Owidiusz

Sztuka kochania

tłum. Julian Ejsmond

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3672-3

Sztuka kochania

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Księga pierwsza

I

Jeżeli ktoś z was, Rzymianie,  

nie wie, co miłości sztuka  

dokazać jest dzisiaj w stanie,  

niech w tej książce wiedzy szuka. 

Niechaj uważnie odczyta  

utworu tego stronice,  

a potem niechaj stosuje  

przepisy moje w praktyce. 

Sztuką jest kierować okręt  

przez oceanu otchłanie.  

Sztuką — jazda na rydwanie.  

Sztuką jest też miłowanie... 

Nie Ty sztuki tej tajemnic  

nauczyłeś mnie, Febusie¹.  

Nie zdradziły ich swym śpiewem  

leśne ptaszyny milusie... 

Nie zjawiła mi się Klio²  

ani jej siostry-boginie,  

jak Hezjodowi³, gdy stado  

pasł ongi w Askry⁴ dolinie. —  

Doświadczenie jest mi dzisiaj  

przewodnikiem mym jedynie... 

II

Młody żołnierzu, co pragniesz  

służyć i okryć się chlubą  

pod znakiem słodkiej Wenery⁵...  

najpierw — znaleź twoją lubą. 

Następnie — zdobądź jej miłość.  

Zdobywszy — umiej zachować.  

Całe działania zaczepne  

według moich rad przeprowadź.  

Jestem pewien, przyjacielu,  

nie będziesz tego żałować... 

III

Gdy od więzów jesteś wolny,  

korzystaj z pomyślnej chwili,  

wybierając tę, czar której  

całe życie twe umili. 

Wiedz, że owa piękność słodka  

nie zstąpi ku tobie z nieba  

na lekkich wiaterku skrzydłach...  

Znaleźć ją na ziemi trzeba. 

Myśliwiec wie, kędy⁶ w sidła  

szybkiego jelenia złowi,  

wie, gdzie może stawić czoło  

okrutnemu odyńcowi. 

Ptasznik zaś — w jakich zaroślach  

zastawić ma lep na ptaki.  

Rybak — w jakiej wodzie chwytać  

karpie, liny i szczupaki. 

Ty, co kobiecej piękności  

szukasz wśród ziemskich padołów,  

naucz się znajdować miejsca,  

gdzie obfity będzie połów... 

Nie potrzebujesz w tym celu  

podróżować po mórz fali —  

nie potrzebujesz twej lubej  

szukać w lazurowej dali. 

Perseusz⁷ niech Andromedę⁸  

sprowadza z Indii spalonej —  

pasterz frygijski niech w Grecji  

szuka kochanki i żony. 

Sam Rzym tyle pięknych kobiet  

w swoich starych murach mieści  

iż — rzec można bez przesady —  

jest to w świecie raj niewieści. 

Ile jagód ma Methymna⁹,  

morze — ryb, Gargara¹⁰ — kłosów,  

ile ptasząt w głębi lasów,  

ile gwiazd jest wśród niebiosów, 

Tak są liczne w naszym mieście  

młode a cudne dziewice.  

Nie darmo w nim słodka Wenus  

obrała swoją stolicę. 

IV

Nieporównane piękności  

znajdą Rzymianie szczęśliwi  

pod portykiem Pompejusza¹¹,  

na Forum¹², w galeriach Liwii¹³. 

Na Adonisowych¹⁴ świętach  

sposobności nie są rzadsze —  

lecz najskuteczniej swe sidła  

zastawiać można w teatrze. 

Znajdziesz kobiet cudnych krocie:  

tę — oszukać będziesz w stanie,  

tamta zajmie cię przelotnie,  

innej — dasz swe miłowanie. 

Jako mrówki niosąc ziarno  

tworzą nieraz szyki długie  

i jak gdyby oszalały,  

latają jedne przez drugie — 

Jako pszczoły, które tłumnie  

fruną w jasne dni pogodne —  

z kęp pachnącej macierzanki  

zbierać słodkie skarby miodne — 

Tak kobiety do teatru 

śpieszą rzeszą nieprzebraną. 

Każda widzieć chce — lecz każda 

pragnie zwłaszcza być widzianą. 

Romulus¹⁵ pierwszy z teatrem 

złączył miłość. Przez porwanie 

Sabinek¹⁶ zdobyli sobie 

żony rycerscy Rzymianie. 

Odtąd, wierny swej tradycji 

uświęconej z bogów łaski, 

teatr zastawia na cnotę 

pułapki i samotrzaski. 

V

Cyrk jest również dobrym gruntem  

do robienia znajomości.  

Siądź przy lubej jak najbliżej.  

Ujdzie to śród tłoku gości. 

Ciasnota cię zmusi wkrótce  

przycisnąć się jeszcze bardziej.  

Dziewczę zniesie to cierpliwie...  

Rozmową twą też nie wzgardzi. 

Widząc konie na arenie —  

chwal te, które ona chwali.  

Widząc bóstwa — pochwal Wenus,  

co twe serce żarem pali... 

Kiedy kurz z areny padnie  

na pierś białą twojej miłej,  

drżącą ze wzruszenia ręką  

strzepnij lekko owe pyły. 

A jeżeli kurz nie padnie —  

strzepnij również, nic nie szkodzi.  

Niechaj widzi twą troskliwość,  

niech się na twą tkliwość zgodzi... 

VI

Przyjdzie chwila, gdy w triumfie,  

lśniąc od złota i purpury,  

ciągniony przez konie śnieżne  

wjedzie Cezar w nasze mury. 

Przed nim będą iść w kajdanach  

pokonanych Partów¹⁷ wodze¹⁸.  

Tłum młodzieńców, roje dziewcząt  

zgromadzą się na ich drodze. 

Gdy o królów, gór, rzek miano  

zapyta cię twoja luba —  

mów, objaśniaj — bo inaczej  

pewną będzie twoja zguba. 

Powinieneś zaspokoić  

ciekawość twego dziewczęcia  

mówiąc o tym, o czym nie masz  

nawet słabego pojęcia. 

«Tu Tygrys błękitnowłosy —  

udzielaj objaśnień — a tu  

z wieńcem trzcinowym na czole  

zacna postać Eufratu...» 

Ci jeńcy — to są wodzowie.  

Choć ich nie znasz — swoją drogą,  

syp nazwiska pierwsze lepsze,  

co do nich pasować mogą. 

VII

Uczty ułatwiają również  

dostęp do dziewic, a wino  

(trzeba wyznać to otwarcie)  

nie jest ich krasą jedyną. 

Wino czyni serce tkliwym.  

Miłość duszę opromienia...  

Wino i miłość — to płomień  

rozpalony śród płomienia. 

Aby sądzić o piękności,  

bezpieczniej poczekać do dnia.  

Noc i wino — źli doradcy.  

Zwodniczy ma blask pochodnia. 

Dniem zobaczył ongi Parys  

trzy boginie... Kto dniem sądzi  

klejnot, dziewczę i purpurę,  

ten na pewno nie pobłądzi. 

Noc zaciera moc usterek  

(zgodzicie się chyba ze mną).  

Nocą nie ma brzydkich kobiet  

(zwłaszcza gdy jest bardzo ciemno). 

VIII

Czyż wyliczać wszystkie miejsca,  

gdzie urządzać można łowy  

na kochanki? Mój poemat  

byłby wówczas stutomowy... 

Byłoby to niepotrzebne —  

jak mi się słusznie wydaje —  

nie sposób jednak pominąć  

kąpielowe miłe Baje¹⁹... 

Gdy się o miłości baje,  

na myśl muszą przyjść nam Baje,  

gdzie kąpiel każdy dostaje,  

i... z raną w sercu zostaje. 

Tam wre życie namiętności  

na słonecznej plaży modnej.  

Tam na cnotę dziewic dybie  

rzymski «Esikus pogodny». 

IX

Dotąd wyliczałem miejsca,  

gdzie zastawiać trzeba sieci,  

w które nasza ukochana  

mimo woli swojej wleci. 

Teraz opowiedzieć pragnę,  

jak zdobyć jej miłość trzeba.  

Kochankowie wszystkich krajów!  

Głos mój będzie głosem nieba. 

Zdobędziesz każdą kobietę  

na jaką uczujesz chrapkę,  

tylko umiej, gdzie należy,  

zręcznie zastawić pułapkę. 

Ta, co ci się poddać nie chce,  

ręczę, że by się poddała,  

ręczę, że miłością pała,  

tylko... nie jest dosyć śmiała. 

Miłość zakazana nęci  

równie mężów, jak dziewice.  

Mąż ukrywa swoje żądze,  

lecz dziewice zdradza lice. 

Jeślibyśmy pierwsze kroki  

czynić zaprzestali, to by  

u stóp naszych niewiast roje  

znalazły się tejże doby... 

Na miękkich łąkach buhaja  

widząc, ryczy jałowica.  

Rży klacz na widok ogiera.  

Blednie od żądzy dziewica. 

Idź do walki ufny w siebie,  

a wówczas — mogę ci przysiąc,  

oprze ci się z pięknych kobiet  

zaledwie jedna na tysiąc... 

X

Najpierwszym twoim staraniem  

winno być wejście w zażyłość  

z subretką²⁰ słodkiej piękności,  

ku której uczuwasz miłość. 

Jeżeli subretka owa  

ma swej pani zaufanie,  

nie oszczędzaj żadnych darów,  

a co zechcesz — to się stanie... 

W jej mocy leży pochwycić  

chwilę, kiedy pani tkliwa  

leży w słodkim półomdleniu  

i Amora łask przyzywa... 

Jak złote kłosy, tak cudnie  

promienieją jej oczęta.  

W najtajniejsze głębie duszy  

wnika Wenus uśmiechnięta... 

Dokąd Ilion²¹ był w żałobie,  

nie zdobył go szturm junaków.  

W dzień wesela przyjął konia,  

co w swym wnętrzu krył wojaków. 

Wybierz chwilę, gdy twą piękną  

o rywalkę zazdrość pali.  

Wystąpisz w roli mściciela.  

Wszystko łatwo pójdzie dalej. 

Wykorzystaj dobry moment,  

póki wiatr dmie, póki żagle  

wzdęte... Błędnym jest przysłowie,  

że po diable to, co nagle... 

Pytasz, czy przezornie posiąść  

względy subreteczki miłej?  

Odpowiedź jest na to trudna.  

Problemat — bardzo zawiły... 

Czasem w służącej-kochance  

pomocnicę uzyskamy,  

inna będzie chciała ciebie  

zatrzymać dla siebie samej. 

Radzę wstrzymać się do czasu  

od amorów ze służącą,  

bowiem komplikacje różne  

spokój ci potem zamącą. 

Nie chwytaj dwóch srok za ogon.  

Najpierw skończ romans z jej panią,  

a gdy wszystko się powiedzie,  

wówczas przyjdzie kolej na nią... 

XI

Zbadaj grunt przez słodki liścik.  

Donieś o twej duszy stanie.  

Niech tysiące komplementów  

wyśpiewa jej twe kochanie. 

Najuniżeńszymi prośby  

błagać się wybraną godzi.  

Nie wstydź się prosić, gdy prośba  

nawet gniew bogów łagodzi. 

Udawaj, że chcesz dar złożyć  

u stóp najmilszej kochanki,  

lecz w ostatniej chwili nie daj...  

Obiecanki to... cacanki... 

Największa sztuka polega  

na tym, aby nic nie dawszy  

otrzymać od ukochanej  

dowód łaski najjaskrawszy. 

Z lęku, by nie stracić zysku,  

co z tego «dowodu» płynie,  

niczego ci nie odmówi...  

Szczyt pragnień cię nie ominie... 

Studiujcie sztuki nadobne,  

radzę wam, młodzi Rzymianie,  

albowiem pięknymi słowy  

łatwo jest zdobyć kochanie. 

Niechaj prostą, niechaj szczerą  

będzie waszych serc wymowa —  

omijajcie wszystkie sztuczne  

i nienaturalne słowa. 

Jeżeli ci list odeśle,  

nie czytany, nie otwarty,  

nie trać zbyt wcześnie nadziei.  

Bądź ufny i bądź uparty. 

Cóż jest miększego od wody  

i cóż twardszego od skały?  

A jednak najtwardsze skały  

miękkie wody wydrążały... 

Jeżeli twe listy czyta,  

lecz nie odpowiada na nie,  

wkrótce zacznie odpowiadać,  

gdy ciekawi ją czytanie... 

Jeśli odmownie odpowie,  

niech cię to zbyt nie rozżali.  

Pisząc, byś nie pisał, pragnie,  

ażebyś pisywał dalej... 

XII

Prostota — to mężów cnota  

i ozdoba... Więc nie fryzuj  

włosów ani ich pomadą,  

jak to mówią — nie ulizuj. 

Nieuczesany Tezeusz²²  

Ariadnę²³ poił zachwytem,  

Fedra²⁴ szalała z miłości  

za prostakiem Hipolitem²⁵. 

Adonis²⁶, mieszkaniec lasów,  

stał się kochankiem Wenery.  

Bądź czystym, lecz nie unikaj  

śniadej, opalonej cery. 

Niech twoja toga nie tworzy  

bezładnie zgniecionych kłębów.  

Nie miej poplamionej szaty.  

Nie zapomnij płukać zębów! 

Nie noś za dużych sandałów.  

Czub twój niechaj się nie jeży.  

Niech twą brodę oraz włosy  

strzyże najlepszy z balwierzy²⁷. 

Pamiętaj czyścić paznokcie.  

Oddech musi pachnieć mile.  

Inaczej — kochanka twoja  

uciekać będzie o milę. 

Większe zabiegi niech czynią  

przy toalecie kokoty²⁸  

lub mężowie, których nęcą  

mężów haniebne pieszczoty. 

XIII

Pij w miarę, by równowagę  

umysłu i nóg zachować.  

Popisz się, z czym tylko możesz.  

Gdyś zgrabny — taniec poprowadź. 

Jeśli głos masz piękny — śpiewaj  

(najlepiej — miłosne zwrotki).  

Musisz uwieść twoją lubą,  

wyzyskując wszelkie środki. 

XIV

Możesz wkraść się do jej serca  

prawiąc zręczne komplementy.  

Najskromniejsza jest wrażliwą  

na czar pochlebstw niepojęty. 

Nie żałuj obietnic, bowiem  

lubi je bardzo płeć gładka.  

Przysięgając wierność, możesz  

Jupitera²⁹ brać na świadka. 

Słysząc zaklęcia kochanków  

zaśmiewa się Jowisz stary...  

i on nieraz na Styks³⁰ klął się  

żonie dochowywać wiary... 

Kochankowie, ośmieleni  

króla niebiosów przykładem,  

przysięgajcie — ile wlezie,  

dotrzymujcie — jego śladem... 

XV

Czasem mogą ci się przydać  

łzy gorące i lamenty.  

Jak wiadomo, łza rozmiękcza  

najtwardsze nawet diamenty. 

A czar boski pocałunków  

któż bezkarnie z nas pominie?  

Słodkim zaklęciom miłości  

one dają moc jedynie... 

Całuj — jeśli ci dziewczyna  

nie zabrania całowania...  

Całuj również wtedy, jeśli  

całowania ci zabrania. 

Może zacznie stawiać opór  

i przybierze groźną postać.  

Lecz się nie daj na to nabrać.  

Pragnie pokonaną zostać. 

Ale warg jej delikatnych  

nie zrań brutalną pieszczotą.  

Jeżelibyś był prostakiem —  

może się obrazić o to. 

Kto po wzięciu pocałunku  

i po dalszy ciąg nie sięga —  

godzien stracić to, co zyskał,  

stary, głupi niedołęga... 

Mówisz, że to gwałt? Lecz gdybyś  

duszę kobiet dobrze znał ty,  

wiedziałbyś, że nic milszego  

nie ma dla nich nad te gwałty... 

Gdy mogąc być szturmem wziętą,  

piękna twoja wyjdzie cała,  

to ci w setnym pokoleniu  

będzie jeszcze pamiętała... 

Źle udana, gorzka radość  

na jej twarzy wówczas gości...  

Ale w serca tajnej głębi  

aż się będzie trząść ze złości... 

XVI

Kobieta przenigdy pierwsza  

kochanków swoich nie łowi.  

Lecz lubi być zaczepioną  

i poddać się kochankowi. 

Błagajcie — aby otrzymać.  

Słuchajcie mądrej maksymy:  

Dziewice lubią nad wszystko,  

kiedy je o co prosimy. 

Nawet Jowisz u stóp dziewic  

najkorniejsze prośby składa.  

Żadna doń nie przyszła pierwsza,  

choć figurą był nie lada! 

Jeśli jednak wzgarda jeno³¹  

odpowiada na twe żądze —  

nie nastawaj. Zarządź odwrót.  

Najlepsza to rzecz, jak sądzę. 

Kto uchodzi przed kobietą,  

ten ją kusi, ten ją nęci,  

kto się jej narzuca — zwykle  

bywa przedmiotem niechęci. 

XVII

Kobiety, tak jak i ryby,  

różnym się sposobem łowi.  

Jedne z nich wpadają w sieci  

przemyślnemu rybakowi. 

Inne łapią się harpunem,  

jeszcze inne — zwykłą wędką...  

Łowienie jednych trwa długo,  

a zaś drugich — bardzo prędko. 

Zmieniaj sidła zgodnie z wiekiem  

osób, z którymi masz schadzkę.  

Stare sarny są czujniejsze  

i dalej widzą zasadzkę. 

Skoro dziewczę onieśmielisz  

zbyt ryzykownym fortelem,  

trafi na łotra, uchodząc  

przed zacnym uwodzicielem... 

Okręcie mój, rzuć kotwicę!  

O miłowania potędze,  

odpocząwszy chwilę jedną,  

śpiewać będę w drugiej księdze. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Księga druga

I

Śpiewajmy hymn triumfalny!  

Oto zdobycz z bogów łaski  

wpada w zastawione przez nas  

umiejętnie samotrzaski³². 

Niechaj szczęśliwy kochanek  

wawrzyn złoży na mej skroni,  

imię me sławiąc nad starca  

z Askry³³ i ślepca z Meonii³⁴. 

Ale nie dość, że me wiersze  

dały ci lubą w objęcia.  

Nauczę cię, jak zachować  

na stałe miłość dziewczęcia. 

Minos³⁵ nie zdołał przeszkodzić  

śmiertelnemu użyć skrzydeł.  

Ja chcę skrzydlatego bóstwa³⁶  

nie wypuścić z moich sideł. 

II

Nie mogą zrodzić uczucia  

tesalskich wróżek zaklęcia³⁷,  

uczone czary Medei³⁸  

ni talizman ze źrebięcia. 

Gdyby bowiem moc tę miała  

czarnoksięska sztuka cała,  

Medea Jazona³⁹, Cyrce⁴⁰ —  

Ulissa⁴¹ by zatrzymała. 

Na bok więc magiczne płyny,  

na bok trujące odwary!  

Do szaleństwa doprowadzą  

najzdrowszego takie czary. 

III

Bądź miłym, będziesz kochanym.  

Łącz ciała i duszy piękno,  

albowiem zalety ducha  

nawet czasu się nie zlękną. 

Płyną lata, płyną, płyną...  

Piękność ciała szybko mija.  

Z róż zostają jeno ciernie.  

Więdnie fiołek i lilija. 

I tobie, młodzieńcze cudny,  

niezadługo włos zbieleje.  

Zmarszczki lica twe pokryją,  

wiatr rozwieje twe nadzieje... 

Studiuj sztuki i nauki.  

Piękno ducha nie przeminie.  

Ulisses dzięki wymowie  

zawojował dwie boginie. 

IV

Grzeczność, serdeczność, uprzejmość  

przenika do serca ludzi.  

A zgryźliwość i kłótliwość  

powszechną nienawiść budzi. 

Nikt nie ma chyba sympatii  

do wilka albo jastrzębia.  

Natomiast wszyscy kochamy  

i jaskółkę, i gołębia. 

Zostaw na stronie złośliwość,  

Niechaj uśmiech zawsze gości  

na twych ustach. Miłe słowo  

bywa pokarmem miłości. 

Przez kłótliwość żona męża  

tam, gdzie pieprz rośnie, wygania.  

Na pewno by siedział w domu  

mając słodycz jej kochania. 

Przez kłótliwość mąż swej żonie  

załazi potem za skórę.  

Sądzi, że skwitował długi,  

zrobiwszy jej awanturę. 

Im wolno... Małżeństw posągiem  

są zawsze kłótnie dwóch osób.  

Ale kochance nie można  

nawymyślać w żaden sposób. 

Do spania w jednej łożnicy  

nie zmusza was siła prawa.  

Waszym prawem — słodka miłość,  

co serca szczęściem napawa. 

V

Nie mam zamiaru bogaczom  

wykładać sztuki kochania.  

Nie potrzebuje mych nauk  

ten, który ma coś do dania. 

Zawsze, gdy zajdzie konieczność,  

może dać rzecz jaką drogą,  

obfitsze, niż ja, posiada  

środki, które uwieść mogą. 

Jestem poetą ubogich,  

ponieważ będąc ubogim  

kochałem, ach, i gorzałem  

ogniem namiętności srogim. 

Nie mając innych funduszów,  

za kochanek moich wdzięki  

dawałem jako zapłatę  

me najpiękniejsze piosenki. 

Niezamożny ograniczyć  

musi swoje postulaty.  

Cierpi wiele rzeczy, których  

nie zna kochanek bogaty. 

Gdy raz w gniewie potargałem  

mojej lubej włosy — pomnę,  

jakie z tego miałem smutki  

i jakie koszty ogromne. 

Utrzymywała bezczelna,  

że strój jej został rozdarty...  

Niźli się kłócić z kobietą —  

łatwiej zwalczać dzikie Party. 

VI

Jeśli twoja luba będzie  

surową i niedostępną,  

bądź cierpliwy, odpędziwszy  

na bok wszelką myśl posępną. 

Jeśli wolno zegniesz gałąź,  

to się zgina jak sprężyna.  

Lecz pęknie na dwoje wówczas,  

gdy ją się gwałtownie zgina. 

Płynąc powoli, z uporem,  

pływak nurt rzeki przepłynie.  

Ale pragnąc z prądem walczyć  

śród wezbranych nurtów zginie. 

Cierpliwość odnosi triumf  

nad tygrysami dzikimi  

i nad lwami okrutnymi  

z pustyń numidyjskiej ziemi. 

Gdy kochanka się opiera —  

ustąp... a twój triumf pewny.  

Czyń — co ci uczynić każe.  

Płacze? Płacz udawaj rzewny. 

Śmieje się? Pękaj ze śmiechu.  

Co powie — powtarzaj za nią.  

Przecz — czemu jej usta przeczą.  

Chwal — co chwalą, gań — co ganią... 

Trzymaj nad nią parasolkę.  

W ciżbie toruj lubej drogę.  

Pod stopy jej złóż kobierzec.  

Obuj lub rozzuj jej nogę... 

Nie płoń się ze wstydu, jeśli  

poniżenie ci przypadło  

trzymać twoją wolną ręką  

(rzecz to hańbiąca) zwierciadło. 

Pomnij, że i sam Herkules⁴²  

takie rzeczy spełniał ongi,  

a niemniej czcimy dziś wszyscy  

półboga tego posągi. 

VII

Jeżeli twoja kochanka  

na Forum da ci spotkanie —  

przed umówioną godziną  

pierwszy musisz przybyć na nie. 

Skoro zawoła na ciebie —  

pędź, leć — ile tylko siły.  

Bacz, by najliczniejsze tłumy  

biegu twego nie zwolniły. 

Jesteś na wsi? Gdy cię wezwie,  

śpiesz się, jak się wszyscy śpieszą,  

co kochają... Gdy powozu  

brak ci — musisz ruszyć pieszo. 

Nic cię wstrzymać nie powinno,  

jeśliś jest naprawdę czuły.  

Ani deszcze, ani śniegi,  

ani skwary kanikuły⁴³. 

VIII

Miłość jest obrazem wojny.  

Tchórze opuszczą jej znaki.  

W słodkich obozach kochania  

musisz znosić trud wszelaki. 

Gdy miłujemy — znosimy  

najstraszniejsze niewygody:  

długie marsze, ostre zimy,  

ciężkie noce, srogie chłody. 

Nieraz znajdziesz się pod deszczu  

strugami lodowatemi.  

Nieraz będziesz przeziębnięty  

spoczywał na twardej ziemi. 

Znoście to wszystko!... Apollo⁴⁴  

zamieszkiwał chatkę niską,  

kiedy Admetowe⁴⁵ stado  

wyprowadzał na pastwisko. 

Ktoż by z nas mógł się rumienić  

idąc śladem Apollina?  

Niechaj zrzuci pychę z serca,  

kto miłością żyć poczyna! 

IX

Gdy nie możesz do kochanki  

dostać się zwyczajną drogą,  

gdy napotkasz drzwi zamknięte,  

nie popadaj w rozpacz srogą. 

Wleź na dach... Po trudnej drodze  

poprowadzi cię kochanie.  

Lub wślizgnij się górnym oknem  

zdradziecko a niespodzianie. 

Będzie zachwyconą — wiedząc,  

jak się naraziłeś dla niej,  

i bezczelnej twej śmiałości,  

jestem pewien, że nie zgani. 

X

Do służącej, do lokaja  

przemawiajcie ze słodyczą.  

Nie wstydź się, kochanku pyszny,  

ścisnąć ich dłoń niewolniczą. 

Nie szczędź podarków!... Nie pomiń  

stróża, co bramę zamyka,  

ani też u drzwi sypialni  

stojącego niewolnika. 

XI

Nie każę ci obsypywać  

darami twej ukochanej.  

Przyślij upominek drobny,  

ale ze smakiem wybrany. 

Gdy się w sadzie bujne drzewa  

pod owocu gną ciężarem —  

kosz najpiękniejszych owoców  

odpowiednim będzie darem. 

Mów, że pochodzą z twej wioski  

(wieś masz w pobliżu stolicy),  

choć kupiłeś je na targu  

u przekupki na ulicy. 

Poślij lubej twej najlepiej  

kasztany lub winogrona.  

Kasztany — to Amarylis⁴⁶  

słodycz była ulubiona. 

Lecz ty na widok kasztanów,  

nowoczesna Amarylko,  

wołasz niezadowolona:  

«Jak to? Dał kasztany tylko?» 

Prócz owoców posłać możesz  

kwiczoły albo gołębie.  

W ten sposób dasz lubej poznać  

wiernych uczuć twoich głębie. 

Zali⁴⁷ ci mam radzić przesłać  

twej kochance tkliwe rymy?  

Chcemy solidniejszych darów,  

chociaż poezje chwalimy. 

Nawet dziki barbarzyńca,  

nieogładzony, nieczuły,  

może być pewien tryumfu,  

jeśli ma pełne szkatuły. 

Żyjemy dziś w złotym wieku.  

Wszystko otrzymasz za złoto.  

Ta, co nawet słynie cnotą,  

nagradza złoto pieszczotą. 

Gdyby sam Homer się zjawił  

w towarzystwie Muz dziewięciu,  

ale z pustymi rękoma,  

wyznając miłość dziewczęciu, 

Choć nad jego utworami  

wszędzie słyszymy zachwyty —  

sam Homer, mimo swej sławy,  

wyleciałby na łeb zbity. 

XII

Jeżeli pragniesz zachować  

na długo miłość twej pani,  

chwal to wszystko, co w niej widzisz,  

chwal i to, co widzisz na niej. 

Stroi się w szkarłaty z Tyru⁴⁸?  

Pochwal tyryjskie szkarłaty.  

Z wyspy Kos ma strój⁴⁹? Z zachwytem  

wielb tego rodzaju szaty. 

Świeci złotem? Mów, że złoto  

mniej słoneczne niż jej lica.  

Jest w futrze zimowym? Futro  

niech cię nad wszystko zachwyca. 

«Palisz mnie żarem miłości» —  

powiedz, jeżeli włożyła  

zbyt lekką tunikę — «ale  

czy się nie zaziębisz, miła?» 

Podziwiaj jej uczesanie,  

czy fryzuje się żelazkiem,  

czy na poły dzieli włosy  

boskim jaśniejące blaskiem. 

Pochwal w tańcu jej ramiona,  

chwal jej głos — gdy pieśni nuci,  

a skoro je skończy śpiewać,  

niech cię to serdecznie smuci... 

XIII

Miłość, słaba na początku,  

gdy przechodzi w nawyknienie,  

coraz bardziej potężnieje,  

zmienia się w żywe płomienie. 

Byk, którego dziś się lękasz,  

był kiedyś mlecznym cielaczkiem.  

Wielkie drzewo rozłożyste  

dawniej było małym krzaczkiem. 

Małym źródłem się poczyna  

rzeka ku morzu płynąca.  

Nieskończoną ilość wody  

czerpie z dopływów tysiąca. 

Przyzwyczaj do siebie lubą.  

Znaczy to ogromnie dużo,  

znoś wszelakie jej kaprysy,  

choć cię męczą, choć cię nużą. 

Niech cię widzi bezustannie.  

Niech nic prócz ciebie nie słyszy.  

Niech twój obraz dniem i nocą  

ukochanej towarzyszy. 

Lecz gdyś jest pewien, że tęskni  

do tkliwej miłości twojej,  

oddal się... Twe oddalenie  

niechaj ją zaniepokoi. 

Niech odpocznie... Wypoczęta  

ziemia sutsze daje plony.  

Chciwiej deszczu zimne strugi  

pochłania grunt wysuszony... 

Lecz niech twoja nieobecność  

nie dłuży się nieopatrznie.  

Luba o tobie zapomni  

i o innym myśleć zacznie. 

Czas leczy wszelkie tęsknoty.  

Nieobecny Menelausie⁵⁰,  

tyś był winien, że z Heleną⁵¹  

Trojańczyk w amory wdał się. 

Jak można było odjeżdżać,  

gdy została żona młoda  

pod jednym dachem z Parysem⁵²!  

Wszyscy wiemy — krew nie woda. 

Szaleńcze, dałeś gołąbkę  

na pożarcie krogulcowi.  

Jagniątko wilkowi, który  

tysiące owieczek łowi... 

Helena była niewinną.  

Parys był również niewinien.  

Każdy z nas na jego miejscu  

to samo zrobić powinien. 

Mąż dał im lokal do grzechu  

i zostawił czasu mnóstwo.  

Mąż — powiedzieć można — całe  

sprowokował cudzołóstwo. 

XIV

Nie tak straszny jest odyniec,  

gdy kły toczy rozszalałe,  

ani żmija nadepnięta,  

ni lwica, gdy karmi małe... 

Jako zdradzona kobieta.  

Wściekłość płonie na jej twarzy.  

Jest jak szalona bachantka⁵³.  

Na wszystko się wówczas waży. 

Ostrożny kochanek winien  

zazdrości lubej nie budzić.  

Jest to bardzo niebezpieczne,  

(tutaj nie ma co się łudzić). 

Nie znaczy to jednak wcale,  

bym bronił mieć, cenzor srogi,  

więcej ponad jedną miłość...  

Chrońcie mnie od tego, bogi! 

Baw się... Lecz skromnym woalem  

przysłoń twe zdrożne tkliwości.  

Zwłaszcza strzeż się chełpliwości,  

która w tylu sercach gości. 

Nie dawaj lubej podarku,  

który inna poznać może.  

Nie naznacz sobie dwóch schadzek  

w jednym miejscu, w jednej porze. 

Jeśli ukrywana miłość  

wyda się jednak przypadkiem,  

przecz bezczelnie... (Stary Jowisz  

może znowu być twym świadkiem.) 

Ani nie bądź bardziej czuły,  

ani też bardziej poddany.  

Można by za dowód winy  

poczytywać takie zmiany. 

Lecz nie żałuj gorliwości  

w zapasach miłosnych, aby  

ujść podejrzenia, iż jesteś  

wyczerpany już i słaby... 

Niektórzy używać radzą  

miłosnych ziół rój szkodliwy.  

Cząber albo pieprz zmieszany  

z ostrym nasieniem pokrzywy. 

Żółty ząbownik wsypany  

w stare wino... Straszne jady!  

Wenus nie lubi tych środków.  

I bez nich da sobie rady. 

Używać jedynie można  

czosnek z Megary, na poły  

pomieszany z pachnącymi  

podniecającymi zioły⁵⁴. 

Do tego dodać należy  

jaj, miodu i szyszek sosny.  

Będzie z tego pożyteczny  

i smaczny napój miłosny. 

Ale dosyć już przepisów  

Eskulapa⁵⁵. Wróć, Erato⁵⁶,  

do toku opowiadania.  

Najwyższa już pora na to. 

XV

Radziłem ci jak najbardziej  

taić niewierności twoje.  

Obecnie porzuć tę drogę  

i rozgłaszaj twe podboje. 

Nie gań mej niekonsekwencji:  

W lekki okręt wiatrem gnany  

Notus⁵⁷, Zefir⁵⁸ i Eurus⁵⁹  

dmą zazwyczaj na przemiany. 

Woźnica swoim rumakom  

raz musi popuszczać wodze,  

to znów je gwałtownie ściąga,  

gdy się rozbrykają srodze. 

Niektórzy z kochanków mogą  

źle wyjść, do ustępstw przywykłszy.  

Miłość bez współzawodniczki  

niektórym się z dziewic przykrzy. 

Niewielka szczypta zazdrości  

dla gnuśnych⁶⁰ nie jest szkodliwa.  

Niech więc od czasu do czasu  

twa luba zazdrosną bywa. 

Pytasz, jak długo ją można  

pozostawić w tej boleści?  

Odpowiem ci: niezbyt długo.  

Zaciętym jest gniew niewieści. 

Spiesz się!... Cudną, śnieżną szyję  

otocz miłośnie ramiony.  

Spij łez krople diamentowe  

z jej twarzyczki zasmuconej. 

Płacz jej osłódź całowaniem  

i czarem pieszczoty słodkiej.  

Uspokoi się... Wszak nie ma  

nic lepszego nad te środki. 

A jeżeli ją ogarnia  

gniew zaciekły, gniew płomienny,  

jeżeli pomiędzy wami  

zapanuje stan wojenny — 

Ułagodzisz jej zawziętość  

po onym okrutnym boju,  

bylebyś umiał na łożu  

podpisać traktat pokoju... 

Tam mieszka spokojna zgoda,  

tam przebaczenie się rodzi,  

tam kochanek wszelkie dąsy  

bardzo łatwo ułagodzi. 

Po uspokojonym gniewie  

i po zakończeniu sprzeczki  

tym tkliwiej łączą swe dzióbki  

pogodzone gołąbeczki. 

Świat był z początku chaosem.  

Niebo, morze z ziemią pustą —  

wszystko było pomieszane  

ze sobą jak groch z kapustą. 

Niebo wzniosło się nad ziemią  

i powstały wód odmęty,  

a pusta ziemia zrodziła  

najróżniejsze elementy. 

Leśny zwierz zapełnił bory,  

ptactwo — powietrzne przestworza,  

a zaś ryby się ukryły  

w lazurowej głębi morza⁶¹... 

[...]  

Cała trudność mieszkaniowa  

nie istniała w owe czasy,  

gdy się zważy, że mieszkaniem  

ludzi owych były lasy. 

Pożywieniem — zwykła trawa.  

A gałęzie listne — łożem.  

Nikt nie znał bliźniego swego...  

Ach, dziś tak już żyć nie możem. 

Słodka rozkosz dała miękkość  

tym obyczajom surowym.  

Męża z niewiastą złączyła  

tkliwa żądza w czasie owym. 

I nie było im potrzeba  

słuchać przepisu żadnego.  

Każdy wiedział bardzo dobrze,  

jak się trzeba wziąć do tego. 

Czar miłości wszędzie gości,  

wszystko na świecie zwycięża.  

Ptaszyna kocha ptaszynę,  

ryba — rybę, a wąż — węża. 

Jałowica kocha byka,  

rogacza — sarenka dzika.  

Zaś kozła koza ma w cenie,  

choć go czuć jak utrapienie. 

Klacz miłosnym szałem gnana,  

mknąc przed siebie w świat daleki,  

aby zobaczyć kochanka,  

przepływa najszersze rzeki. 

Odwagi więc! Moc miłości  

to potężny środek, który  

rany goi, troski koi  

lepiej nad wszelkie mikstury. 

XVI

Kiedy tak śpiewałem — nagle  

zobaczyłem Apollona  

w wieńcu laurów... Słodko brzmiała  

złotej harfy pieśń natchniona. 

I powiedział wieszczo Febus:  

«Owidiuszu, piewco drogi,  

mistrzu w sztuce miłowania,  

wnijdź⁶² w świątyni mojej progi. 

Na jej wrotach ujrzysz napis:  

„Znaj sam siebie” — niechaj rzesza  

uczniów twoich i wyznawców  

do świątyni tej pospiesza. 

Albowiem jedynie tego,  

który zna siebie samego,  

rozumne przewidywania  

w miłości od zgryzot strzegą. 

Mierzy zamiary na siły,  

nie zaś siły na zamiary.  

Wyzyskuje wszelkie środki  

do usidlenia ofiary. 

Niech z tego mądrze skorzysta,  

jeżeli ma piękne lica.  

Niechaj śpiewa jak najwięcej,  

jeśli śpiewem swym zachwyca.  

Niech pije — jeśli jest z niego  

sympatyczny pijanica... 

Jeżeli ma ładną skórę,  

Niech swe ramiona obnaży.  

W ogóle powinien robić  

wszystko to, z czym mu do twarzy. 

Ale nieznośny gaduła  

lub wierszopis nałogowy  

niech się nigdy nie ośmieli  

przerwać w połowie rozmowy — 

By zanudzać otoczenie  

prozą lub w wiązanej mowie...»  

Tak przemawiał boski Febus.  

Słuchajcie go, kochankowie. 

XVII

Mało szczęścia, smutków wiele  

zakochanych jest udziałem.  

Niejeden dozna przykrości  

tyle, ile ja doznałem. 

Moc owocu ma oliwka,  

Hybla pszczół, Atos zajęcy,  

a morskie pobrzeże muszel,  

lecz Miłość ma smutków więcej. 

Kobiety miewają często  

kaprysy niezmiernie głupie.  

Gdy ci każą zrobić głupstwo,  

podówczas — ze wstydem — zrób je... 

XVIII

Śpiewać będę wielkie czyny.  

Kochankowie, z całej duszy  

radzę wam uwagę skupić  

i wytężyć bacznie uszy. 

Znieś rywala bez szemrania,  

a ujdziesz niechybnej klęski,  

do świątyni Jupitera  

wjedziesz w triumfie zwycięski. 

Przepis ten jest mędrszy stokroć  

niż wszelkie inne recepty.  

Zdradza cię kochanka twoja?  

Nie złapże się na ten lep ty... 

Nie wzbraniaj jej do rywala  

robić perskie oko ani  

nie waż się nigdy dotykać  

miłosnych listów twej pani. 

Jej wyjście ani jej przyjście  

niechaj cię nic nie obchodzi.  

Jeśli cię zdradza przelotnie,  

mów sobie: «Cóż to mi szkodzi?» 

Co do mnie, przyznam się szczerze,  

nie jestem na wysokości  

mojej teorii kochania.  

Zdrada kochanki mnie złości. 

Choćbym się starał na wszystko  

pozwalać lubej dziewczynie —  

nie mogę, trudno, nie mogę,  

choć dobrze wiem, że źle czynię... 

XIX

Wenus, bogini miłości,  

najskrytsze wdzięki przesłania.  

Zwierz spełnia zaś na widoku  

tajne obrządki kochania... 

Na widok ten zawstydzone  

oczy odwraca dziewica...  

Dla ludzkich sprawek miłosnych  

konieczną jest tajemnica. 

Zbyt jasne, nazbyt jaskrawe  

bywają słońca promienie.  

Jeżeli już nie ciemności —  

to wybieramy półcienie... 

Nawet podówczas, gdy ludzie  

półdziko pędzili życie,  

kiedy im dęby dawały  

jedzenie oraz ukrycie — 

Nawet podówczas ród ludzki  

miłosne obrzędy czyni  

nie na widoku publicznym,  

lecz w lesie albo jaskini. 

Tak wstydliwości przestrzegał  

przed laty człowiek pierwotny.  

A dzisiaj — dziś co widzimy?  

Wszędzie — upadek sromotny. 

Każdy o swoich podbojach,  

proszony czy nie proszony,  

gada i gada, i gada  

najprzeróżniejsze androny. 

Źle robią, co swym triumfem  

nazbyt rozgłośnie się szczycą.  

Tajemne sprawy miłości  

powinny być — tajemnicą. 

XX

Nie wytykaj swojej lubej  

nigdy nigdzie żadnej wady.  

Będziesz mi niezmiernie wdzięczny,  

jeśli posłuchasz tej rady. 

Na ciemną płeć Andromedy⁶³  

Perseusz⁶⁴ patrzał przez szpary.  

Hektor⁶⁵ we wzroście swej żony  

nie widział żadnej przywary. 

Dla rozlicznych wad kobiecych  

miano cnót znaleźć nietrudno.  

Czarniejszą od smoły nazwiesz  

«swoją czarnuszką przecudną». 

Z Minerwą⁶⁶ — porównasz rudą,  

zaś tę, co żyje rozpustą —  

z Wenerą... «Pulchniutka» — powiesz  

o kobiecie, co jest tłustą. 

Wyrazisz się w uniesieniu,  

że powiewna i anielska,  

o innej kobiecie, która  

chuda jest jak śmierć angielska. 

W ten sposób każdziutkiej wadzie  

bliskiej cnoty nadaj miano,  

a od razu wstępnym bojem  

zawojujesz ukochaną. 

Nie pytaj jej nigdy jeno⁶⁷:  

«Cudna, żyjesz od ilu lat?  

Jaki narodziny twoje  

miał zaszczyt widzieć konsulat⁶⁸?» 

Zostaw troskę tę cenzorom⁶⁹.  

Zwłaszcza jeśli piękna pani  

nie jest już pierwszej młodości,  

niezręczność ją twoja zrani. 

XXI

W sztuce kochania uczeńsze  

bywają dojrzalsze damy.  

Jak wiadomo, przez ćwiczenia  

talent udoskonalamy. 

Wiadome im są tajniki  

miłości, innym nie znane...  

Przykuwają nas do siebie  

zwłaszcza przez pieszczot odmianę. 

Żadne malowidło nie zna  

tak bezmiernej lubieżności,  

jaka w sercach, jaka w ciałach  

tych namiętnych istot gości. 

Najsłodsza jest rozkosz, jeśli  

równie jej słodycze poją,  

równie jej powaby nęcą  

i mnie, i kochankę moją. 

Nienawidzę wszelkich uczuć  

niewzajemnych... Nigdy przeto  

nie pragnę pieścić się z chłopcem  

ani z przekupną kobietą. 

Nie jest mi rozkoszą — rozkosz,  

co ją z obowiązku dano.  

Raz na zawsze z obowiązków  

zwalniam moją ukochaną. 

Słodko mi jest słyszeć głos jej,  

drżący szczęściem, półomdlały,  

gdy mnie prosi, żebym zwolnił  

namiętności mej zapały. 

Wzrok oślepły od szaleństwa,  

oczy od miłości mrące  

zwraca ku mnie rozkochana,  

pieszczot dając mi tysiące... 

Ale najpierwszej młodości  

obce są owe zalety.  

Mają je — jedynie tylko  

dojrzalsze nieco kobiety... 

Niechaj inni młode wino  

zapijają — do stu katów.  

Ja pić pragnę stare trunki  

z czasu dawnych konsulatów... 

XXII

Ale oto już kochanków  

ukryło puszyste łoże.  

Muza moja do sypialni  

w żaden sposób wejść nie może. 

Zresztą i bez jej wskazówek  

radę sobie świetnie dadzą  

i nie zostaną bezczynni  

pod Amora słodką władzą... 

Co należy wówczas mówić,  

bardzo dobrze wiedzą sami.  

Nie będą również w kłopocie,  

co trzeba robić z rękami. 

Powoli dążcie do celu,  

moi kochankowie mili...  

Opóźniajcie szczyt rozkoszy —  

jeżeli was nic nie pili. 

Przerywajcie słodką pracę,  

aby trwała jak najdłużej.  

Przed najśmielszymi pomysły  

niechaj żadne z was nie stchórzy.... 

Drżącą światłością zaświecą  

twej dziewczyny słodkie oczy,  

jako złoty słońca promień  

drży odbity w wód przeźroczy... 

Wyrazy żądzą dyszące...  

Szepty namiętne i skargi  

na zbielałych wargach mrące...  

Palące jak ogień wargi... 

Uniesiony namiętnością,  

nie wyprzedzaj twojej pani.  

Najmilej, gdy jednocześnie  

przybijecie do przystani... 

XXIII

Kończę... Niechaj wdzięczna młodzież  

ozdobi me czoło mirtem.  

Niechaj wielbi imię moje  

i niechaj się zajmie flirtem. 

Jak Wulkan⁷⁰ Achillesowi⁷¹  

ongi dał zwycięskie bronie,  

tak ja daję dziś kochankom  

najprzedniejszy oręż w dłonie. 

Niechaj walczą w moje imię,  

a gdy zwalczą dziewic wstyd już,  

niechaj głoszą triumfalnie:  

«Mistrzem naszym był Owidiusz...» 

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Księga trzecia

I

Uzbroiłem Greków przeciw  

Amazonkom⁷²... Dziś z kolei  

wypada mi broń dać w dłonie  

walecznej Pentezylei⁷³. 

Może mi tu kto zarzuci,  

że żmijom chcę przydać jadu,  

że jagniątka na żer daję  

rozszalałych wilczyc stadu... 

Nie można wymawiać przecie  

(sami chyba rozumiecie)  

zbrodni kilku niecnych kobiet  

wszystkim kobietom na świecie. 

Wiecie o niewiastach, które  

siały zgorszenie i przestrach.  

Wiecie dobrze o Helenach⁷⁴,  

Eryfilach⁷⁵, Klitemnestrach⁷⁶. 

Lecz jeśli sprawiedliwymi  

dla płci nadobnej jesteście,  

wiecie i o Penelopie⁷⁷,  

Laodamii⁷⁸ lub Alceście⁷⁹. 

Cnota jest przecież kobietą  

ze stroju oraz imienia.  

Nic dziwnego, że kobiety  

blaskiem swoim opromienia. 

II

Nie dla najcnotliwszych dziewic  

prowadzę moje wykłady.  

Niech zwolenniczkom miłostek  

służą te praktyczne rady. 

Płeć piękna miłosne sprawy  

zwykle bierze bardziej serio  

od płci brzydkiej... Wszelki zawód  

kończy się u niej histerią. 

Tezeusz⁸⁰ rzucił Ariadnę⁸¹.  

Jazon⁸² pojął żony dwie⁸³ aż.  

Powodem śmierci Dydony⁸⁴  

stał się «pobożny» Eneasz⁸⁵. 

Nieszczęsne!... Chcę wam odsłonić  

przyczyny waszej zagłady.  

Obce, nieznane wam były  

sztuki miłosnej zasady.  

Kres waszym wszelkim nieszczęściom  

położą moje wykłady. 

Słodka Wenus mi wydała  

w tym względzie ważne rozkazy.  

Niechże wam one jaśnieją  

w życiu — jako drogowskazy. 

Wenus rzekła: «Cóż ci biedne  

białogłowy zawiniły,  

że oddajesz na łup mężów  

bezbronny ich rodzaj miły. 

Poświęć im pieśń trzecią, skoro  

dwie pierwsze mężom śpiewały.  

Homer wpierw ganił Helenę.  

Potem — śpiewał jej pochwały. 

Nie pragnąc kobiet obrazić,  

nie będziesz się, sądzę, wzdragać —  

wiesz dobrze, że mają prawo  

od ciebie tego wymagać». 

Skończyła. Do mojej dłoni  

dała gałązkę mirtową.  

Zacząłem śpiewać w natchnieniu.  

Wieszczym było każde słowo. 

III

Piękne! Pomnąc o starości,  

wyzyskujcie każdą chwilę.  

Czeka was, gdy zapragniecie,  

szczęścia i upojeń tyle!... 

Płyną lata jako fale...  

Woda nie wraca do źródła.  

Kobiety, co dziś są piękne,  

jutro będą — stare pudła. 

Dziś odtrącają kochanków  

nieprzejednanie a hardo.  

Kiedyś — same opuszczone,  

obdarzone będą wzgardą. 

Wspomną wówczas, jak się nocą  

do ich domów dobijano.  

Jak na progu znajdowały  

kwiaty wonnych róż co rano. 

Dziewice! Dopóki pora,  

żyjcie szczęściem i rozkoszą.  

Kochankom się nie odmawia  

tego, o co grzecznie proszą. 

Czyż pochodnia traci światłość,  

gdy się nią inną zapali?  

Czyż kto lęka się wyczerpać  

wodę z oceanów fali? 

Czyż może danie miłości  

wyczerpać czułą kochankę?  

Czyż wyczerpuje Ocean,  

gdy wziąć z niego wody szklankę? 

Nie doradzam wam rozpusty,  

lecz podkreślam z całą siłą,  

iż szafowanie miłością  

nikogo nie zubożyło. 

IV

Piękność nie wszystkim jest dana  

z łaski Niebios, z bogów ręki.  

Wiele kobiet musi sztucznie  

potęgować swoje wdzięki. 

Najpiękniejsza z kobiet gaśnie,  

jeśli zabiegów nie czyni  

dokoła swej toalety,  

choćby miała czar bogini. 

Jeżeli niejedno uszło  

starożytnej pięknej pani,  

to dlatego, że mężczyźni  

byli równie zaniedbani. 

Śmieszną byłaby niewiasta,  

ubrana w bogate stroje,  

z mężem, co siedem skór byczych  

miał za ozdobę i zbroję. 

Niechaj inni przeszłość chwalą,  

w moim sercu radość gości,  

żem przyszedł na ten świat miły  

w wykwintnej teraźniejszości. 

A kocham ją nie za złoto,  

nie za tyryjskie purpury,  

nie za okręty żaglowne,  

ani kosztowne marmury — 

Kocham teraźniejszość za to,  

że nam dzisiaj jest nieznana  

naszych przodków źle ubranych  

prostackość nieokrzesana. 

Nie wnioskujcie ze słów moich,  

że każda się stroić musi  

w perły, które łowią w głębi  

szmaragdowych wód Indusi. 

Zbyt jest ciężki dla kobiety  

strój obficie złotem tkany.  

Źle wygląda postać w szacie  

bogactwem przeładowanej. 

V

Wykwint, smak i elegancja  

najpiękniej niewiastę zdobi.  

Niech zawsze staranna ręka  

uczesanie wasze robi. 

Tysiąc jest różnych sposobów  

kobiecego uczesania.  

Wybierzcie — co wam do twarzy.  

Zwierciadło — prawdę odsłania. 

Twarz podłużna jest wskazówką  

każdej eleganckiej damie,  

by rozdzielać włos na dwoje  

naśladując Laodamię⁸⁶. 

Inna z dam pozwoli włosom  

spadać na oba ramiona.  

Tak grającego na harfie  

podziwiamy Apollona. 

Jeszcze inna wznosi włosy  

na podobieństwo Diany⁸⁷,  

gdy ta gna za dzikim zwierzem  

przez zarośla i polany. 

Ta zachwyca nas lokami.  

Tamta — uczesaniem płaskim.  

Inna — falami kędziorów.  

Inna zaś — muszelek blaskiem. 

Łatwiej stokroć zliczyć będzie  

stuletnich dębów żołędzie,  

pszczół hyblejskich roje mnogie  

gór alpejskich bestie srogie — 

Niźli ilość nieskończoną  

uczesań... Wszak są mi znane  

twarze, którym jest najpiękniej,  

gdy całkiem nie uczesane. 

Ariadnę od innych kobiet  

rozkochany Bachus⁸⁸ woli.  

Herkules świata nie widzi  

oprócz potarganej Joli. 

VI

Kobiety!!! O, jakże liczne  

daje wam natura środki,  

abyście — na czas niepomne —  

urok zachowały słodki. 

Mąż łysiejąc jest bezradny,  

traci włosy zrozpaczony,  

tak jak drzewa tracą liście,  

gdy dmą mroźne Akwilony⁸⁹. 

Skoro pierwsze siwe włosy  

zauważy piękna pani,  

bierze, by je ufarbować,  

sok z leczniczych traw Germanii. 

Gdy jej własnych zbraknie włosów —  

idzie sobie kupić nowe  

i nie wstydzi się publicznie  

włożyć je na swoją głowę. 

VII

Cóż powiedzieć mam o sukniach?  

Piękności rozkoszne moje,  

po cóż z tyryjskiej purpury  

używać najdroższe stroje? 

Po co na sobie obnosić  

dochody swe całoroczne?  

Tyle jest tańszych kolorów.  

Od nich opowieść rozpocznę. 

Są błękity lazurowe,  

barwy niebiosów pogodnych.  

Jest zieleń koloru fali  

jako strój rusałek wodnych. 

Są tkaniny, które mają  

złotego runa kolory.  

Są inne takie promienne  

jak zroszony płaszcz Aurory⁹⁰. 

Piękny kolor mirtu z Pafos⁹¹  

i ametystów purpura.  

Cudną barwą popielatą  

lśnią żurawi trackich pióra. 

Gdy przeminie gnuśna zima  

i podmuchy ciepłe wiosny  

zazielenią winnic pędy,  

ze snu budząc świat radosny, 

Mniej barw w sobie będą miały  

wszystkie różnobarwne kwiaty,  

niżeli mają kolorów  

naszych niewiast cudne szaty. 

Wybierać trzeba ze smakiem.  

Nie wszystkim bowiem przypada  

jedna barwa... Niech blondynka  

czarne stroje na się wkłada. 

Brunetce — w białym do twarzy.  

Bryzeis⁹² się ubierała  

czarno... Wdzięki Andromedy  

podnosiła szata biała. 

VIII

Niewiasta — jak kamienica,  

i od tyłu, i od frontu  

jeżeli już jest zniszczona,  

dopomina się remontu... 

Jak dokonać tego trzeba?  

Niechaj ciekawe dziewice  

zajrzą do mojej książeczki  

mówiącej o kosmetyce. 

Dziełko to jest bardzo ważne,  

choć niewielkie... Każda dama  

poznawszy je — wypięknieje,  

jak tylko zapragnie sama... 

IX

Zapamiętajcie mą radę,  

dbałe o wygląd kobiety:  

«Nigdy w obecności mężczyzn  

nie róbcie swej toalety». 

Niechaj będą niewidzialne  

dla nich kosmetyków pudła.  

Inaczej — w ich sercach miłość  

bardzo prędko by wychłódła. 

Sprawcie, abyśmy sądzili,  

że jeszcze słodko drzemiecie  

wówczas, gdy już pracujecie  

przy porannej toalecie. 

Czemuż mamy wiedzieć, z czego  

pochodzi płci waszej białość?  

Zamykajcie drzwi przy pracy.  

Pokażcie skończoną całość. 

Wiele jest rzeczy, o których  

mężczyznom mówić nie można.  

O tym dobrze wiedzieć musi  

każda niewiasta ostrożna. 

Nie bronię wam jednak wcale,  

abyście przy nas czesały  

bujny włos... Widok ten budzi  

w sercach miłosne zapały... 

Lecz ta, co ma włosy marne,  

niechajże się czesać każe  

w świątyni Dobrej Bogini⁹³,  

u drzwi postawiwszy straże... 

Raz me dziewczę zaskoczyłem,  

nagle a niespodziewanie —  

luba włożyła z pośpiechu  

na odwrót swe uczesanie... 

Niech takiego wstydu dozna  

jedynie nasz wróg zażarty...  

Niech taka sromota spotka  

jeno barbarzyńskie Party. 

Szpetne jest zwierzę bez członków.  

Szpetne jest pole bez kłosów.  

Szpetne drzewo bez gałęzi.  

Szpetna jest głowa bez włosów. 

Heleno, Ledo⁹⁴, Semele⁹⁵!...  

Nie dla was są te nauki.  

Wy macie przywilej boski  

piękności, co nie zna sztuki. 

Ale wśród rzeszy kobiecej  

dziewic jest takich niewiele,  

co mają urodę równą  

Helenie, Ledzie, Semele... 

Każda ma jakąś usterkę.  

Tak już na tym świecie bywa...  

Każda niech swoją usterkę  

jak najstaranniej ukrywa. 

A zatem — radzę ci — siadaj,  

jeżeliś jest bardzo mała,  

aby cię widząc stojącą  

nie myślał nikt, żeś siedziała. 

Jeżeli jesteś karlicą,  

połóż się zgrabnie na łoże.  

Przykryjesz nogi... Nikt wówczas  

zmierzyć cię wzrokiem nie może. 

Jesteś zbyt szczupłą? Włóż na się  

jak można najszersze stroje.  

Jesteś zbyt blada? Uróżuj  

wybladłe policzki twoje. 

Gdy nóżkę masz niezbyt zgrabną,  

noś białe buciki... Gdyby  

płeć twoja była zbyt ciemną  

pomogą ci z Pharos ryby. 

Mała poduszeczka zręcznie  

nierówność ramion ukryje.  

Jeśli szyję masz szeroką,  

otocz szarfą twoją szyję. 

Nie rób gestów, gdy ci nieba  

zręcznych rączek odmówiły.  

Nie mów na czczo, nieszczęśliwa,  

jeśli oddech masz niemiły! 

Jeśli masz nieładne ząbki,  

byłoby śmiertelnym grzechem  

rozjaśnić uroczą buzię  

zbyt niedyskretnym uśmiechem. 

XI

Nawet i nauka śmiechu  

w kompetencji jest dziewczęcej.  

Przydać może do twych wdzięków  

o jeden wdzięk jeszcze więcej. 

Nie otwieraj zbyt szeroko  

ustek swoich, moja mała.  

Chciałbym, abyś na policzkach  

dwa dołeczki cudne miała. 

Śmiech twój nie może być częsty  

ani też nazbyt przesadny.  

Musi być kobieco-miękki,  

elegancki, miły, ładny. 

Niech nigdy grymas przy śmiechu  

nie szpeci twojego lica.  

Źle, gdy śmiejesz się podobnie,  

jak ryczy dzika oślica. 

XII

Sztuka płaczu też jest trudna.  

Musisz wiedzieć, białogłowo,  

kiedy płakać i jak płakać.  

Przestudiuj to szczegółowo. 

XIII

Uczcie się pięknego chodu,  

jaki przystoi kobiecie.  

Wdzięcznie chodząc, serca mężczyzn  

od razu zawojujecie. 

Jedna z wielkim majestatem  

stąpa kunsztownie po ziemi.  

Inna — jak umbryjska chłopka  

sadzi kroki olbrzymiemi. 

Śmieszną jest nienaturalność.  

Posłuchajcie mojej rady:  

Chodząc — trzeba stąpać miękko,  

ale unikać przesady. 

XIV

Radziłbym ci lewe ramię  

odkryć, jeśli płeć twa śnieżna.  

Pocałować owo miejsce  

bierze nas chętka bezbrzeżna... 

XV

Śpiew jest rzeczą czarującą.  

Niejednej natchnione ody  

mogą z łatwością zastąpić  

brak przyrodzonej urody. 

Raz nućcie pieśni z teatru  

(słuchamy tam śpiewek tylu...)  

to znowu lekkie piosenki  

na nutę znad brzegów Nilu... 

Niech was uczą pieśni swoich:  

piewca z Kos⁹⁶, Kallimach⁹⁷ boski  

i przyjaciel win wystałych,  

wdzięczny staruszek teoski⁹⁸. 

Na pamięć musicie umieć  

miłosne strofy Safony⁹⁹.  

Cóż bowiem namiętniejszego  

od piosenki jej natchnionej? 

Niech wam będzie znany — Gallus,  

Tybul¹⁰⁰ i Propercjusz¹⁰¹ tkliwy...  

Warron¹⁰², co o złotym runie  

opowiada istne dziwy. 

Lecz czytajcie zwłaszcza pilnie  

o podróżach Eneasza.  

Jemu winna swe powstanie  

ukochana Roma nasza. 

Wergili¹⁰³ śród wieszczów rzymskich  

pierwszy — bez wątpienia — idzie.  

Nie znam arcydzieła, co by  

dorównało Eneidzie. 

Czyż mi będzie tutaj wolno  

do poetów sławnych w Rzymie,  

do ich imion nieśmiertelnych  

dołączyć i moje imię? 

Czyż mi wolno mieć nadzieję,  

że okrutna woda Lety¹⁰⁴  

nie pochłonie wszystkich pieśni  

zapomnianego poety? 

Może ktoś z mych uczniów powie:  

«Czytajcie Sztukę kochania,  

w której mistrz nasz płciom obojgu  

miłości tajnie odsłania». 

Błogosławiony — kto do tej  

książeczki często zagląda...  

A może kiedyś po polsku  

wyjdę w przekładzie Ejsmonda? 

Czytajcie miękko a słodko  

Miłości czułe fragmenty.  

Deklamujcie Heroidy¹⁰⁵  

(rodzaj przeze mnie poczęty). 

O Febie¹⁰⁶, Bachusie¹⁰⁷, Muzy!...  

do was wznoszę swe wołanie,  

do was, piewców protektorzy,  

sprawcie, niechaj tak się stanie... 

XVI

Piękna winna umieć tańczyć,  

grać w szachy i rzucać kości.  

Niech zna tysiąc gier... Zabawa  

bywa początkiem miłości. 

XVII

W Pompejańskiego portyku¹⁰⁸  

idźcie się przechadzać cienie,  

kiedy słońce w znaku Panny  

gore jak żywe płomienie. 

Odwiedźcie zdobnego laurem  

Febusa pyszną świątynię,  

który pod Actium¹⁰⁹ pogrążył  

egipską flotę w głębinie. 

Ołtarze krowy memfiskiej,  

pomniki naszego Pana¹¹⁰,  

trzy teatry i arenę,  

co stygnącą krwią zbryzgana. 

O czego istnieniu nie wiesz,  

tego nie możesz pożądać.  

Cóż po pięknej twarzy, jeśli  

nikt jej nie będzie oglądać? 

Gdyby Apelles¹¹¹ Wenery  

nie wymalował wspaniale,  

do dziś dnia piękną boginię  

ukrywałyby wód fale. 

Zestarzałaby się w wieży  

biedna Danae¹¹² zamknięta...  

Radzę wam, nie siedźcie w domu.  

Idźcie w tłum, lube dziewczęta... 

XVIII

Wilk czyha na wiele owiec,  

nim pochwyci wreszcie jedną.  

Ptak Jowisza¹¹³ goni w chmurach  

niejedną ptaszynę biedną. 

Tak samo piękna kobieta  

winna pośród tłumu chodzić,  

przez wszystkich być oglądana,  

aby wybranych — uwodzić... 

Niech się stara, by zachwyty  

budziła w krąg jej uroda.  

Niech na wszystko bacznie patrzy,  

co piękności wdzięku doda. 

Haczyk niechaj będzie gotów.  

Przypadek wszystko rozstrzyga.  

Przynętę miej apetyczną:  

ryba ci się nie wymiga. 

XIX

Gdy wam luby liścik przyśle,  

by zbadać wasze kochanie,  

gdy ten liścik przez subretkę¹¹⁴  

przyniesiony wam zostanie — 

Każde słowo, każde słówko  

trzeba wybadać troskliwie —  

zali¹¹⁵ udaje uczucie?  

Zali was miłuje tkliwie? 

Nie śpieszcie się z odpowiedzią.  

Będzie to środek najprostszy,  

dzięki któremu czekanie  

miłość kochanka zaostrzy. 

Nie okazuj się zbyt łatwą  

dla młodego konkurenta.  

Ale też nie bądź dla niego  

zbyt surowa i zacięta. 

Twój kochanek wciąż żyć winien  

między lękiem a nadzieją.  

Po odmowie niech nadzieje  

rosną, lęki zaś maleją... 

Niechaj wasze odpowiedzi  

będą pisane starannie.  

Prosty, piękny styl dodaje  

wdzięku urodziwej pannie. 

Nieraz listem w sercu mężczyzn  

żar miłości rozpalamy —  

nieraz język barbarzyński  

przyćmił urok pięknej damy. 

XX

Najpiękniejszą twarz zniekształca  

gniewu zajadłość przeklęta.  

Słodycz cechuje człowieka,  

a zaś gniew — dzikie zwierzęta. 

W gniewie czarna krew nabiega  

do twej twarzy zeszpeconej.  

W oczach ci się zapalają  

wszystkie płomienie Gorgony¹¹⁶. 

Niech z was która we zwierciadło  

spojrzeć się podówczas waży —  

jestem pewien, że nie pozna  

rysów swojej własnej twarzy. 

XXI

Pycha również jest szkodliwa.  

Niech twe oczy opromienia  

słodycz... Duma budzi wzgardę.  

Powiadam to z doświadczenia. 

Spójrz łaskawie — gdy do ciebie  

luby robi czule oczy.  

Niechaj mu będzie nagrodą  

za uśmiech — uśmiech uroczy. 

Na znak odpowiadaj znakiem...  

Cóż jest gorszego na świecie  

od smutku? Pogodna radość  

nęci mnie w każdej kobiecie. 

W miłości nie mogę sobie  

wyobrazić większej biedy  

jak być kochankiem Tekmessy¹¹⁷  

lub ponurej Andromedy¹¹⁸... 

Gdyby nie to, moje złote,  

żeście takie płodne były,  

zwątpiłbym, że was z mężami  

łączył ów moment — tak miły... 

Jakże sobie wyobrazić,  

że do lubego Ajaksa¹¹⁹  

mówiła czułe wyrazy  

jego żona, smutna płaksa. 

XXII

Porównać pragnę uczucie,  

co rozpala w sercu żar mi,  

a duszę radością karmi,  

do manewrów wielkiej armii... 

Jeden prowadzi piechotę,  

a drugi — jazdy szwadrony.  

Trzeci wreszcie przeznaczony  

jest do sztandarów obrony. 

Tak mądry wódz dzieli pracę  

pomiędzy swoich podwładnych.  

Takie rozkazy niech wyda  

każda z naszych kobiet ładnych. 

Niechaj jej kochanek spełni  

to, co jest w jego zakresie.  

Niech bogaty amant hojnie  

dary sute wam przyniesie. 

Niech adwokat broni sprawy,  

jeśli jaką sprawę macie.  

Niech poeta was uwielbia  

w piosence lub poemacie. 

Kochamy mocniej niż inni.  

Poza tym wieczną jest chwała  

owej szczęśliwej piękności,  

która nam się spodobała. 

Sam luby fach poetycki  

osładza nam obyczaje.  

Młode piękności! Niech każda  

poetom swe łaski daje. 

Z błękitów słodkie natchnienie  

spływa na nas... Jest w nas Bóstwo...  

Można by na to twierdzenie  

dowodów przytoczyć mnóstwo. 

Jak dobrze pójdzie, to z niebem  

prowadzimy konwersację.  

Jeśli który z nas co powie,  

to już na pewno ma rację. 

XXIII

Łaska przyznana niezwłocznie  

krótko żar miłości żywi...  

Niechaj się czasem pomartwią  

kochankowie zbyt szczęśliwi. 

Niechaj luby twój tragicznie  

przeklina zamkniętą bramę.  

Niech prośbami i groźbami  

przekonywa gniewną damę... 

Zamykaj drzwi na trzy spusty,  

spostponuj¹²⁰ mnie srodze... Tudzież  

niech mi twój odźwierny powie  

okrutnym głosem: «A pódziesz!» 

XXIV

Do rąk daję wam broń pewną:  

niezawodne rady moje.  

Może nieopatrznie wroga  

sam przeciwko sobie zbroję? 

Niechaj wasz kochanek najpierw  

cieszy się brakiem rywala.  

Niech stopniowo w jego sercu  

żar miłości się zapala. 

Nigdy wyścigowy rumak  

nie jest w biegu szybki taki,  

jak wówczas, kiedy zapragnie  

wyprzedzić inne rumaki. 

Miłość nasza potężnieje,  

skoro nas kochanka zrani.  

Ja sam tym goręcej kocham,  

im sroższą jest moja pani. 

Ale niechaj wasz kochanek  

zanadto się nie rozżali.  

Niech zazdrosne widmo męża  

uczucie jego rozpali. 

XXV

Radość bez niebezpieczeństwa  

traci swe największe wdzięki.  

Choć wolną jesteś jak Tais¹²¹,  

twórz nieistniejące lęki. 

Luby mógłby wchodzić drzwiami?  

Każ, niechaj przez okno włazi.  

Niechaj na ciebie spojrzawszy  

strachem twoim się przerazi. 

Z krzykiem: «Jesteście zgubieni!»  

niech wpadnie sprytna służąca.  

Wówczas bladego młodzieńca  

ukryj w szafie, cała drżąca... 

Ale po tych niepokojach  

otwórz mu słodkie ramiona...  

Niech odurzy go, upoi  

rozkosz niczym nie zmącona... 

XXVI

Muszę parę słów nadmienić  

o sztuce oszukiwania.  

Kobietom zamężnym prawo  

niewierności wszelkiej wzbrania. 

Lecz wszystkie wolne niewiasty  

z woli cypryjskiego bóstwa¹²² —  

niechaj przyjdą do mnie, aby  

słuchać wykładów oszustwa. 

Choćbyście miały strażników  

więcej od oczu Argusa¹²³ —  

oszukacie wszystkich, jeśli  

przyjdzie wam na to pokusa. 

Jakiż wam baczny odźwierny  

przeszkodzi, byście w kąpieli  

napisały list miłosny  

do któregoś z wielbicieli? 

Gdy służąca-powiernica  

list ten pod szarfą szeroką  

lub pod sandałkiem przeniesie —  

czyjeż go wykryje oko? 

Jeśli ją strażnik przyłapie —  

obmyślajcie podstęp nowy.  

Niech ramiona powiernicy  

służą za papier listowy. 

Niechaj ciało waszej młodszej  

będzie żywym, wielkim listem,  

na którym wyznacie miłość  

słowem jak płomień ognistym. 

Pisać na «niższych stronicach»  

odradzam wam, śliczne panie.  

Gdy subretka piękna — długim  

byłoby jej odczytanie... 

Świeżo wydojonym mlekiem  

listy takie pisać radzę.  

Ażeby odczytać pismo,  

wystarczy jest użyć sadzę. 

Akrysios¹²⁴ strzegł swojej córy.  

A jednak, dziwnym przypadkiem,  

zamknięta w wieży Danae  

zrobiła go przecież... dziadkiem. 

XXVII

Cóż strażnik pięknej kobiety  

w olbrzymim Rzymie uczyni,  

gdy ta może do świątyni  

schronić się Dobrej Bogini? 

Lub do któregoś z teatrów  

albo też wreszcie do łaźni...  

Strażnik u wrót czeka — wodze  

popuściwszy wyobraźni... 

Piękna znajdzie przyjaciółkę,  

co udając ciężko chorą,  

pożyczy jej swego łoża  

dzienną... albo — nocną porą... 

Spij stróża hiszpańskim winem  

albo tajemną miksturą,  

która ma tę dziwną własność,  

że zaćmiewa oczy chmurą. 

Zręczna powiernica w sobie  

rozkochać może Cerbera¹²⁵.  

Pani ma swobodę... Cerber  

do subretki się dobiera. 

XXVIII

Podarunki robią cuda:  

zbędne są inne wskazówki.  

Dar nęci ludzi i bogów,  

Sam Jowisz bierze łapówki. 

Całkiem wystarczy strażnika  

raz jeden przekupić na to,  

ażeby odtąd już zawsze  

oglądał się za zapłatą. 

Źle mieć zbyt ładne subretki  

(Amor szybko serce rani),  

niejedna z nich w sercu moim  

zajęła miejsce swej pani. 

XXIX

Nieszczęśliwy! W jakim celu  

sam nadstawiam oszalały  

swoją własną pierś bezbronną  

pod srogiego wroga strzały? 

Czemuż zdradzać się samemu?  

Wszak żaden ptak ptasznikowi  

nie wykłada tych sposobów,  

jakimi się ptactwo łowi. 

Ani też nie przyjdzie na myśl  

jako tako mądrej sarnie,  

ażeby sztuki gonienia  

zapragnęła uczyć psiarnię. 

Wszystko jedno... Radzić będę,  

gdy korzyść dają me rady —  

choćbym miał przeciwko sobie  

uzbroić nowe Lemniady¹²⁶... 

Łatwowierność płci nadobnej  

nie zawsze na zdrowie idzie.  

Nie powinnyście, niewiasty,  

zapominać o Prokrydzie¹²⁷. 

XXX

Na ucztę radzę wam zawsze  

przychodzić porą spóźnioną  

i nie jaśnieć pełnią wdzięków,  

nim pochodnie nie zapłoną. 

Czekanie (miłe Wenerze)  

podniesie twój czar, dziewczyno.  

Wydasz się stokroć piękniejsza  

oczom zamglonym przez wino. 

Choćbyś zbyt ładną nie była —  

wdzięk pozyskasz niepojęty.  

Noc rzuci dyskretny woal  

na wszelkie twe... mankamenty. 

Nie jedz łapczywie... Być musisz  

estetyczną przy jedzeniu...  

Niedobrze, gdy na twej brodzie  

znajduje się całe «menu». 

Nie jedzcie przed ucztą w domu.  

Przy uczcie zaś jeść należy  

z umiarkowaniem i taktem.  

Nie wylizujcie talerzy!!! 

Jeżeliby Parys ujrzał,  

jak się Helena obżera,  

nigdy by jej nie porywał.  

Nie byłoby — dzieł Homera. 

Jeżeli chcecie coś robić  

bez umiarkowania, to już  

lepiej pić, ile się zmieści.  

Wenus z Bakchem łączy sojusz. 

Lecz i tutaj są granice  

nie do przekroczenia... Radzę,  

aby rozum oraz nogi  

były w pewnej równowadze. 

XXXI

Wstyd mi pisać dalej. Chciałbym  

przerwać pieśni me natchnione.  

Lecz dodaje mi odwagi  

tymi słowy cudna Dione¹²⁸: 

«Na moją odpowiedzialność,  

o wszystkim mów bez obawy...  

Widzę, żeś miał niecny zamiar  

pominąć niektóre sprawy. 

Niechaj każda z pięknych kobiet  

pozna siebie sama, aby  

wiedzieć, w jakiej ma postawie  

prezentować swe powaby. 

Leż na wznak, jeżeli nieba  

dały ci uroczą buzię.  

Jeśli masz plecy przecudne,  

kładź się na brzuszku, łobuzie. 

Wysoka winna opierać  

na łóżku kolana swoje  

i z lekko schyloną głową  

toczyć swe miłosne boje. 

Jeśli boski blask miłości  

mają twoje śnieżne uda,  

jeżeli czarują oczy  

twej łabędziej szyjki cuda — 

Niech kochanek zachwycony  

zobaczy cię, boska, całą,  

niechajże go do szaleństwa  

doprowadzi twoje ciało. 

Nie wstydź się rozpuścić włosy  

jako bachantka z Tesalii.  

Niech spadają na ramiona,  

podobne do dzikiej fali. 

Jeżeli prace Lucyny¹²⁹  

ślady jakieś zostawiły,  

walcz jak srogi Part, co w boju  

nadstawia wrogowi tyły. 

Wenus zna tysiąc sposobów.  

Wszystkie miejcie na widoku.  

Najprościej — pół nachylona  

zostawać na prawym boku.» 

XXXII

Przenigdy trójnóg Febusa¹³⁰  

ani wyrocznia Ammona¹³¹  

nie objawiła prawd mędrszych  

niźli moja pieśń natchniona. 

Jeżeli moje wywody  

budzą wasze zaufanie,  

nie zawiodą was w praktyce,  

wierzajcie mi, drogie panie... 

Niechaj rozkosz wam przenika  

do samego szpiku kości.  

Niech was i waszych kochanków  

równie pali żar miłości. 

Używajcie tkliwych zwrotów...  

(słuchajcie mojej recepty).  

Niech namiętność potęgują  

czułe słowa, słodkie szepty... 

A tym, którym odmówiła  

natura lubej sensacji,  

tym pozwalam się uciekać  

do najsłodszej malwersacji. 

Wasze ruchy i spojrzenia  

niech nas utwierdzają w błędzie.  

Głos wasz i oddech namiętny  

niechaj przerywanym będzie. 

XXXIII

W swej sypialni miejcie półmrok...  

Musicie przed swym amantem  

ukryć moc rzeczy... Inaczej  

puściłby was zaraz kantem. 

XXXIV

Skończyłem moją opowieść.  

Niech wam pożyteczna będzie.  

Pora już z mego rydwanu  

wyprzęgać białe łabędzie. 

Niech na miłosnych trofeach  

wypisze każda kobieta:  

«Nauczył mnie miłowania  

Owidiusz, rzymski poeta». 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Febus a. Feb (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]

2. Klio (mit. gr.) — muza historii. [przypis edytorski]

3. Hezjod — gr. poeta epicki, ur. między 850 a 700 p.n.e., autor m. in. poematu Prace i dnie. [przypis edytorski]

4. Askra — miasto w środkowej Grecji, w pobliżu gór Helikonu. [przypis edytorski]

5. Wenera a. Wenus (mit. rzym.) — bogini miłości. [przypis edytorski]

6. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

7. Perseusz (mit. gr.) — heros, syn Zeusa i Danae. [przypis edytorski]

8. Andromeda (mit. gr.) — córka króla Etiopii, Cefeusza (syna Zeusa) i Kasjopei, oddana na pożarcie smokowi morskiemu, wielorybowi (pustoszącemu kraj za bluźnierstwo Kasjopei, która twierdziła, że jest piękniejsza od Nereid). Ocalił Andromedę Perseusz, który poślubił ją zabiwszy potwora. [przypis edytorski]

9. Methymna — miasto na wyspie Lesbos, w starożytności znane z doskonałych win. [przypis edytorski]

10. Gargara — miasto na południe od Troi, w starożytności znane z obfitych zbiorów. [przypis edytorski]

11. portyk Pompejusza — ogród publiczny, część kompleksu teatralnego, jaki Pompejusz Wielki zbudował w południowej części Pola Marsowego. [przypis edytorski]

12. Forum Romanum — najstarszy plac w staroż. Rzymie, religijny, polityczny i towarzyski ośrodek miasta. [przypis edytorski]

13. galerie Liwii — portyk Liwii, powstały w latach 15–7 p.n.e. [przypis edytorski]

14. Adonis (mit. gr.) — młodzieniec, ulubieniec Afrodyty. [przypis edytorski]

15. Romulus (mit. rzym.) — założyciel Rzymu, zabójca brata-bliźniaka Remusa. [przypis edytorski]

16. porwanie Sabinek — legenda z początków Rzymu, wg której Rzymianie mieli porwać kobiety z plemienia Sabinów i pojąć je za żony. [przypis edytorski]

17. Partowie — naród tworzący państwo na terenie dzisiejszego Iranu od ok. 238 p.n.e. do 226 n.e., uwikłany w liczne wojny z Rzymem. [przypis edytorski]

18. wodze — dziś popr. forma M.lm: wodzowie. [przypis edytorski]

19. Baje — Baiae, miasto nad Zatoką Neapolitańską,w starożytności funkcjonujące jako kurort i uzdrowisko. [przypis edytorski]

20. subretka (daw.) — pokojówka. [przypis edytorski]

21. Ilion — Troja. [przypis edytorski]

22. Tezeusz (mit. gr.) — heros ateński, zabójca Minotaura. [przypis edytorski]

23. Ariadna (mit. gr.) — królewna kreteńska, jej nić pomogła wydostać się Tezeuszowi z labiryntu Minotaura. [przypis edytorski]

24. Fedra (mit. gr.) — żona Tezeusza, córka Minosa i Pasifae. [przypis edytorski]

25. Hipolit (mit. gr.) — heros, syn Tezeusza, oskarżony o gwałt przez Fedrę. [przypis edytorski]

26. Adonis (mit. gr.) — młodzieniec, ulubieniec Afrodyty. [przypis edytorski]

27. balwierz (daw.) — fryzjer. [przypis edytorski]

28. kokota (daw.) — prostytutka. [przypis edytorski]

29. Jupiter a. Jowisz (mit. rzym.) — najważniejszy bóg rzymskiego panteonu, odpowiednik gr. Zeusa. [przypis edytorski]

30. Styks (mit. gr.) — rzeka w podziemnej krainie zmarłych. [przypis edytorski]

31. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

32. samotrzask — pułapka. [przypis edytorski]

33. starzec z Askry — Hezjod. [przypis edytorski]

34. ślepiec z Meonii — Homer. [przypis edytorski]

35. Minos (mit. gr.) — władca Krety, później sędzia w krainie zmarłych; wg mitu uwięził Dedala, ale ten odleciał z wyspy na własnoręcznie wykonanych skrzydłach. [przypis edytorski]

36. skrzydlate bóstwo — Amor. [przypis edytorski]

37. tesalskich wróżek zaklęcia — Tesalia, region w północnej Grecji, w starożytności była uznawana za siedzibę czarownic. [przypis edytorski]

38. Medea (mit. gr.) — czarodziejka, żona Jazona. [przypis edytorski]

39. Jazon (mit. gr.) — heros z Tesalii, przywódca wyprawy po złote runo. [przypis edytorski]

40. Cyrce a. Kirke (mit. gr.) — czarodziejka, córka Heliosa, przypisuje się jej zmienienie towarzyszy Odyseusza w świnie. [przypis edytorski]

41. Ulisses — Odyseusz, bohater poematu Homera. [przypis edytorski]

42. Herkules — heros, odpowiednik gr. Heraklesa, znany z wykonania dwunastu prac. [przypis edytorski]

43. kanikuła (daw.) — wakacje. [przypis edytorski]

44. Apollo (mit. gr.) — przewodnik dziewięciu muz, bóg sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]

45. Admet (mit. gr.) — król Feraj w Tesalii, na którego dworze Apollo przez 10 lat był za karę pasterzem. [przypis edytorski]

46. Amarylis — pasterka wspominana przez Wergiliusza w Bukolikach; informacja podana przez Owidiusza pochodzi z Bukoliki II, 51. [przypis edytorski]

47. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

48. szkarłaty z Tyru — tkaniny pochodzące z fenickiego miasta Tyr, barwione drogą substancją uzyskiwaną ze ślimaków morskich. [przypis edytorski]

49. z wyspy Kos ma strój — gr. wyspa Kos była znana z wyrobu delikatnych tkanin. [przypis edytorski]

50. Menelaos — syn Atreusa, król Sparty; jego żona Helena została porwana przez Parysa, co doprowadziło do wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

51. Helena — najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty. Z jej powodu toczyła się wojna trojańska. Została porwana przez Parysa, który rozsądził między Herą, Ateną i Afrodytą na korzyść tej ostatniej, ogłaszając ją najpiękniejszą z bogiń. Ręka Heleny miała być jego nagrodą. [przypis edytorski]

52. Parys — syn Priama i Hekabe, królewicz trojański; porwał Helenę, żonę władcy Myken Menelaosa, co było bezpośrednim powodem rozpoczęcia wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

53. bachantka (mit. rzym.) — kobieta z orszaku boga wina Bachusa. [przypis edytorski]

54. zioły — dziś popr. forma N.lm: ziołami. [przypis edytorski]

55. Eskulap (mit. gr.) — bóg medycyny. [przypis edytorski]

56. Erato (mit. gr.) — muza poezji miłosnej. [przypis edytorski]

57. Notus — wiatr południowy i jego uosobienie; inna nazwa: Auster. [przypis edytorski]

58. Zefir (mit. gr.) — wiatr zachodni i jego uosobienie. [przypis edytorski]

59. Eurus (mit. gr.) — wiatr południowo-wschodni i jego uosobienie. [przypis edytorski]

60. gnuśny (daw.) — leniwy. [przypis edytorski]

61. w lazurowej głębi morza — następna strofa została pominięta w źródle jako zbyt odległa od oryginału. [przypis edytorski]

62. wnijdź — dziś popr. forma 2. os. trybu rozk.: wejdź. [przypis edytorski]

63. Andromeda (mit. gr.) — córka króla Etiopii, Cefeusza (syna Zeusa) i Kasjopei, oddana na pożarcie smokowi morskiemu, wielorybowi (pustoszącemu kraj za bluźnierstwo Kasjopei, która twierdziła, że jest piękniejsza od Nereid). Ocalił Andromedę Perseusz, który poślubił ją zabiwszy potwora. [przypis edytorski]

64. Perseusz (mit. gr.) — heros, syn Zeusa i Danae. [przypis edytorski]

65. Hektor — jeden z głównych bohaterów Iliady Homera, brat Parysa, syn Priama i Hekabe. Najdzielniejszy wojownik trojański. [przypis edytorski]

66. Minerwa (mit. rzym.) — bogini sztuki i rzemiosła, jak również mądrości, nauki i literatury; jej gr. odpowiednikiem jest Atena. [przypis edytorski]

67. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

68. konsulat — roczna kadencja konsula, najwyższego urzędnika rzymskiego, służyła do określania daty. [przypis edytorski]

69. cenzor — wyższy urzędnik rzymski, odpowiedzialny m. in. za przeprowadzanie spisów obywateli. [przypis edytorski]

70. Wulkan (mit. rzym.) — bóg ognia i kowalstwa, odpowiednik gr. Hefajstosa. [przypis edytorski]

71. Achilles — legendarny bohater grecki, syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, boginki morskiej, główny bohater Iliady Homera. [przypis edytorski]

72. Amazonki (mit. gr.) — plemię wojowniczych kobiet. [przypis edytorski]

73. Pentezylea a. Pentesilea — legendarna królowa Amazonek, mitycznego plemienia wojowniczych kobiet. [przypis edytorski]

74. Helena — najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty. Z jej powodu toczyła się wojna trojańska. Została porwana przez Parysa, który rozsądził między Herą, Ateną i Afrodytą na korzyść tej ostatniej, ogłaszając ją najpiękniejszą z bogiń. Ręka Heleny miała być jego nagrodą. [przypis edytorski]

75. Eryfila (mit. gr.) — matka Alkmeona, żona Amfiaraosa; przekonała tego ostatniego do udziału w wyprawie wojennej przeciw Tebom, mimo że on jako wróżbita wiedział, że skończy się to jego śmiercią. [przypis edytorski]

76. Klitemnestra a. Klitajmestra (mit. gr.) — królewna spartańska, żona Agamemnona, którego zabiła w zemście za ofiarowanie córki Ifigenii za pomyślność wyprawy trojańskiej. [przypis edytorski]

77. Penelopa (mit. gr.) — wierna żona Odyseusza, czekająca na niego 20 lat. [przypis edytorski]

78. Laodamia (mit. gr.) — żona Protesilaosa; gdy ten poległ pod Troją, popełniła samobójstwo, nie chcąc żyć bez niego. [przypis edytorski]

79. Alcestis (mit. gr.) — córka Peliasa, która zgodziła się umrzeć, by przedłużyć życie mężowi. [przypis edytorski]

80. Tezeusz (mit. gr.) — heros ateński, zabójca Minotaura. [przypis edytorski]

81. Ariadna (mit. gr.) — królewna kreteńska, jej nić pomogła wydostać się Tezeuszowi z labiryntu Minotaura. [przypis edytorski]

82. Jazon (mit. gr.) — heros z Tesalii, przywódca wyprawy po złote runo. [przypis edytorski]

83. żony dwie — Medea i Kreuza, córka króla Koryntu. [przypis edytorski]

84. Dydona — postać z Eneidy Wergiliusza, założycielka i królowa Kartaginy. Główny bohater poematu, Eneasz, zakochał się w niej, po czym ją porzucił, by spełnić swoje przeznaczenie, jakim było założenie Rzymu. Dydona z rozpaczy popełniła samobójstwo na stosie. [przypis edytorski]

85. Eneasz — główny bohater Eneidy Wergiliusza; syn króla Anchizesa i bogini Wenus, uciekł z Troi i po długiej wędrówce doprowadził swoją drużynę do Lacjum; jego potomkowie założyli Rzym. [przypis edytorski]

86. Laodamia (mit. gr.) — żona Protesilaosa; gdy ten poległ pod Troją, popełniła samobójstwo, nie chcąc żyć bez niego. [przypis edytorski]

87. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]

88. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina, odpowiednik gr. Dionizosa. [przypis edytorski]

89. Akwilon (mit. rzym.) — wiatr północny i jego uosobienie. [przypis edytorski]

90. Aurora (mit. rzym.) — bogini poranku. [przypis edytorski]

91. Pafos — miasto na południowo-zachodnim wybrzeżu Cypru, wg mitu gr. miejsce narodzin Afrodyty, bogini miłości. [przypis edytorski]

92. Bryzeis a. Bryzeida — postać z Iliady Homera, ulubiona branka Achillesa, zabrana mu przez Agamemnona, kiedy ten musiał zwrócić wolność swojej niewolnicy. Zagniewany Achilles zaprzestał wtedy udziału w wojnie. [przypis edytorski]

93. Dobra Bogini — łac. Bona Dea, czczona w świątyni na Awentynie; w jej kulcie mogły uczestniczyć wyłącznie kobiety. [przypis edytorski]

94. Leda (mit. gr.) — królowa Sparty, uwiedziona przez Zeusa, który przybrał postać łabędzia. Królowa urodziła potem Polideukesa, Helenę i Klitajmestrę (według jednej z wersji mitu wylęgli się oni z jaj). [przypis edytorski]

95. Semele (mit. gr.) — królewna tebańska, matka Dionizosa (jego ojcem był Zeus). [przypis edytorski]

96. piewca z Kos (IV/III w. p.n.e.) — Filetas z Kos, prekursor szkoły aleksandryjskiej w poezji greckiej. [przypis edytorski]

97. Kallimach z Cyreny (ok. 310 p.n.e. – ok. 240 p.n.e.) — poeta epoki aleksandryjskiej, autor drobnych form literackich oraz pierwszej historii literatury. [przypis edytorski]

98. staruszek teoski — Anakreont z Teos (ok. 570 p.n.e. – ok. 485 p.n.e.), gr. poeta liryczny, często piszący o winie, śpiewie i miłości. [przypis edytorski]

99. Safona — gr. poetka liryczna z przełomu VII i VI wieku p.n.e., autorka głównie poezji miłosnej, często sugerującej jej miłość do kobiet. [przypis edytorski]

100. Tybul — Albius Tibullus (ok. 54 p.n.e. – 19 p.n.e.) poeta rzymski, autor elegii miłosnych. [przypis edytorski]

101. Propercjusz — Sextus Propertius (ur. 50 p.n.e.) poeta rzymski, autor trenów i elegii miłosnych. [przypis edytorski]

102. Warron (82 p.n.e – 35 p.n.e) — rzymski poeta urodzony w Galii, autor poematu o wyprawie Argonautów. [przypis edytorski]

103. Wergili — Publius Vergilius Maro (70 p.n.e. – 19 p.n.e.) rzymski poeta z czasów Oktawiana Augusta, autor Eneidy (poematu epickiego o wedrówkach Eneasza i założeniu Rzymu), Georgik i Bukolik (sielanek). [przypis edytorski]

104. Leta (mit. gr.) — jedna z pięciu rzek w Hadesie, krainie umarłych. [przypis edytorski]

105. Heroidy — fikcyjne wierszowane listy miłosne, pisane przez Owidiusza; wypowiadały się w nich bohaterki mitologiczne. [przypis edytorski]

106. Febus a. Feb (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]

107. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina, odpowiednik gr. Dionizosa. [przypis edytorski]

108. portyk Pompejusza — ogród publiczny, część kompleksu teatralnego, jaki Pompejusz Wielki zbudował w południowej części Pola Marsowego. [przypis edytorski]

109. Actium — Akcjum, miejsce bitwy morskiej z 2 września 31 p.n.e, w której flota Oktawiana Augusta pokonała siły Antoniusza i Kleopatry. [przypis edytorski]

110. Pan (mit. gr.) — bóg pasterzy, przedstawiany z koźlimi nogami i rogami; jego rzymski odpowiednik to Faun. [przypis edytorski]

111. Apelles (ok. 370 p.n.e. – ok. 300 p.n.e.) — wybitny starożytny malarz grecki. [przypis edytorski]

112. Danae (mit. gr.) — matka Perseusza; jego ojcem był Zeus, który zapłodnił Danae pod postacią złotego deszczu. [przypis edytorski]

113. ptak Jowisza — orzeł. [przypis edytorski]

114. subretka (daw.) — pokojówka. [przypis edytorski]

115. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

116. Gorgona (mit. gr.) — potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. [przypis edytorski]

117. Tekmessa — córka frygijskiego króla Teleutasa, wzięta w niewolę przez Ajasa Wielkiego, bohatera Iliady Homera. [przypis edytorski]

118. Andromeda (mit. gr.) — córka króla Etiopii, Cefeusza (syna Zeusa) i Kasjopei, oddana na pożarcie smokowi morskiemu, wielorybowi (pustoszącemu kraj za bluźnierstwo Kasjopei, która twierdziła, że jest piękniejsza od Nereid). Ocalił Andromedę Perseusz, który poślubił ją zabiwszy potwora. [przypis edytorski]

119. Ajaks a. Ajas — wojownik grecki, jeden z bohaterów Iliady Homera. [przypis edytorski]

120. spostponować (daw.) — potraktować w sposób nacechowany pogardą. [przypis edytorski]

121. Tais a. Thais — kurtyzana z czasów Aleksandra Wielkiego. [przypis edytorski]

122. cypryjskie bóstwo — Wenus, wg mitu zrodzona z piany morskiej na wybrzeżu Cypru. [przypis edytorski]

123. Argus (mit. gr.) — stuoki, zawsze czuwający olbrzym. [przypis edytorski]

124. Akrysios (mit. gr.) — mąż Eurydyki, ojciec Danae. [przypis edytorski]

125. Cerber (mit. gr.) — trzygłowy pies, pilnujący wejścia do krainy zmarłych; tu przen.: groźny strażnik. [przypis edytorski]

126. Lemniady (mit. gr.) — wojownicze kobiety z wyspy Limnos, które w zemście za zdradę wymordowały wszystkich mężczyzn. [przypis edytorski]

127. Prokris — wg poematu Owidiusza żona Kefalosa, który podstępem nakłonił ją do zdrady. [przypis edytorski]

128. Dione (mit. gr.) — matka Afrodyty. [przypis edytorski]

129. prace Lucyny — poród (od imienia rzymskiej bogini narodzin). [przypis edytorski]

130. trójnóg Febusa — trójnóg, na którym wróżąc siadała Pytia z wyroczni Apolla w Delfach. [przypis edytorski]

131. Ammon — egipski bóg wiatru, urodzaju i płodności. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sztuka-kochania

Tekst opracowany na podstawie: Owidiusz, Sztuka kochania, tłum. Julian Ejsmond, Wydawnictwo Polskiego Towarzystwa Wydawców Książek, [b.m., b.r.].

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Marty Niedziałkowskiej. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Wojciech Kotwica, Paweł Kozioł.

Okładka na podstawie: Pomnik Owidiusza, Ettore Ferrari (1848-1929) - rzeźbiarz; Dante Paolocci (1849-1926) - grawer, domena publiczna

ISBN-978-83-288-3672-3

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.