie. [przypis redakcyjny]

2698. carnificina (łac.) — katownia. [przypis redakcyjny]

2699. defuncti periculo (łac.) — przebywszy niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

2700. priuato commodo foedera et amicitias metiuntur — wygodą prywatną mierzą sojusze i przyjaźnie. [przypis redakcyjny]

2701. decoris et honoris (łac.) — godności i honoru. [przypis redakcyjny]

2702. victricem ad osculum dexteram (łac.) — zwycięską prawicę do pocałowenia. [przypis redakcyjny]

2703. Pervincit (łac.) — zwycięża. [przypis redakcyjny]

2704. cum gregariis (łac.) — z szeregowcami. [przypis redakcyjny]

2705. etiam in equabus incestus abominabilis (łac.) — u klaczy kazirodztwo wstrętne. [przypis redakcyjny]

2706. alto supprimimus silentio (łac.) — głębokim pokrywamy milczeniem. [przypis redakcyjny]

2707. et e contra (łac.) — i przeciwnie. [przypis edytorski]

2708. perpetuo mergimus somnos (łac.) — w wiecznym śnie pogrążamy. [przypis redakcyjny]

2709. totis campis fulsere hostium signa (łac.) — na całym placu zabłyszczały znaki nieprzyjaciół. [przypis redakcyjny]

2710. exhorta (z łac.) — zachęta. [przypis edytorski]

2711. fax et tuba (łac.) — pochodnią i surmą. [przypis redakcyjny]

2712. restricta mente et corde injurato (łac.) — z restrykcją myślową i sercem nieprzysięgłym. [przypis redakcyjny]

2713. cunctanti Vladislao (łac.) — zwlekającemu Władysławowi. [przypis redakcyjny]

2714. seguito (z wł.) — świtę, orszak. [przypis redakcyjny]

2715. et multi alii (...) (łac.) — wielu innych, którzy... zjednali sobie różnymi przysługami... spodziewali się wdzięczności księcia. [przypis redakcyjny]

2716. conticuere omnes intentique ora tenebant, versando annulum in digitis (łac.) — zamilkli wszyscy i z wielką uwagą usta zamknięte mieli, obracając pierścień w palcach. [przypis redakcyjny]

2717. per confertas (...) (łac.) — przez ściśnięte tłumy, wbrew swemu i wszystkich oczekiwaniu. [przypis redakcyjny]

2718. tanti honoris insigne (łac.) — odznakę tak wielkiego zaszczytu. [przypis redakcyjny]

2719. aliquo suo merito praesumebant (łac.) — z powodu zasługi względem niego spodziewali się. [przypis redakcyjny]

2720. non eodem omnes prosequitur affectu (łac.) — nie tym samym uczuciem darzy wszystkich. [przypis redakcyjny]

2721. dissensioni inter cives (łac.) — do niezgody wśród obywateli. [przypis redakcyjny]

2722. explicare in primordiis (łac.) — wytłumaczyć w samych początkach. [przypis redakcyjny]

2723. parare necessitudines (łac.) — zdobywać sobie przyjaźni. [przypis redakcyjny]

2724. obligates (łac.) — obowiązany. [przypis redakcyjny]

2725. acceptum referebat beneficium (łac.) — odebrane oddawał dobrodziejstwo. [przypis redakcyjny]

2726. omnis virtus (...) gratitudo requirit modum (łac.) — każda cnota i wszelka wdzięczność wymaga wiary. [przypis redakcyjny]

2727. im summa cum invidia (łac.) — z najwyższym niezadowoleniem. [przypis redakcyjny]

2728. in aperium evasit amicitia odium (łac.) — zerwana przyjaźń zamieniła się w otwartą nienawiść. [przypis redakcyjny]

2729. Non pro mentis (...) (łac.) — nie według zasług, ale jakby z należnego prawa ubiegali się o wszystko... dla swoich znajomych. [przypis redakcyjny]

2730. invitis illis (łac.) — wbrew ich woli. [przypis redakcyjny]

2731. konferować — tu z łac.: powierzyć. [przypis edytorski]

2732. eksprobracja (daw., z łac.) — zarzut. [przypis edytorski]

2733. ex se (łac.) — od siebie samych. [przypis redakcyjny]

2734. ut fit (łac.) — jak to bywa. [przypis redakcyjny]

2735. firmaret potentiam (...) (łac.) — umocnił władzę... drogą prośby władał. [przypis redakcyjny]

2736. emul (daw., z łac.) — współzawodnik, przeciwnik. [przypis edytorski]

2737. non sine totius Reipublicae mola (łac.) — nie bez wstrząśnienia całej Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2738. concussisset (...) non occupasset (łac.) — byłoby zachwiało... nie uprzedziła. [przypis redakcyjny]

2739. summa regiminis in distributiva justitia (łac.) — całość rządów na wymiarze sprawiedliwości. [przypis redakcyjny]

2740. oraculum: praeficere officiis eta dministralionibus non peccaturos potius quam damnare cum peccassent (łac.) — przepowiednię: ustanawiać przełożonych w urzędach i administracji raczej takich, co nie zgrzeszą, niż potępiać, gdy już zgrzeszyli. [przypis redakcyjny]

2741. non tam capaces, quam nihil desiderantes (łac.) — nie tyle zdolnych, jak raczej takich, którzy niczego nie pożądają [przypis redakcyjny]

2742. nullus illum amat, qui semper da mihi clamat (łac.) — nikt nie kocha tego, kto zawsze woła: dawaj mi. [przypis redakcyjny]

2743. nisi eius bellicae gloriae incuria, luxuriae (...) (łac.) — gdyby nie niedbałość o sławę wojenną, zbytki... nie wywołało nieszczęsnej pożogi wojny domowej. — Wyraz incuria poprawiliśmy z infamia, nie dającego sensu. [przypis redakcyjny]

2744. studiosissimus eoque bellandi ignarus, in bellis tamen infaustis vilam multiformi consumpsit fortuna (łac.) — jako wielce dbały o pokój i przez to nieznając się na rzemiośle wojennym, wśród wojen przecież nieszczęśliwych przepędził życie z nader zmiennym szczęściem. [przypis redakcyjny]

2745. subicimus (łac.) — poddajemy. [przypis redakcyjny]

2746. in absolutis dominiis: sic voto sic jubeo, stet pro ratione voluntas (łac.) — w państwach samowładnych: tak chcę, tak każę; za powód niech starczy wola. [przypis redakcyjny]

2747. obrochmanić (daw.) — obłaskawić. [przypis redakcyjny]

2748. exoticum dominium (łac.) — cudzoziemskie panowanie. [przypis redakcyjny]

2749. sanguine et moribus (...) (łac.) — krwią i obyczajem... do nas najpodobniejszych. [przypis redakcyjny]

2750. terrigena (łac.) — mieszkaniec (tej) ziemi. [przypis edytorski]

2751. divinitus (łac.) — z natchnienia Bożego. [przypis redakcyjny]

2752. pie credimus (łac.) — pobożnie wierzymy. [przypis redakcyjny]

2753. in monumentis veneranda (...) antiquitas (łac.) — czcigodna starożytność w pomnikach. [przypis redakcyjny]

2754. olio et fare (łac.) — oliwą i mąką. [przypis redakcyjny]

2755. Nescio qua natale solum dulcedine cunctos (łac.) — ziemia rodzinna niewysłowioną słodyczą wszystkich pociąga i nie pozwala zapominać o sobie. [przypis redakcyjny]

2756. circumscriptum regimen (łac.) — władzę ograniczoną. [przypis redakcyjny]

2757. cum titulo principis (łac.) — z tytułem księcia. [przypis redakcyjny]

2758. Gołogóry — Miasteczko dwie mile od Złoczowa odległe. Mowa o bajecznym «rokoszu gliniańskim», gdzie niby ścięto panów z fakcji królewskiej; rokoszowi temu poświęcił Potocki osobny wiersz, ocalały w Wirydarzu Trembeckiego (str. 43 — wydania lwowskiego). [przypis redakcyjny]

2759. perenne monumentum (łac.) — wiecznotrwałym pomnikiem. [przypis redakcyjny]

2760. ekscepcja (z łac.) — wyjątek. [przypis edytorski]

2761. nullus arguet (łac.) — nikt nie oskarży. [przypis redakcyjny]

2762. intendebat animo (łac.) — zamierzał w duchu. [przypis redakcyjny]

2763. nonnullis autoritate sua jam gravis, libertati Polonae, certe si provixisset, periculosus fore visus est (łac.) — wydawało się, że dla niejednego z powodu znaczenia swojego jest przykry, dla wolności polskiej, gdyby pożył dłużej, stałby się niebezpiecznym. [przypis redakcyjny]

2764. formidabilis vicina potentia (łac.) — straszną jest potęga sąsiada. [przypis redakcyjny]

2765. omnia vestigia versum te spectantia video, nulla retrorsum (łac.) — wszystkie ślady widzę ku tobie skierowane, żadnego z powrotem. [przypis redakcyjny]

2766. adversae factionis fomenta (łac.) — knowania przeciwnego stronnictwa. [przypis redakcyjny]

2767. exordia dominationis (łac.) — początki panowania. [przypis redakcyjny]

2768. intimae admissionis (...) dehortari (łac.) — najzaufańsi... odwieść. [przypis redakcyjny]

2769. ut corpore, animi sic viribus fortes et virtute viros (łac.) — mężów dzielnych tak ciałem, jako też siłami ducha i męstwem. [przypis redakcyjny]

2770. sine consensu Reipublicae (łac.) — bez zezwolenia Rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

2771. vindicare (...) et consilia ineluctabilis vis fatorum corrupisset (łac.) — pomścić (i byłby pomścił, gdyby go był los nie zawrócił i gdyby zamiarów nie zniweczyła nieunikniona potęga przeznaczeń). [przypis redakcyjny]

2772. detestabile scriptum (łac.) — przeklęte pismo. [przypis redakcyjny]

2773. in casu improlitatis suae (łac.) — na wypadek bezpotomności. [przypis redakcyjny]

2774. civili sanguine inundatio (łac.) — zalanie krwią obywatelską. [przypis redakcyjny]

2775. vindicavimus (łac.) — pomściliśmy. [przypis redakcyjny]

2776. paradoxum (łac.) — paradoks. [przypis edytorski]

2777. gloriosius (łac.) — bardziej chwalebnie. [przypis edytorski]

2778. bello et pace (łac.) — na wojnie i w czasie pokoju. [przypis edytorski]

2779. Facilius est errare naturam, quam ut dissimilem sui princeps possit formare Rempublicam (łac.) — łatwiej jest zbłądzić naturze, niż żeby panujący mógł uformować rzeczpospolitą niepodobną do siebie. [przypis redakcyjny]

2780. induunt naturam (łac.) — przywdziewają naturę. [przypis redakcyjny]

2781. componitur orbis (...) (łac.) — świat układa się na wzór króla; rozkazy nie potrafią tak nagiąć ludzkich umysłów jak życie panującego. [przypis redakcyjny]

2782. extra sphaeram (łac.) — nawiasowo. [przypis redakcyjny]

2783. injuriamus (łac.) — krzywdzimy. [przypis redakcyjny]

2784. porrigere posteritati (łac.) — przekazywać potomności. [przypis redakcyjny]

2785. quanti constitit (łac.) — jak wiele kosztowało. [przypis redakcyjny]

2786. alienigenam (łac.) — cudzoziemskiego. [przypis redakcyjny]

2787. juris regii in ducali Prussia (łac.) — prawa królewskiego w Prusach książęcych. [przypis redakcyjny]

2788. hieroglifik — symbol (w formie prostego znaku wizualnego). [przypis edytorski]

2789. Quod mens augurat et opto (łac.) — co serce prorokuje i czego pragnę. [przypis redakcyjny]

2790. divinitus (łac.) — z Bożego natchnienia. [przypis edytorski]

2791. a fortes creantur fortibus, nec imbellem feroces progener ant aquilae columbam (łac.) — dzielni rodzą się z dzielnych; bezbronnego gołębia nie płodzą orły drapieżne. [przypis redakcyjny]

2792. miserias nostri maximas orbis parens (łac.) — zlitowawszy się nad nami wszechrodzic świata. [przypis redakcyjny]

2793. in proprio posuit sua sidera coelo (łac.) — gwiazdy swoje na własnym niebie umieścił. [przypis redakcyjny]

2794. gloriae et libertatis Polonae (łac.) — sławy i wolności polskiej. [przypis redakcyjny]

2795. nepos (łac.) — wnuk. [przypis edytorski]

2796. acta heroica sequuntur (łac.) — zaszczyty idą za czynami bohaterskimi. [przypis redakcyjny]

2797. virtute et constantia cum invidia domi certabat, in castris genitus, patriis nutritus in armis filius, armipotenti dextera patrios avitosque consummabit honores (łac.) — męstwem i stałością z zawiścią domową walczył; urodzony w obozie syn, wykarmiony w ojcowskiej zbroi, dzielną prawicą dosięgnie zaszczytów ojca i dziada. [przypis redakcyjny]

2798. assurget (łac.) — powstanie. [przypis redakcyjny]

2799. Tempus erit — nec enim me fallunt omina, quando (...) (łac.) — Przyjdzie czas — nie mylą mię bowiem wieszcze znaki — kiedy przed nim uciekać będą w popłochu zastępy wśród zawieruchy okrutnie szalejącej wojny, kiedy morderczym mieczem skosi wszystkie ciała wrogów na drodze spotkane. Przyjdzie czas, kiedy sława, zwiastunka czynów, na skrzydłach uderzających zaniesie odznaczonego męstwem i wielkimi zasługami, do najdalszych krain. Wy tylko, bogowie, użyczcie życia spokojnego i młodości wiecznie świeżej w swoim kwiecie, co mu już przyrzekają Parki swą niezmienną wolą, ażeby kiedyś dalecy wnucy dowiedzieli się i zapamiętali, i żeby jego imiona na wieki utrwaliły się w księgach. [przypis redakcyjny]

2800. tanti spes affulsit voti (łac.) — zajaśniała nadzieja takiego życzenia. [przypis redakcyjny]

2801. in principis virtutes regnatrices corde (łac.) — w sercu panującego cnotami rządzącymi. [przypis redakcyjny]

2802. turbidum (łac.) — burzliwe. [przypis redakcyjny]

2803. fatalem dissidiorum, diffidentiae, discordiae civilis procellam sedare in pectoribus hominum sua mansuetudine (łac.) — uśmierzyć w sercach ludzkich łagodnością swoją zgubną burzę zatargów nieufności i niezgody obywatelskiej. [przypis redakcyjny]

2804. noviluniorum (łac.) — nowiów. [przypis redakcyjny]

2805. imo praxim (łac.) — mimo zwyczaju. [przypis redakcyjny]

2806. spiritualis cum saeculari (...) (łac.) — stan duchowny z świeckim, rycerski z senatorskim. [przypis redakcyjny]

2807. sibi cohaerent — nie są ze sobą zgodne. [przypis redakcyjny]

2808. Licentiata libertas (...) (łac.) — Rozpustna swoboda, bezkarna swawola, nie ma w sądach sprawiedliwości, nie ma w sercach zaufania, bunt w obozie, niezgoda w radzie, urząd nie ma powagi, senat dostojności, sądy znaczenia, wszystkim do występków dana możność albo nakazana konieczność; cnoty nie doznają czci, zbrodnie nie podlegają karze; niski boi się możnego, nie poważa, możniejszy pogardza niższym, nie wyprzedza go w niczym. [przypis redakcyjny]

2809. non ducibus potestas, non militi obsequium, qui quamvis alacer sed tamen imperia ducum interpretari quam exequi mavult, non agris securitas, non aris reverentia, non diis cultus (łac.) — wodzowie nie mają władzy, żołnierz nie dba o posłuszeństwo, gdyż jakkolwiek jest dzielnym, woli przecież wyrokować o rozkazach wodzów niż je wykonywać; role nie mają bezpieczeństwa, ołtarze — poszanowania, bogowie — czci. [przypis redakcyjny]

2810. vulgantur callide (...) (łac.) — chytrze bywają rozpowszechniane, lekkomyślnie wiarę zyskują. [przypis redakcyjny]

2811. quibus deerat inimicus, per amicos opprimebature (łac.) — kto nie miał nieprzyjaciela, ulegał przemocy przyjaciół. [przypis redakcyjny]

2812. interregnorum (łac.) — bezkrólewii. [przypis edytorski]

2813. tempestas (łac.) — burza, niebezpieczeństwo. [przypis redakcyjny]

2814. tot vicissitudinibus lassatam (...) (łac.) — życie tylu zmianami skołatane, wraz z szczęściem opuści... owdowiła... osierociła. [przypis redakcyjny]

2815. coelitus centum milium (...) (łac.) — z woli niebios zjednoczoną wolą stu tysięcy ludzi... przybył na pomoc ojczyźnie w rozbiciu, kiedy ją fale już zalać miały. [przypis redakcyjny]

2816. sonat anagrammatice (łac.) — brzmi przez przestawienie liter (Michael). [przypis redakcyjny]

2817. provoluta tanto sanguine ... parta decora ... praemia virtuti restituam, cultores agris, altaria templis et pristinum (...) (łac.) — stracone, obfitą krwią... zdobyte zaszczyty ... nagrodę cnocie oddam, oraczów rolom, ołtarze kościołom, i dawny... blask przywrócę. [przypis redakcyjny]

2818. Niech inszym do niej złotem gościniec zagwoździ — przytyk do wyścigów Leszkowych o koronę (legenda z kroniki mistrza Wincentego). [przypis redakcyjny]

2819. opożdzi — dziś popr.: opóźni. [przypis edytorski]

2820. Quanto plura recentium sive veterum revolvo (łac.) — im więcej wypadków z dziejów nowszych czy dawnych rozważam, tym jaśniej dostrzec się dają igraszki rzeczy ludzkich we wszystkich sprawach; wielu bowiem dzięki sławie, nadziei, czci, hojności powołanych było do władzy, a tymczasem los trzymał w ukryciu przyszłego władcę. [przypis redakcyjny]

2821. dominationis primitias furibundi (...) (łac.) — początki panowania szalejący... niepokoić niezgodą wewnętrzną Eolowie. [przypis redakcyjny]

2822. clementiae, prudentiae, majestatis (łac.) — łagodności, roztropności, powagi. [przypis redakcyjny]

2823. optimo genere veniae (...) (łac.) — najlepszym rodzajem przebaczenia: nie wiedzieć, kto czym zgrzeszył. [przypis redakcyjny]

2824. któremu... (łac.) — tu przechodzi Potocki od króla Michała do Cezara. [przypis redakcyjny]

2825. conscii (łac.) — poczuwający się do winy. [przypis redakcyjny]

2826. nihil gloriosius principe impune laeso (łac.) — nic wspanialszego nad władcę bezkarnie obrażonego. [przypis redakcyjny]

2827. klemencja (daw., z łac.) — łagodność. [przypis edytorski]

2828. excelsi animi (łac.) — wzniosłego umysłu. [przypis redakcyjny]

2829. proprium est non sentire (sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit) (łac.) – właściwością jest nie czuć się dotkniętym (tak dziki zwierz spokojnie patrzy na szczekanie psów). [przypis redakcyjny]

2830. in delationibus aures praebeas, non etiam fidem, nam quis innocens erit, si accusasse sufficiet (łac.) — w oskarżeniach podawaj ucho, ale nie wiarę, bo któż będzie niewinnym, jeśli wystarczy samo oskarżenie? [przypis redakcyjny]

2831. et in aequanimitate principis (łac.) — i w stateczności panującego. [przypis redakcyjny]

2832. praecipua rerum ad famam dirigenda (łac.) — najważniejsze sprawy kierować trzeba ku sławie. [przypis redakcyjny]

2833. prospera sui memoria insatiabiliter paranda (łac.) — szczęśliwą o sobie pamięć nieustannie przygotowywać musi. [przypis redakcyjny]

2834. regnorum lues (łac.) — choroba królestw. [przypis redakcyjny]

2835. non sua, sed principis meliuntur fortuna (łac.) — biorą miarę nie ze swojego losu ale z losu króla. [przypis redakcyjny]

2836. animo perfido et subdolo avaritiam et libidinem occultant, ex ancipiti temporum mutatione pendentes, tamquam cum fortuna fidem stare oporteat (łac.) — umysłem zdradzieckim i podstępnym pokrywają chciwość i rozwiązłość, zależąc od wątpliwej przemiany okoliczności, jak gdyby wierność od losu zależała. [przypis redakcyjny]

2837. desperatos in quieta Republica honores in turbido posse assequi arbitrantur (łac.) — mniemają, że w zamęcie mogą osiągnąć zaszczyty, o których czasu spokoju rzeczypospolitej zwątpili. [przypis redakcyjny]

2838. profligata in pace fides, rebus turbidis alacres, per incerta tutissimi (łac.) — w spokoju stracona wiara, w zamęcie weseli, wśród niepewności bezpieczni. [przypis redakcyjny]

2839. viro esurienti necesse est furari (łac.) — człowiek głodny kraść musi. [przypis redakcyjny]

2840. aliud stantes, aliud sedentes, utroque pede claudi, quibus nec ara nec virtus, religio ad ostentationem, oratio magnifica sed fide careas, hos ama tanquam osurus (łac.) — inni stojąc, inni siedząc, kulawi na obie nogi, dla których nic nie znaczy ołtarz ni cnota, religia dla popisu, mowa wspaniała, ale kłamliwa; tych tak kochaj, jakbyś miał nienawidzieć. [przypis redakcyjny]

2841. odio praesentium suis quoque periculis laetantur (łac.)— nienawiścią tchnąc dla rzeczy istniejących, cieszą się z własnych nawet niebezpieczeństw. [przypis redakcyjny]

2842. neque boni intellectus neque cura mali, sed mercede aluntur ministri sceleribus, privatimque degeneres, in publicum exitiosi (łac.) — ani zrozumienie dobra ani troska o zło, (u nich nie istnieje), ale zapłatą się żywią pośrednicy zbrodni, w domu zwyrodniali, w życiu publicznem zgubni. [przypis redakcyjny]

2843. in acie (...) (łac.) — na wojnie ... w kuchni. [przypis redakcyjny]

2844. nulla ex honesto spes, etiam publica mala singulis in occasionem gratiae trahuntur (łac.) — niczego od uczciwości się nie spodziewają; nawet nieszczęścia publiczne dla jednostek sposobnością dla uzyskania wpływu się stają. [przypis redakcyjny]

2845. alii sacerdotia et consulatus ut spolia adepti, procurationes et interiorem potentiam alii, odio et terrore omnia agunt (łac.) — jedni urzędy kapłańskie i konsulat jakby łup uzyskali, drudzy zarządy i większą władzę, nienawiścią i strachem wszystko działają. [przypis redakcyjny]

2846. proximam quamquam poenam, antequam poeniteret, ultum properant (łac.) — wymierzają jaką bądź karę, nie dawszy czasu na pokutę. [przypis redakcyjny]

2847. recentem aliorum felicitatem aegris introspiciunt oculis (łac.) — na świeże szczęście innych zazdrosnymi patrzą oczyma. [przypis redakcyjny]

2848. largiuntur privatim, ut avidius de publico consumant (łac.) — są hojni prywatnie, ażeby tym łakomiej z publicznego dobra trwonić. [przypis redakcyjny]

2849. invidia in occulto, adulatio in aperto est (łac.) — nienawiść po kryjomu, pochlebstwo jawnie służy. [przypis redakcyjny]

2850. ubi primi esse possent, soli volunt; qui nunquam recte fecerunt, ut facere viderentur, sed quia aliter facere non potuerunt (łac.) — gdzie by pierwszymi być mogli, samymi być chcą; którzy nigdy nic dobrego nie zrobili, ażeby zdawało się przynajmniej, że coś robią, ale ponieważ inaczej robić nie mogli. [przypis redakcyjny]

2851. bilingues, haec illave, prout invaluissent, defensuri Prothei! (łac.) — dwujęzyczni Proteusze, gotowi bronić tego lub owego, jak co wzrosło w siły. [przypis redakcyjny]

2852. fugatis aemulis (łac.) — rozproszywszy współzawodników. [przypis redakcyjny]

2853. in nova felicitate (łac.) — wśród nowego szczęścia. [przypis redakcyjny]

2854. cum applausu (łac.) — z oklaskiem. [przypis redakcyjny]

2855. ubique adulatorum uberrima messis (łac.) — wszędzie obfite żniwo pochlebców. [przypis redakcyjny]

2856. emul (daw., z łac.) — współzawodnik, konkurent. [przypis edytorski]

2857. Salve Auguste victor et imperator! (łac.) — witaj, Auguście, zwycięzco i wodzu. [przypis redakcyjny]

2858. Salve Antoni victor et imperator! (łac.) — witaj, Antonjuszu, zwycięzco i wodzu. [przypis redakcyjny]

2859. in arcano fatorum sinu — (łac.) w tajemniczym łonie przeznaczeń. [przypis redakcyjny]

2860. Ucieszony cesarz takowym witaniem, kazał szewcowi dać dziesięć tysięcy we złocie za onego kruka — tę anegdotkę opowiada Potocki nieraz, potrąca o nią i w poemacie. [przypis redakcyjny]

2861. munsztułuk (z tur.) — napiwek za dobrą wiadomość. [przypis edytorski]

2862. sub Sigismundo, Vladislao, Casimiro unius familiae quasi haereditas fuimus, loco libertatis erit, quando eligere coepimns (łac.) — za Zygmunta, Władysława, Kazimierza byliśmy jakoby dziedzictwem jednej rodziny, przyjdzie wolność, gdyśmy obierać królów zaczęli. [przypis redakcyjny]

2863. A tuć wszytkim historiografom przestrone — Odtąd Brückner opiera się na autografie Potockiego, który zaczyna się na karcie XII rkpsu Ossol. 1822. [przypis redakcyjny]

2864. quo numine laeso (łac.) — które bóstwo obraziwszy. [przypis redakcyjny]

2865. Suum cuique decus posteritas rependat (łac.) — niech potomność odmierzy każdemu należny zaszczyt. [przypis redakcyjny]

2866. praecipuum annalium munus, ne virtutes sileantur, utque pravis dictis factisqne ex posteritate, ex infamia metus sit (łac.) — głównym zadaniem roczników, żeby cnót nie pomijano milczeniem i żeby nikczemne słowa i czyny lękały się potomności i niesławy. [przypis redakcyjny]

2867. ubi sentire, quam velis, et quae sentios, exprimere licet (łac.) — gdzie wolno czuć, jak chcesz i wypowiadać, co czujesz. [przypis redakcyjny]

2868. grande mortalis aevi spatium, pauci non modo aliorum, sed nostri etiam superstites sumus, exemptis e medio vitae tot annis, quibus juvenes ad senectutem, senes ad limina mortis per silentium venimus (łac.) — wielki przeciąg wieku ludzkiego, niewielu z nas przeżyło nie tylko innych, ale samych siebie, gdy wyłączymy z okresu życia lat tyle, w których młodzieńcy ku starości, starcy ku progom śmierci w milczeniu zbliżyliśmy się. [przypis redakcyjny]

2869. tanto postliminio (łac.) — tak wielkim prawem powrotu do własnego kraju. [przypis redakcyjny]

2870. non extraneis vitiata fucis (łac.) — nie zeszpecona cudzoziemskim fałszem. [przypis redakcyjny]

2871. naufragas legere tabulas (...) (łac.) — tylu przygód... pozbierać deski rozbitego okrętu.. Co ciężkiem było do zniesienia, to słodko jest przypominać sobie (jedna z najczęściej powtarzanych u Potockiego sentencji). [przypis redakcyjny]

2872. inglorios actus (łac.) — czyny niesławne. [przypis redakcyjny]

2873. insuavis est poenitendae rei recordatio (łac.) — niemiłym jest przypomnienie rzeczy, której żałować musimy. [przypis redakcyjny]

2874. subit inertiae dulcedo animos, et invisa primo desidia, postremo amator (łac.) — opanowuje umysły słodycz gnuśności, a niecierpiana z początku bezczynność, staje się w końcu ulubioną. [przypis redakcyjny]

2875. vergentibus patriae nostrae fatis (łac.) — wskutek zmiany losów ojczyzny naszej. [przypis redakcyjny]

2876. Żywot Władysława czwartego — Władislaw IV Kroi Polski y Szwedzki. Samuela z Skrzypny Twardowskiego. W Lesznie, u Daniela Vetterusa roku MDCL (1650) fol. str. 275; całe dzieło kursywą drukowane. [przypis edytorski]

2877. succincte (łac.) — zwięźle. [przypis redakcyjny]

2878. in alio proposito occurrentem materiam (łac.) — rzecz, która się nawija w innej rozprawie. [przypis redakcyjny]

2879. summo cum dedecore (łac.) — ze straszną hańbą. [przypis redakcyjny]

2880. publico decreto (łac.) — wyrokiem publicznym. [przypis redakcyjny]

2881. gloriosius (łac.) — godniejszego chwały. [przypis redakcyjny]

2882. ad rogum monumenta nostra damnantur (...) (łac.) — pomniki nasze skazywane są na stos. Trudno się nie śmiać z głupoty tych, co mniemają, że potęgą obecną można zniszczyć nawet pamięć wieku następnego. [przypis redakcyjny]

2883. memoriam ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci, quam tacere (łac.) — stracilibyśmy byli pamięć wraz z głosem, gdyby w mocy naszej było tak zapomnieć, jak milczeć. [przypis redakcyjny]

2884. ab excessu divi Stephani (łac.) — od zgonu ś. p. Stefana. [przypis redakcyjny]

2885. memorandum facinus (łac.) — dzieło godne pamięci. [przypis redakcyjny]

2886. gloriae partum (łac.) — dla sławy uczyniono. [przypis redakcyjny]

2887. omissum (łac.) — zaniedbano. [przypis redakcyjny]

2888. deses (łac.) — bezczynnie. [przypis redakcyjny]

2889. quantum praestitisset (łac.) — czego by dokonał. [przypis redakcyjny]

2890. rerum bene gerendarum (łac.) — dzielnych czynów. [przypis redakcyjny]

2891. tandem succubuimus (łac.) — w końcu ulegliśmy. [przypis redakcyjny]

2892. summo cum opprobrio gentis nostrae (łac.) — z najsroższą niesławą narodu naszego. [przypis redakcyjny]

2893. extorquebant (łac.) — wydzierali. [przypis redakcyjny]

2894. quaerulari (łac.) — żale rozwodzić. [przypis redakcyjny]

2895. Jam respice canos (...) (łac.) — spojrzyj przecie na głowy sędziwe, na ręce bezwładne i ramiona bezsilne! Znika władza życia, wiek zużyliśmy na wojnach; odpuść na śmierć starców! [przypis redakcyjny]

2896. perduellium (łac.) — wrogów. [przypis redakcyjny]

2897. hic labor juvabit (łac.) — praca ta zajmie. [przypis redakcyjny]

2898. male cohaerens corpori suo caput (łac.) — głowa źle przylegająca do ciała. [przypis redakcyjny]

2899. nunquam respondebat fortuna, semper opinio, quamvis poenituisset, audere libebat (łac.) — nigdy nie odpowiadało szczęście, zawsze mniemanie; chociażby miał żałować, lubił być śmiałkiem. [przypis redakcyjny]

2900. renunciavit — zrzekł się. [przypis redakcyjny]

2901. tandem viso funere suo intelliget se mortuum esse (łac.) — w końcu zobaczywszy swój pogrzeb zrozumie, że już umarł, jak się wówczas lękali ludzie, jak drżał senat, jak naród był w popłochu, jakie zamieszanie w kraju, w jak ścisłym byliśmy sąsiedztwie ocalenia i upadku; o tym ani mam czas pisać, ani gdybym miał, nie mógłbym. [przypis redakcyjny]

2902. commune periculum Concordia propulsare (łac.) — wspólne niebezpieczeństwo zgodą odeprzeć. [przypis redakcyjny]

2903. ab extra (łac.) — z zewnątrz. [przypis redakcyjny]

2904. immunitatem (łac.) — wolności. [przypis redakcyjny]

2905. vallus vitem decepit (łac.) — podpórka zawiodła winną latorośl. [przypis redakcyjny]

2906. hunc nexum, hanc copulam (łac.) — ten związek, tę spójnię. [przypis redakcyjny]

2907. tarda sunt quae in commune consuluntur; privatam gratiam statim mereare, statim recipias (łac.) — powolne jest to, co się dla dobra publicznego robi; na prywatną wdzięczność wnet zasłużysz, wnet ją odbierzesz. [przypis redakcyjny]

2908. pejerarunt (łac.) — złamali przysięgę. [przypis redakcyjny]

2909. nundinabantur libertatem nostram (łac.) — frymarczyli wolnością naszą. [przypis redakcyjny]

2910. cum irrisu (łac.) — z szyderstwem. [przypis redakcyjny]

2911. O regnum venale, et si emptorem invenerit, brevi periturum (łac.) — o królestwo sprzedajne, które zginie niebawem, jeśli tylko kupca znajdzie. [przypis redakcyjny]

2912. a longe, cum irreparabili (...) (łac.) — od dawna z niepowetowaną... klęską. [przypis redakcyjny]

2913. promovebant (łac.) — popierali. [przypis redakcyjny]

2914. jurament (...) (łac.) — gotowi przyjąć pana wraz ze złotem, wystawiając na targ przedajną wymowę, uprawiając korsarstwo na głębi wolności polskiej. Przeklęta żądzo złota, do czegóż nie zmuszasz serc śmiertelnych! [przypis redakcyjny]

2915. sero moluni deorum molae (łac.) — późno mielą młyny bogów. [przypis redakcyjny]

2916. akcypiter (z łac.) — jastrząb. [przypis redakcyjny]

2917. susque deque (łac.) — za nic. [przypis redakcyjny]

2918. compages frustatim — całość (państwa) w kawałki. [przypis redakcyjny]

2919. non suffecisset oneri brachia tanto (łac.) — nie podstawił ramion pod taki ciężar. [przypis redakcyjny]

2920. jam jam labentis cum libertate Regni Poloni (łac.) — już już upadającego wraz z wolnością królestwa polskiego. [przypis redakcyjny]

2921. adeste qui omnia humana prae divitiis spernitis (...) (łac.) — słuchajcie wy, co dla bogactw wszystkimi sprawami ludzkimi gardzicie, mniemając, że nie ma ani zaszczytu wielkiego, ani cnoty bez opływania w dostatki: jedyna nadzieja narodu rzymskiego, Cyncynnat, uprawiał rolę za Tybrem cztery morgi wynoszącą; tam czy to kopiąc rów, czy orząc, został pozdrowiony i pozdrowił posłów, którzy go poprosili, żeby w todze wysłuchał rozkazów senatu; zdziwiony, każe żonie Hacylii przynieść togę z chaty, którą przywdział, obtarłszy się równocześnie z kurzu i potu; winszują mu posłowie dyktatury i wiodą do miasta. [przypis redakcyjny]

2922. Saepe paupertas virtus fuit, in hac majores nostros apud aratra ipsa, mirantes decora sua, circumstetere lictores (łac.) — częstokroć ubóstwo było cnotą; w nim przodków naszych przy pługach, dziwiących się zaszczytowi, obstępowali liktorowie. [przypis redakcyjny]

2923. suffecit tanto oneri caput (łac.) — wybrał głowę do takiego brzemienia. [przypis redakcyjny]

2924. post tot tantasque procellas (łac.) — po tylu i tak licznych burzach. [przypis redakcyjny]

2925. swoje pognoił snopy — przymówka do Snopa, herbu Wazów. [przypis redakcyjny]

2926. novae spes sementis, jugo scandit roseo medii fastigia coeli (łac.) — nadzieja nowego posiewu na różanym wozie wstępuje na szczyt niebios. [przypis redakcyjny]

2927. praesentissimi solis (łac.) — obecności słońca. [przypis redakcyjny]

2928. primores suorum consultare jubet: Annis, bellisque verendi, crinigeri sedere patres (łac.) — znakomitości swoich radzić się każe: laty i wojnami poważni, siedzieli ojcowie długowłosi. [przypis redakcyjny]

2929. Mavortia signa rubescunt, Floribus et subitis animantur frondibus hastae (łac.) — czerwienieją znaki Marsowe: kwiatami i gałęziami niespodziewanymi ożywiają się włócznie. [przypis redakcyjny]

2930. Sator protegat hunc statum (...) (łac.) — Sprawca niech się opiekuje tym stanem, niech strzeże tego pokoju, królowi zaś naszemu, gdy już najdłuższej mety śmiertelników dojdzie (wraz z matką i żoną najdroższą, które jako odwieczna mądrość złączyła z łożem, tak nie rozłączy z Olimpem, których potęgi nikt nie poczuje, chyba że albo z niebezpieczeństwa będzie podźwignięty, albo zaszczytem podniesiony), niech przeznaczy jak najpóźniejszych następców. [przypis redakcyjny]

2931. votum (łac.) — życzenie. [przypis redakcyjny]

2932. occurrens calamo (łac.) — nawijająca się pod pióro. [przypis redakcyjny]

2933. minucje (daw.) — kalendarz. [przypis redakcyjny]

2934. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski]

2935. zeszły — w podeszłym wieku. [przypis edytorski]

2936. rucznica — dziś popr.: rusznica. [przypis redakcyjny]

2937. westa — niem. Weste, katanka. [przypis redakcyjny]

2938. Lyaeus — Bachus, bóg wina. [przypis redakcyjny]

2939. Mstów i Przyłęk tu leżą (...) Prezentują starzałej dru. . . . . . — w rękopisie dopisane na marginesie i przez nieuwagę introligatora obcięte zapewne jeszcze w XVII w., skutkiem czego żadna ze znanych nam kopii tych wierszy nie posiada [przypis redakcyjny]

2940. lisić się (daw., pot.) — pozbyć się (mowa o Lubomirskich). [przypis redakcyjny]

2941. rozsuć (daw.) — rozsypać. [przypis redakcyjny]

2942. Miłość twoja przeciwko rodzicom — dziś popr.: miłość moja do rodziców. [przypis edytorski]

2943. nie prę się — nie zaprzeczam. [przypis edytorski]

2944. feudum — lenno. [przypis redakcyjny]

2945. suta — sypana (mogiła Kraka). [przypis redakcyjny]

2946. dziewosłębić (daw.) — być swatem, tu raczej: starać się o rękę. [przypis edytorski]

2947. Krucygerzy — Krzyżacy (z łac. „cruciger”, niosący krzyż). [przypis redakcyjny]

2948. czwierci — ćwierci, kwartalne raty żołdu. [przypis edytorski]

2949. angielski — tu: anielski. [przypis edytorski]

2950. ogorzeć — tu: osmalić się. [przypis edytorski]

2951. żywioł — żywność. [przypis redakcyjny]

2952. Awern — tu: piekło. [przypis edytorski]

2953. żwa — żuje. [przypis redakcyjny]

2954. rekurs (daw., z łac.) — odwołanie się. [przypis edytorski]

2955. ogłodać (daw.) — ogryźć. [przypis redakcyjny]

2956. wżdy (daw.) — przecież, jednak. [przypis edytorski]

2957. wiekować — trwać przez wieki. [przypis edytorski]

2958. marter (z łac.) — świadek, męczennik. [przypis redakcyjny]

2959. Niccolo Machiawelli (1469–1527) — włoski autor traktatów politycznych, zachęcających do kierowania się zasadą „cel uświęca środki”; symbol amoralnej polityki. [przypis edytorski]

2960. Ojca pana naszego, po którego zgonie — Jeremi Michał Korybut, książę na Wiśniowcu i Lubniach, wojewoda ruski, ojciec króla Michała, mąż wielce waleczny, zmarły 22 sierpnia 1651 roku. [przypis redakcyjny]

2961. inwidia (z łac.) — zazdrość. [przypis edytorski]

2962. abrys (daw.) — zarys, także: rycina. [przypis redakcyjny]

2963. Dali się w polu z baszą obaczyć Abazem — 29 października 1633 roku pod Kamieńcem Podolskim. [przypis redakcyjny]

2964. Widział ich twardy Smoleńsk — sprawy dzieł rycerskich wojska i diariusz z obozu z pod Smoleńska w roku 1633–1634. [przypis redakcyjny]

2965. bojar — dziś popr. forma D.lm: bojarów; bojar — szlachcic rosyjski, mołdawski lub wołoski. [przypis edytorski]

2966. kornet — niski stopień oficerski w rosyjskiej kawalerii. [przypis edytorski]

2967. tuleja — rurka, osada. [przypis redakcyjny]

2968. inkaust — atrament (tu, ze względu na rytm, czytamy na cztery sylaby). [przypis redakcyjny]

2969. pasieki — zasieki. [przypis redakcyjny]

2970. ostrów — ostroga, forteca? (niejasne; znaczenie dosłowne: wyspa). [przypis redakcyjny]

2971. kot — tu: zając. [przypis edytorski]

2972. grzywacz — gatunek gołębia. [przypis edytorski]

2973. osuć (daw.) — osypać. [przypis redakcyjny]

2974. zaszczyt (daw., z ros.) — obrona. [przypis redakcyjny]

2975. met — dziś popr.: mat (w szachach). [przypis edytorski]

2976. hustem (daw., z rus.) — gęsto. [przypis redakcyjny]

2977. Batów — Batów w województwie podolskim. Bitwa 1 i 2 czerwca 1652 roku. Marcin Kalinowski hetman z wielu innymi poległ, jeńców do 5000 w pień wycięto — ledwie zostawiono przy życiu. [przypis redakcyjny]

2978. Żyje Andrzej, brat jego — Umarł podczaszym chełmskim r. 1689. [przypis edytorski]

2979. rubież — mord (dosł.: rąbanina). [przypis redakcyjny]

2980. legart — wyżeł, leń (piecuch). [przypis redakcyjny]

2981. kondys — kundel. [przypis edytorski]

2982. stok (daw.) — źródło a. strumień. [przypis edytorski]

2983. siódmy tryjon — z łac. septem triones, mowa o siedmiu gwiazdach gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy, przenośnie zaś — o krajach północnych. [przypis edytorski]

2984. guzy (daw.) — kusy, krótki. [przypis redakcyjny]

2985. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]

2986. faryna — mąka; tu: tryb, sposób postępowania, moda. [przypis redakcyjny]

2987. chodziwy — dzielny. [przypis redakcyjny]

2988. Tetys — Tetyda, matka Achillesa. [przypis edytorski]

2989. mierziączka — waśń. [przypis redakcyjny]

2990. strząpie — strzępy, ta sama fabuła co wyżej w. 7–10. [przypis redakcyjny]

2991. fraucymer (daw.) — damy dworu. [przypis edytorski]

2992. potuszyć (daw.) — sprzyjać, dać nadzieję. [przypis edytorski]

2993. zasuszy pióra — odrośnie. [przypis redakcyjny]

2994. Eur — (łac. odpowiednik: Volturnus) wiatr wschodni. [przypis redakcyjny]

2995. Tameś szedł — obok dopisany wariant: szedłeś. [przypis redakcyjny]

2996. gruby — tu: prymitywny. [przypis edytorski]

2997. pardon — wybaczenie a. darowanie życia. [przypis edytorski]

2998. Gdy się przy swym jako kot opiera na ledzie — przysłowie o niepewnym bycie. [przypis redakcyjny]

2999. On Potocki, szedziwem ozdobiony latem — Mikołaj hetman, sędziwy. [przypis redakcyjny]

3000. Przestraszeni; poczty swe piszą przed Duglasem — stawają z szeregami swoimi. [przypis redakcyjny]

3001. psina — wstyd. [przypis redakcyjny]

3002. rucho (daw.) — suknia. [przypis redakcyjny]

3003. buzdygan — buława. [przypis redakcyjny]

3004. wiersza — sieć na ryby. [przypis redakcyjny]

3005. potrzeba (daw.) — bitwa, potyczka. [przypis edytorski]

3006. pokusy — diabelskie. [przypis redakcyjny]

3007. zażąc — ścisnąć. [przypis redakcyjny]

3008. blejwas — niem. biel ołowiana. [przypis redakcyjny]

3009. granduk — wielmoża. [przypis redakcyjny]

3010. ochabić — ogarnąć. [przypis redakcyjny]

3011. zaszczyt (daw., z ros.) — obrona. [przypis redakcyjny]

3012. zrostą — dziś: zrosną. [przypis redakcyjny]

3013. duszą kichnąć (daw., pot.) — umrzeć. [przypis redakcyjny]

3014. żydło — zboże, pożywienie. [przypis redakcyjny]

3015. kluba (daw.) — dyby, okowy. [przypis edytorski]

3016. mól (daw.) — problem, zmartwienie. [przypis edytorski]

3017. Junonie — w rękopisie dla rymu Junanie. [przypis redakcyjny]

3018. zakon (daw.) — prawo. [przypis edytorski]

3019. krzepło (daw.) — rzeczy skrzepłe, zimne. [przypis redakcyjny]

3020. kolczuga — zbroja spleciona z metalowych kółek. [przypis redakcyjny]

3021. sag...toga — rzymska szata wojenna i pokojowa. [przypis redakcyjny]

3022. kontenteca (daw., z wł.) — zadowolenie. [przypis redakcyjny]

3023. frantostwo — spryt, podstęp. [przypis edytorski]

3024. wtąż — tak samo. [przypis redakcyjny]

3025. chameleont — dziś: kameleon. [przypis edytorski]

3026. obłoczy — forma zmieniona dla rymu; winno być: obłóczy. [przypis edytorski]

3027. odęte solnymi górami nadzieje — dochody z żup. [przypis redakcyjny]

3028. Bo gdzie pieniądz — na marginesie wariant: W kim łakomstwo... [przypis redakcyjny]

3029. chromie — kuleje. [przypis redakcyjny]

3030. obojeńca — obojętca, na obie strony mówiący. [przypis redakcyjny]

3031. skałuba (daw.) — szpara. [przypis redakcyjny]

3032. nie uwlecze — dziś: nie uwłaczy. [przypis edytorski]

3033. pomiotło — miotła, poniewierka. [przypis redakcyjny]

3034. justycja (z łac.) — sprawiedliwość. [przypis edytorski]

3035. Bogdaj — w rękopisie mylnie Bogdy. [przypis redakcyjny]

3036. foza — moda. [przypis redakcyjny]

3037. pod opończą — ukrywając się. [przypis redakcyjny]

3038. plaskury (daw.) — praszczury, prawnuki. [przypis redakcyjny]

3039. (...) za swe własne liczy — ostatnie słowa (za swe własne liczy) odcięto przy oprawie, a uzupełniła je późniejsza ręka. W rkpsie Ossol. wiersz ten brzmi: Co w tobie wszytko szczęście swe na świecie liczy. [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Nowoczesna Polska – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Nowoczesna Polska
KRS 0000070056

Dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Ten utwór nie jest objęty majątkowym prawem autorskim i znajduje się w domenie publicznej, co oznacza że możesz go swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać. Jeśli utwór opatrzony jest dodatkowymi materiałami (przypisy, motywy literackie etc.), które podlegają prawu autorskiemu, to te dodatkowe materiały udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach 3.0 PL.

Źródło: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/wojna-chocimska

Tekst opracowany na podstawie: Wacław Potocki, Wojna chocimska, nakł. Krakowska Spółka Wydawnicza, druk. W.L. Anczyca i Spółki w Krakowie, Kraków 1924

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Elbląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BE.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: Cristian Iohan Ştefănescu@Flickr, CC BY 2.0

ISBN 978-83-288-3700-3

Plik wygenerowany dnia 2021-07-08.