William Shakespeare

Koriolan

tłum. Józef Paszkowski

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-5501-4

Koriolan¹

OSOBY

Kajus Marcjusz Koriolan — Rzymianin szlachetnego rodu

Tytus Larcjusz — dowódca wojsk przeciw Wolskom

Kominiusz — dowódca wojsk przeciw Wolskom

Meneniusz Agryppa — przyjaciel Koriolana

Sycyniusz Welutus — trybun ludu

Juniusz Brutus — trybun ludu

Młody Marcjusz — syn Koriolana

Nikanor — Rzymianin

Rzymski herold

Tullus Aufidiusz — wódz Wolsków

Powiernik Aufidiusza

Adrian — Wolsk

Sprzysiężeni w zmowie z Aufidiuszem

Jeden z obywateli Ancjum

Dwóch wolscyjskich wartowników

Wolumnia — matka Koriolana

Wirgilia — żona Koriolana

Waleria — przyjaciółka Wirgilii

Jedna ze służebnic Wirgilii

Rzymscy i wolscyjscy senatorowie, patrycjusze, edylowie, liktorowie, żołnierze, obywatele, gońcy, słudzy Aufidiusza i inne osoby.

Rzecz dzieje się częścią w Rzymie², częścią w posiadłościach Wolsków³ na południu, z miastami Koriole⁴ i Ancjum⁵.

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

AKT PIERWSZY

SCENA PIERWSZA

Ulica w Rzymie.

Tłum zbuntowanych obywateli wchodzi z kijami, pałkami i inną podobną bronią.

PIERWSZY OBYWATEL

Posłuchajcie mnie, nim się dalej udamy.

OBYWATELE

jeden przez drugiego

Mów, mów!

PIERWSZY OBYWATEL

Postanowiliście nieodmiennie wszyscy umrzeć raczej niż głód cierpieć?

OBYWATELE

Nie inaczej, nie inaczej.

PIERWSZY OBYWATEL

Trzeba wam przede wszystkim wiedzieć, że Kajus Marcjusz jest hersztem nieprzyjaciół ludu.

OBYWATELE

Wiemy o tym, wiemy.

PIERWSZY OBYWATEL

Zabijmy go więc, a będziemy mieć zboże za dowolną cenę. Zgadzacie się na to?

OBYWATELE

Zgadzamy się, nie ma się nad czym rozwodzić: idźmy, idźmy.

DRUGI OBYWATEL

Słowo, zacni obywatele.

PIERWSZY OBYWATEL

Myśmy biedni obywatele, zacnymi nazywają nas patrycjusze. To, co przeładowuje ich uprzywilejowane kiszki, nas by postawiło na nogi. Gdyby przynajmniej dla własnego zdrowia chcieli nam odstąpić przewyżki od swych potrzeb, moglibyśmy przypuścić, że nas z ludzkości wspierają, ale oni sądzą, że jesteśmy za kosztowni. Nasza chudość, widomy skutek nędzy naszej, jest tabelą specyfikacyjną ich intrat⁶, nasze cierpienia są dla nich lichwą. Zemścijmyż się za to, póki się nie obrócimy w szczapy, a bogom wiadomo, że mówię to, łaknąc chleba, nie zaś pragnąc zemsty.

DRUGI OBYWATEL

Nastajesz więc osobliwie⁷ na Kaja Marcjusza?

PIERWSZY OBYWATEL

Najbardziej na niego, bo on jest najzawziętszym na lud brytanem.

DRUGI OBYWATEL

Zważ, jakie on ojczyźnie wyświadczył przysługi.

PIERWSZY OBYWATEL

Nie przeczę, moglibyśmy mu za nie wdzięcznością zapłacić, ale on sam sobie płaci za nie dumą.

DRUGI OBYWATEL

Być może, w każdym razie jednak nie godzi się źle o nim mówić.

PIERWSZY OBYWATEL

Powiadam wam, że co bądź dobrego zrobił, zrobił to jedynie dla zaspokojenia dumy. Niech tam ludzie delikatni, jak chcą, mówią, że on ojczyznę miał na celu; ja nie przestanę utrzymywać, że celem jego było przypodobanie się matce i wyniosłość, w którą rośnie w miarę zasług.

DRUGI OBYWATEL

Poczytujecie mu za występek to, co leży w jego naturze i czego tym samym nie może się pozbyć. Nie możecie jednak żadną miarą powiedzieć, żeby był chciwy.

PIERWSZY OBYWATEL

Jeżeli tego powiedzieć nie mogę, nie idzie za tym, żeby mi brakło zarzutów, znalazłoby się ich tyle, że człowiek zmordowałby się ich wyliczaniem.

Krzyki za sceną.

Cóż to za krzyki? Tamta część miasta powstała. Czegóż tu stoim i paplem? Dalej, do Kapitolu⁸!

OBYWATELE

Dalej! Dalej!

PIERWSZY OBYWATEL

Cicho, któż się zbliża?

Wchodzi Meneniusz Agryppa.

DRUGI OBYWATEL

Szanowny Meneniusz Agryppa, ten był zawsze dobry dla ludzi.

PIERWSZY OBYWATEL

On jeden jako tako poczciwy, niechby wszyscy byli tacy tylko!

MENENIUSZ

Cóż się to święci, moi współrodacy? 

Gdzież to idziecie z kijmi i pałkami? 

O co wam idzie? Powiedzcie mi, proszę. 

PIERWSZY OBYWATEL

Zamiar nasz nie jest senatowi obcy; już go przed piętnastu dniami doszły słuchy o tym, cośmy mieli na myśli, a co teraz postanowiliśmy przywieść do skutku. Panowie senatory mówią, że biedni suplikanci⁹ mają ciężki oddech, poznają teraz, że mają i ciężkie pięści.

MENENIUSZ

Moi panowie, łaskawcy, sąsiedzi, 

Chcecie się sami o zgubę przyprawić? 

PIERWSZY OBYWATEL

Nie boimy się tego, panie, bośmy już o nią przyprawieni.

MENENIUSZ

Mogę wam ręczyć, moi przyjaciele, 

Że patrycjusze mają o was pieczę. 

Co się waszego tyczy niedostatku 

I waszej biedy podczas tego głodu, 

Za to zarówno moglibyście miotać 

Kijami w niebo, jak i w rzymskie państwo, 

Które iść dalej będzie swoją drogą, 

Rwąc krocie twardszych wędzideł niż wszelkie 

Mogące przez was stawić się zawady. 

Bo nieurodzaj zrządzają bogowie, 

Nie patrycjusze, a u tych schylone 

Kolana raczej mogłyby coś wskórać, 

Nie podniesione ramiona. Niestety! 

Niedola rzuca was w większą niedolę; 

I złorzeczycie sterownikom państwa, 

I przeklinacie jako nieprzyjaciół 

Tych, co się o was jak ojcowie troszczą. 

PIERWSZY OBYWATEL

Troszczą się o nas! Ba, i bardzo! Pięknie się troszczą: pozwalają nam umierać z głodu, a magazyny ich pełne zboża; wydają ustawy o lichwie, aby wspierać lichwiarzy; kasują co dzień zbawienne jakie prawo, stawiające tamę bogaczom, i co dzień uciążliwsze ogłaszają postanowienia ku uszczerbkowi i ograniczeniu biedaków¹⁰. Jeżeli nas wojna nie zje, oni to zrobią. Taka to ich troskliwość o nas.

MENENIUSZ

Albo musicie przyznać, że nad miarę 

Złe macie serca, albo ścierpieć zarzut, 

Że macie bardzo źle w głowie. Opowiem 

Wam jedną powieść, jużeście ją może 

Słyszeli kiedy, gdy jednakże ona 

W obecnej chwili wielce jest stosowna, 

Spróbuję ją wam raz jeszcze przytoczyć. 

PIERWSZY OBYWATEL

Słuchamy jej, panie; nie spodziewajcie się jednak otumanić dykteryjkami naszej biedy. Mówcież więc.

MENENIUSZ

Onego czasu wszystkie członki ciała¹¹ 

Zbuntowały się przeciw żołądkowi 

I obwiniły go, że on jak przepaść 

Spoczywa w ciele gnuśny i nieczynny, 

Chłonąc pokarmy i nigdy nie dzieląc 

Prac z resztą członków; gdy tymczasem one 

Patrzą, słuchają, radzą, uczą, chodzą, 

Czują i wzajem sobie pomagając, 

Zaspokajają żądze i potrzeby 

Całego ciała. Żołądek rzekł na to... 

PIERWSZY OBYWATEL

Cóż on rzekł? Ciekawy jestem. 

MENENIUSZ

Zaraz się o tym dowiecie. Z uśmiechem, 

Nie takim jednak, co to idzie z serca, 

Lecz oto takim (bo żołądek może 

Nie tylko mówić, jak widzicie, ale 

I śmiać się czasem) odparł on szyderczo 

Niechętnym członkom, owym rozdąsanym 

Organom, co mu zazdrościły bytu 

Z równą słusznością, jak wy powstajecie 

Na senatorów, że nie są takimi, 

Jakbyście chcieli i jacyście sami. 

PIERWSZY OBYWATEL

Niech wasz żołądek kpi sobie zdrów. Jak to? 

Toż by król członków głowa, serce-radca, 

Oko-stróż, ramię-żołnierz, koń nasz-noga, 

Język-nasz herold, oprócz tylu innych 

Ważnych narzędzi i pomniejszych cząstek 

Naszej machiny, toż by to... 

MENENIUSZ

Co? Cóż by? 

Ten człowiek śmie mi przerywać! Co? Cóż by? 

PIERWSZY OBYWATEL

Toż by to wszystko pasibrzuch żołądek.... 

Miał trzymać w klubach¹²; żołądek, ta istna 

Kloaka ciała? 

MENENIUSZ

Cóż dalej? Cóż dalej? 

PIERWSZY OBYWATEL

Jakąż odpowiedź mógł dać ten pasożyt 

Na zażalenie owych cnych¹³ działaczów? 

MENENIUSZ

Zaraz wam powiem, jeżeli się tylko 

Zdołacie zdobyć przez parę chwil na to, 

Na czym wam zbywa, to jest na cierpliwość, 

Będziecie słyszeć odpowiedź żołądka. 

PIERWSZY OBYWATEL

Za długo się z nią ociągacie. 

MENENIUSZ

Uważ¹⁴, 

Mój przyjacielu, poważny żołądek 

Nie tak był prędki jak strona skarżąca; 

Zastanowiwszy się, tak odpowiedział: 

„Prawda to, moi współwcieleni bracia, 

Że ja karm¹⁵ wspólną nam pierwszy odbieram. 

I słusznie, bom ja spichrz, bom ja magazyn 

Całego ciała. Pomnijcie¹⁶ atoli¹⁷, 

Że ją strumieńmi¹⁸ krwi waszej posyłam 

Do dworu, w serce; do stolicy, mózgu; 

I że rozliczną drogą różnych funkcyj 

Najtęższe nerwy i najmniejsze żyłki 

Biorą ode mnie swój dział pożywienia. 

Skoro zaś, moi kochani — tak dalej 

Mówił żołądek, uważajcie dobrze... — 

PIERWSZY OBYWATEL

No, no, cóż dalej mówił pan żołądek? 

MENENIUSZ

Skoro zaś wszyscy razem nie możecie 

Widzieć naocznie, czego wam dostarczam, 

Mogę wam moje rachunki pokazać, 

Z których poznacie, że wszyscy ode mnie 

Otrzymujecie sam ekstrakt wszystkiego, 

Mnie zaś zostają gręzy¹⁹. — Cóż wy na to? 

PIERWSZY OBYWATEL

Wzdyć²⁰ to odpowiedź. Radzi byśmy tylko 

Usłyszeć teraz jej zastosowanie. 

MENENIUSZ

Senat nasz jest tym poczciwym żołądkiem, 

A wy jesteście krnąbrnymi członkami. 

Bo zważcie tylko jego trudy, jego 

Gorliwą czynność; rozpoznajcie bacznie 

To, co się tyczy publicznego dobra, 

A przekonacie się sami, że wszelka 

Ogólna korzyść, jaka wam przypada, 

Od niego tylko pochodzi, nie od was. 

Cóż na to waszmość, waszmość, mój ty wielki 

Palcu u nogi tego zgromadzenia? 

PIERWSZY OBYWATEL

Ja wielki palec u nogi? Dlaczego? 

MENENIUSZ

Bo będąc jednym z najnieokrzesańszych, 

Najnikczemniejszych, najbrudniejszych cząstek 

Tej mądrej zgrai, stajesz na jej czele. 

Nędzny odrzutku, znam cię: tyś tu przyszedł 

Podszczuwać innych, byś sam coś skorzystał. 

Dalej, do pałek! Rzym z szczurami swymi 

Staje do walki, jedna strona musi 

Wziąć wnyki. Witaj, szlachetny Marcjuszu! 

Wchodzi Kajus Marcjusz.

MARCJUSZ

Witaj! Cóż się tu dzieje? Co to znaczy? 

Niesforne gbury, dlaczegóż to drapiąc 

Litości godną świerzbę²¹ swych mózgownic, 

Chcecie powiększać swoje wrzody? 

PIERWSZY OBYWATEL

Zawsze 

Otrzymujemy od was dobre słowo. 

MARCJUSZ

Kto by wam dobre dał słowo, ten byłby 

Pochlebcą niższym nad wszelką pogardę. 

Czegóż wy chcecie, trutnie, wy, co ani 

Pokoju, ani wojny nie lubicie? 

Jedno was straszy, drugie uzuchwala. 

Kto wam zaufa, ten zamiast lwów znaleźć 

Znajdzie zające, zamiast lisów — gęsi. 

Statek wasz tym jest, czym iskra na lodzie, 

Czym szron na słońcu. Cała wasza cnota 

Na tym polega, aby pod niebiosa 

Wynosić tego, kogo potępiły 

Własne postępki, a potępiającą 

Lżyć sprawiedliwość. Kto na cześć zasłużył, 

Ten zasługuje na waszą nienawiść, 

Życzenia wasze są jako apetyt 

Chorego, który najbardziej pożąda 

Tego, co może zwiększyć jego niemoc. 

Kto wasze względy zyskuje, ten pływa 

Płetwą z ołowiu, trzciną dęby rąbie. 

Niech wam kat świeci! Wamże by zaufać? 

Wam, co zmieniacie zdanie z każdą chwilą, 

Szlachetnym zwiecie tego, co wam wczoraj 

Był nienawistnym, a nikczemnym tego, 

Co wczoraj jeszcze był ozdobą waszą? 

Cóż się to znaczy, że się tu i owdzie 

Włóczycie, wrzeszcząc, i wyszczekujecie 

Na senat, który za przewodem bogów 

Trzyma was w swoich opiekuńczych karbach, 

Ażebyście się sami nie pożarli? 

Czegoż oni chcą? 

MENENIUSZ

Zboża i zniżenia 

Jego wysokiej ceny, twierdzą bowiem, 

Że miasto jest nim dobrze opatrzone²². 

MARCJUSZ

Obwiesie! Oni to twierdzą? Jak świerszcze 

Siedzą za piecem i wmawiają w siebie, 

Że wiedzą, co się dzieje w Kapitolu: 

Kto pozyskuje wziętość, kto się wznosi 

I kto upada. Popierają fakcje²³ 

I domniemane kojarzą małżeństwa. 

Jednym dodają splendoru, a drugich, 

Których nie lubią, obryzgują błotem 

Gorzej niż swoje dziurawe chodaki. 

I oni twierdzą, że mamy dość zboża? 

O, gdyby senat chciał na bok odłożyć 

Litość i miecza użyć mi pozwolił, 

Nagromadziłbym z tych głów kapuścianych 

Stos tak wysoki, jak najwyżej mogę 

Dosięgnąć szpicą²⁴ mej włóczni. 

MENENIUSZ

Ci się już dali przekonać, bo chociaż 

Na roztropności potężnie im zbywa, 

Tchórzem są za to porządnie podszyci. 

Ale powiedz mi, proszę, co się stało 

Z tą drugą tłuszczą, tam? 

MARCJUSZ

Już się rozpierzchła. 

Niech im kat świeci! Mówili, że głodni, 

Stękali, plotąc przysłowia, jako to: 

Że głód rozbija mury, że psy nawet 

Dostają strawy, że chleb jest dla wszystkich, 

Co mają gęby, że bogowie dają 

Zboże nie tylko dla bogatych. W takich 

I tym podobnych bzdurstwach wyzionęli 

Swe użalania, którym czyniąc zadość, 

Postanowiono, zgodnie z ich życzeniem, 

Coś, co szlachetną myśl przejmuje zgrozą 

I śmiałą władzę w bladą lalkę zmieni. 

Zaczęli wtedy rzucać czapki w górę, 

Jakby je chcieli zawiesić na obu 

Rogach księżyca, i jak opętani 

Wrzeszczeć z radości. 

MENENIUSZ

Cóż postanowiono? 

MARCJUSZ

Pięciu trybunów wedle ich wyboru²⁵, 

Którzy praw szui strzec i bronić mają. 

Jednym obrany został Juniusz Brutus, 

Drugim Sycyniusz Welutus, kto więcej, 

Nie wiem. Do kroćset siarczystych piorunów! 

Prędzej byłoby to szubrawcze plemię 

Z całego Rzymu pozdzierało dachy, 

Niżby zdołało było coś takiego 

Wymóc ode mnie. Wezmą oni wkrótce 

Większą przewagę i, poparci buntem, 

Przyjdą nam podać trudniejsze warunki. 

MENENIUSZ

Rzecz dziwna. 

MARCJUSZ

Precz stąd do domów, hultaje! 

Goniec nadchodzi.

GONIEC

Gdzie Kajus Marcjusz? 

MARCJUSZ

Tu, cóż mi obwieścisz? 

GONIEC

To, że Wolskowie wzięli się do broni. 

MARCJUSZ

Cieszę się z tego, będziem przecie mogli 

Przewietrzyć trochę ten stęchły kram gminu; 

Lecz oto nasza starszyzna. 

Kominiusz, Tytus Larcjusz i inni senatorowie, Juniusz Brutus i Sycyniusz Welutus wchodzą.

PIERWSZY SENATOR

Marcjuszu, 

Prawdę mówiłeś: Wolskowie istotnie 

Podnieśli oręż. 

MARCJUSZ

Przywodzi im sławny 

Tullus Aufidiusz, z którym twarda sprawa. 

Grzeszę, zazdroszcząc mu jego wartości, 

Zaprawdę, gdybym nie był tym, czym jestem, 

Nim tylko być bym chciał. 

KOMINIUSZ

Jużeście kiedyś 

Szczerbili z sobą miecze? 

MARCJUSZ

Gdyby jedna 

Połowa świata drugą wzięła za łeb, 

A on stał na tej samej ze mną stronie, 

Umyślnie bym wszczął bunt dlatego tylko, 

Abym go mógł mieć przeciw sobie. On jest 

Lwem, na którego polowanie łechce 

Mą dumę. 

PIERWSZY SENATOR

Zacny Marcjuszu, chciej zatem 

Pod Kominiuszem wziąć udział w tej wojnie. 

KOMINIUSZ

Wszakżeś nam to już przyrzekł? 

MARCJUSZ

Nie inaczej. 

I wiernym słowu. Tytusie Larcjuszu, 

Będziesz więc jeszcze raz świadkiem mojego 

Spotkania z Aufidiuszem; wszakże będziesz? 

Jeszcześ nie stępiał? 

LARCJUSZ

Nie, Marcjuszu, wolę 

Choćby o kuli pójść z drugimi walczyć 

Niż zostać z tyłu. 

MENENIUSZ

Szlachetna krew! 

PIERWSZY SENATOR

Idźmy 

Do Kapitolu, tam na nas czekają 

Najlepsi nasi przyjaciele. 

LARCJUSZ

Idźmy. 

Ty nam przewodnicz, panie, i ty także, 

Cny Kominiuszu, my za wami pójdziem. 

Wam wprzód przystoi. 

KOMINIUSZ

Szlachetny Marcjuszu! 

PIERWSZY SENATOR

do obywateli

Dalej, do domu! 

MARCJUSZ

Nie, niech pójdą z nami. 

Wolskowie mają dość zboża; pozwólcie 

Tym szczurom napaść się w ich spichrzach. Nuże, 

Przezacna zgrajo, pokaż swą waleczność! 

Senatorowie, Kominiusz, Marcjusz, Larcjusz i Meneniusz wychodzą. Obywatele wynoszą się chyłkiem.

SYCYNIUSZ

Jestże kto bardziej dumny niż ten Marcjusz? 

BRUTUS

Nie wiem, kogo by z nim porównać. 

SYCYNIUSZ

Będąc obrani trybunami ludu... 

BRUTUS

Czy uważałeś²⁶ jego wzrok i gesty? 

SYCYNIUSZ

Nie, tylko jego przekąsy²⁷. 

BRUTUS

Gdy go rozdrażnisz, z bogów szydzić gotów. 

SYCYNIUSZ

Drwić z spokojnego księżyca. 

BRUTUS

Obecna wojna pożera go. Nie wie, 

Jak się już nadąć, że tak jest waleczny. 

SYCYNIUSZ

Tego rodzaju ludzie, połechtani 

Bodźcem powodzeń, pogardzają cieniem, 

Po którym chodzą w południe. Dlatego 

Dziwi mnie, że on przy swej wyniosłości 

Pod Kominiuszem nie wzbrania się służyć. 

BRUTUS

Sławy, o którą mu idzie, a której 

Nieskąpe względy już zyskał, nie można 

Skuteczniej nabyć i łatwiej zarazem, 

Jak stojąc za kimś będącym na czele, 

Bo jeśli się co nie uda, powiedzą: 

„Wódz temu winien” — choć wódz z swojej strony 

Czynił, co tylko człowiek czynić może; 

Głupia krytyka krzyczeć będzie wtedy: 

„O, gdyby Marcjusz był tę rzecz prowadził!” 

SYCYNIUSZ

Jeżeli się zaś powiedzie, opinia, 

Która tak bardzo sprzyja Marcjuszowi, 

Obierze z zasług Kominiusza. 

BRUTUS

Z góry 

Można przewidzieć, że połowa chwały 

Kominiuszowej na Marcjusza spłynie, 

Choćby ten na nią nie pracował. Wszystkie 

Zaś jego chyby²⁸ podniosą wysokość 

Zalet Marcjusza, choćby Marcjusz w gruncie 

Bynajmniej na to nie zasłużył. 

SYCYNIUSZ

Pójdźmy 

Posłuchać, co tam o wyprawie radzą 

I w jaki sposób weźmie się ten człowiek 

Do obecnego przedsięwzięcia. 

BRUTUS

Idźmy. 

Wychodzą.

SCENA DRUGA

Koriole. Wnętrze senatu.

Aufidiusz i senatorowie.

PIERWSZY SENATOR

Jesteś więc tego zdania, Aufidiuszu, 

Że Rzym przeniknął nasze tajne plany 

I wie, co knujem? 

AUFIDIUSZ

Inneż zdanie wasze? 

Kiedyż to u nas co bądź umyślono 

I wykonano, żeby wprzód do Rzymu 

Nie doszły o tym słuchy? Przed czterema 

Niespełna dniami miałem stamtąd wieści, 

Których treść na to wychodzi; jak myślę, 

Mam list przy sobie; oto jest, słuchajcie. 

czyta

„Zbierają wojska, nie wiadomo jednak, 

Czy je chcą wysłać na wschód, czy na zachód, 

Drożyzna wielka, lud wichrzy i słychać, 

Że wódz Kominiusz, a z nim Marcjusz, dawny 

Wasz nieprzyjaciel, którego jednakże 

Rzymianie bardziej niż wy nienawidzą, 

I Tytus Larcjusz, waleczny Rzymianin, 

Kierują we trzech przygotowaniami 

Do tej wyprawy. Snadź²⁹ ona jest na was. 

Pomyślcie nad tym”. 

PIERWSZY SENATOR

Nasze wojska w polu. 

Nie wątpiliśmy, że Rzym skory będzie 

Dać nam odpowiedz. 

AUFIDIUSZ

Ani się wam zdało 

Stosownym plan nasz w tajemnicy trzymać 

Tak długo, ażby śmiało mógł wyjść na wierzch; 

Bo go Rzym w samym zarodzie przewąchał. 

Przez to odkrycie zostajemy zbici 

Z drogi do celu, który się zasadzał 

Na wzięciu kilku miast, nimby się w Rzymie 

O poruszeniach naszych dowiedziano. 

DRUGI SENATOR

Dzisiaj niezwłocznie, zacny Aufidiuszu, 

Nie tracąc czasu, śpiesz do swoich hufców; 

My tu w Koriolach zostaniem ku straży 

I ku obronie. Jeśli nas oblegną, 

Przyjdź nam na odsiecz; nie sądzę jednakże, 

Abyś ich znalazł przygotowanymi³⁰. 

AUFIDIUSZ

O, nie uwodźcie się³¹, mówię wam o tym 

Jako o rzeczy pewnej, więcej powiem: 

Liczne oddziały ich wojsk już są w marszu 

I tu zmierzają. Żegnam was, panowie. 

Jeśli się spotkam z Kajusem Marcjuszem, 

Nie będzie żartów między nami, bośmy 

Przysięgli sobie wzajem póty walczyć, 

Póki jednemu z nas tchu nie zabraknie. 

WSZYSCY

Niech cię bogowie wspierają! 

AUFIDIUSZ

I w zdrowiu 

Was utrzymują 

PIERWSZY SENATOR

Żegnaj! 

DRUGI SENATOR

Żegnaj! 

WSZYSCY

Żegnaj! 

Wychodzą.

SCENA TRZECIA

Rzym. Komnata w domu Marcjusza.

Wolumnia i Wirgilia siedzą na stołkach i szyją.

WOLUMNIA

Proszę cię, córko, śpiewaj, a przynajmniej bądź weselsza. Gdyby mój syn był moim mężem, bardziej bym się czuła szczęśliwa w jego nieobecności, która mu jedna sławę, niż w jego objęciach, które by mi świadczyły o jego miłości. Gdy jeszcze małym był chłopięciem, jedynym owocem mego żywota; gdy jego młodość i uroda wszystkich pociągała oczy; gdy inna matka takiego dziecka na całodzienne prośby królów nie byłaby odstąpiła jednej godziny spoglądania na nie, wtedy ja, marząc o jego przyszłości, myśląc, że ta piękna postać bez wieńca chwały byłaby tym, czym marny obrazek zawieszony na ścianie, znajdowałam uciechę w wyszukiwaniu dlań niebezpieczeństw, wśród których mógł się dobić chwały. Wysłałam go na krwawą wojnę, z której wrócił ozdobiony wieńcem dębowym³². Zaprawdę, córko, nie bardziej zadrgałam z radości, słysząc po raz pierwszy, że mi się urodziło dziecię płci męskiej, niż widząc po raz pierwszy, że się to dziecię pokazało mężem.

WIRGILIA

Lecz gdyby był zginął, o pani, gdyby był zginął!

WOLUMNIA

Wtedy jego dobre imię zastąpiłoby mi było miejsce syna i w nim bym się była odrodziła. Szczerze ci wyznaję, że gdybym miała dwunastu synów, z których by każdy stał na równi w mym sercu i każdy był mi tak drogi jak twój i mój kochany Marcjusz, wolałabym, żeby jedenastu szlachetnie umarło za ojczyznę, niż żeby jeden poza bitwą zmarniał na łożu rozkoszy.

Wchodzi Domownica.

DOMOWNICA

Pani, szlachetna sąsiadka, Waleria, 

Przyszła odwiedzić was. 

WIRGILIA

Błagam cię, pani, 

Pozwól mi odejść. 

WOLUMNIA

Zostań. Zdaje mi się, 

Że słyszę odgłos trąb twojego męża, 

Że widzę, jak w tej chwili Aufidiusza 

Targa za włosy, a przed nim Wolskowie 

Jak dzieci przed lwem stronią; zdaje mi się, 

Że jestem przy tym, jak tupie i woła: 

„Za mną tu, tchórze! Was w trwodze poczęto, 

Chociaż byliście w Rzymie narodzeni”. 

I łuskokrytą³³ ręką obcierając 

Skrwawione czoło, postępuje naprzód, 

Na kształt żniwiarza, który postanowił 

Zżąć wszystko albo utracić zarobek. 

WIRGILIA

Skrwawione czoło! O, chroń go, Jowiszu³⁴! 

WOLUMNIA

Milcz, głupie dziecko! Krwawe znamię bardziej 

Ozdabia męża niż złote trofea. 

Piersi Hekuby, karmiące Hektora³⁵, 

Mniej były piękne niż Hektora czoło, 

Gdy zeń krew ciekła pod ciosami Greków. 

Powiedz Walerii, żeśmy ją gotowe 

Przyjąć, jak zawsze. 

Wychodzi Domownica.

WIRGILIA

O nieba, zasłońcie 

Mego małżonka przed tym Aufidiuszem! 

WOLUMNIA

Dziecinne modły! On zegnie zuchwały 

Kark Aufidiusza i zdepce go nogą. 

Domownica wprowadza Walerię i jej towarzyszkę.

WALERIA

Zacne niewiasty, bądźcie pozdrowione! 

WOLUMNIA

Luba sąsiadko. 

WIRGILIA

Miło mi widzieć was. 

WALERIA

Jakże się macie? Zakute z was domatorki. Cóż to, szyjecie, widzę? Śliczne rąbki³⁶, na poczciwość! Jakże się miewa twój mały synek, Wirgilio?

WIRGILIA

Dziękuję wam, łaskawa pani, zdrów jest, do usług waszych.

WOLUMNIA

Wolałby patrzeć na połysk mieczów i słuchać odgłosu trąb niż siedzieć przy swoim ochmistrzu³⁷.

WALERIA

Walny³⁸ chłopiec, prawdziwy syn swego ojca. Przeszłej środy przyglądałam mu się przez pół godziny, ma coś tak pewnego w sobie. Widziałam, jak pogonił za złotobarwnym motylem; schwytał go i puścił, dalejże znowu w pogoń za nim, i znowu go schwytał. Schwytawszy go znowu, czy to z gniewu, że upadł, czy to z innej jakiej przyczyny, zacisnął zęby i zgniótł go; powiadam wam, zgniótł go bez litości.

WOLUMNIA

To z ojca te raptusy.

WALERIA

Doprawdy, rzadkie dziecko.

WIRGILIA

Ladaco³⁹, pani.

WALERIA

Odłóżcie na bok robotę i pójdźcie ze mną: muszę was dziś rozpróżniaczyć.

WIRGILIA

Wybacz, kochana pani, nie wyjdę na krok z domu.

WALERIA

Ani na krok?

WOLUMNIA

Wyjdzie, wyjdzie.

WIRGILIA

Przepraszam cię, matko: nie wyjdę, nie przestąpię progu domu, dopóki mój pan nie powróci z wojny.

WALERIA

Wstydź się, nierozsądnie czynisz, więżąc się tak w domu. Pójdź, odwiedzimy leżącą połogiem przyjaciółkę.

WIRGILIA

Życzę jej prędkiego wydobrzenia i odwiedzę ją w modłach moich, ale do niej pójść nie mogę.

WOLUMNIA

Dlaczego? Powiedz dlaczego?

WIRGILIA

Nie dla oszczędzenia sobie fatygi ani dla braku życzliwości ku niej.

WALERIA

Chcesz być drugą Penelopą⁴⁰; powiadają jednak, że wszystkie jej prace pod niebytność Ulissesa⁴¹ posłużyły tylko do rozplenienia molów w Itace. Pójdź, chciałabym, żeby ten twój rańtuch⁴² tak był czuły jak twoje palce, ażebyś go z litości kłuć przestała. Pójdź, pójdź z nami.

WIRGILIA

Nie, kochana pani, wybacz mi; doprawdy nie pójdę.

WALERIA

Daj się namówić, a ja ci za to udzielę wybornych nowin o twym mężu.

WIRGILIA

Jeszcze ich być nie może, pani.

WALERIA

Jako żywo, nie żartuję; tej nocy nadeszły wieści od niego.

WIRGILIA

O pani! Czy podobna?

WALERIA

Tak jest, rzeczywiście; słyszałam to od jednego z senatorów. Rzecz się ma tak: Wolskowie wysłali wojsko, przeciw któremu pociągnął Kominiusz z częścią naszych sił. Twój mąż i Tytus Larcjusz rozłożyli się pod Koriolami; nie wątpią bynajmniej o pomyślnym skutku wyprawy i spodziewają się położyć wkrótce koniec tej wojnie. Wszystko to, na honor, szczerą jest prawdą; a teraz, proszę cię, pójdź z nami.

WIRGILIA

Miej mnie za wytłumaczoną, łaskawa pani; będę ci we wszystkim posłuszna prócz w tym jednym.

WOLUMNIA

Daj jej pokój, w takim usposobieniu, jak jest teraz, popsułaby nam dobry humor.

WALERIA

W istocie, i ja tak sądzę. Bądź więc zdrowa. Pójdźmy, szanowna przyjaciółko. Proszę cię, jeszcze raz, Wirgilio, wypraw za drzwi posępność i pójdź z nami.

WIRGILIA

Nie, kochana pani; rzetelnie powiadam, że nie mogę. Życzę wam dobrej zabawy.

WALERIA

Kiedy tak, bądźże zdrowa.

Wychodzą.

SCENA CZWARTA

Pod Koriolami.

Przy odgłosie trąb wchodzą z chorągwiami Marcjusz, Larcjusz, dowódcy i żołnierze, ku nim nadbiega Goniec.

LARCJUSZ

Nadchodzą wieści stamtąd. O co idzie, 

Że się już starli? 

MARCJUSZ

Konia mego stawiam 

Przeciw twojemu, że jeszcze nie. 

LARCJUSZ

Zgoda. 

Czy wódz nasz starł się już z nieprzyjacielem? 

GONIEC

Stoją naprzeciw siebie, ale jeszcze 

Nie przemówili do siebie i słowa. 

LARCJUSZ

Koń twój należy do mnie. 

MARCJUSZ

Przyjmij odkup. 

LARCJUSZ

Ani go sprzedam, ani go daruję, 

Pożyczyć ci go wszakże gotów jestem 

Na jakie pół sta⁴³ lat. Wezwijmy miasto 

Do poddania się. 

MARCJUSZ

Dalekoż stąd stoją 

Obydwa wojska? 

GONIEC

O półtorej mili. 

LARCJUSZ

Będziemy ich więc, a oni nas słyszeć. 

A teraz, Marsie⁴⁴, dodaj nam szybkości, 

Abyśmy mogli nie otarłszy mieczów, 

Ruszyć na pomoc naszym braciom w polu. 

Nuże, surmacze⁴⁵, dajcie znak. 

Dają znak do rozmówienia się. Na murach ukazuje się kilku senatorów i mieszczan.

Tullus Aufidiusz jestli⁴⁶ w murach waszych? 

Odpowiadajcie. 

PIERWSZY SENATOR

Nie ma go i nie ma 

Nikogo, co by się lękał was bardziej 

Niż on, który się wcale was nie lęka. 

Słyszycie odgłos naszych trąb? 

Odgłos trąb w oddali.

Wzywają 

One do walki dzielną naszą młodzież. 

Zburzym te mury prędzej, niżby one 

Miały nas zamknąć jak bydło. Te bramy 

Zdają się wprawdzie zatarasowane, 

Ale podparte są tylko trzcinami; 

Otworzą się wnet same. Czy słyszycie? 

Powtórny odgłos trąb i wrzawa w oddaleniu.

Tam jest Aufidiusz, słyszycie, jak hula 

Wśród waszych hufców rozbitych? 

MARCJUSZ

Już walczą! 

LARCJUSZ

Niech ten zgiełk będzie nam hasłem. Hej, drabin!

Bramy Korioli otwierają się nagle i Wolskowie wchodzą na scenę.

MARCJUSZ

Nie boją się nas i wychodzą. Dalej! 

Zasłońcie serca tarczami i walczcie 

Przy serc pomocy, pewniejszej niż tarcze. 

Naprzód, waleczny Tytusie! Te łotry 

Wyraźną sobie igraszkę z nas stroją. 

Czuję po całym ciele pot wściekłości. 

Dalej, żołnierze! Naprzód! Kto się cofnie, 

Będzie w mych oczach Wolskiem i poczuje 

Smak mego miecza. 

Hasło do bitwy. Rzymianie i Wolskowie wychodzą, walcząc. Rzymianie zostają odparci do swych przekopów. Marcjusz powraca.

MARCJUSZ

Niech was tkną wszystkie zarazy południa! 

Wy kały Rzymu, psy! Niech was okryją 

Wrzody i trądy, byście wstręt budzili 

Przed ukazaniem się, byście się wzajem 

O milę z ciągiem wiatru zarażali! 

O, gęsie dusze w powłoce człowieczej! 

Jakżeście mogli uciec przed hałastrą, 

Którą by małpy w puch rozbiły? Bodaj 

Was Ereb⁴⁷ schłonął! Wszystkie rany z tyłu. 

Plecy czerwone, a oblicza blade 

Z trwogi i znoju. Wróćcie do ataku 

Albo, do wszystkich piorunów, porzucę 

Nieprzyjaciela, a rzucę się na was; 

Podnieście głowy! Poprawcie się! Jeśli 

Śmiało natrzecie, zagnamy ich nazad 

Między ich baby, tak jak oni teraz 

Do tych przekopów nas odparli.  

Powtórne hasło do bitwy. Wolskowie i Rzymianie stają znowu naprzeciw siebie i walka znowu się wszczyna. Wolskowie cofają się do miasta. Marcjusz ściga ich aż do bram.

Bramy otwarte: wesprzyjcie mnie teraz! 

Szczęście otwiera je idącym naprzód, 

Nie tym, co podle tył podają. Za mną! 

Wbiega w bramę, która w tejże chwili zostaje za nim zatrzaśnięta.

PIERWSZY ŻOŁNIERZ

Szalona śmiałość! Niegłupim pójść za nim. 

DRUGI ŻOŁNIERZ

Ani ja. 

TRZECI ŻOŁNIERZ

Patrzcie, zatrzasnęli bramę! 

Szczęk broni nie ustaje.

WSZYSCY

Będzie mu ciepło! Przepadł, ani wątpić. 

Wchodzi Tytus Larcjusz.

LARCJUSZ

Co się z Marcjuszem stało? 

WSZYSCY

Zginął pewnie. 

PIERWSZY ŻOŁNIERZ

Zdążając krok w krok za pierzchającymi, 

Wszedł z nimi razem do miasta, wtem nagle 

Zamknięto bramy. Został się sam przeciw 

Całej załodze. 

LARCJUSZ

O szlachetny mężu! 

W tobie jest lepszy hart niż w mieczu twoim, 

Choć on ze stali; kiedy on się zgina, 

Ty się wyprężasz. Opuszczono ciebie! 

Rubin tak wielki jak ty obok ciebie 

Straciłby wartość. Tyś był wojownikiem 

Szkoły Katona⁴⁸, nie tylko prawicą 

Dzielnym i strasznym, lecz i siłą wzroku, 

I brzmieniem głosu do gromu podobnym. 

Takeś przerażać umiał nieprzyjaciół, 

Że się zdawało, jakby świat miał febrę 

I trząsł się w swoich posadach. 

Marcjusz wraca skrwawiony i ścigany przez nieprzyjaciół.

PIERWSZY ŻOŁNIERZ

Patrz, wodzu! 

LARCJUSZ

To Marcjusz, idźmy mu pomóc lub zginąć! 

Walczą i wszyscy wchodzą do miasta.

SCENA PIĄTA

Wewnątrz miasta. Ulica.

Kilku Rzymian wchodzi z łupami.

PIERWSZY RZYMIANIN

Zaniosę to do Rzymu.

DRUGI RZYMIANIN

A ja to.

TRZECI RZYMIANIN

Zjedzże kaduka!⁴⁹ Wziąłem to za złoto.

Wrzawa wojenna ciągle się daje słyszeć w oddali.

Marcjusz i Tytus Larcjusz wchodzą z trębaczami.

MARCJUSZ

Patrz no, ci trutnie ważą czas na równi 

Z złamaną drachmą⁵⁰. Ołowiane łyżki, 

Bety, żelazo niewarte obola⁵¹, 

Stare łachmany, które by kat pogrzebł 

Razem z wisielcem: wszystko to zagarnia 

Ta szuja jeszcze przed skończeniem bitwy. 

Rzućcie mi zaraz precz tę drań⁵². — Słyszycie 

Tę wrzawę, ten szczęk broni w tamtej stronie? 

Tam wasz wódz, dalej do niego! Tam brodzi 

W strugach krwi waszych współziomków Aufidiusz, 

Cel nienawiści mojej. Cny Tytusie, 

Weź pewną liczbę ludzi, ile trzeba 

Do obsadzenia miasta; ja tymczasem 

Z takimi, którzy mają szczyptę ducha, 

Pospieszę w pomoc Kominiuszowi. 

LARCJUSZ

Zacny człowieku, tyś ranny; po takiej 

Gwałtownej pracy niepodobna⁵³ tobie 

Przedsiębrać nowej wyprawy. 

MARCJUSZ

Bez pochwał, 

Tytusie, jeszczem się wcale nie rozgrzał. 

Bądź zdrów, ubytek tych kilku krwi kropel 

Na zdrowie będzie mi, a nie na szkodę. 

Tak się ukazać chcę Aufidiuszowi 

I walczyć. 

LARCJUSZ

Oby nadobna bogini 

Fortuna⁵⁴ chciała zakochać się w tobie, 

I swymi czary odbijała miecze 

Twych przeciwników! Dzielny wojowniku, 

Niech szczęście będzie ci giermkiem! 

MARCJUSZ

A tobie 

Tak wiernym druhem, jak tym, których wznosi 

Najwyżej. Bywaj zdrów. 

LARCJUSZ

O wzorze mężów! 

Wychodzi Marcjusz

Idź zadąć w trąbę na rynku, każ na nim 

Zebrać się pierwszym urzędnikom miasta! 

Tam im zamiary oznajmimy nasze. 

Wychodzą.

SCENA SZÓSTA

W pobliskości obozu Kominiusza.

Kominiusz z wojskiem w odwrocie wchodzi na scenę.

KOMINIUSZ

Nabierzcie nieco tchu, jestem z was kontent⁵⁵. 

Sprawiliście się, moi przyjaciele, 

Tak, jak przystoi Rzymianom, w spotkaniu 

Nielekkomyślnie, w odwrocie niepodle⁵⁶. 

Będziemy jeszcze musieli wytrzymać 

Nowe natarcie wrogów. W ciągu walki 

Dochodziły nas od czasu do czasu 

Wiatrem niesione wojenne odgłosy 

Naszych współbraci. Oby ich orężom 

Bogowie rzymscy tak błogosławili, 

Jak tego tobie życzym; aby nasze 

Obydwa wojska radośnie złączone 

Dziękczynną mogły im ofiarę złożyć! 

Goniec nadbiega.

Cóż tam nowego? 

GONIEC

Mieszkańcy koriolscy, 

Zrobiwszy z miasta wycieczkę, wydali 

Wojskom Larcjusza i Marcjusza bitwę. 

Widziałem naszych odpartych do szańców, 

I z tym przychodzę. 

KOMINIUSZ

Choćbyś mówił prawdę, 

Nie zdaje mi się, abyś dobrze mówił. 

Jakże to dawno się stało? 

GONIEC

Nie dawniej 

Jak przed dwiema godzinami, wodzu. 

KOMINIUSZ

Nie masz stąd mili⁵⁷ do Koriol, dopiero 

Cośmy słyszeli odgłosy ich kotłów. 

Jakżeś mógł tyle czasu spotrzebować 

Na przejście jednej mili i tak późno 

Przybyć z tą wieścią? 

GONIEC

Przednie straże Wolsków 

W pogoń puściły się za mną, musiałem 

Nadłożyć drogi trzy czy cztery mile; 

Inaczej byłbym tu od pół godziny. 

Wchodzi Marcjusz.

KOMINIUSZ

Któż to jest, co się tu zbliża, jak gdyby 

Ze skóry go obdarto? O, bogowie! 

To twarz, to postać Marcjusza, widziałem 

Go już tak kiedyś. 

MARCJUSZ

Przychodzę za późno? 

KOMINIUSZ

Pasterz nie mógłby dokładniej odróżnić 

Odgłosu grzmotu od brzęku grzechotki, 

Jak ja odróżniam dźwięk głosu Marcjusza 

Od głosu lichszych ludzi. 

MARCJUSZ

Więc za późno? 

KOMINIUSZ

Tak, jeśliś przyszedł tu nie we krwi innych, 

Ale swą własną okryty. 

MARCJUSZ

O, pozwól 

Mi się uścisnąć ramieniem tak zdrowym 

Jak wtedy, kiedy chodziłem w zaloty: 

Z równie radosnym uczuciem jak wtedy, 

Kiedyśmy ślubny dzień nasz obchodzili 

I blask jarzących pochodni nam świecił 

Do łóż małżeńskich. 

KOMINIUSZ

Kwiecie wojowników! 

Mów, co się dzieje z Tytusem Larcjuszem? 

MARCJUSZ

To, co z kimś urząd sędziego pełniącym: 

Dekretującym jednych na wygnanie, 

A drugich na śmierć, ułaskawiającym 

Jednych, a drugich przejmującym trwogą. 

W imieniu Rzymu trzyma on Koriole, 

Jakby na sforze⁵⁸ ogara, którego 

Puści, gdy zechce. 

KOMINIUSZ

Gdzież jest ten niecnota, 

Co mówił, że was odparto do szańców? 

Niech się tu zaraz stawi. 

MARCJUSZ

Daj mu pokój, 

On prawdę mówił, bo te bohatery, 

Co były ze mną (podła zbieranina! 

Niech im kat świeci! Im dawać trybunów!), 

Jak mysz przed kotem zemknęli przed zgrają 

Gorszą od siebie. 

KOMINIUSZ

Jakimże sposobem 

Zwycięstwo przy was zostało? 

MARCJUSZ

Zostawmy 

Opowiadanie na później. 

Gdzież nieprzyjaciel? Jesteście już pola 

Bitwy panami? Jeśli nie, dlaczegoż 

Stać się onymi zwlekacie? 

KOMINIUSZ

Marcjuszu, 

Ścieraliśmy się z niepomyślnym skutkiem 

I cofnęliśmy się dla pomyślniejszej 

Odmiany losu. 

MARCJUSZ

Nie wiecie, jak stoją 

Ich wojska i gdzie znajdują się ludzie, 

W których swą ufność położyli? 

KOMINIUSZ

Jeślim 

Dobrze uważał, przednią straż trzymają 

Ancjaci, czoło ich wojska, a wodzem 

Ich jest Aufidiusz, jądro ich nadziei. 

MARCJUSZ

Wodzu, zaklinam cię na wszystkie bitwy, 

Któreśmy razem odbyli, na wszystką 

Krew, którą obok siebie przeleliśmy; 

Na ową przyjaźń, którąśmy przyrzekli 

Sobie nawzajem — pozwól mi pójść przeciw 

Aufidiuszowi i jego Ancjatom, 

I to niezwłocznie. Napełniwszy przestwór 

Podniesionymi mieczmi i włóczniami, 

Doświadczmy szczęścia tej chwili. 

KOMINIUSZ

Chociażbym 

Wolał, ażebyś przede wszystkim innym 

Pokrzepiającą wziął kąpiel i balsam 

Pozwolił sobie przyłożyć na rany, 

Nie śmiem się jednak opierać 

Żądaniu twemu. Wybierz sobie ludzi, 

Którzy najlepiej wesprzeć cię zdołają 

W tym przedsięwzięciu. 

MARCJUSZ

Są nimi ci, którzy 

Najwięcej czują pochopu⁵⁹ do tego. 

Jeżeli tu jest kto taki (a grzechem 

Byłoby wątpić), co lubi ten pokost, 

Którym widzicie mnie pomalowanym; 

Jeżeli tu jest kto taki, co mniej się 

Uszczerbku ciała niż złej sławy lęka, 

Co myśli, że śmierć szlachetna ma stokroć 

Więcej wartości niż jałowe życie, 

I bardziej kocha ojczyznę niż siebie, 

Niech taki, wespół z podobnymi sobie, 

Poruszy ręką — tak: 

podnosi rękę i wstrząsa nią

Na okazanie 

Swej gotowości, i uda się za mną. 

Wszyscy wydają okrzyk i potrząsają mieczami, podnoszą go na ramionach i rzucają czapki w górę.

Mnie tylko? Tylko mnie? Cóż to, czy chcecie 

Miecz ze mnie zrobić? Bez tych zwierzchnich oznak! 

Któryż z was w gruncie niewart czterech Wolsków? 

Któryż w spotkaniu z Aufidiuszem tak się 

Nie złoży tarczą, jak on się nią składa? 

Przecież choć wszystkim wam dziękuję, muszę 

Pewną część tylko spomiędzy was wybrać, 

Reszta dopełni swego obowiązku 

W innym spotkaniu, gdy się pora zdarzy. 

Marsz, więc! Niech czterech setników oddzieli 

Z komendy swojej tych, co się okażą 

Najbardziej skłonni do boju. 

KOMINIUSZ

Ruszajcie, 

Moi waleczni, stwierdźcie⁶⁰ te oznaki 

Męstwa czynami, a będziecie z nami 

Dzielili wszelkie korzyści zwycięstwa. 

Wychodzą.

SCENA SIÓDMA

Bramy Korioli.

Tytus Larcjusz, zostawiwszy załogę w Koriolach, idąc przy odgłosie trąb i kotłów na pomoc Kominiuszowi i Marcjuszowi, wchodzi na scenę z Namiestnikiem swoim, oddziałem żołnierzy i przewodnikiem.

LARCJUSZ

Niech bramy będą strzeżone, pełnijcie 

Waszą powinność tak, jakem wam wskazał; 

Jeżeli przyślę, wyprawcie natychmiast 

Tamte centurie⁶¹, reszta ich wystarczy 

Do utrzymania się jakiś czas. Jeśli 

Przegramy bitwę, będziemy musieli 

Opuścić miasto. 

NAMIESTNIK

Spuść⁶² się na nas, wodzu. 

LARCJUSZ

Idźcie i bramy zamknijcie za sobą. 

Hej, przewodniku, postępuj przed nami — 

I do rzymskiego prowadź nas obozu. 

Wychodzą.

SCENA ÓSMA

Pole bitwy pomiędzy obozami Rzymian i Wolsków.

Wrzawa wojenna. Marcjusz i Aufidiusz wchodzą.

MARCJUSZ

Z tobą chcę tylko walczyć, boś ty dla mnie 

Nienawistniejszy niż krzywoprzysięzca. 

AUFIDIUSZ

Równieśmy sobie nienawistni. Nie ma 

W Afryce węża, którym bym się bardziej 

Brzydził niż twoją sławą i zuchwalstwem. 

Trzymaj się krzepko! 

MARCJUSZ

Kto się pierwszy cofnie, 

Niech skona jako niewolnik drugiego 

I niech go przeklną bogowie! 

AUFIDIUSZ

Jeżeli ja ci tył podam, Marcjuszu, 

Wolno ci będzie szczuć mnie jak zająca. 

MARCJUSZ

Nie ma trzech godzin, Tullusie, jak w murach 

Twojego miasta samopas walczyłem 

I wyprawiałem, co chciałem. Nie moja 

To krew, którą mnie widzisz tak upstrzonym. 

W imieniu zemsty natęż swoje siły. 

AUFIDIUSZ

Chociażbyś nawet był Hektorem⁶³ owym, 

Gwiazdą twojego chełpliwego rodu, 

Nie wymkniesz mi się stąd. 

Walczą. Kilku Wolsków przychodzi w pomoc Aufidiuszowi.

Usłużni, ale niemężni! Przeklęta 

Wasza gorliwość wstydem mnie okrywa. 

Wychodzą, walcząc. Aufidiusz i Wolskowie ustępują przed Marcjuszem.

SCENA DZIEWIĄTA

Tamże.

Zgiełk bitwy. Sygnały do odwrotu. Muzyka triumfalna. Z jednej strony wchodzi Kominiusz z częścią wojska, z drugiej Marcjusz, z zawieszoną ręką na bindzie⁶⁴, na czele swego oddziału.

KOMINIUSZ

Gdybym ci zaczął opowiadać twoje 

Dzisiejsze czyny, sam byś im, Marcjuszu, 

Nie chciał dać wiary, ale zdam z nich sprawę 

Tam, gdzie słuchając ich, senatorowie 

Łzy mieszać będą z uśmiechem radości. 

Gdzie znakomici patrycjusze, milcząc, 

Słuchać mnie będą, wzruszać ramionami, 

Wreszcie podziwiać, gdzie kobiety będą 

Drżeć z przerażenia i w słodkim wzruszeniu 

Z uwagą chwytać każde moje słowo. 

Gdzie płytkogłowi trybunowie, wespół 

Z cuchnącą zgrają niesfornych plebejan, 

Nienawidzący twej wyższości, będą 

Zmuszeni mówić: „Dziękujemy bogom, 

Że Rzym takiego posiada żołnierza!”. 

Aleś ty przyszedł na szczątki biesiady, 

Sutą wprzód ucztę spożywszy. 

Tytus Larcjusz, wracając z pogoni za nieprzyjacielem, wchodzi z wojskiem swoim.

LARCJUSZ

O wodzu! 

Oto jest rumak, my tylko czapraki⁶⁵, 

Gdybyś był widział! 

MARCJUSZ

Przestań! Moja matka, 

Posiadająca szczególny przywilej 

Do wynoszenia zalet swego rodu, 

Chwaląc mnie, przykrość mi sprawia. Zrobiłem 

To, co wy, to jest, co mogłem; jednaki 

Mieliśmy bodziec, to jest myśl, że przez to 

Służym ojczyźnie. Kto wypełnił tylko 

To, czego pragnął, ten w zasłudze stoi 

Ze mną na równi. 

KOMINIUSZ

Nie będziesz ty grobem 

Twych cnót. Rzym musi znać wartość swych dzieci. 

Występkiem by to było, i zaprawdę 

Gorszym niż kradzież, gorszym niż oszczerstwo, 

Kryć czyny twoje i przemilczać o tym, 

Co podniesione do szczytu uwielbień 

Skromnym by jeszcze się zdało. Dlatego 

Pozwolisz, abym (w celu okazania, 

Czym jesteś, nie zaś w dank⁶⁶ za to, coś zdziałał) 

Przemówił do cię przed obliczem wojska. 

MARCJUSZ

Rany me, chociaż same przez się błahe, 

Bolą mnie wszakże, kiedy o nich słyszę. 

KOMINIUSZ

Gdyby je raczej milczeniem pokryto, 

Wtedy by słusznie mogły się rozgnoić 

I zgangrenować; byłaby to bowiem 

Niewdzięczność gorsza niż drażniący plaster. 

Z wszystkich tych koni (którycheśmy wzięli 

Niemałą ilość, i to dobrej rasy), 

Z wszystkich tych skarbów, których nam dostarczył 

Ich gród i obóz, wolno ci dziesiątą 

Część wziąć na własność, oddajem ją tobie 

Przed uczynieniem ogólnego działu⁶⁷ 

I zostawiamy ci wybór. 

MARCJUSZ

Dziękujęć⁶⁸, 

Wodzu; nie mogę jednak w żaden sposób 

Na sercu moim wymóc przyzwolenia, 

Iżbym zapłatę przyjął za usługi 

Miecza mojego. Uchylam się przeto 

Od tej korzyści i pragnę pozostać 

Na równej stopie z tymi, którzy byli 

Świadkami moich usiłowań. 

Przeciągły odgłos trąb. Wszyscy wykrzykują: „Marcjusz! Marcjusz!”, rzucają w górę czapki i włócznie.

Kominiusz i Larcjusz stoją z odkrytymi głowami.

Oby 

Te instrumenta⁶⁹, które znieważacie, 

Nigdy już więcej nie zabrzmiały! Kiedy 

Trąby i kotły na polu Bellony⁷⁰ 

Mogą się zniżać do dworaczych pochlebstw, 

Dwory i miasta powinny by całe 

W fałsz się przyodziać. Kiedy się stal może 

Stawać tak miękką jak jedwab gnuśnika, 

Niechże z niej szyją kołdry wojownikom! 

Przestańcie. Toż więc za to, żem jak baba 

Nie otarł nosa, gdy mi krew szła z niego, 

Żem kilku słabych powalił charłaków⁷¹, 

Co i niejeden z obecnych tu zrobił, 

Chociaż nikt tego nie pamięta, za to 

Hiperboliczne⁷² odbieram oklaski, 

Jak gdybym lubił karmić moją małość 

Mdłą karmią⁷³ pochwał zaprawionych kłamstwem. 

KOMINIUSZ

Za skromny jesteś, Marcjuszu, surowszy 

Dla swoich zasług niż uprzejmy dla nas, 

Którzy cześć prawdzie oddajemy. Wybacz, 

Ale ponieważ sam chcesz krzywdzić siebie, 

Musim cię pierwej (jak kogoś, co godzi 

Na własne zdrowie) ująć w pęta, zanim 

Będziem się mogli lepiej porozumieć. 

Niech więc wiadomo będzie nam i światu, 

Że Kajus Marcjusz zasłużył w tej wojnie 

Na bohaterski wieniec; w dowód czego 

Daję mu mego dziarskiego rumaka, 

Wychowanego w obozach, z wszelkimi 

Należącymi do niego przybory⁷⁴. 

Za to zaś, co pod Koriolami zdziałał, 

Niechaj nazwany będzie uroczyście, 

Wśród wiwatowych ogólnych okrzyków: 

Kajem Marcjuszem Koriolanem. 

Noś ten dodatek godnie aż do śmierci! 

Odgłos trąb i kotłów.

WSZYSCY

Niech żyje Kajus Marcjusz Koriolanus! 

KORIOLAN

Idę twarz obmyć, zobaczycie potem, 

Czy mnie ta nazwa rumieni. Przyjmijcie 

Dzięki tymczasem. Konia twego, wodzu, 

Rad⁷⁵ będę dosiąść i przez całe życie 

jako pióropusz na szyszaku nosić 

Na czele mych nazw ten drogi dodatek, 

Który od ciebie otrzymałem. 

KOMINIUSZ

A teraz idźmy do namiotów spocząć 

Po trudach, wprzódy trzeba nam jednakże 

Wysłać do Rzymu listy z doniesieniem 

O odniesionym zwycięstwie. Larcjuszu, 

Tobie wypada powrócić do Koriol; 

Przyślesz nam stamtąd do Rzymu przedniejszych 

Obywateli, celem traktowania 

Z nimi o własnym ich dobru i naszym. 

LARCJUSZ

Wypełnię, wodzu, co każesz. 

KORIOLAN

Bogowie 

Naigrawać się ze mnie zaczynają. 

Ja, com przed chwilą odrzucił ofiarę 

Książęcych darów, zniewolony jestem 

Udać się z prośbą do mojego wodza. 

KOMINIUSZ

Z góry już masz jej skutek. O cóż idzie? 

KORIOLAN

Zdarzyło mi się w Koriolach przed laty 

Nocować w domu pewnego biedaka, 

Który mię⁷⁶ przyjął gościnnie. Ten człowiek, 

Zostawszy dzisiaj pojmany przez naszych, 

Zawołał na mnie, ale wzrok mój wtedy 

Widział przed tobą tylko Aufidiusza, 

I gniew zagłuszył litość w moim sercu. 

Proszę cię teraz, wodzu, puść na wolność 

Tego biedaka! 

KOMINIUSZ

O, ta prośba godna 

Jest ciebie! Choćby ten człowiek był mego 

Brata zabójcą, zostałby natychmiast 

Tak jak wiatr wolnym. Uwolń go Tytusie. 

LARCJUSZ

Jakież jest jego miano? 

KORIOLAN

Na Jowisza, 

Nie mogę sobie przypomnieć — znużony 

Jestem, nie jestem w stanie zebrać myśli. 

Nie ma tu wina? 

KOMINIUSZ

Idźmy do namiotu, 

Krew ustąpiła z twych lic, czas w to wejrzeć, 

Nie ociągajmy się dłużej. 

Wychodzą.

SCENA DZIESIĄTA

Obóz Wolsków.

Odgłos trąb i rogów. Tullus Aufidiusz skrwawiony wchodzi z dwoma czy trzema żołnierzami.

AUFIDIUSZ

Wzięto więc miasto! 

PIERWSZY ŻOŁNIERZ

Nie inaczej, wodzu; 

Ale podobno ma być powrócone 

Pod łagodnymi dla nas warunkami. 

AUFIDIUSZ

Pod warunkami? O, trzeba mi było 

Być Rzymianinem, kiedy będąc Wolskiem, 

Nie mogę być tym, czym jestem. Warunki! 

Jakież u kata łagodne warunki 

Mogą się mieścić w układach dla strony, 

Co się na łaskę zdała lub niełaskę? 

Pięć razy z tobą walczyłem, Marcjuszu, 

I tyleż razy pobity zostałem. 

Spotkałoby mnie, rozumiem, toż samo 

Za każdym razem, chociażbyśmy z sobą 

Ścierali miecze tak często, jak jemy. 

Na wszystkie nieba i piekła! Jeżeli 

Kiedy bądź jeszcze przyjdzie mi się znowu 

Broda o brodę zetknąć z tym człowiekiem, 

Albo ja padnę, albo on. Szlachetne 

Współzawodnictwo już mnie dziś nie łechce. 

Dotąd myślałem go zgnieść w równej walce, 

Miecz z jego mieczem skrzyżowawszy: teraz 

Nie dbam o środki, byle się go pozbyć, 

Siła lub podstęp, jedno z tego dwojga 

Musi go dosiąc. 

PIERWSZY ŻOŁNIERZ

To prawdziwy szatan. 

AUFIDIUSZ

Śmielszy od niego, ale mniej przebiegły... 

Moja waleczność nasiąkła trucizną 

Przez to jedynie, że cierpiała plamę, 

Którą ją okrył, gotowa dla niego 

Zaprzeć się siebie. Nic nie zdoła wstrzymać 

Mej ręki, ani sen, ani modlitwa, 

Ani choroba, ani nagość, ani 

Próg Kapitolu, ani wnętrze świątyń, 

Ani kapłanów pobożne obrzędy, 

Ani czas ofiar: nic z tego wszystkiego, 

Co wszelkiej stawia wściekłości zaporę, 

Nie zdoła żadnym starym przywilejem 

I zardzewiałym puklerzem⁷⁷ zwyczaju 

Zasłonić piersi Marcjusza przed gromem 

Mej nienawiści. Gdziekolwiek go znajdę, 

Choćby to było w domu i pod strażą 

Brata mojego własnego, utopię 

Chciwą krwi dłoń w własnych jego wnętrznościach. 

Idźcie do miasta, wywiedzcie się, co tam 

Zaszło nowego i jacy do Rzymu 

Posłani będą zakładnicy. 

PIERWSZY ŻOŁNIERZ

Mamy 

Sami iść, wodzu? nie pójdzieszże z nami? 

AUFIDIUSZ

Czekają na mnie w gaju cyprysowym 

(Ku południowi za młynami miasta). 

Tam mi donieście, jak się świat obraca, 

Abym do tego zastosować umiał 

Dalszą mą drogę. 

PIERWSZY ŻOŁNIERZ

Uczynim tak, wodzu. 

Wychodzą.

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

AKT DRUGI

SCENA PIERWSZA

Rzym. Plac publiczny.

Metieniusz, Sycyniusz i Brutus.

MENENIUSZ

Augurowie⁷⁸ powiedzieli mi, że tej nocy będziemy mieli wieści.

BRUTUS

Dobre czy złe?

MENENIUSZ

Niezupełnie odpowiednie życzeniom ludu, bo lud nie lubi Marcjusza.

SYCYNIUSZ

Natura uczy zwierzęta poznawać nieprzyjaciół.

MENENIUSZ

Powiedzcie mi, proszę, kogo wilk lubi?

SYCYNIUSZ

Jagnięta.

MENENIUSZ

Ba, dlatego że rad by je pożreć, tak jak głodni plebejusze radzi by pożreć szlachetnego Marcjusza.

BRUTUS

To jagnię nie lada, mruczy jak niedźwiedź.

MENENIUSZ

To niedźwiedź nie lada, co żyje jak jagnię. Jesteście już starzy obydwa, odpowiedzcie mi, proszę, na jedno zapytanie.

OBAJ TRYBUNOWIE

Chętnie to uczynim.

MENENIUSZ

Jakimiż to wadami upośledzony jest Marcjusz, których byście wy nie mieli pod dostatkiem?

BRUTUS

Nie upośledzony on jest żadną, owszem, sowicie każdą uposażony.

SYCYNIUSZ

Mianowicie dumą.

BRUTUS

Którą depcze drugich bez względu.

MENENIUSZ

To rzecz dziwna, wiecie wy, co o was mówią na mieście, to jest w naszych wyższego rzędu towarzystwach? Czy wiecie?

OBAJ TRYBUNOWIE

Cóż takiego o nas mówią?

MENENIUSZ

Ponieważ dopiero co wspomnieliście o dumie, nie będziecie urażeni?

OBAJ TRYBUNOWIE

Bynajmniej, panie, bynajmniej.

MENENIUSZ

Niewiele zresztą na tym zależy, bo maleńka doza pierwszej lepszej okoliczności zdolna wam będzie odjąć i bez tego wielką porcję wyrozumienia. Popuśćcie więc cugle cholerze⁷⁹ i gniewajcie się, jak chcecie. Zarzucacie więc Marcjuszowi, że jest dumny?

BRUTUS

Nie sami jedni to czynimy.

MENENIUSZ

Wiem ja, że sami jedni mało co możecie uczynić, macie licznych popleczników; inaczej czynności wasze wydałyby się dziwnie odosobnione. Zdolności wasze tak są drobne, iż niepodobna im wiele zrobić samym przez się. Mówicie o dumie? O, gdybyście mogli zwrócić oczy wasze na włos rosnący wam na karku i zrobić jaki taki przegląd wewnętrznej strony jestestw waszych! Gdybyście mogli!

BRUTUS

Cóż byśmy zobaczyli?

MENENIUSZ

Co? Oto parę lichych, nadętych, gwałtownych, drażliwych urzędników (alias⁸⁰ półgłówków), jedynych w swoim rodzaju na cały Rzym.

SYCYNIUSZ

Meneniuszu, waszmość także dokładnie jesteś znany!

MENENIUSZ

Znany jestem jako patrycjusz, mający swoje dziwactwa i lubiący czarę dobrego wina, w którego skład Tyber⁸¹ nie wchodzi; o którym mówią, że jest cokolwiek za słaby, bo pierwszego lepszego skargi popiera, porywczy i do hubki⁸² podobny z błahego powodu, że woli pośladek nocy niż czoło poranku. Co myślę, to i mówię; złość mą przelewam w słowa, kiedy spotkam dwóch takich jak wy dobroczyńców ludzkości (Likurgami⁸³ nazwać was nie mogę), a napój podany mi przez nich nie głaszcze mi podniebienia, to się krzywię. Nie mogę powiedzieć, że wasze miłoście dobrze rzecz rozważyli, kiedy widzę, że do większej części ich sylab wchodzi as-i-nus⁸⁴ a chociaż nie spieram się z tymi, co utrzymują, żeście poważni i szanowni, mniemam jednak, że kapitalnie kłamią ci, co mówią, że wam dobrze z oczu patrzy. Jeżeli to wszystko dostrzegacie na mapie mojego mikrokosmu⁸⁵, idzie za tym, że jestem znany dokładnie? I cóż by wasze ślepe przenikliwoście mogły sprostować, jeżeli dokładnie jestem znany?

BRUTUS

No, no, już my waćpana dobrze znamy.

MENENIUSZ

Nie znacie ani mnie, ani siebie, ani niczego zgoła! Dumni jesteście z tego, że czereda gnojków czapice zdejmuje przed wami i nogami wam uniżenie wierzga; marnujecie drogie przedpołudnie, słuchając sprawy między przekupką i tandeciarzem, a potem odraczacie mizerny spór o trzy grosze na drugi dzień audiencji. Jeżeli was przy słuchaniu stron kolka zażgnie, wykrzywiacie się jak maszkary, podnosicie czerwoną flagę ku zniecierpliwieniu najspokojniejszych, i krzycząc o urynał⁸⁶, zostawiacie spór zawikłany bardziej, niż był przed wprowadzeniem. Jedyna zgoda, do której przyprowadzacie strony, na tym zależy⁸⁷, że i tych, i owych zwiecie szelmami. Jesteście czworonożną szajką dziwnego nabożeństwa.

BRUTUS

No, no, no, wiadomo każdemu, że waszmość jesteś lepszym śmieszkiem u stołu niż potrzebnym sprzętem w Kapitolu.

MENENIUSZ

Kapłani nawet muszą się stać trefnisiami⁸⁸ w towarzystwie tak śmiesznych jak wy kreatur. Kiedy się wam zdarzy jako tako mówić w jakiej materii, to jeszcze i wtedy wasza mowa niewarta poruszenia bród waszych, a wasze brody nie zasługują na nic szlachetniejszego po śmierci, jak żeby nimi wypchać poduszki gałganiarza lub utkać z nich derę⁸⁹ dla osła. Mimo tego utrzymujecie, że Marcjusz jest dumny, on, którego wartość, lekko oceniona, przewyższa wartość wszystkich poprzedników waszych w rumel⁹⁰ wziętych od czasów Deukaliona⁹¹, chociaż może najlepsi z nich z ojca na syna pełnili urząd oprawców. Dobranoc, moi przezacni pasterze plebejskiej trzody, dłuższa rozmowa z wami mogłaby mi mózg zarazić; pozwalam sobie pożegnać was.

Brutus i Sycyniusz oddalają się w głąb sceny. Wolumnia, Wirgilia, Waleria i kilka innych niewiast wchodzą.

Witajcie piękne, szlachetne niewiasty. Gdyby Luna⁹² była ziemianką, śmiało by mogła obok was stanąć. Gdzież to tak niecierpliwie wzrok posyłacie?

WOLUMNIA

Zacny Meneniuszu, mój Marcjusz jest spodziewany. Na miłość Junony⁹³, idźmy naprzeciwko niego.

MENENIUSZ

Co słyszę! Marcjusz powraca?

WOLUMNIA

Tak jest, Meneniuszu, powraca szczęśliwie i zaszczytnie.

MENENIUSZ

Do góry, czapko moja! Jowiszu, przyjm pokłon i dzięki! Marcjusz, Marcjusz powraca?

DWIE NIEWIASTY

Nie inaczej, wkrótce tu będzie.

WOLUMNIA

Patrz, oto list od niego; senat odebrał drugi, jego żona trzeci, a czwarty pewnie w domu na was czeka!

MENENIUSZ

Biada memu domowi! Roztrząsnę go za powrotem. List do mnie od niego?

WIRGILIA

Najniezawodniej znajdziecie list w domu, widziałam go.

MENENIUSZ

List od niego? Wieść ta wprawia mnie w stan zdrowia, którego na siedem lat wystarczy. Dziś jeszcze dam szczutka⁹⁴ w nos lekarzowi. Najdoskonalszy przepis Galena⁹⁵ szarlatańskim jest środkiem, nie lepszym od końskiej mikstury w porównaniu z taką receptą. Nie jestże on ranny? Bo on bez ran nie zwykł powracać.

WIRGILIA

O, nie, nie, nie!

WOLUMNIA

I owszem, jest ranny; bogom za to dzięki składam.

MENENIUSZ

Czynię i ja to samo, jeżeli tylko jego rany nie są cięższego kalibru, będą mu one do twarzy. Przynosi w garści zwycięstwo?

WOLUMNIA

Na czole, Meneniuszu; po raz trzeci to już wraca w wieńcu dębowym.

MENENIUSZ

Musiał dać dobrą pamiątkę Aufidiuszowi?

WOLUMNIA

Tytus Larcjusz pisze, że walczyli z sobą, ale Aufidiusz uszedł.

MENENIUSZ

I dobrze zrobił, mogę mu ręczyć; bo gdyby mu był⁹⁶ dotrzymał placu, za wszystkie skrzynie Koriolów i wszystko złoto, co w nich jest, nie chciałbym wyglądać tak, jak by on wyglądał. Czy wie o tym senat?

WOLUMNIA

Idźmy, moje kobiety. Nie inaczej, nie inaczej, senat odebrał listy od wodza, w których tenże przyznaje mojemu synowi cały zaszczyt tej wojny, przewyższyć on miał w dwójnasób tym razem poprzednie swoje czyny.

WALERIA

W istocie, dziwne o nim rzeczy opowiadają.

MENENIUSZ

Dziwne? Gwarantuję, że nie przesadzono o włos rzeczywistości.

WIRGILIA

Dałyby bogi, żeby tak było!

WOLUMNIA

Dałabyś pokój swoim żeby...

MENENIUSZ

A ja dałbym gardło, że tak jest. Gdzież on raniony?

do trybunów, którzy przystąpili

Polecam was bogom! Marcjusz powraca, przybyło mu powodów być dumnym. Gdzież on raniony?

WOLUMNIA

W łopatkę i w lewe ramię; pod dostatkiem będzie miał blizn do pokazania ludowi, kiedy się będzie starał o przynależny mu stopień. Przy wypędzeniu Tarkwiniusza⁹⁷ otrzymał był siedem cięć.

MENENIUSZ

Z tych, jedno w kark, a dwa w udo, o ile pamiętam, wiemy już więc o dziewięciu.

WOLUMNIA

Udając się na ostatnią wyprawę, miał na sobie dwadzieścia pięć szram.

MENENIUSZ

Będzie ich więc miał dwadzieścia i siedem, każda z nich stała się grobem nieprzyjaciela.

Odgłos trąb i okrzyków.

Słyszycie te głosy?

WOLUMNIA

Są to Marcjusza heroldowie, przed nim 

Idą okrzyki, za nim łzy zostają. 

Duch śmierci siedzi na jego prawicy, 

Którą gdy wstrząśnie, giną przeciwnicy. 

Marsz. Odgłos trąb. Kominiusz i Tytus Larcjusz wchodzą, pomiędzy nimi Koriolan z dębowym wieńcem na czole, za nimi rotmistrze i żołnierze, na przodzie Herold.

HEROLD

Wiadomo czynim Rzymowi, że Marcjusz 

Sam jeden walczył w murach miasta Koriol, 

Gdzie obok sławy zyskał nowe miano 

W dodatku do dwóch dawnych. Od tej pory 

Ma się zwać: Kajus Marcjusz Koriolanus. 

Witaj, wsławiony męstwem Koriolanie! 

Odgłos trąb.

WSZYSCY

Witaj, wsławiony męstwem Koriolanie! 

KORIOLAN

Dość tego, okrzyk ten razi mi serce. 

Dość tego, błagam. 

KOMINIUSZ

Oto wasza matka. 

KORIOLAN

O! matko! 

klęka

Wiem, że za moją pomyślność 

Do wszystkich bogów zanosiłaś modły. 

WOLUMNIA

Powstań, waleczny bohaterze, powstań, 

Luby Marcjuszu, szlachetny Kajusie, 

W nagrodę chlubnych dzieł świeżo nazwany — 

Jakież to miano? Ha, mam cię podobno 

Zwać Koriolanem? Drogi Koriolanie! 

Lecz oto twoja żona. 

KORIOLAN

O, ty moje 

Wdzięczne milczenie, pozdrawiam cię! Czyżbyś 

Się śmiała, gdybym był w trumnie powrócił, 

Kiedy przy moim triumfie łzy ronisz? 

O, luba, takie oblicza dziś mają 

Wdowy w Koriolach i matki żałosne 

Po stracie synów. 

MENENIUSZ

Niechże cię bogowie 

Ukoronują! 

KORIOLAN

Żyjesz jeszcze, stary? 

do Walerii

Wybacz mi, zacna pani; w rzeczy samej, 

Nie wiem, gdzie pierwej mam się zwrócić. Witaj, 

Rodzinne miasto, witajcie mi wszyscy 

Razem, witajcie po szczególe wszyscy! 

MENENIUSZ

Po sto tysięcy razy witaj! Mógłbym 

Śmiać się i płakać; czuję się na poły 

Lekki i ciężki: witaj nam! Niech temu 

Przekleństwo toczy serce, kto niekontent 

Z twego widoku. W was trzech powinien by 

Rzym się rozszaleć; są tu jednak stare, 

Dzikie jabłonie, których cierpki owoc 

Oblektamentów⁹⁸ wam nie da. Z tym wszystkim 

Bądźcie nam całym sercem pozdrowieni, 

Chwastem nazwijmy chwast, a błędy głupców 

Głupotą. 

KOMINIUSZ

Dobrze mówisz. 

KORIOLAN

Tak jak zawsze. 

HEROLD

Dalej, mężowie! 

KORIOLAN

do matki i żony

Podajcie mi dłonie! 

Nim mnie dach domu naszego ocieni, 

Muszę odwiedzić zacnych patrycjuszów, 

Od których obok pozdrowień zaszczytny 

Dank otrzymałem. 

WOLUMNIA

Dożyłam spełnienia 

Życzeń mych, nawet marzeń, jednej tylko 

Brak jeszcze rzeczy, a i tej zapewne 

Rzym względem ciebie ziścić nie zaniedba. 

KORIOLAN

Bądź przekonana, matko, że wolałbym 

Być po swojemu sługą niż panować 

Po służalczemu. 

KOMINIUSZ

Idźmy na Kapitol. 

Odgłos trąb i rogów. Wszyscy odchodzą tym samym porządkiem, jak weszli. Trybunowie zostają.

BRUTUS

Wszystko, co żyje, o nim tylko mówi.... 

Kto ma wzrok słaby, okulary wkłada, 

Aby go ujrzeć. Świegotliwa niańka 

Pozwala dziecku zanieść się od krzyku„ 

A plecie o nim: lada pluch⁹⁹, skręciwszy 

Najdroższą szmatę koło szyi, idzie 

Piąć się na mury i gapić na niego; 

Wystawy domów, przyzby¹⁰⁰, okna, ganki 

Upstrzone, gną się dachy, na facjatach¹⁰¹ 

Okraczkiem siedzą żyjące facjaty, 

Tym tylko jednym do siebie podobne, 

Że wszystkie oczy wytrzeszczają. Rzadko 

Napotykani flaminowie¹⁰² drą się 

Pośrodkiem tłumów i zaledwie dysząc, 

Szukają sobie miejsca wśród motłochu, 

Nasze zazwyczaj zakwefione¹⁰³ damy 

Podają śmiało swoje delikatne 

Różą i lilią jaśniejące lica 

Na łup figlarnych Feba¹⁰⁴ pocałunków: 

Taki ścisk wszędzie, taki wir, jak gdyby 

Jakiś bóg w tego człowieka wcielony 

Dał mu nadludzką potęgę i powab. 

SYCYNIUSZ

Zobaczysz, że się ani spostrzeżemy, 

Jak go obiorą konsulem. 

BRUTUS

A wtedy 

Urząd nasz pójdzie spać. 

SYCYNIUSZ

On nie potrafi 

Z umiarkowaniem piastować do końca 

Swoich godności; to, co dziś pozyskał, 

Utraci jutro. 

BRUTUS

W tym nasza otucha. 

SYCYNIUSZ

Nie wątp, że nasi mieszczańscy mandanci¹⁰⁵ 

Przy pierwszej lepszej okazji poczują 

Dawną ku niemu niechęć i zapomną 

O jego nowych zaszczytach, do czego 

Że im da powód, znając jego dumę, 

Z łatwością można przewidzieć. 

BRUTUS

Słyszałem, 

Jak się zarzekał, że choćby chciał zostać 

Konsulem, nigdy nie pójdzie na rynek, 

Nigdy nie włoży na siebie wytartej 

Szaty pokory ani też nie będzie 

Ran swych po formie¹⁰⁶ odkrywać ludowi, 

By tym sposobem skarbić sobie jego 

Smrodliwy oddech. 

SYCYNIUSZ

Tym lepiej. 

BRUTUS

Powiedział, 

Oto są jego słowa: że wolałby 

Nie być konsulem niż być nim inaczej 

Jak za usilną prośbą sobie równych 

I wskutek życzeń szlachty. 

SYCYNIUSZ

Nie pragnijmy 

Niczego więcej: jeno¹⁰⁷ żeby wytrwał 

W tym przedsięwzięciu i one wykonał. 

BRUTUS

Zdaje się, że tak zrobi. 

SYCYNIUSZ

W takim razie 

Zgotuje sobie to, czego mu życzym, 

To jest niechybną zgubę. 

BRUTUS

Jedno z dwojga 

Musi nastąpić: albo on upadnie, 

Albo my wpływ nasz utracim. Dlatego 

Trzeba nam zręcznie poszepnąć ludowi, 

Jak on go zawsze nie cierpiał; że gdyby 

Miał władzę, to by go zaprzągł do jarzma¹⁰⁸; 

Obrońcom jego nakazał milczenie; 

Ukrócił jego swobody; że on go 

W praktycznym życiu, w publicznych stosunkach 

Względnie¹⁰⁹ na zdolność i na użyteczność 

Za nic lepszego nie ma, jak wielbłąda 

Na wojnie, który dostaje posiłek 

Za to jedynie, że dźwiga ciężary, 

A kije, kiedy pod nimi upada. 

SYCYNIUSZ

Skoro się o tym, coś powiedział, wspomni 

W stosownym czasie, kiedy jego niczym 

Nieposkromiona zuchwałość wybuchnie 

W oczy ludowi (wybuchnie zaś ona, 

Jak tylko się go podżegnie, a jego 

Podżec tak łatwo, jak psem poszczuć owce), 

Wtedy ten wybuch ogarnie w lot suche 

Paliwo ludu, a dym stąd powstały 

Zaćmi na zawsze cały jego urok. 

Wchodzi Posłaniec.

BRUTUS

Co nam przynosisz? 

POSŁANIEC

Jesteście wezwani 

Do Kapitolu. Zanosi się na to, 

Że Marcjusz będzie konsulem. Widziałem 

Głuchych tłoczących się, żeby go widzieć, 

A ślepych — żeby go słyszeć. Matrony, 

Niewiasty, panny rzucały na niego 

W przechodzie chusty, szarfy i zasłony; 

Szlachta skłaniała się z uszanowaniem 

Jak przed statuą Jowisza; a nasze 

Tłumy wydały taki grzmot okrzyków, 

Zrobiły taki grad z czapek, jakiegom 

Jeszcze nie widział. 

BRUTUS

Idźmy na Kapitol! 

Nastrójmy oczy i słuchy do tego, 

Co jest, a serca postawmy na czatach 

Tego, co będzie. 

SYCYNIUSZ

Wesprę cię we wszystkim. 

Wychodzą.

SCENA DRUGA

Tamże. Kapitol.

Dwaj woźni ustawiają senatorskie krzesła i kładą na nich poduszki.

PIERWSZY WOŹNY

Spieszmy się; wkrótce nadejdą. Ilu jest kandydatów do konsulatu?

DRUGI WOŹNY

Trzech podobno; ale powszechnie mówią, że Koriolan będzie obrany.

PIERWSZY WOŹNY

Tęgi¹¹⁰ to człowiek, ale kaducznie¹¹¹ dumny i nie ma serca do ludu.

DRUGI WOŹNY

Prawdę mówiąc, bywali wielcy ludzie, którzy pochlebiali ludowi, a lud do nich nie miał serca; są także tacy, do których lud ma serce, nie wiedząc sam dlaczego: idzie za tym, że jeżeli lud ma do kogoś serce, nie wiedząc dlaczego, z równą zasadą nie ma go do kogoś drugiego. Jeżeli więc Koriolan nie dba o to, czy go lud lubi, czy nie lubi, dowodzi tym, że zna doskonale naturę ludu, a szlachetności charakteru tym, że mu to jawnie okazuje.

PIERWSZY WOŹNY

Gdyby mu to było wszystko jedno, czy lud go lubi, czy nie lubi, obojętnie by się względem niego zachował; to jest: nie czyniłby mu ani dobrze, ani źle; ale on żarliwiej się stara o nienawiść ludu niż lud o uczynienie mu w tym zadość i niczego nie zaniedbuje, żeby się okazać otwartym jego przeciwnikiem. Moim zdaniem, paradę¹¹² robić z lekceważenia i drażnienia ludu jest równie nagannym, jak czynić to, na co prawość nie pozwala, to jest pochlebiać dla zyskania jego względów.

DRUGI WOŹNY

Znakomicie się zasłużył ojczyźnie i wyniesienie się jego nie szło po tak łatwych stopniach jak u tych, co nadskakując i łasząc się ludowi czapkowaniem tylko, bez żadnego innego tytułu, jednali sobie jego cześć i życzliwość. On swoją godność tak mu postawił przed oczyma, a swoje czyny tak mu wraził w serce, że milczenie ludu i niewyznawanie tego, co czuje, byłoby już rodzajem krzyczącej niewdzięcznością obelgi, a odezwanie się ubliżające — złością, która, sama sobie zadając kłamstwo, oburzyłaby i przejęła zgrozą każdego, co by ją słyszał.

PIERWSZY WOŹNY

Nie ma co mówić; zacny to jest człowiek. 

Ustąpmy; oto nadchodzą. 

Przy odgłosie muzyki wchodzą poprzedzeni przez liktorów¹¹³ Kominiusz — konsul, Meneniusz, Koriolan, wielu innych senatorów, Sycyniusz i Brutus. Senatorowie zajmują twoje miejsca, trybunowie swoje.

MENENIUSZ

Po tymczasowym załatwieniu kwestii 

W sprawie z Wolskami i po wyrzeczeniu 

Względem powrotu Tytusa Larcjusza 

Głównym zadaniem zebrania naszego 

W obecnej dobie¹¹⁴ jest wynagrodzenie 

Znakomitego męża, który świeżo 

Tak ważne przyniósł ojczyźnie usługi. 

Dlatego chciejcie łaskawie, przezacni 

I przedostojni panowie, zawezwać 

Teraźniejszego naszego konsula, 

A niegdy wodza naszej tak pomyślnie 

Przeprowadzonej wyprawy, ażeby 

Wam zdał pokrótce relację o czynach 

Kaja Marcjusza Koriolana, który 

Jest tu pomiędzy wami, a to celem 

Podziękowania mu i zawdzięczenia 

Miarą zaszczytów odpowiednią mierze 

Jego zasługi. 

PIERWSZY SENATOR

Mów, cny Kominiuszu; 

Nie pomiń, przez wzgląd na długość, niczego, 

I spraw, abyśmy uznali, że raczej 

Naszemu państwu brakuje nagrody 

Niźli nam chęci przysądzenia onej 

Jak najsowiciej. Naczelnicy, ludu! 

Senat was prosi, abyście nasamprzód 

Uprzejmie ucho podać, a następnie 

Z przychylnym wnioskiem raczyli zdać sprawę 

Z tego, co zajdzie. 

SYCYNIUSZ

Jest to arcymiłym 

Dla nas wezwaniem i jesteśmy skłonni 

Wedle możności uczcić i potwierdzić 

Przedmiot naszego zebrania. 

BRUTUS

O tyle 

Chętniej, o ile dostojny kandydat 

Zechce uprzejmiej cenić wartość ludu, 

Niż to dotychczas czynił. 

MENENIUSZ

Dawne dzieje! 

Lepiej byłoby milczeć niż to wznawiać. 

Chcecież posłuchać Kominiusza? 

BRUTUS

Z całą 

Uwagą, panie; rozumiałbym jednak, 

Że moja wzmianka stosowniejsza była 

Niżeli wasza przygana. 

MENENIUSZ

On kocha 

Wasz lud, upewniam; nie żądajcie jednak, 

Żeby z miłości aż łoże z nim dzielił. 

Zabierz głos, zacny Kominiuszu. Cóż to? 

O, zostań, zostań! 

Koriolan zrywa się z miejsca i chce wyjść.

PIERWSZY SENATOR

Usiądź, Koriolanie, 

Nie wstydź się słyszeć o tym, co z honorem 

Spełnić umiałeś. 

KORIOLAN

Wybaczcie, ojcowie: 

Wolę na nowo goić moje rany 

Niż słuchać, jakem je poniósł. 

BRUTUS

Nie mogę 

Przypuścić, panie, że to moje słowa 

Tak cię wzruszyły z miejsca. 

KORIOLAN

O, bynajmniej! 

Masz waćpan słuszność; nieraz mi się jednak 

Zdarzyło słowom tył podać, gdziem stale 

Dotrzymał placu padającym ciosom. 

Nie głaszcząc, zranić mnie waszmość nie mogłeś. 

Co się zaś tyczy ludu, o, na honor, 

Cenię go, ile wart. 

MENENIUSZ

Usiądź, prosimy. 

KORIOLAN

Wolałbym sobie spokojnie dać głowę 

Iskać na słońcu, gdy alarm uderzą, 

Niż siedzieć gnuśnie, słuchając opisu 

Mojej nicości. 

Wychodzi.

MENENIUSZ

Przewodnicy ludu! 

Możeż ten człowiek zalecać się tłumom 

(W których na tysiąc głów ledwie jest jedna 

Godna uczczenia), gdy sam, jak widzicie, 

Wolałby raczej wszystkie swoje członki 

Podać na hazard¹¹⁵ w honorowej sprawie 

Niż jedno ucho tym, co by mu chcieli 

O tym powiedzieć? Zacznij, Kominiuszu. 

KOMINIUSZ

Słów mi zabraknie: Koriolana czyny 

Słabo się bowiem nie dadzą wyrazić. 

Powszechnie twierdzą, że waleczność z wszystkich 

Cnót jest najpierwszą i że sama przez się 

Najznakomiciej uszlachetnia ludzi: 

Jeżeli tak jest, nikt w świecie nie może 

Zrównać w zacności mężowi, o którym 

Mówić mam zaszczyt. Gdy Tarkwiniusz Pyszny 

Wojskami pod Rzym podstąpił, on wtedy, 

Szesnaście mając lat, przewyższał innych 

W zaciętej walce. Ówczesny dyktator¹¹⁶, 

O którym ze czcią przychodzi mi wspomnieć, 

Był świadkiem jego popisu i widział, 

Jak przed bezbrodym, amazońskim¹¹⁷ licem 

Młodzieńca starzy pierzchali brodacze. 

Jakiś Rzymianin obskoczony został 

Od nieprzyjaciół, on, niosąc mu pomoc, 

Wobec konsula własną ręką zabił 

Trzech napastników; z samym Tarkwiniuszem 

Ścierał się nawet i takie mu zadał 

Cięcie, że stary wojownik aż przykląkł. 

Wtedy już, kiedy mógł był jeszcze dziewkę 

Udać na scenie, okazał się w boju 

Najpierwszym mężem i w nagrodę zyskał 

Dębowy wieniec. Tak nieznacznie¹¹⁸ przeszedł 

Z małoletności do męskiego wieku: 

Rosnąc jak morze, odtąd w siedemnastu 

Bitwach z kolei wszystkim innym mieczom 

Odbierał wieńce. Nareszcie w ostatniej, 

Tak pod murami, jak i w murach Koriol, 

Tu muszę wyznać, że nie będę w stanie 

Sprostać mu żadnym opisem — powstrzymał 

Uciekających i nieporównanym 

Przykładem swoim sprawił, że lękliwym 

Niebezpieczeństwo stało się igraszką. 

Jak przed okrętem żaglolotnym fala, 

Tak przed naciskiem jego dłoni wszystko 

Ustępowało i padało. Jego 

Miecz, stempel śmierci, gdziekolwiek zabłysnął, 

Wszędzie ślad wyrył. Od stóp aż do głowy 

Cały wydawał się jakąś żyjącą 

Masą krwi, której wszelkim poruszeniom 

Towarzyszyły jęki konających. 

Sam jeden wkroczył w groźne bramy miasta, 

Aby się zgubnym stać jego obrońcom; 

Sam bez pomocy wyszedł z nich i nagle, 

Nowych nabrawszy sił, spadł jak planeta 

Na mury Koriol. Cokolwiek się stało 

Jego jest dziełem. Kiedy trud wojenny 

Zaczynał czasem nieco wątlić jego 

Przytomne władze, wtedy podwojony 

Duch jego dawał w mgnieniu oka odsiecz 

Fatydze ciała. Szybkim zwrotem przeszedł 

Na pole bitwy, jak geniusz¹¹⁹ zagłady, 

Depcąc tych, co mu śmieli opór stawić. 

I pókiśmy się nie stali panami 

Tak pola bitwy, jak i miasta, póty 

Nie ustał w pracy, aby choć na chwilę 

Dać folgę¹²⁰ piersi wytchnieniem. 

MENENIUSZ

To człowiek! 

PIERWSZY SENATOR

Wart on ze wszech miar tego dostojeństwa, 

Na jakie chcemy go wynieść. 

KOMINIUSZ

On łupy 

Odtrącił nogą, skarbami pogardził 

Jak pospolitym śmieciem; on nie pragnie 

Niczego więcej nad to, co ostatnia 

Nędza dać może: nagrodę swych czynów 

Znajduje w samychże czynach i dość mu 

Działać dlatego tylko, żeby zdziałać. 

MENENIUSZ

Szlachetny człowiek! Każcie go przywołać. 

PIERWSZY SENATOR

Idźcie przywołać Koriolana. 

WOŹNY

Właśnie nadchodzi. 

Koriolan wraca.

MENENIUSZ

Cny Koriolanie, senat postanowił 

Nadać ci godność konsula. 

KORIOLAN

Do niego 

Należą moje usługi i życie. 

MENENIUSZ

Zostaje ci już tylko zwykłym trybem 

Mieć rzecz¹²¹ do ludu. 

KORIOLAN

Pozwólcie mi, proszę, 

Tryb ten pominąć: nie mogę przyoblec 

Szat kandydata, nie mogę obnażać 

Mych ran i w imię ich błagać o głosy. 

Raczcie od tego mnie uwolnić. 

SYCYNIUSZ

Panie! 

Lud nie odstąpi od swych praw i ani 

Joty nie ujmie ze zwykłych obrzędów. 

MENENIUSZ

Lud pod tym względem nie zwykł czynić ujmy. 

Proszę cię, poddaj się prawom zwyczaju 

I za przykładem poprzedników dopełń 

Form wymaganych. 

KORIOLAN

Jest to rola, której 

Nikt nie odegra bez zarumienienia 

I która słusznie powinna by kiedyś 

Być skasowana. 

BRUTUS

Zapiszmy to sobie. 

KORIOLAN

Chełpić się wobec mas, prawić im: „Patrzcie, 

Com to ja zrobił”; odsłaniać im szramy 

Już zabliźnione, które bym chciał ukryć, 

Tak jakbym na to tylko je odebrał, 

Abym skutecznie o ich łaskę żebrał. 

Nie! 

MENENIUSZ

Nie bądź wzbroniony. Trybunowie ludu, 

Wam zalecamy, abyście ludowi 

Postanowienie oznajmili nasze: 

Zaś szlachetnemu konsulowi życzym 

Wszelkich powodzeń i honorów. 

SENATOROWIE

Wszelkich powodzeń i honorów cnemu 

Koriolanowi! 

Odgłos trąb. Senatorowie rozchodzą się.

BRUTUS

A co, słyszałeś, 

Jak się on względem ludu chce postawić? 

SYCYNIUSZ

Niechże i lud wie, jak się ma postawić 

Naprzeciw niego. Jeśli on wystąpi 

Z prośbą do ludu, to będzie miał minę, 

Jakby pogardzał tym, o co go prosi, 

Dlatego że cel jego prośby zawisł 

Od łaski ludu. 

BRUTUS

Pójdź, uwiadomimy 

Naszych klientów¹²² o tym, co tu zaszło. 

Czekają na nas na rynku. 

Wychodzą.

SCENA TRZECIA

Tamże. Forum.

Wchodzi kilku obywateli.

PIERWSZY OBYWATEL

Już to, jeżeli nas poprosi o głosy, odmówić mu nie będziemy mogli.

DRUGI OBYWATEL

Będziemy mogli i owszem, jeżeli tylko zechcemy.

TRZECI OBYWATEL

Mocni jesteśmy to uczynić, ale jest to moc przechodząca naszą możność, bo jak nam pokaże swoje rany, to nam zamknie gęby i zmusi nas do względnej¹²³ odpowiedzi. Jeżeli nam znowu powie o swoich pięknych czynach, będziemy mu także musieli o naszych uczuciach coś pięknego powiedzieć. Niewdzięczność potworną jest rzeczą, za czym¹²⁴ lud niewdzięczny byłby potwornym ludem, a my jako jego członkowie bylibyśmy potwornymi członkami.

PIERWSZY OBYWATEL

Na poparcie czego mogłyby posłużyć własne jego wyrazy, boć on nas przecie nazwał pstrogłową hydrą wtedy, kiedyśmy się domagali zboża.

TRZECI OBYWATEL

Nazwało nas tak wielu; nie dlatego, że jedni z nas mają brązowe głowy, inni czarne, inni płowe, a inni łyse; ale że u nas w głowach są takie różne barwy. I w rzeczy samej gdyby myśli nasze mogły się wydobyć z jednej czaszki, podobno by jedne poleciały na wschód, drugie na zachód, te na północ, a te na południe, a zdania ich zwróciłyby się z prostej drogi na wszystkie punkta kompasu.

DRUGI OBYWATEL

Tak myślicie? Na jakąż drogę, waszym zdaniem, zwróciłoby się moje zdanie?

TRZECI OBYWATEL

Twoje zdanie nie tak prędko mogłoby się wyzwolić jak u kogokolwiek innego, bo jest w ciasnym miejscu szczelnie zamknięte, ale gdyby się wydostało na wolność, to by pewnie powędrowało na południe.

DRUGI OBYWATEL

Dlaczego na południe?

TRZECI OBYWATEL

Dlatego żeby się w parę zamienić. Skoroby się tam trzy jego części ulotniły w masie złych wyziewów, czwarta, przez sumienność, powróciłaby do ciebie, żeby ci do ożenienia się dopomóc.

DRUGI OBYWATEL

Ciebie się zawsze żarty trzymają; wolneć¹²⁵ one, wolne.

TRZECI OBYWATEL

Jesteście gotowi pisać się za nim? Ale mniejsza o to, większość tu rozstrzygnie. Powiadam wam, że gdyby on się tylko chciał zbliżyć do ludu, nie byłoby godniejszego człowieka.

Wchodzą Koriolan i Meneniusz.

Otóż i on, i to w szacie pokory. Uważajcie jego postawę. Nie wypada nam tu stać razem, ale zbliżyć się do niego po jednemu, po dwóch albo po trzech. Trzeba, żeby każdemu z nas pojedynczo przełożył swoje żądanie, tym sposobem każdy z nas będzie miał honor dać mu głos własnymi usty¹²⁶. Pójdźcie więc, pokażę wam, jak macie do niego przystąpić.

WSZYSCY

Zgoda! Zgoda!

Wychodzą.

MENENIUSZ

Błędnie uważasz tę rzecz, Koriolanie; 

Nie wieszli, że się temu poddali 

Najznakomitsi ludzie? 

KORIOLAN

Cóż im powiem? 

„Proszę waszmościów” — tfy! tfy! nie potrafię 

Nagiąć języka do takiej przemowy: 

„Patrzcie, panowie, oto moje rany, 

Odebrałem je, walcząc za ojczyznę, 

Wtenczas, gdy pewna liczba braci waszych 

Gwałtu krzyczała i zmykała z placu 

Przed dźwiękiem własnych trąb naszych”. 

MENENIUSZ

Na bogi! 

Nie mów im tego, powinieneś raczej 

Polecić siebie ich dobrej pamięci. 

KORIOLAN

Niech im kat świeci z ich pamięcią! Wolę, 

Żeby zupełnie o mnie zapomnieli, 

Jak zapomnieli o cnotach, o których 

Na próżno prawią im nasi kapłani. 

MENENIUSZ

Chcesz wszystko popsuć. Zostawiam cię, przemów 

Do nich uprzejmie, zaklinam cię! 

Wychodzi. Wchodzi trzech obywateli.

KORIOLAN

Każ im 

Umyć się pierwej i wypłukać zęby. 

Oto już dwóch się zbliża. — Wiecie waszmość, 

W jakim tu celu jestem? 

PIERWSZY OBYWATEL

Wiemy, panie. 

Lecz chciejcie wyznać, co was tu przywiodło? 

KORIOLAN

Moje zasługi. 

DRUGI OBYWATEL

A, wasze zasługi. 

KORIOLAN

Ma się rozumieć, że nie dobra wola. 

PIERWSZY OBYWATEL

Jak to? Nie dobra wola? 

KORIOLAN

Nie inaczej, 

Bom dobrowolnie nigdy jeszcze dotąd 

Nie trudził biednych prośbami. 

TRZECI OBYWATEL

Trzeba wam wiedzieć, panie, że jeżeli 

Wam w czym wygodzim, to tylko w nadziei, 

Że coś zyskamy u was. 

KORIOLAN

Bardzo dobrze. 

Wiele kosztuje wasz konsulat? 

PIERWSZY OBYWATEL

Tyle, 

Ile kosztuje żądać go uprzejmie. 

KORIOLAN

Uprzejmie żądać? Proszę więc waszmościów, 

Pozwólcie mi go dostąpić. Mam rany, 

I gotówem¹²⁷ je wam zaprezentować 

Gdzie na ustroniu. Cóż, panowie, będę 

Miał wasze głosy? 

DRUGI OBYWATEL

Będziesz je miał, panie. 

KORIOLAN

Rzecz więc skończona. Wyprosiłem sobie 

Przecie jałmużnę dwóch poważnych głosów: 

Dobranoc! 

PIERWSZY OBYWATEL

Jakoś to dziwnie wygląda. 

DRUGI OBYWATEL

Rad bym się cofnąć, ale mniejsza o to. 

Wychodzą. Wchodzą dwaj inni obywatele.

KORIOLAN

Moi panowie, jeżeli się to zgadza z melodią głosów waszych, żebym był konsulem, chciejcie zauważyć, że mam na sobie strój formalny.

CZWARTY OBYWATEL

Pięknieś się, panie, zasłużył ojczyźnie, ale niepięknie się zasługiwałeś.

KORIOLAN

Co znaczy ten enigmat¹²⁸?

CZWARTY OBYWATEL

Byłeś, panie, plagą nieprzyjaciół kraju, a biczem jego przyjaciół, okazywałeś się nieprzychylny pospolitemu ludowi.

KORIOLAN

Powinni byście mi to do cnót policzyć, żem przychylności mojej nie pospolitował¹²⁹. Będę odtąd, mój panie, inaczej sobie postępował z przyrodnim moim bratem, ludem: głaskać go będę, żeby sobie na większy jego szacunek zasłużyć; jest to bowiem warunek, którego on ściśle przestrzega. A ponieważ w mądrości swojej woli posiadać raczej moją czapkę niż serce, nie zaniedbam mu się kiwać i kłaniać i przestanę być oryginałem, to jest kopiować będę urok ludzi popularnych i hojnie obdzielać nim na żądanie. Na tej zasadzie proszę waszmościów o możność zostania konsulem.

PIĄTY OBYWATEL

Spodziewamy się, panie, znaleźć w was dobrego przyjaciela, i na tej zasadzie ofiarujemy wam nasze głosy.

CZWARTY OBYWATEL

Odebrałeś, panie, niemało ran za ojczyznę.

KORIOLAN

Nie będę świadomości waszmość panów obarczał ich pokazywaniem. Wielce sobie ważę ich głosy, dlatego nie chcę ich dłużej zatrzymywać.

OBYWATELE

Niech wam bogowie, panie, dadzą wszystko dobre! Z serca wam tego życzymy.

Wychodzą.

KORIOLAN

Miluchne głosy! 

Lepiej jest umrzeć, głód i męki znosić 

Niż o nagrodę zasłużoną prosić. 

Mnież to przystoi tu w tej wilczej szacie 

Stać ku jałowej gminu aprobacie? 

Przed tym i owym uniżać się chłystkiem? 

Zwyczaj chce tego. Gdyby nam we wszystkim 

Zwyczaj był normą, starożytne śmiecie 

Pozostałyby nietknięte na świecie. 

I takie góry błędów by powstały, 

Że święta prawda już by tej zawały 

Przebić nie mogła. Precz, podła głupoto! 

Kto dla godności gotów rzucać w błoto 

Wewnętrzną godność, niech sobie zabierze 

Ten cel upodleń. Lecz jużem w tej mierze 

Przebył pół drogi, cofnąć się nie mogę, 

Zabrnąwszy, muszę przebrnąć dalszą drogę.  

Wchodzą trzej inni obywatele.

Otóż i nowe głosy! 

Mości panowie, dajcie mi swe głosy! 

Dla pozyskania ich głosów walczyłem, 

Nie dosypiałem, odebrałem przeszło 

Parę tuzinów ran: dla pozyskania 

Ich głosów byłem w kilkunastu bitwach; 

Dla pozyskania ich głosów zrobiłem 

Siła¹³⁰ zachodów mniej więcej zaszczytnych. 

Dajcież mi głosy, krótko mówiąc, chciałbym 

Zostać konsulem. 

SZÓSTY OBYWATEL

Szlachetnie postępował, nie może mu więc zbraknąć głosów poczciwych ludzi.

SIÓDMY OBYWATEL

Niech więc będzie konsulem! Niech go bogowie błogosławią i utrzymują w przyjaźni z ludem.

WSZYSCY

Tak niech się stanie! Bogowie z tobą, szlachetny konsulu!

Wychodzą obywatele.

KORIOLAN

Szanowne głosy! 

Wchodzi Meneniusz z Brutusem i Sycyniuszem.

MENENIUSZ

Uczyniłeś już, Koriolanie, zadość 

Zwykłej rutynie, oto trybunowie 

Przychylne ludu przynoszą ci wota¹³¹. 

Nie pozostaje ci teraz nic więcej, 

Jak tylko w znakach godności niezwłocznie 

Pójść się przedstawić senatowi. 

KORIOLAN

Zatem 

To już minęło. 

SYCYNIUSZ

Dopełniłeś, panie, 

Uświęconego zwyczajem warunku, 

Lud cię potwierdza, wzywamy cię przeto, 

Abyś się udał niezwłocznie po odbiór 

Publicznej sankcji¹³². 

KORIOLAN

Gdzież się to mam udać? 

Do Kapitolu? 

SYCYNIUSZ

Tak, do Kapitolu. 

KORIOLAN

Mogę więc zdjąć ten ubiór? 

SYCYNIUSZ

Możesz, panie. 

KORIOLAN

Uczynię też to natychmiast, a skoro 

Znów będę sobą, stawię się w senacie. 

MENENIUSZ

Idźmy. A waszmość panowie? 

BRUTUS

My tutaj 

Czekać będziemy na lud. 

SYCYNIUSZ

Bądźcie zdrowi. 

Koriolan i Meneniusz wychodzą.

Zgryzł orzech, ale mu ciężko na sercu; 

To z oczu widać. 

BRUTUS

Pod szatą pokory 

Zawsze ta sama wyniosłość. Cóż myślisz? 

Mamy rozpuścić lud? 

Obywatele wracają.

SYCYNIUSZ

Tak więc, waszmoście, 

Daliście temu człowiekowi głosy? 

PIERWSZY OBYWATEL

Ta jużci, niby tak. 

BRUTUS

Prosimy bogów, 

Ażeby się on wam za to odwdzięczył. 

DRUGI OBYWATEL

Dałyby bogi! Według mojej biednej 

Miary widzenia zdało mi się jakoś, 

Że on z nas szydził, prosząc nas o głosy. 

TRZECI OBYWATEL

Ba, nawet drwił z nas. 

PIERWSZY OBYWATEL

Ej, to taki jego 

Sposób mówienia; nie myślał drwić. 

DRUGI OBYWATEL

Żaden 

Z nas, oprócz ciebie jednego, nie wątpi, 

Że on się z nami obszedł pogardliwie; 

Powinien nam był pokazać znamiona 

Swojej zasługi, rany odebrane 

W obronie kraju. 

SYCYNIUSZ

Musiał ci je przecie 

Pokazać. Jak to, nie? 

OBYWATELE

jeden przez drugiego

Nikt ich nie widział. 

TRZECI OBYWATEL

Powiedział, że ma rany, że je gotów 

Zaprezentować nam gdzie na uboczu; 

Potem, skłaniając się z urągowiskiem, 

Rzekł: „Chciałbym zostać konsulem, atoli 

Bez waszych głosów dawny zwyczaj nie chce 

Na to pozwolić; dajcie mi więc głosy”. 

Kiedyśmy mu w tym uczynili zadość, 

Wtedy przebąknął: „Dziękuję wasanom¹³³ 

Za wasze głosy — lube głosy! — teraz, 

Mając je w garści, nie mam już z wasaństwem 

Nic do czynienia”. Nie byłyż¹³⁴ to drwiny? 

SYCYNIUSZ

Alboście byli ślepi, żeście tego 

W lot nie spostrzegli, albo dobroduszni 

Jak dzieci, żeście spostrzegłszy to, dali 

Mu jednak głosy. 

BRUTUS

Czyżeście nie mogli 

Tak mu powiedzieć, jak was nauczono? 

Nie mając władzy, będąc jeszcze w rzędzie 

Prostych sług państwa, był on wrogiem waszym. 

Zawsze opierał się waszym swobodom 

I przywilejom, które posiadacie, 

Stanowiąc ciało Rzeczypospolitej¹³⁵. 

Jeżeli teraz, zyskawszy znaczenie, 

Miejsce u steru państwa, pozostanie 

Nieprzyjacielem ludu, czyliż¹³⁶ wasze 

Wota nie będą przeciwko wam samym 

Wołać o pomstę? Trzeba mu wam było 

Powiedzieć, że jak z jednej strony jego 

Chwalebne czyny torują mu drogę 

Do tego, o co się stara, tak z drugiej 

Uprzejmy jego i wdzięczny charakter 

Niepłonną¹³⁷ czyni wam wróżbę, że będzie 

Pamiętał o was, w dank za wasze głosy, 

I że zamieni niechęć ku wam w miłość, 

Zostając stale przychylnym wam panem. 

SYCYNIUSZ

Gdybyście byli rzecz tak wyłuszczyli, 

Jak wam instrukcję dano, bylibyście 

Byli trafili w jego słabą stronę 

I chęci jego zbadali. A przy tym 

Alboby musiał był wam uroczyste 

Dać przyrzeczenie, które byście w każdym 

Razie potrzeby mogli mu przypomnieć; 

Alboby jego gwałtowna natura, 

W niczym hamulca klauzul nie cierpiąca, 

Została przez to podrażniona. Wtedy 

Wzburzywszy mu żółć, bylibyście byli 

Mogli skorzystać z jego uniesienia 

I z kwitkiem panka odprawić. 

BRUTUS

Skoroście 

Zauważyli, że on was traktował 

Z jawną pogardą, wtenczas kiedy jako 

Suplikant waszych potrzebował względów, 

Pomyślcie jeno, jakiej to pogardy 

Przyjdzie wam wtedy doświadczyć od niego, 

Kiedy was będzie mógł zgnieść? Cóż, u licha, 

Nie macież serca w ciele, klepek w głowie, 

A język na to tylko, żeby wrzeszczeć 

Przeciw powadze rozumu? 

SYCYNIUSZ

Czyżeście 

Żadnego dotąd jeszcze kandydata 

Nie odpalili? Skądże wam dziś znowu 

Przyszedł szał czynić fawor¹³⁸ człowiekowi, 

Który bynajmniej was nie prosił, owszem, 

Zbył was drwinkami? 

TRZECI OBYWATEL

On nie zatwierdzony 

Jeszcze; możemy go jeszcze odpalić. 

DRUGI OBYWATEL

I odpalimy; ja pięćset mieć będę 

Głosów po temu. 

PIERWSZY OBYWATEL

Ja tysiąc; nie licząc 

Półgłosów, które się przypną w dodatku. 

BRUTUS

Idźcież, nie tracąc czasu, uwiadomić 

Waszych przyjaciół, że sobie obrali 

Konsula, który ich z swobód obierze, 

Głos im ukróci jak psom, które często 

Bywają bite za szczekanie, chociaż 

Na to są, żeby szczekały. 

SYCYNIUSZ

Zgromadźcie 

Ich i po zdrowym rozważeniu rzeczy 

Jednozgodnymi głosy odwołajcie 

Wasz niedorzeczny wybór. Przypomnijcie 

Im jego dumę i nienawiść ku wam. 

Nie zapomnijcie im także nadmienić, 

Z jaką on wzgardą był dla szat pokory, 

Jak się z was, niby prosząc, naigrawał. 

Ale naówczas afekt¹³⁹ wasz ku niemu, 

Wzgląd na zasługi jego nie pozwolił 

Wam pilnie baczyć na jego obejście, 

Którym niegodnie i uwłaczająco 

Zakorzenionej nienawiści ku wam 

Jawny dał dowód. 

BRUTUS

Złóżcie całą winę 

Na nas: powiedzcie, żeśmy pracowali 

Usilnie nad tym, ażebyście (w razie, 

Jeżeli k’temu¹⁴⁰ nie zajdzie przeszkoda) 

Poparli jego elekcję. 

SYCYNIUSZ

Powiedzcie, 

Żeście mu dali wasze wota raczej 

Wskutek naszego rozkazu niż wskutek 

Własnej skłonności i że ważąc w myśli 

To, co wam zrobić kazano, z tym, co wam 

Zrobić przystało, w chwili roztargnienia 

Mimowolnieście głosowali za nim. 

Tak, bez skrupułu złóżcie na nas winę. 

BRUTUS

Nie oszczędzajcie nas: powiedzcie, żeśmy 

Opowiadali wam, jak to on młodo 

Zaczął ojczyźnie służyć; jak już dawno 

Służy; z jakiego szczepu ród wywodzi; 

Że go szlachetny dom Marcjuszów wydał, 

Z którego wyszedł niegdyś Ankus Marcjusz¹⁴¹, 

Wnuk Numy, ten sam, co później był królem 

Po wiekopomnej sławy Hostyliuszu. 

Z tegoż samego pochodzili domu 

Publiusz i Kwintus¹⁴², którzy nam najlepszą 

Wodociągami wodę sprowadzili; 

A Cenzorinus¹⁴³, ulubieniec ludu, 

Godzien swej nazwy, bo dwakroć piastował 

Godność cenzora, był jego pradziadem. 

SYCYNIUSZ

Jako potomka tak zacnego rodu, 

Który sam oprócz tego osobiście 

Na wywyższenie zasłużył, żarliwie 

Poleciliśmy go waszej pamięci. 

Porównywając wszakże teraźniejsze 

Postępowanie jego i poprzednie, 

Przekonaliście się, że on jest stale 

Nieprzyjacielem waszym, i dlatego 

Cofacie waszą skorą aprobatę. 

BRUTUS

Powiedzcie (i w to bijcie jak najwięcej), 

Żebyście mu jej, jak żywo, nigdy 

Nie byli dali, gdybyście nie byli 

Do tego przez nas namówieni. Idźcie 

I, zebrawszy się w przyzwoitej liczbie, 

Udajcie się do Kapitolu. 

OBYWATELE

Śpieszym 

Błąd nasz naprawić, był to błąd nie lada. 

Wychodzą.

BRUTUS

Niech idą, lepiej nam zaryzykować 

To poruszenie niż czekać na większe, 

Które musiałoby nastąpić. Skoro 

On po swojemu w wściekłość wpadnie, słysząc 

Ich odwołanie, my wtedy wystąpmy 

I korzyść schwyćmy za łeb. 

SYCYNIUSZ

Idźmy zaraz, 

Trzeba nam bowiem być na Kapitolu 

Wprzód niż pospólstwo; tym sposobem cała 

Ta sprawa wyda się własnym ich dziełem, 

Choć w gruncie przez nas była podżegnioną. 

Wychodzą.

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

AKT TRZECI

SCENA PIERWSZA

Odgłos rogów. Koriolan, Menoniusz, Kominiusz, Tytus Larcjusz wchodzą w orszaku senatorów i patrycjuszów.

KORIOLAN

Tullus Aufidisz znów się odgrażał? 

LARCJUSZ

Tak, i to właśnie nas spowodowało 

Pośpieszniej zawrzeć pokój. 

KORIOLAN

Więc Wolskowie 

Stoją na takiej stopie jak poprzednio, 

Czekając tylko na sposobną porę, 

Żeby nas znowu napaść? 

LARCJUSZ

Taką oni 

Świeżo ponieśli klęskę, że my, starzy, 

Powiewających chorągwi ich pewnie 

Nigdy już więcej nie ujrzym. 

KORIOLAN

Widziałżeś 

Gdzie Aufidiusza? 

LARCJUSZ

Z glejtem¹⁴⁴ bezpieczeństwa 

Przyszedł on do mnie i klął Wolskom za to, 

Że tak nikczemnie miasto nam poddali. 

Jest teraz w Ancjum. 

KORIOLAN

Czy mówił co o mnie? 

LARCJUSZ

Mówił. 

KORIOLAN

Cóż mówił? 

LARCJUSZ

Żeście się już nieraz 

Starli samowtór¹⁴⁵, że nie ma na świecie 

Rzeczy, którą by nienawidził bardziej 

Niż ciebie, i że gotów oddać wszystkie 

Swoje dostatki, bez nadziei zwrotu, 

Byleby tylko mógł się wreszcie nazwać 

Twoim zwycięzcą. 

KORIOLAN

Jest więc teraz w Ancjum? 

LARCJUSZ

Tak, w Ancjum. 

KORIOLAN

Rad bym go pójść tam odwiedzić 

I nienawiści jego odpowiedzieć. 

A teraz, witaj nam, Tytusie! 

Sycyniusz i Brutus wchodzą.

Patrzcie! 

Są to tak zwani trybunowie ludu, 

Języki gminnej gęby. Gardzę nimi, 

Bo się dmą w sposób wzburzający wszelką 

Szlachetną flegmę¹⁴⁶. 

SYCYNIUSZ

Ani kroku dalej! 

KORIOLAN

Co to jest? 

BRUTUS

Dalej iść byłoby zgubne: 

Nie idźcie dalej. 

KORIOLAN

Co znaczy ta zmiana? 

MENENIUSZ

Skąd powód? 

KOMINIUSZ

Czyliż on nie zyskał wotów 

Szlachty i ludu? 

BRUTUS

Nie zyskał ich jeszcze. 

KORIOLAN

Miałżem więc głosy żaków? 

PIERWSZY SENATOR

Trybunowie, 

Nie brońcie mu iść na rynek: odstąpcie. 

BRUTUS

Lud jest rozżarty na niego. 

SYCYNIUSZ

Ogólny 

Wybuch nastąpi, jeśli się ukaże. 

KORIOLAN

To więc lud waszą jest trzodą? I na cóż 

Głos jest udziałem tych, co go wydają 

I zaprzeczają go natychmiast? Jakaż 

Jest wasza funkcja? Jesteście ich gębą, 

Czemuż ich zębów nie trzymacie w karbach? 

Podbechtaliście¹⁴⁷ ich? 

MENENIUSZ

Miarkuj się, miarkuj! 

KORIOLAN

To ułożona rzecz: intryga w celu 

Upokorzenia szlachty. Można znieść to 

I żyć, gdzie tacy bezkarnie rej wodzą, 

Co sami rządzić nie umiejąc, nie chcą 

Być rządzonymi? 

BRUTUS

Nie nazywaj tego 

Intrygą, panie. Lud woła, żeś szydził 

Z niego; żeś sarkał, kiedy mu bezpłatnie 

Dawano zboże; żeś czernił¹⁴⁸ tych, co się 

Za nim wstawiali, zwąc ich lizusami, 

Chorągiewkami, odstępcami szlachty. 

KORIOLAN

To i wprzód było wiadome. 

BRUTUS

Nie wszystkim. 

KORIOLAN

Doniosłeś im więc potem? 

BRUTUS

Jam miał donieść? 

KORIOLAN

Do takich kroków zdasz się waszmość. 

BRUTUS

Zdam się 

Do niejednego, by sprostować wasze. 

KORIOLAN

Na cóż mi tedy¹⁴⁹ być konsulem, na co? 

O, na te chmury, co wiszą nad nami, 

Jeżeli jestem tak złym sługą kraju, 

Zróbcie mnie lepiej trybunem. 

SYCYNIUSZ

Ta mowa 

Zdradza zbyt jawnie to, co jest przyczyną 

Szemrania ludu. Chceszli¹⁵⁰, panie, dopiąć 

Celu swych życzeń, trzeba ci oględniej 

Dotychczasowe zbadać stanowisko. 

Ani się stawiać tak górnie jak konsul, 

Ani tak nisko jak trybun. 

MENENIUSZ

Zbierz flegmę. 

KOMINIUSZ

Lud błędnie został poinformowany. 

Takie krętactwo nie jest godne Rzymian 

Ani Koriolan nie zarobił sobie, 

Aby mu dzisiaj na utorowanej 

Zasługą drodze tak uwłaczającą 

Tamę stawiano. 

KORIOLAN

Prawić mi o zbożu! 

Com wtedy mówił, powtórzę i teraz. 

MENENIUSZ

Tylko nie teraz, nie teraz. 

PIERWSZY SENATOR

Nie teraz, 

W tym uniesieniu. 

KORIOLAN

Teraz, jako żywo! 

Wybaczcie, zacni przyjaciele. Niechaj 

Ten zmienny, durny tłum spojrzy mi w oczy 

I w nich się przejrzy. Powtarzam, że głaszcząc 

Ten ród, żywimy ku ujmie senatu 

Kąkol rokoszu¹⁵¹, zuchwalstwa, zamieszek. 

Sami go siejem i sami worujem¹⁵², 

Dając tym ludziom miejsce w naszym kole, 

Któremu chyba o tyle brak tylko 

Czci i powagi, o ile się nimi 

Dzieli z żebractwem. 

MENENIUSZ

Dobrze, ale przestań. 

PIERWSZY SENATOR

Prosim cię, panie, przestań. 

KORIOLAN

Ja mam przestać? 

Jakem przelewał krew mą za ojczyznę, 

Nie obawiając się potęgi wrogów, 

Tak przekonanie me przelewać będę 

W słowa, dopóki tchu w piersi mej stanie. 

Na przekór temu liszajowi, który 

Lekceważymy, jednakże samochcąc¹⁵³ 

Zarażać mu się pozwalamy. 

BRUTUS

Mówisz, 

Panie, o ludzie, jak gdybyś był bóstwem 

Karzącym, nie zaś stworzeniem podobnież 

Upośledzonym. 

SYCYNIUSZ

Trzeba nam lud o tym 

Uprzedzić. 

MENENIUSZ

O czym? O jego gorączce? 

KORIOLAN

O mej gorączce! Chociażbym był zimny 

Jak sen północny, na władcę piorunów, 

Ani na jotę nie zmieniłbym zdania. 

SYCYNIUSZ

Jad tego zdania pozostanie jadem 

Tam, gdzie jest, nigdzie dalej nie dosięgnie. 

Tak ma być. 

KORIOLAN

Tak ma być! Mości panowie, 

Słyszycie tego trytona¹⁵⁴ serdeli? 

Uważaliście jego ton stanowczy? 

KOMINIUSZ

Tak, to trąciło prawodawczym stylem. 

KORIOLAN

Tak ma być! O, wy dobrzy, ale słabi 

Patrycjuszowie, wy senatorowie 

Poważni, ale nad miarę niebaczni, 

Jakżeście mogli pozwolić tej hydrze¹⁵⁵ 

Obierać sobie urzędników, którzy 

Chociaż są tylko rogami¹⁵⁶ potworu, 

Apodyktycznym tonem śmią przemawiać 

I przez to dawać wam do zrozumienia, 

Że waszą rzekę sprowadzą do rowu 

I sami w łożu jej spoczną? Jeżeli 

Przy nich jest władza, zasłońcie ze wstydem 

Waszą ślepotę, jeżeli nie, zbudźcie 

Zgubną łagodność waszą. Jeżeliście 

Światli, przestańcie być prostodusznymi, 

Jeśli nie, idźcie im krzesła podstawiać 

I kłaść przy sobie poduszki. Będziecie 

Plebejuszami, jeśli oni będą 

Senatorami, a onić¹⁵⁷ już nie są 

Czym innym, skoro po zmieszaniu głosów 

Obojej¹⁵⁸ strony ich wrzask idzie górą. 

Pozwoliliście im obierać sobie 

Pełnomocników: otóż i obrali 

Sobie takiego, który wobec grona 

Mężów, powagą przewyższającego 

Areopagi¹⁵⁹ greckie, śmie wyjeżdżać 

Z swym popularnym: „Tak ma być!”. Na bogi! 

Taki stan rzeczy poniża konsulat 

I serce mi się kraje, gdy pomyślę, 

Że kędy miejsce obok siebie mają 

Dwie równe władze, łatwo zamieszanie 

Zakraść się może w szczeliny i zrządzić 

Upadek jednej przez drugą. 

KOMINIUSZ

Masz słuszność. 

Idźmy na rynek. 

KORIOLAN

Kto pierwszy wniósł, żeby 

Z publicznych spichrzów darmo wydać zboże, 

Jak się to zwykło było praktykować 

U Greków... 

MENENIUSZ

Dobrze, dobrze, ale przestań. 

KORIOLAN

(Chociaż tam lud miał więcej praw do władzy) 

Ten, mówię, rzucił kość nieposłuszeństwa 

I zgubę państwa zaszczepił. 

BRUTUS

Miałżeby 

Lud dać głos komuś, co tak mówi? 

KORIOLAN

Dam ja 

Natychmiast rację, dlaczego tak mówię, 

A ta ważniejsza jest niż jego głosy. 

Wie on, że zboża nie dostał w nagrodę, 

Boć mu wewnętrzne przekonanie szepce, 

Że żadnych k’temu zasług nie położył. 

Będąc wezwany na wojnę, podówczas 

Kiedy ojczyźnie szło o śmierć lub życie, 

Nie chciał przestąpić bram. Ten rodzaj zasług 

Nie jedna prawa do bezpłatnych datków. 

Na samejże zaś wojnie ciągłe jego 

Niespokojności i rokosze, w których 

Głównie dał dowód swojej waleczności, 

Nie przemówiły za nim. Jego liczne 

Skargi na senat, jako wiatr zasadne, 

Nie mogły także, rozumiem, wywołać 

Naszej tak łatwej darowizny. Jakiż 

Był tedy powód? Jakimże procesem 

Ten różnolity, niesyty brzuch trawi 

Ową uczynność senatu? Niech fakta 

Staną za słowa, które by brzmieć mogły, 

Jak następuje: „Żądaliśmy tego, 

Bo stanowimy większość, i z bojaźni 

Dano nam, cośmy chcieli”. Tym sposobem 

Sami wzruszamy świętość naszych posad 

I przyprawiamy się o to, że szuja 

Troskliwość naszą nazywa bojaźnią. 

Przyjdzie do tego z czasem, że wyłamią 

Rygle senatu i że wrony będą 

Dziobały orłów. 

MENENIUSZ

Pójdź, pójdź; dość już tego. 

BRUTUS

Dość i nad miarę. 

KORIOLAN

Nie, weźcie, co wasze; 

Niech to, co można by stwierdzić przysięgą 

Zarówno w bogów, jak ludzi obliczu, 

Zapieczętuje koniec mowy mojej! 

Przy takiej dwójcy władz, gdzie jedna strona 

Słusznie pogardza, a druga niesłusznie 

Miota obelgi; gdzie ród, tytuł, mądrość 

Niczego zgoła stanowić nie może 

Bez potwierdzenia albo odrzucenia 

Przez masę głupców — prawdziwe potrzeby 

Ustąpić muszą chwilowym błyskotkom; 

A gdzie jest taka przewrotność, tam wszystko 

Prędzej czy później musi się przewrócić. 

Dlatego wzywam was, którym przystoi 

Nie lękliwymi być, lecz przezornymi, 

Którzy podstawy egzystencji państwa 

Bardziej kochacie, niż się domyślacie, 

Jak mało braknie im, żeby runęły; 

Którzy szlachetny żywot przekładacie/Którzy szlachetny żywot przekładacie 

Nad długowieczny, a wolicie raczej  

Niebezpiecznymi driakwiami¹⁶⁰ ciało  

Chore leczyć, niż bez nich dać je śmierci 

Na pewną pastwę: wyrwijcie od razu 

Ten język paszczy pospólstwa, nie dajcie 

Im lizać miodu, który jest dlań jadem. 

Uszczerbek waszej powagi przynosi 

Uszczerbek zdrowej logice, odbiera 

Właściwą godność państwu, przyprawiając 

Je o niemożność świadczenia dobrodziejstw 

Wśród złego, które śmie je kontrolować. 

BRUTUS

Dość już powiedział. 

SYCYNIUSZ

Mówił jako zdrajca 

I jako zdrajca odpowie. 

KORIOLAN

Nędzniku! 

Przepadnij w wzgardzie! Na licho ludowi 

Ta drań trybunów, od których zależny 

Odmawia wyższej władzy posłuszeństwa? 

W zamęcie buntu obrano ich, w chwili 

Gdy nie potrzeba, ale mus był prawem. 

Niechże, na odwrót, w sposobniejszej chwili 

Musi być prawem to, co jest konieczne, 

A wpływ ich legnie w prochu! 

BRUTUS

Jawna zdrada. 

SYCYNIUSZ

I toż to ma być konsul? Nigdy, nigdy! 

BRUTUS

Hej, edylowie¹⁶¹! Pochwyćcie go! 

SYCYNIUSZ

Biegnij 

Po lud. 

Wychodzi Brutus.

W którego wszechwładnym imieniu 

Aresztuję cię jako nowatora¹⁶², 

Zdrajcę i wroga Rzeczypospolitej. 

Rozkazuję ci zaraz być posłusznym 

I zaraz za mną pójść. 

KORIOLAN

Precz, stary capie! 

SENATOROWIE I PATRYCJUSZE

My poręczamy za nim. 

KOMINIUSZ

Odstąp, starcze. 

KORIOLAN

Zbutwiały zlepku, precz, albo wytrząsnę 

Z szat twoich wszystkie twe kości. 

SYCYNIUSZ

Na pomoc, 

Obywatele! 

Brutus powraca z edylami i gromadą obywateli.

MENENIUSZ

Zalecamy jednej 

I drugiej stronie więcej wzajemnego 

Uszanowania. 

SYCYNIUSZ

Oto ten, co śmiał się 

Targnąć na waszą władzę. 

BRUTUS

Edylowie, 

Bierzcie go! 

OBYWATELE

Biada mu! biada mu! 

DRUGI SENATOR

Stójcie! 

Patrycjusze i obywatele ścierają się wkoło Koriolana.

Hola, hej, trybunowie, patrycjusze, 

Obywatele! Hej, obywatele! 

Brutusie, Sycyniuszu, Koriolanie! 

OBYWATELE

Stójcie, wstrzymajcie się, czekajcie, stójcie! 

MENENIUSZ

Do czegóż to ma przyjść? Tchu mi brakuje. 

Ta waśń nas wtrąci w przepaść. Trybunowie, 

Przemówcie przecie. Miej wzgląd, Koriolanie. 

Mów, Sycyniuszu. 

SYCYNIUSZ

Słuchajcie mnie, ludzie. 

OBYWATELE

Nasz trybun mówi. Słuchajmy. Hej, cicho! 

SYCYNIUSZ

Jesteście w punkcie utracenia swobód, 

Marcjusz chce je wam odjąć, ten sam Marcjusz, 

Coście go świeżo zanominowali 

Konsulem. 

MENENIUSZ

Tfu! Tfu! Tfu! Nie jest to gasić, 

Ale rozżarzać pożar. 

PIERWSZY SENATOR

Burzyć miasto 

I wszystko z ziemią równać. 

SYCYNIUSZ

Czymże innym 

Jest miasto, jeśli nie ludem? 

OBYWATELE

To prawda, 

To szczera prawda, lud stanowi miasto! 

BRUTUS

Za zezwoleniem wszystkich zostaliśmy 

Urzędnikami ludu. 

OBYWATELE

Tak, i nadal 

Pozostaniecie nimi. 

MENENIUSZ

Jako tacy 

Powinni byście także postępować. 

KORIOLAN

Tak postępować jest to siać zniszczenie, 

Z fundamentami równać szczyty gmachów 

I wszystko, co się znakomicie wznosi, 

Grzebać w zwaliskach. 

SYCYNIUSZ

Godzien śmierci za to. 

BRUTUS

Albo się mamy utrzymać przy władzy, 

Albo ją mamy utracić. W imieniu 

Tej części ludu, która nas obrała 

Stróżami swoich praw, dekretujemy 

Marcjusza godnym śmierci. 

SYCYNIUSZ

Niech więc będzie 

Zaprowadzony na Tarpejską Skałę¹⁶³ 

I z niej strącony w przepaść. 

BRUTUS

Edylowie, 

Weźcie go! 

OBYWATELE

Poddaj się, poddaj, Marcjuszu! 

MENENIUSZ

Posłuchajcie mnie, trybunowie, słowo, 

Nic, tylko słowo. 

EDYLOWIE

Cicho, cicho! 

MENENIUSZ

Bądźcie 

Takimi, jak się wydajecie, to jest 

Rzeczywistymi przyjaciółmi kraju 

I zachowajcie się z umiarkowaniem 

W tej sprawie, którą z taką gwałtownością 

Chcecie załatwić. 

BRUTUS

Powolne działanie 

Dobrym jest, panie, środkiem, lecz nie w razie 

Gwałtownych chorób. Bierzcie go, prowadźcie 

Zaraz na skałę! 

KORIOLAN

Nie, tu wolę umrzeć. 

dobywa miecza

Niejeden tu jest, co mnie widział w boju, 

Niechaj na sobie sprawdzi to, co widział. 

MENENIUSZ

Schowaj miecz. Chwilę tylko, trybunowie. 

BRUTUS

Bierzcie go, dalej! 

MENENIUSZ

Na pomoc, na pomoc! 

W kim krew szlachetna płynie! Hej, na pomoc, 

Młodzi i starzy! 

OBYWATELE

Niech ginie, niech ginie! 

Wśród tego zamieszania trybunowie, edylowie i obywatele zostają wyparci.

MENENIUSZ

Wracaj do domu teraz, spiesz, bez zwłoki, 

Inaczej wszystko na nic. 

DRUGI SENATOR

Idź, idź! 

KORIOLAN

Śmiało 

Stawmy im czoło, mamy równą liczbę 

Przyjaciół, jak i nieprzyjaciół. 

MENENIUSZ

Chceszże 

Do tego rzeczy doprowadzić? 

PIERWSZY SENATOR

Niech nas 

Bogowie chronią! Zacny przyjacielu, 

Odejdź do domu i zdaj naszej pieczy 

Tę smutną sprawę. 

MENENIUSZ

Bo w tej alternacie¹⁶⁴ 

Nic sam nie wskórasz, zaklinam cię, odejdź! 

KOMINIUSZ

Pójdź z nami razem, pójdź z nami. 

KORIOLAN

Chciałbym, żeby to byli barbarzyńcy 

(Którymi w gruncie są, choć ich Rzym wydał), 

A nie Rzymianie (którymi bynajmniej 

Nie są, choć się ich matki ocieliły 

Pod przysionkami Kapitolu). 

MENENIUSZ

Odejdź, 

Błagamy ciebie, nie przelewaj w usta 

Sprawiedliwego gniewu twego, jedna 

Chwila zaciąga dług względem następnych. 

KORIOLAN

Na innym gruncie zgniótłbym ich czterdziestu. 

MENENIUSZ

Ja sam najtęższych dwóch wziąłbym na siebie, 

Choćby tych łotrów trybunów. 

KOMINIUSZ

Lecz teraz 

Liczba nad wszelką miarę jest nierówna, 

A męstwo zmienia się w istne szaleństwo, 

Gdy chce walący się budynek wspierać. 

Chceszże tu czekać na powrót motłochu, 

Którego wściekłość wybuchnie niebawem 

Jak woda w biegu wstrzymana i przerwie 

Dotychczasowe swe tamy? 

MENENIUSZ

Idź, proszę, 

Spróbuję, czy mój stary dowcip¹⁶⁵ znajdzie 

Pokup¹⁶⁶ u ludzi niezdolnych nim zgrzeszyć. 

Trzeba nam zatkać tę dziurę gałganem 

Jakiej bądź barwy. 

KOMINIUSZ

Wysłuchaj próśb naszych, 

Daj się nakłonić. 

KORIOLAN

Idźmy więc. 

Wychodzą Koriolan, Kominiusz i inni.

PIERWSZY PATRYCJUSZ

Ten człowiek 

Zniweczył sobie przyszłość. 

MENENIUSZ

Jego umysł 

Jest za szlachetny dla naszego świata. 

Nie schlebiłby on Neptunowi¹⁶⁷, choćby 

Mu szło o trójząb, ani Jowiszowi 

Za wszystkie jego gromy. Jego serce 

Jest w ustach; co się pocznie w jego piersi, 

To jego język wnet musi urodzić, 

Będąc zaś zdjęty gniewem, zapomina, 

Że kiedykolwiek słyszał miano śmierci. 

Będziemy mieli sęk nie lada! 

Zgiełk zewnątrz.

DRUGI PATRYCJUSZ

Rad bym, 

Żeby już byli w łóżku! 

MENENIUSZ

Ja bym wolał, 

Żeby nie w łóżku byli, ale w Tybrze! — 

Co za zawziętość! Nie mógłże on mówić 

łagodniej? 

Brutus i Sycyniusz wracają z gromadą pospólstwa.

SYCYNIUSZ

Gdzie jest ta żmija, co chciała 

Wyludnić miasto i sama być wszystkim? 

MENENIUSZ

Cni trybunowie... 

SYCYNIUSZ

Zostanie strącony 

Z Tarpejskiej Skały, nie ma dlań litości, 

śmiał się opierać prawu, toteż prawo 

Odmawia mu wręcz zwykłej procedury 

I oddaje go całej surowości 

Władz, które za nic miał. 

PIERWSZY OBYWATEL

Powinien wiedzieć, 

Że trybunowie są ustami ludu, 

A my rękami ich. 

OBYWATELE

w kilku razem

Już on się dowie. 

MENENIUSZ

Moi panowie! 

SYCYNIUSZ

Cicho! 

MENENIUSZ

Nie wołajcie 

Gwałtu, gdzie swego możecie spokojnym 

Dopiąć wyrokiem. 

SYCYNIUSZ

Jakże się to stało, 

Żeście panowie temu człowiekowi 

Ujść dopomogli? 

MENENIUSZ

Chciejcie mnie wysłuchać. 

Tak samo, jak znam zalety konsula, 

Tak samo mogę wymienić i jego 

Wady. 

SYCYNIUSZ

Konsula! Jakiego konsula? 

MENENIUSZ

Konsula Koriolana. 

BRUTUS

Co? On konsul? 

OBYWATELE

Nie, nie, nie! 

MENENIUSZ

Jeżelibym mógł zyskać posłuchanie 

Panów trybunów i wasze, poczciwi 

Obywatele, powiedziałbym słowo 

Lub dwa najwięcej, co by was o inną 

Nie przyprawiło szkodę jak o stratę 

Kilku chwil czasu. 

SYCYNIUSZ

Mówcież, panie, mówcie, 

Ale niedługo, bo nam pilno sprzątnąć 

Ten gad zdradziecki¹⁶⁸; wypędzić go grozi 

Niebezpieczeństwem, trzymać go zaś w mieście 

Grozi nam śmiercią, stanęło więc, że ma 

Zginąć tej nocy. 

MENENIUSZ

Nie dajcie, bogowie, 

Aby nasz sławny Rzym, którego wdzięczność 

Dla zasłużonych dzieci swoich stoi 

W Jowisza nawet księdze zapisana, 

Na wzór wyrodnej matki miał dziś własny 

Płód swój pożerać. 

SYCYNIUSZ

On jest chorobliwą 

Naroślą, którą gwałtem trzeba odciąć. 

MENENIUSZ

O, on jest raczej chorym tylko członkiem, 

Odciąć go zgubnie, uleczyć go łatwo. 

Cóż on tak złego uczynił Rzymowi, 

Żeby aż na śmierć zasłużył? Że wrogów 

Naszych zabijał? Krew, którą utracił 

(A utracił jej, ręczę, o niejedną 

Uncję¹⁶⁹ obficiej, niż jej dziś ma), krew ta 

Przelana była w obronie ojczyzny; 

Ma mu ojczyzna resztę jej odbierać? 

Taki postępek okryłby nas wszystkich, 

Co byśmy mogli zrobić to i ścierpieć, 

Wieczystym piętnem hańby. 

SYCYNIUSZ

Stara piosnka. 

BRUTUS

I na fałszywą nutę. Kiedy dobrze 

Służył ojczyźnie, wtedy go ojczyzna 

Umiała także cenić. 

MENENIUSZ

Kiedy nogę 

Dotknie gangrena, dawne jej usługi 

Przestają już być cenione? 

BRUTUS

Niczego 

Słuchać nie chcemy — idźcie go poszukać 

W jego mieszkaniu i wywlec go stamtąd, 

Aby się jego zaraźliwy oddech 

Dalej nie rozszedł. 

MENENIUSZ

Jeszcze tylko słowo; 

Słowo, panowie. Ta tygrysia wściekłość, 

Poznawszy gorzkie skutki nierozważnej 

Swej porywczości, zechce poniewczasie 

Ołowiem sobie okowywać nogi. 

Złóżcie na niego sąd, inaczej bowiem 

Powstaną partie (bo on ma przyjaciół) 

I wielki nasz Rzym runie w waśni Rzymian. 

BRUTUS

Gdyby tak miało być... 

SYCYNIUSZ

Co wasze¹⁷⁰ prawisz¹⁷¹! 

Nie wiemyż, jak on umie być posłusznym? 

Nie uderzyłże on naszych edylów? 

Nie targnąłże się na nas samych? Idźmy! 

MENENIUSZ

Zważcie, że on się wychował w obozach, 

Odkąd mógł dźwignąć miecz, że się nie ćwiczył 

W cedzonej mowie, mąkę i otręby 

Razem pytluje¹⁷². Pozwólcie mi działać: 

Pójdę do niego i biorę na siebie 

Skłonić go, żeby się stawił przed wami 

I wedle prawnych form usprawiedliwił 

Z zarzutów albo kaźń poniósł. 

PIERWSZY SENATOR

Szlachetni 

Obrońcy ludu, to jest droga zgodna 

Z ludzkością¹⁷³, inna byłaby za krwawa; 

A końca naprzód nie można przewidzieć. 

SYCYNIUSZ

Szlachetny Meneniuszu, bądźże waćpan 

W tej sprawie niby delegatem ludu. 

Mości panowie, złóżcie broń. 

BRUTUS

Jednakże 

Nie rozpierzchajcie się. 

SYCYNIUSZ

Idźcie na rynek; 

Tam, Meneniuszu, czekać na was będziem. 

Jeśli Marcjusza nam nie przyprowadzisz, 

Chwycim się pierwszej drogi. 

MENENIUSZ

Przyprowadzę 

Go, przyprowadzę. Szanowni koledzy, 

Mogę na wasze liczyć uczestnictwo? 

Musi się stawić, inaczej najgorsze 

Skutki wynikną. 

PIERWSZY SENATOR

Chętnie ci służymy. 

Wychodzą.

SCENA DRUGA

Komnata w domu Koriolana.

Wchodzi Koriolan z patrycjuszami.

KORIOLAN

Niech się wkoło mnie, jak chcą, srożą, niech mi 

Stawią przed oczy sromotną¹⁷⁴ śmierć w kole¹⁷⁵ 

Albo u kopyt rozpędzonych koni; 

Niech na Tarpejską Skałę wsadzą jeszcze 

Dziesięć skał takich, aby dno przepaści 

Sięgało dalej, niż wzrok może dosiąc¹⁷⁶; 

Jeszcze i wtedy będę dla nich takim 

Samym, jak jestem. 

PIERWSZY PATRYCJUSZ

Tym szlachetniej czynisz. 

KORIOLAN

Zastanawia mnie to, że moja matka 

Nie okazuje mi teraz takiego 

Zadowolenia jak dawniej, a przecie 

Sama ich dawniej zwała poddańcami 

Z wełną pod strzyżę¹⁷⁷; istotami, które 

Na to są tylko, aby je kupować 

Za marny szeląg¹⁷⁸ i za marny szeląg 

Sprzedawać; żeby szły na zgromadzenia 

Z odkrytą głową; żeby się gapiły, 

Słuchały, milcząc, i wpadały w podziw, 

Kiedy ktoś mego stopnia wstał i prawił 

O sprawach kraju!  

Wchodzi Wolumnia.

O was mówię, matko. 

Dlaczegóż mnie chcesz widzieć uleglejszym? 

Chciałabyś, abym zaprzeczał sam sobie? 

O, powiedz raczej, że nie zaprzestaję 

Być tym, czym jestem. 

WOLUMNIA

Synu, synu, synu! 

Trzeba ci było wprzód pozyskać władzę, 

Nimeś¹⁷⁹ ją stracił. 

KORIOLAN

Dajmy temu pokój. 

WOLUMNIA

Byłbyś był łatwo mógł być tym, czym jesteś, 

Gdybyś być sobą mniej był usiłował. 

Nie postawiono by się tak na drodze 

Twoim widokom, gdybyś był dopiero 

Wtedy był pozór odrzucił, kiedy by 

Już nie zdołano stanąć ci na poprzek. 

KORIOLAN

Niech im kat świeci! 

WOLUMNIA

Niech ich spali nawet! 

Wchodzi Meneniusz z senatorami.

MENENIUSZ

Pójdź, pójdź! Za ostro się z nimi obszedłeś, 

Za opryskliwie; trzeba ci powrócić 

I złe naprawić. 

PIERWSZY SENATOR

Nie ma środka; jeśli 

Tego nie zrobisz, nasze wielkie miasto 

Rozpadnie się i runie. 

WOLUMNIA

Słuchaj rady; 

I ja mam serce nieugięte, ale 

Umysł mój zwraca czynność mego gniewu 

Na korzystniejsze drogi. 

MENENIUSZ

Dobrze mówisz, 

Zacna matrono. Nimby on w ten sposób 

Stanąć miał przed tą trzodą w innym czasie, 

Nie omieszkałbym ja sam przywdziać zbroi, 

Którą już ledwie mogę dźwignąć; ale 

W obecnym razie krok ten jest niezbędny 

Jako lekarstwo w gwałtownej chorobie 

Czasu, potrzebne dla całego państwa. 

KORIOLAN

Cóż mam uczynić? 

MENENIUSZ

Wrócić do trybunów. 

KORIOLAN

Dobrze; cóż potem? Cóż potem? 

MENENIUSZ

Żałować 

Tego, coś wyrzekł. 

KORIOLAN

Żałować? Przed nimi? 

Nie mógłbym tego przed obliczem bogów, 

A mam żałować przed nimi? 

WOLUMNIA

Mój synu, 

Za niezawisły masz sposób myślenia: 

Piękny to przymiot, ale niebezpieczny 

W niektórych razach ostatecznych. Nieraz 

Z ust twych słyszałam, że honor i zręczność, 

Na wzór przyjaciół nierozłącznych, w parze 

Chodzą na wojnie; jeśli tak jest, powiedz, 

Czym może jedno drugiemu zaszkodzić 

W czasie pokoju, że je w nim rozdzielasz? 

KORIOLAN

Przestańcie, matko. 

MENENIUSZ

Dobre zapytanie. 

WOLUMNIA

Jeśli na wojnie zgadza się z honorem 

Wydawać się tym, czym się w gruncie nie jest 

I k’temu zręczność przyzywać na pomoc: 

Dlaczegoż by mniej miało być godziwym 

Honor z zręcznością spleść w czasie pokoju, 

Kiedy tak wojna, jak pokój zarówno 

Obu tych zalet wymaga? 

KORIOLAN

O matko, 

Dlaczegóż przy tym obstajesz? 

WOLUMNIA

Bo teraz 

Masz się odezwać do ludu nie wedle 

Własnego zdania i poszeptu serca, 

Ale takimi słowy, które będą 

Języka twego nieprawymi dziećmi; 

Głoskami, które z przekonaniem twoim 

Nie będą nic mieć wspólnego. Nie bardziej 

Ci to ubliży niż wejście do miasta 

Wskutek uprzejmej odezwy, bez czego 

Nie uniknąłbyś niebezpieczeństw walki 

I krwi rozlewu. Byłabym zaiste  

W sprzeczności z sobą, gdybym się wahała 

Tak honorowo postąpić w potrzebie, 

W której by los mój lub moich najbliższych 

Był narażony. W tej potrzebie teraz 

Jestem ja, żona twa, syn, szlachta, senat — 

A ty ludowi wolisz pokazywać 

Zmarszczone czoło niż pozorny uśmiech, 

Którym byś kupić mógł jego przychylność 

I zabezpieczyć tym samym nas wszystkich 

Od nieochybnej ruiny. 

MENENIUSZ

Szlachetna 

Matko Rzymianko! Pójdź, pójdź z nami; przemów 

Do nich uprzejmie: tym sposobem zdołasz 

Nie tylko zakląć złe dziś nam grożące, 

Lecz i odzyskać to, cośmy stracili. 

WOLUMNIA

Uczyń tak, synu, proszę cię, pójdź do nich 

Z tą czapką w ręku; unieś ją do góry, 

Pocałuj ziemię kolanami (w takich 

Bowiem okazjach gesta są wymową, 

A oczy gminu wrażliwsze niż uszy), 

Kiwaj im głową, aby pomyśleli, 

Że twarde serce twe skruszało, zmiękło 

Jako dojrzała morwowa jagoda, 

Którą najmniejszy wiatr strząsa. Lub wreszcie 

Powiedz im, żeś jest żołnierzem, że będąc 

W bitwach i w wrzawie wychowanym, nie masz 

Tego łatwego, słodkiego obejścia, 

Które właściwie, jak to sam przyznajesz, 

Mieć byś powinien; a którego oni 

Właściwie mogą od ciebie wymagać, 

Skoro się starasz o ich względy. Wszakże 

Uczynisz wszystko, co będzie w twej mocy, 

Ażeby się im nadal przypodobać. 

MENENIUSZ

Weź się w ten sposób do rzeczy, a wszystkich 

Sobie zniewolisz; bo tacy prostacy 

Równie pochopni¹⁸⁰ są do przebaczenia, 

Gdy ich pogłaszczesz, jak skorzy do krzyków 

O lada bzdurstwo. 

WOLUMNIA

Jeszcze raz cię proszę, 

Posłuchaj rady i pójdź do nich, chociaż 

Wiem, że wolałbyś za nieprzyjacielem 

W ognistą otchłań skoczyć niż mu w chłodzie¹⁸¹ 

O włos pochlebić. Otóż i Kominiusz. 

Wchodzi Kominiusz.

KOMINIUSZ

Byłem na rynku; wypada ci śpiesznie 

Zebrać stronników lub szukać ucieczki 

W zimnej krwi albo oddaleniu. Wszystko 

Wre przeciw tobie. 

MENENIUSZ

Niech jeno uprzejmie 

Do nich przemówi. 

KOMINIUSZ

To by wprawdzie mogło 

Zaradzić złemu, ale czy on tylko 

Potrafi zdobyć się na to? 

WOLUMNIA

Powinien, 

Musi się zdobyć. Zaklinam cię, synu: 

Powiedz, żeś gotów, i idź to uczynić. 

KORIOLAN

Mam więc pójść ciemię odkrywać przed nimi? 

Podłymi usty szlachetnemu sercu 

Kłamstwo zadawać, że się musi, temu 

Poddać spokojnie? Dobrze, niech tak będzie. 

Gdyby atoli tylko szło o stratę 

Tej jednej ziemi bryłki, Marcjusza, 

Niechby ją starli w proch i rozrzucili 

Na cztery wiatry. Chodźmy już na rynek!  

Rolę mi taką dajecie, że nigdy 

Dobrze jej zagrać nie zdołam. 

MENENIUSZ

Pójdź, my cię wesprzemy. 

WOLUMNIA

Kochany synu, mówiłeś był dawniej, 

Że ci pochwały moje bodźcem były 

Na polu Marsa; niechajże cię one 

Zachęcą teraz do tej roli trudnej 

I tak dla ciebie nowej. 

KORIOLAN

Dobrze więc, dobrze więc. Precz, męski duchu! 

Niech mnie duch sprośnej niewolnicy natchnie; 

Wojenne gardło moje, które dźwiękom 

Trąb wtórowało, niechaj się zamieni 

W cienką piszczałkę rzezańca¹⁸² lub niańki, 

Co dzieci lula! Niech szalbierski uśmiech 

Osiądzie na mych licach; łzy żakowskie 

Powloką szybę mych oczu! Niech w ustach 

Moich żebraczy język zabełkoce, 

Kolana moje, com je dotąd chyba, 

Pnąc się pod górę, zginał, niech się zniżą 

Jak u charłaka, co bierze jałmużnę! 

Nie, nie, nie zrobię tego: bo musiałbym 

Przestać czcić godność własną i grą ciała 

Wdrażać swój umysł do najostatniejszej 

W świecie podłości. 

WOLUMNIA

Jak ci się podoba, 

Żebrać od ciebie większą jest zakałą¹⁸³ 

Dla mnie niż od nich dla ciebie. Zgub wszystko; 

Daj matce doznać skutków dumy twojej! 

Wolę to niż się obawiać zgubnego 

Twego uporu, bo pogardzam śmiercią 

Tak samo jak ty. Rób, co chcesz. Odwaga, 

Którą się pysznisz, moją jest; tyś z moim 

Mlekiem ją wyssał, ale duma twoja 

Wyłączną twoją własnością. 

KORIOLAN

O matko, 

Idę na rynek. Bądź zadowolona, 

Przestań mnie winić. Jak szachraj wyłudzę 

Ich dobre względy, jak kuglarz podchwycę 

Serc ich życzliwość i wrócę do ciebie 

Pieścidłem wszystkich rzemieślników Rzymu. 

Oto już idę, patrz. Pozdrów mą żonę. 

Wrócę konsulem lub zwątpię na zawsze, 

Aby mój język na drodze pochlebstwa 

Mógł kiedy czego dokazać. 

WOLUMNIA

Masz wszelką 

Wolność. 

Wychodzi.

KOMINIUSZ

Dalejże, dalej; trybunowie 

Czekają na cię; uzbrój się w łagodność. 

Bo oni mają, jak słyszę, wystąpić 

Z oskarżeniami gorszymi niż dotąd. 

KORIOLAN

Łagodność jest więc hasłem. Dobrze, idźmy. 

Niech mnie oskarżą, jak chcą, ja odbiję 

Ich oskarżenia, jak mi honor każe. 

MENENIUSZ

Tylko łagodnie. 

KORIOLAN

O, tak, tak, łagodnie! 

Wychodzą.

SCENA TRZECIA

Tamże. Forum.

Wchodzą Sycyniusz i Brutus.

BRUTUS

Bijmy w to, że on chce sobie przywłaszczyć 

Tyrańską władzę. Jeśli nam w tym ujdzie, 

Przywiedźmy jego nienawiść do ludu; 

I to, że zdobycz, wzięta na Ancjatach, 

Jeszcze nie była rozdzielona. 

Wchodzi Edyl.

Jakże, 

Czy przyjdzie? 

EDYL

Idzie już. 

BRUTUS

Z kim? 

EDYL

Z Meneniuszem 

I z pewną liczbą senatorów, którzy 

Mu są życzliwi. 

BRUTUS

Czy masz szczegółowy 

Spis wszystkich głosów przez nas zwerbowanych? 

EDYL

Mam go tu; oto jest. 

BRUTUS

Sąli¹⁸⁴ spisane 

Porządkiem cechów? 

EDYL

Tak jest. 

BRUTUS

Idźcie teraz 

Wezwać w to miejsce gminy, skoro powiem: 

„Tak ma być z mocy praw i woli ludu”, 

Czyli¹⁸⁵ to będzie śmierć, sztrof¹⁸⁶ czy wygnanie. 

Niech, jeśli powiem: „Śmierć”, chórem: „Śmierć” krzyczą, 

„Sztrof”, jeśli powiem: „Sztrof”, „Wygnanie”, jeśli 

Powiem: „Wygnanie”, obstając przy dawnej 

Prerogatywie swojej i legalnej 

W tej mierze władzy. 

EDYL

Powiem im. 

BRUTUS

A skoro 

Raz zaczną krzyczeć, niech nie poprzestają, 

Owszem, z całego gardła wrzeszczą, nagląc 

O przyspieszenie wydanego przez nas 

Wyroku. 

EDYL

Bardzo dobrze. 

SYCYNIUSZ

Niech się niczym 

Zmiękczyć nie dają i bacznymi będą 

Na wszelkie nasze skinienia. 

BRUTUS

Spiesz po nich. 

Wychodzi Edyl.

Od razu wprawmy go w wściekłość. On przywykł 

Zwycięsko wszelki pokonywać opór, 

Żadnym się nie da powściągnąć wędzidłem, 

Jak weźmie na kieł, wypowie nam wszystko, 

Co tylko ślina mu poda, a wtedy 

Będziemy go mieć w punkcie pożądanym, 

Żeby mu prawnie kark skręcić. 

SYCYNIUSZ

Nadchodzi. 

Koriolan, Meneniusz, Kominiusz, senatorowie i patrycjusze wchodzą.

MENENIUSZ

Tylko spokojnie, błagam cię. 

KORIOLAN

Spokojny 

Będę jak szkapa, która za garść paszy 

Furę gałganów ciągnie. Niech bogowie 

Stale w opiece twojej utrzymują 

Nasz Rzym i krzesła sędziowskie osadzą 

Zacnymi ludźmi, niech pomiędzy nami 

Zaszczepią miłość! Obszerne świątynie 

Nasze napełnią łaską, a ulice 

Błogim widokiem zgody! 

PIERWSZY SENATOR

Amen, amen.¹⁸⁷ 

MENENIUSZ

Piękne zaiste życzenie! 

Edyl wraca z tłumem obywateli.

SYCYNIUSZ

Obywatele, przystąpcie! 

EDYL

Słuchajcie 

Waszych trybunów, uciszcie się: baczność! 

KORIOLAN

Słuchajcie mnie wprzód. 

OBAJ TRYBUNOWIE

Dobrze, mów. Milczenie! 

KORIOLAN

Nie będę więcej badany? Czy na tym 

Skończy się wszystko? 

SYCYNIUSZ

Ja się ciebie pytam, 

Czy się poddajesz wyrokowi ludu, 

Czy chcesz szanować jego urzędników 

I czyś jest gotów ponieść zgodną z prawem 

Karę za winy, które ci niebawem 

Dowiedzionymi będą. 

KORIOLAN

Jestem gotów. 

MENENIUSZ

Słyszycie, obywatele, on mówi, 

Że gotów. Weźcie na uwagę jego 

Wojenne czyny, pomyślcie o jego 

Szerokich bliznach, które wyglądają 

Jako grobowce na cmentarzu. 

KORIOLAN

Furda¹⁸⁸! 

To są draśnięcia, szramy śmiechu warte. 

MENENIUSZ

Zważcie następnie, że gdy w jego mowie 

Nie przebija się obywatel, żołnierz 

Stoi przed wami. Nie bierzcie przyszorstkich 

Jego wyrażeń za objaw niechęci, 

Jeno, jak rzekłem, za sposób mówienia, 

Który przystoi żołnierzowi bardziej 

Niż urażanie się wam. 

KOMINIUSZ

Nie inaczej. 

KORIOLAN

Jakiż jest powód, że zostawszy świeżo 

Za wspólną zgodą obrany konsulem, 

Doznaję teraz tak wielkiej obelgi, 

Iż mi tę godność odbieracie? 

SYCYNIUSZ

Zanim 

Ci odpowiemy, ty nam odpowiadaj. 

KORIOLAN

Mówcie więc, ani słowa, powinienem. 

SYCYNIUSZ

Oskarżamy cię, żeś się kusił odjąć 

Rzymowi jego starodawne prawa 

I sam zagarnąć despotyczną władzę. 

Dopuściłeś się przez to zdrady ludu. 

KORIOLAN

Co? Zdrady? 

MENENIUSZ

Tylko bez gniewu, przyrzekłeś... 

KORIOLAN

Żeby z najgłębszych otchłani piekielnych 

Ognie zionęły na ten lud! Ja zdrajca! 

Bezwstydny, fałszem przesiąkły trybunie! 

Choćby w twych oczach pięćdziesiąt tysięcy 

Środków zagłady siedziało, w twym ręku 

Tyleż milionów, w kłamliwych twych ustach 

Dwa razy tyle, jeszcze bym ci w oczy 

Powiedział: „Kłamiesz!”, tak śmiało, jak śmiało 

Zanoszę modły do bogów. 

SYCYNIUSZ

Czy słyszysz, 

Ludu? 

OBYWATELE

Na skałę z nim, na skałę z nim! 

SYCYNIUSZ

Cicho! Nie mamy potrzeby przywodzić 

Na potępienie go niczego więcej. 

Jego postępki, jego słowa dosyć 

Świadczą w tej mierze. Widzieliście sami, 

Jak się na waszych targnął urzędników, 

Siłą się oparł prawu. Słyszeliście, 

Jak wam złorzeczył i tu nawet bluźnił 

Tym, których prawa władza ma stanowić 

O jego losie. Te wszystkie przestępstwa 

Tak kapitalne¹⁸⁹, już go czynią godnym 

Najsromotniejszej śmierci. 

BRUTUS

Bacząc wszakże, 

Że względem Rzymu położył zasługi... 

KORIOLAN

Co tam waść pleciesz o zasługach? 

BRUTUS

Mówię, 

O czym wiem... 

KORIOLAN

Waść wiesz? 

MENENIUSZ

Także¹⁹⁰ dotrzymujesz 

Danego matce przyrzeczenia? 

KOMINIUSZ

Miejże 

Wzgląd przecie. 

KORIOLAN

Nie chcę już na nic mieć względu, 

Niechaj wyrzekną wyrok, niech mnie skażą 

Na śmierć z Tarpejskiej Skały, na wygnanie, 

Na dożywotnie tułactwo, na zdarcie 

Skóry czy nawet usychanie z głodu 

W lochu, o jednym nędznym ziarnku dziennie, 

Nie opłaciłbym jednym dobrym słowem 

Ich przyzwolenia anibym za wszystkie 

Dary ich łaski nie krępował dłużej 

Mojego męstwa, choćbym je ryczałtem 

Mógł u nich kupić za marne „dzień dobry”. 

SYCYNIUSZ

Z powodu przeto, że różnymi czasy 

Uwłaczał ludu powadze, szukając 

Środków odjęcia mu władzy, jak tego 

Świeży dał dowód, podniósłszy zbrodniczo 

Rękę nie tylko wobec nietykalnej 

Sprawiedliwości, ale co ważniejsza, 

Na samychże jej wykonawców: 

W imieniu ludu i z mocy służących 

Nam atrybucji¹⁹¹ trybunalnej władzy, 

Wypędzamy go z miasta jednocześnie 

Z tym wyrzeczeniem¹⁹²: nie wolno mu odtąd 

Pod karą śmierci wstąpić w bramy Rzymu. 

Taka jest wola ludu, tak ma być. 

OBYWATELE

Tak ma być! Precz z nim! Niech będzie wygnany! 

Tak ma być! 

KOMINIUSZ

Posłuchajcie mnie, moi przyjaciele! 

SYCYNIUSZ

Wyrok już zapadł, już po wszystkim. 

KOMINIUSZ

Słowo! 

Byłem konsulem i mogę na sobie 

Pokazać znaki nieprzyjaciół Rzymu, 

Kocham ojczyznę uczuciem gorętszym, 

Świętszym i głębszym niż własne me życie, 

Drogą mą żonę, owoc jej żywota, 

Skarb mego rodu. Jeżeli obecnie 

O tym nadmieniam... 

SYCYNIUSZ

Wiemy, dokąd zmierzasz. 

Cóż tedy? 

BRUTUS

Nie ma tu o czym już mówić, 

Wygnany został jako nieprzyjaciel 

Ludu i kraju, niechże się wynosi. 

Tak ma być. 

OBYWATELE

Tak ma być! Tak ma być! Precz z nim! 

KORIOLAN

Podła, wrzaskliwa psiarnio, której tchnienie 

Jest dla mnie tym, czym wyziew zgniłych bagien 

Której przychylność tyle u mnie warta, 

Ile pobliskość ścierw nie pogrzebionych, 

Zarażająca mi powietrze. Ja to, 

Ja ci powiadam: Precz ode mnie! Zostań, 

Marnij tu w swoim niedołęstwie! Niech was 

Najmniejszy szelest wskroś przejmuje dreszczem! 

Widok wiejących piór nieprzyjacielskich 

Niechaj was w rozpacz wprawia! Używajcie 

Z całą swobodą władzy wypędzania 

Obrońców waszych, aż was wreszcie wasza 

Głupota, która nie widzi, nie czując, 

I nie ma nawet prostego instynktu  

Własnego dobra, odda w obce ręce, 

Które was w kluby wezmą jako bydło 

Nie wydobywszy miecza! Gardząc wami, 

Z wzgardą odwracam się od tego miasta. 

Jest ci gdzie indziej jeszcze świat! 

Koriolan, Kominiusz, Meneniusz, senatorowie i patrycjusze wychodzą.

EDYLOWIE

Poszedł już, poszedł wróg ludu! 

OBYWATELE

Wróg nasz wygnany, poszedł już! Ha! ha! 

Lud wydaje okrzyki i rzuca czapki w górę.

SYCYNIUSZ

Idźcie w trop za nim aż do bram, 

Urągajcie mu, jak on wam urągał, 

Oddajcie mu wet za wet, nam zaś dajcie 

Dla bezpieczeństwa straż przez miasto. 

OBYWATELE

Idźmy, 

Odprowadźmy go do bram. Niech bogowie 

Strzegą dni naszych szlachetnych trybunów! 

Wychodzą.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

AKT CZWARTY

SCENA PIERWSZA

Tamże. Przed bramą miasta.

Koriolan, Wolumnia, Wirgilia, Meneniusz, Kominiusz wchodzą z orszakiem młodych patrycjuszów.

KORIOLAN

Połóżcie tamę łzom, bądźcie mi zdrowi; 

Tysiącznogłowy zwierz rogami swymi 

Wybódł mnie z moich progów. Ejże, matko, 

Gdzież jest twój dawny hart? Nieraz mawiałaś, 

Że przeciwności są próbnym kamieniem 

Tęgości ducha; że los pospolity 

Znośnym być może pospolitym ludziom; 

Że kiedy morze jest spokojne, wtedy 

Każda łódź śmiało płynie; że im cięższe 

Ciosy fortuny, tym chlubniejsze rany, 

Jeśli je znosim mężnie i roztropnie. 

Tyś we mnie takie wpoiła zasady, 

Które przejęte nimi serce mogły 

Niezwyciężonym uczynić. 

WIRGILIA

O bogi! 

KORIOLAN

Przestań, kobieto, proszę cię. 

WOLUMNIA

Niech czarna 

Zaraza spadnie na ten lud i wszystkie 

Warsztaty jego przepadną! 

KORIOLAN

Cóż z tego? 

Będą mnie cenić, gdy mnie mieć nie będą. 

Matko, zbierz w sobie ów duch, za którego 

Wzniosłym natchnieniem mawiałaś mi nieraz, 

Że gdybyś była żoną Herkulesa, 

Byłabyś była część jego prac wzięła 

Na swój rachunek, aby tym sposobem 

Ulżyć mężowi trudów. Kominiuszu, 

Nie smuć się, bądź zdrów! Żono moja! Matko! 

Żegnam was! Jeszcze mi będzie się szczęścić. 

I ty, mój stary, wierny Meneniuszu! 

Łzy twoje słońsze są niż łzy u młodych, 

Mogą ci strawić wzrok. Dawny mój wodzu! 

Widziałem nieraz twoją nieugiętość, 

I tyś był nieraz świadkiem takich rzeczy, 

Na których widok serce mogło stwardnieć, 

Powiedz tym smutnym niewiastom, że szlochać 

Nad nieszczęściami nieuniknionymi 

Równie jest zdrożnym, jak z nich się naśmiewać. 

Matko, wiesz dobrze, że niebezpieczeństwa 

Moje kończyły się dotychczas zawsze 

Twoją pociechą; ufaj w to i nadal, 

Chociaż sam jeden idę w świat (jakoby 

Do odludnego legowiska smoka, 

Który dokoła szerzy postrach, wszakże 

Bardziej w podaniach niż w rzeczy¹⁹³ istnieje), 

Wiedz, że się wzniosę ponad pospolitość, 

Jeśli zaś tego nie dokonam, padnę 

W sidłach zdradzieckich intryg. 

WOLUMNIA

Drogi synu! 

Gdzież się chcesz udać? Weź z sobą na jaki 

Czas Kominiusza, postanów coś naprzód 

Zamiast się puszczać na dzikie koleje 

Ślepego trafu. 

KORIOLAN

Bogom się oddaję. 

KOMINIUSZ

Ja cię przez miesiąc nie opuszczę, razem 

Będziemy radzić, gdzie stale zamieszkasz, 

Abyś mógł słyszeć o swoich i oni 

Wzajem o tobie, a gdy czas nastręczy 

Sposobną porę, w której byś mógł wrócić, 

Abyśmy wtedy nie potrzebowali 

Pojedynczego po szerokim świecie 

Szukać człowieka i nie utracili 

Korzyści, które nieobecnych zawsze 

Chybiają¹⁹⁴. 

KORIOLAN

Bądźcie zdrowi! Kominiuszu! 

Jesteś już letni¹⁹⁵ i syty wojennych 

Biesiad, nie tobie tułać się po świecie 

Z kimś, co ma jeszcze niestargane siły; 

Przyjmuję twoje towarzystwo tylko 

Do bramy. Luba żono, droga matko, 

Cni przyjaciele, pójdźcie! Jak odejdę, 

Poślijcie za mną nieme pożegnania 

I uśmiechnijcie się. Pójdźcie! Choć będę 

Z daleka od was, zawsze mieć będziecie 

Ode mnie wieści i nigdy inaczej 

Nie usłyszycie o mnie jak w sposobie 

Godnym przeszłości mojej. 

MENENIUSZ

To mi mowa: 

Aż miło słuchać! No, no, dość już tego; 

Idźmy, otrzyjmy łzy! Gdybym mógł strząsnąć 

Jakich dziesiątek lat z tych starych kości, 

Wszędzie bym poszedł za tobą. 

KORIOLAN

Daj rękę: 

Idźmy. 

Wychodzą.

SCENA DRUGA

Tamże. Ulica w pobliskości bramy.

Sycyniusz i Brutus wchodzą z Edylem.

SYCYNIUSZ

Każ im się rozejść, już go nie ma w mieście. 

Nie posuwajmy się dalej. Stronnicy 

Jego ze szlachty krzywo na nas patrzą. 

BRUTUS

Pokazaliśmy im, co możem; teraz, 

Dopiąwszy swego, trzeba nam się wydać 

Pokorniejszymi naprzeciw tych panów, 

Niżeśmy byli przed dopięciem. 

SYCYNIUSZ

Każ się 

Rozejść ludowi: powiedz mu, że jego 

Wróg już ustąpił i że jego prawa 

Znów odzyskały moc. 

BRUTUS

Rozpuść ich zaraz. 

Edyl wychodzi. Wolumnia, Wirgilia i Meneniusz wchodzą.

Oto nadchodzi jego matka. 

SYCYNIUSZ

Zejdźmy 

Jej z drogi. 

BRUTUS

Czemu? 

SYCYNIUSZ

Oszalała, mówią. 

BRUTUS

Już nas spostrzegli; idźmy swoją drogą. 

WOLUMNIA

Ha, to wy! Niech was kaźń niebios przywali 

Za wasze dzieło! 

MENENIUSZ

Ciszej, ciszej! 

WOLUMNIA

Gdybym 

Mogła płacz wstrzymać, usłyszelibyście... 

Lecz posłuchajcie i tak. 

do Brutusa, który chce odejść

Zostań. 

WIRGILIA

do Sycyniusza

Zostań. 

Czemuż nie mogę tak samo powiedzieć 

Do mego męża! 

SYCYNIUSZ

Azaliż¹⁹⁶ jesteście 

Męskiego rodu? 

WOLUMNIA

Tak, głupcze. Ot głupiec! 

Czyliż to ojciec mój nie był mężczyzną? 

Mamże się tego rumienić? — Nikczemny, 

Lisi wyrodku, tyżeś to się ważył 

Wygnać człowieka, który w sprawie Rzymu 

Orężem swoim więcej zadał ciosów, 

Niżeś ty twoim językiem słów spłodził. 

SYCYNIUSZ

O dobre nieba! 

WOLUMNIA

I to szlachetniejszych 

Ciosów niżeli ty słów, z dobrem Rzymu. 

Słuchaj no: ale nie, poczekaj jednak: 

Chciałabym, żeby mój syn był w Arabii 

I miał przed sobą całe twoje plemię, 

A w ręku swój miecz. 

SYCYNIUSZ

Cóż by stąd wynikło? 

WIRGILIA

Co? Położyłby on od razu, pewnie, 

Koniec twojemu pokoleniu. 

WOLUMNIA

Temu 

Gniazdu bękartów! Tak szlachetny człowiek, 

Za tyle zasług! 

MENENIUSZ

Dajcie pokój, idźmy. 

SYCYNIUSZ

Żałuję, że tak nie skończył, jak zaczął, 

I że związawszy tak chwalebny węzeł 

Sam go rozwiązał potem. 

BRUTUS

Żałujemy. 

WOLUMNIA

Żałosne dusze! A któż to, jeżeli 

Nie wy, podbechtał przeciw niemu motłoch? 

To bydło, które o jego wartości 

Tyle jest w stanie osądzić, ile ja 

O niezbadanych tajemnicach niebios. 

BRUTUS

Prosim, was, panie, pozwólcie nam odejść. 

WOLUMNIA

Proszę cię, panie, odejdź. Spełniliście 

Czyn bohaterski, triumfujcież teraz; 

Ale pomnijcie, że jako Kapitol 

Przenosi¹⁹⁷ czołem niskie strzechy Rzymu, 

Tak syn mój (mąż tej szlachetnej niewiasty, 

Co ją widzicie tu) przenosi duchem 

Wszystkich was w rumel wziętych. 

BRUTUS

Dobrze, dobrze: 

Już idziem. 

SYCYNIUSZ

Czegóż tu stoim, u licha, 

Za cel przekąsów szalonej niewiasty? 

Idźmy. 

WOLUMNIA

Zabierzcie z tobą modły moje. 

Trybunowie odchodzą.

Rada bym, żeby bogowie nie mieli 

Nic do czynienia więcej, jeno spełniać 

Moje przekleństwa! Gdybym tych nędzników 

Raz na dzień tylko mogła mieć przed sobą, 

Pozbyłabym się wnet tego ciężaru. 

Który mi tłoczy serce. 

MENENIUSZ

Obeszłyście 

Się walnie z nimi, i słusznie: a teraz 

Podobaż się wam spożyć w moim domu 

Małą wieczerzę? 

WOLUMNIA

Gniew jest moją karmią¹⁹⁸: 

Sama się trawię i głodową śmiercią 

Umrę z sytości. Pójdź, córko; zaniechaj 

Tych niedołężnych, nadaremnych żalów; 

Rozpaczaj tak jak ja, na wzór Junony 

Wrąc gniewem. Pójdź, pójdź. 

MENENIUSZ

Hańba ci, o Rzymie! 

Wychodzą.

SCENA TRZECIA

Droga pomiędzy Rzymem a Ancjum.

Z dwóch stron przeciwnych wchodzą Rzymianin i Wolsk i spotykają się pośrodku.

RZYMIANIN

Znam cię i jestem ci znany: nazwisko twoje Adrian, jeśli się nie mylę.

WOLSK

W istocie tak mnie zowią, ale wasza osoba wyszła mi z pamięci.

RZYMIANIN

Rzymianinem jestem, ale jak ty, służę przeciw Rzymowi; nie poznajeszże mnie teraz?

WOLSK

Nikanor? Wszakże tak?

RZYMIANIN

Ten sam, do usług.

WOLSK

Większą miałeś brodę, kiedym cię widział po raz ostatni, ale mowa twoja uwydatnia rysy twojej twarzy: Cóż tam nowego w Rzymie? Mam polecenie od wolscyjskiego rządu dowiedzieć się, co się u was dzieje! Oszczędziłeś mi dzień drogi.

RZYMIANIN

W Rzymie były niespokojności: lud powstał przeciwko senatorom, patrycjuszom i szlachcie.

WOLSK

Były? A więc się już skończyły? Rząd nasz nic nie wie o tym i czyni wielkie przygotowania do wojny, spodziewając się ich zejść w samym zapale rozruchu.

RZYMIANIN

Gorączka już minęła, ale najmniejsza okazja może ją wzmóc na nowo, bo szlachta tak żywo wzięła do serca wygnanie poczciwego Koriolana, że bardzo myśli o odebraniu wszelkiej władz ludowi i skasowaniu na zawsze trybunów. Tli to tak, powiadam waszmości, i niewiele brakuje do gwałtownego wybuchu.

WOLSK

Koriolan wygnany?

RZYMIANIN

Wygnany, bracie.

WOLSK

Mile przyjęty będziesz z tą wieścią, Nikanorze.

RZYMIANIN

Pora wam jest przyjazna: słyszałem, że cudzą żonę najłatwiej uwieść wtedy, kiedy się z mężem poróżni. Wasz mężny Tullus Aufidiusz poradzi sobie w tej wojnie bez wielkiego trudu, skoro Rzymowi ubył taki jak Koriolan obrońca.

WOLSK

Nie zaśpi też pewnie sprawy. Poczytuję sobie za szczęście, żem się z waszmością tak przypadkowo zdybał; uwalniasz mnie od dalszych zachodów i stawiasz mnie w możności towarzyszenia ci.

RZYMIANIN

Opowiem ci w ciągu drogi dziwne rzeczy o Rzymie; wszystkie się składają na waszą korzyść. Powiadasz więc, że macie armię w pogotowiu?

WOLSK

I to prawdziwie królewską. Już setnicy z centuriami swymi są zaciągnięci, żołd im z góry zapłacono, czekają tylko na rozkaz do pochodu.

RZYMIANIN

Cieszę się, słysząc o takowej ich gotowości, i tuszę¹⁹⁹, że moje przybycie tym mniej im pozwoli stać nieczynnie. Niechże się święci nasze spotkanie; serdeczniem rad z towarzystwa waszmości.

WOLSK

Uprzedzasz mnie waszmość; dla mnie to radość, że mu mogę służyć.

RZYMIANIN

Idźmy teraz razem.

Wychodzą.

SCENA CZWARTA

Ancjum. Przed domem Aufidiusza.

Koriolan w pospolitej odzieży przebrany i osłonięty.

KORIOLAN

Porządne to jest miasto, ten gród Ancjum; 

O grodzie, ja to jestem, ten sam, który 

Twoje niewiasty przywiódł o wdowieństwo; 

Przed którym w wirze bitwy padł i skonał 

Niejeden dziedzic tych pięknych budowli. 

Nie poznaj ty mnie, boby mnie inaczej 

Twe białogłowy rożnami zakłuły, 

A chłopcy twoi ukamienowali 

W pigmejskiej²⁰⁰ bitwie. 

Obywatel wchodzi.

Bądź pozdrowion, panie. 

OBYWATEL

Nawzajem. 

KORIOLAN

Wskażcie mi, jeżeli łaska, 

Gdzie mieszka wielki Aufidiusz. Nie wiecie, 

Czy jest on w Ancjum? 

OBYWATEL

Jest i teraz właśnie 

Wyprawia ucztę panom Rady. 

KORIOLAN

Gdzie jest 

Dom jego, chciejcie mi, proszę, pokazać? 

OBYWATEL

Ot tu, przed wami. 

KORIOLAN

Dziękuję waszmości. 

Obywatel wychodzi.

O świecie, dziwne są twoje koleje! 

Najprzywiązańsi przyjaciele, którzy 

W dwojgu łon jedno zdali się mieć serce, 

Których godziny, łoże, mienie, jadło, 

Prace, uciechy, wszystko było wspólne, 

Którzy w miłości byli nierozdzielni 

Jako bliźnięta, nagle skutkiem sporu 

O rzecz niewartą szeląga wpadają 

W najzapalczywszą ku sobie nieprzyjaźń. 

A z drugiej strony najnieubłagańsi 

Nieprzyjaciele, którym jadowite 

Szepty zawiści i przemyśliwania, 

Jakby mógł jeden drugiemu zaszkodzić, 

Sen przerywały dla bzdurstwa, o którym 

Wspomnieć nie warto, zmieniają się nagle 

W najzagorzalszych przyjaciół i ściśle 

Jednoczą z sobą byt i całą przyszłość. 

Tak się ma właśnie ze mną: nienawidzę 

Miejsc mych rodzinnych, a kocham to miasto, 

Którego dotąd byłem wrogiem. Wnijdźmy²⁰¹, 

Zabijeli²⁰² mnie, sprawiedliwie zrobi; 

Zostawili²⁰³ mnie przy życiu, wyświadczę 

Przysługi jego ojczyźnie. 

Wychodzi.

SCENA PIĄTA

Tamże. Sala w domu Aufidiusza.

Muzyka z zewnątrz. Jeden z miejscowych sług wchodzi.

PIERWSZY SŁUGA

Wina, wina, wina! Cóż to za usługa, czy nasi ludzie posnęli?

Drugi sługa wchodzi.

DRUGI SŁUGA

Gdzie Kotus? Pan go woła. Kotusie!

Koriolan wchodzi.

KORIOLAN

Piękny dom, miły zapach uczty wonie, 

Lecz jam do gościa niepodobny. 

Pierwszy sługa wraca.

PIERWSZY SŁUGA

Czego chcesz, przyjacielu? Skąd jesteś? Nie ma tu miejsca dla ciebie, proszę cię, wyjdź za drzwi.

Wychodzi.

KORIOLAN

Nie zasłużyłem na lepsze przyjęcie, 

Będąc, czym jestem. 

Wchodzi Drugi sługa.

DRUGI SŁUGA

Skąd waść? Czy odźwierny ma oczy z tyłu, że wpuszcza takie figury? Wynoś się, skąd przyszedłeś.

KORIOLAN

Precz!

DRUGI SŁUGA

Precz? Ty sam precz!

KORIOLAN

Jesteś naprzykrzony.

DRUGI SŁUGA

Jaki mi zuch! Zaraz ci lepiej rzecz przełożę.

Wchodzi Trzeci sługa. Pierwszy spotyka się z nim.

TRZECI SŁUGA

Co to za człowiek?

PIERWSZY SŁUGA

Oryginał, jakiego nie widziałem, nie mogę się go pozbyć z domu; poproś no tu naszego pana.

TRZECI SŁUGA

Po coś tu przyszedł, człowieku? Radzę ci, nie zawadzaj tu dłużej.

KORIOLAN

Pozwólcie mi tu stać, moi panowie, 

Nie zrobię krzywdy waszemu ognisku. 

TRZECI SŁUGA

Któż waść jesteś?

KORIOLAN

Szlachcic.

TRZECI SŁUGA

Podupadły, widać.

KORIOLAN

W istocie, podupadły.

TRZECI SŁUGA

Proszę cię, mój podupadły szlachcicu, obierz sobie inne stanowisko; tu nie ma miejsca dla waszmości, wynoś się, pókiś cały!

KORIOLAN

Precz, drabie! pilnuj twego obowiązku i idź się napaść szczątkami biesiady.

Odtrąca go.

TRZECI SŁUGA

Cóż to? Nie chcesz? Idź no, kamracie, donieś panu, jakiego tu ma gościa.

DRUGI SŁUGA

Zaraz to zrobię.

Wychodzi.

TRZECI SŁUGA

Gdzie mieszkasz?

KORIOLAN

Pod stropem.

TRZECI SŁUGA

Jakim?

KORIOLAN

Niebieskim.

TRZECI SŁUGA

Pod stropem niebieskim?

KORIOLAN

Wzdyć tak.

TRZECI SŁUGA

Gdzież jest ten strop?

KORIOLAN

W mieście wron i kawek.

TRZECI SŁUGA

W mieście wron i kawek? Patrzcie, co to za osioł! To mieszkasz i z gawronami?

KORIOLAN

Nie, nie jestem przecie sługą twego pana.

TRZECI SŁUGA

Mojego pana śmiesz zaczepiać?

KORIOLAN

Patrz, żebym twojej pani nie zaczepił; 

Dość tego: weź blat²⁰⁴ pod pachę i ruszaj! 

Wypędza go.

Aufidiusz wchodzi z Drugim sługą.

AUFIDIUSZ

Gdzie jest ten człowiek?

DRUGI SŁUGA

Tu, panie: byłbym go wypchnął jak psa, gdybym się nie był obawiał harmideru narobić w pobliskości panów.

AUFIDIUSZ

Skąd jesteś? Czego chcesz? Jak się nazywasz? 

Czemu nie mówisz? Odpowiadaj, jak się 

Nazywasz? 

KORIOLAN

odsłaniając się

Jeśliś mnie jeszcze nie poznał, 

Tullusie, jeśli ci widok mej twarzy 

Nie mówi głośno, kim jestem, zaprawdę, 

Muszę ci moje wymienić nazwisko. 

AUFIDIUSZ

Wymień je. 

Słudzy oddalają się w głąb sceny.

KORIOLAN

Jest to nazwisko niedźwięczne 

Dla ucha Wolsków, twarde i rażące 

Dla twego. 

AUFIDIUSZ

Wymień je. Masz postać groźną, 

W twarzy twej jest coś rozkazującego; 

A choć pokrowiec twe podarte, widno²⁰⁵, 

Że się szlachetny pod nim sprzęt ukrywa. 

Jak się nazywasz? 

KORIOLAN

Przygotuj się zmarszczyć 

Czoło. Jeszcze mnie teraz nie poznajesz? 

AUFIDIUSZ

Nie, nie poznaję cię. Jak się nazywasz? 

KORIOLAN

Nazwisko moje, Tullusie, jest Marcjusz. 

Jam to ów Kajus Marcjusz, który Wolskom, 

A w szczególności tobie, tyle ciężkich 

Krzywd i klęsk zadał, na poparcie czego 

Posłużyć może nazwa Koriolana, 

Którą mi dano. W nagrodę przebytych 

Mozolnych trudów, srogich niebezpieczeństw 

I krwi przelanej za niewdzięczną ziemię 

Zyskałem tylko ten przydomek: hasło 

Twej sprawiedliwej ku mnie nienawiści. 

Krom²⁰⁶ tego miana nic mi nie zostało. 

Dzikość i zawiść ludu, ośmielona 

Ustąpieniami chwiejącej się szlachty, 

Niedbałej o mnie, pochłonęła resztę 

I przyprawiła mnie o to, żem został 

Przez niewolniczą hałastrę sromotnie 

Wygnany z Rzymu. Ta to ostateczność 

Sprowadza mnie dziś do twego ogniska. 

Nie myśl, ażebym łudził się nadzieją, 

Że mi zachowasz życie; gdybym bowiem 

Lękał się śmierci, nikogo bym pewnie 

Na całym świecie nie unikał bardziej 

Niż ciebie. Staję tu nie w innym celu, 

Jeno ażebym się skwitował²⁰⁷ z tymi, 

Co mnie skrzywdzili. Jeżeli więc w sercu 

Żywisz gniew, który by rad odwetować 

Własne twe krzywdy i zabliźnić rany 

Twojego kraju, masz sposobność. Przybierz 

Moją niedolę w pomoc doli twojej 

I użyj zemsty mojej za narzędzie 

Twojej korzyści; będę bowiem walczył 

Przeciwko mojej skażonej ojczyźnie 

Z całą wściekłością podziemnych zastępów. 

Jeżeli ci to jednak nie dogadza, 

Jeżeli syty walk i znojów nie chcesz 

Dalej próbować szczęścia, w takim razie 

Krótko rzecz możesz skończyć. Syty życia, 

Chętnie ci głowę podaję pod topór, 

Weź ją jak swoją, zmyj dawne urazy. 

Niedorzecznością byłoby z twej strony 

Nie wziąć jej, bacząc, żem cię od tak dawna 

Z zawziętą ścigał nienawiścią, z piersi 

Ojczyzny twojej beczki krwi wytoczył, 

Żyć bym mógł jeno ku twemu wstydowi, 

Jeślibym nie mógł żyć ku wyświadczeniu 

Przysług twej sprawie. 

AUFIDIUSZ

O Marcjuszu, każde 

Z twych słów wyrwało z serca mego korzeń 

Dawnej niechęci. Choćby mi sam Jowisz 

Z głębi chmur boskie obwieszczając rzeczy 

Powiedział: „Tak jest”, nie dałbym mu większej 

Wiary niż tobie, szlachetny Marcjuszu. 

Pozwól mi objąć ramieniem to ciało, 

O które tylekroć razy miotałem 

Mą jesionową włócznię, aż jej drzazgi 

Lecące w górę zaćmiewały księżyc. 

Oto rękojeść miecza obejmując, 

Zobowiązuję się równie żarliwym 

Współzawodnikiem twoim być w przyjaźni, 

Jak mnie nim w boju znajdowałeś, kiedym 

Zajrząc²⁰⁸ ci sławy, występował na harc 

Doświadczać twego męstwa. Wiedz nasamprzód, 

Żem kochał dziewkę, którąm wziął za żonę. 

Żaden miłośnik nie wzdychał serdeczniej; 

Lecz teraz widząc tu ciebie, cny mężu, 

Radośniej skacze mi serce niż wówczas, 

Kiedym małżonkę moją po raz pierwszy 

Ujrzał wchodzącą w me progi. Tak, Marsie! 

A teraz dowiedz się, żeśmy na nowo 

Zebrali siły. Zakładałem sobie 

Raz jeszcze zmierzyć się z tobą i albo 

Tobie odrąbać tarczę od ramienia, 

Albo dać sobie odciąć ramię. Tyś mnie 

Dwanaście razy pokonał, za każdym 

Co noc marzyłem o spotkaniach z tobą. 

Stałeś przede mną we śnie, walczyliśmy, 

Gruchotaliśmy sobie wzajem hełmy, 

Chwytaliśmy się oburącz za gardło, 

I przebudzałem się martwy z rozpaczy, 

Że to był tylko sen. O tak, Marcjuszu, 

Choćbyśmy żadnych zajść nie mieli z Rzymem, 

Żadnych do niego uraz, za to jedno, 

Że ciebie wygnał, wielki bohaterze, 

Podnieślibyśmy całą naszą ludność 

Od lat dwunastu do siedemdziesięciu 

I jako wrzący potok wlelibyśmy 

Żar wojny w wnętrze niewdzięcznego kraju. 

Pójdź, pójdź i w dowód przyjacielskich uczuć 

Uściśnij ręce naszym senatorom, 

Którzy mnie przyszli pożegnać; nie później 

Bowiem jak jutro zamierzam się rzucić 

Na posiadłości wasze, choć nie zaraz 

Na samo miasto. 

KORIOLAN

Wspierajcie mnie bogi! 

AUFIDIUSZ

Jeżeli zatem chcesz, dostojny mężu, 

Sam sprawą zemsty twej kierować, przyjmij 

Połowę mojej władzy i postanów — 

Ile że jesteś bieglejszy w rzemiośle 

I bliżej zdolny ocenić silniejszą 

I słabszą stronę twej ziemi — którędy 

Mamy się udać i od czego zacząć: 

Czy zaraz do bram Rzymu zakołatać, 

Czy postrach rzucić, zanim ich zniszczymy, 

Pohulać pierwej w dalszych okolicach. 

Ale pójdź; pozwól, bym się przede wszystkim 

Przedstawił moim gościom, którzy z góry 

Na każde twoje zgodzą się żądanie. 

Witaj po tysiąc razy! Nigdyś nie był 

Nieprzyjacielem naszym w takim stopniu, 

Jak teraz jesteś przyjacielem, mimo 

Żeś niepoślednio był tym pierwszym. Podaj 

Mi rękę! Niechaj się święci ta chwila, 

W której cię mogę nazwać gościem moim. 

Wychodzą Koriolan i Aufidiusz.

Słudzy zbliżają się.

PIERWSZY SŁUGA

Szczególne się rzeczy dzieją.

DRUGI SŁUGA

Świerzbiało mnie coś, żeby go poczęstować lagą, a jednak coś mi szeptało, że jego ubiór fałszywie mówi o jego osobie.

PIERWSZY SŁUGA

Cóż to on ma za rękę! Zakręcił mną w dwóch palcach jak ten, co frygę²⁰⁹ puszcza.

DRUGI SŁUGA

Wyczytałem mu ja z oczu, że w nim jest coś; miał on widocznie w twarzy coś takiego — nie wiem, jakby to powiedzieć.

PIERWSZY SŁUGA

W istocie, miał coś takiego, jak gdyby — niech mnie kaci porwą, jeżelim zaraz nie pomyślał — że w nim jest coś więcej, niż myślałem.

DRUGI SŁUGA

Dalipan²¹⁰, i ja to samo; po prostu mówiąc, nie ma na świecie równego mu człowieka.

PIERWSZY SŁUGA

I ja tak sądzę, ani większego żołnierza, chyba tylko jeden.

DRUGI SŁUGA

Kto, nasz pan?

PIERWSZY SŁUGA

Ani mowy o tym.

DRUGI SŁUGA

On wart sześciu takich.

PIERWSZY SŁUGA

Ejże, chyba nie tyle, ale że większy żołnierz, to pewna²¹¹.

DRUGI SŁUGA

Prawdę powiedziawszy, nie wysłowię, jakby to można wyrazić, jednakże nasz wódz jedyny jest do obrony miasta.

PIERWSZY SŁUGA

Ba, i do szturmu.

Wchodzi Trzeci sługa.

TRZECI SŁUGA

O mazgaje, o niedołęgi, wiecie, co wam powiem?

PIERWSZY I DRUGI SŁUGA

Co, co, co? Co takiego? Mów.

TRZECI SŁUGA

Nie chciałbym być Rzymianinem za nic w świecie, na jedno by mi wyszło być zbrodniarzem, co go na śmierć wiodą.

PIERWSZY I DRUGI SŁUGA

Dlaczegóż to? Dlaczego?

TRZECI SŁUGA

Dlaczego? A toć to jest ten, co tyle razy na kwaśne jabłko zbił naszego wodza — Kajus Marcjusz.

PIERWSZY SŁUGA

Na kwaśne jabłko naszego wodza?

TRZECI SŁUGA

Co tam kwaśne jabłko, ale że go nieraz pobił, to pewna.

DRUGI SŁUGA

Dajcie pokój, jesteśmy zgodni kamraci i dobrzy przyjaciele, stał on mu zawsze kością w gardle, sam to słyszałem z jego ust.

PIERWSZY SŁUGA

Prawdę mówiąc, dał on mu się nieraz we znaki. Pod Koriolami, na przykład, popłatał go i pokiereszował jak pieczeń.

DRUGI SŁUGA

Gdyby miał ludożerczą naturę, byłby go był upiekł i pożarł.

PIERWSZY SŁUGA

Cóż nam więcej powiesz?

TRZECI SŁUGA

Na rękach go tam noszą, jak gdyby był rodzonym synem i dziedzicem Marsa; sadowią go na najpierwszym miejscu przy sobie; senatorowie za lada słowem uniżają przed nim łysiny; sam nas wódz nadskakuje mu jak gach²¹² w zalotach, błogosławi go ręką i z wytrzeszczonym białkiem stoi na czatach jego słów. Ale esencją moich nowin jest to, że nasz wódz rozpadł się na dwie części i że jest tylko połową tego, czym był wczoraj, bo tamten zabrał drugą połowę na prośby i za zgodą całej kompanii. Powiada, że pójdzie natrzeć uszu tym, co bram Rzymu strzegą, że wszystko skosi przed sobą i wolną sobie utoruje drogę.

DRUGI SŁUGA

Bardzo on do tego podobny. Nie wyobrażam sobie człowieka, któremu by bardziej coś takiego z oczu patrzało. Jak powiedział, tak zrobi.

TRZECI SŁUGA

Nie ma kwestii, że zrobi; bo trzeba wam wiedzieć, moi panowie, że tyluż ma przyjaciół, co i nieprzyjaciół, tylko że owi przyjaciele, mówiąc między nami, nie śmią, widzicie, pokazać się, że tak powiem, jego przyjaciółmi, dopóki jest dyskredowany²¹³.

PIERWSZY SŁUGA

Dyskredowany! Co to znaczy?

TRZECI SŁUGA

Ale skoro zobaczą, że mu się grzebień podniósł i że mu krew nie skrzepła, powyłażą z kryjówek jak króliki po deszczu i skakać zaczną wkoło niego.

PIERWSZY SŁUGA

Rychłoż rozpocznie działanie?

TRZECI SŁUGA

Jutro, dziś, teraz, zaraz. Usłyszycie kotły dziś jeszcze po południu, będzie to niejako na wety²¹⁴; nie otrą ust, a już hasło zabrzmi.

DRUGI SŁUGA

Tak więc świat znowu się rozrucha. Pokój na to jest tylko, żeby żelazo rdzewiało, żeby się krawcy mnożyli i fabrykanci rymów.

PIERWSZY SŁUGA

Bodaj to wojna, i ja mówię; ona a pokój to tak jak dzień i noc, rześko na niej, ruchawo, głośno i swobodnie. A pokój to prawdziwy letarg, paraliż: ckliwy, głuchy, ospały, nieczuły, i więcej płodzi bękartów, niż wojna zabija ludzi.

DRUGI SŁUGA

Tak, tak, i jeżeli wojna pod pewnym względem może się zwać gwałcicielem, to niezaprzeczenie pokój śmiało można nazwać przyprawiaczem rogów.

PIERWSZY SŁUGA

I przyprawiaczem ludzi o to, że jedni drugich nienawidzą.

TRZECI SŁUGA

Racja zaś w tym, że wtedy mniej potrzebują jedni drugich. Niech więc żyje wojna! Kładę mieszek w zakład, że wkrótce Rzymianie tak będą tani jak Wolskowie! Wstają od stołu, wstają od stołu!

WSZYSCY TRZEJ

Śpieszmy, śpieszmy, śpieszmy!

Wybiegają.

SCENA SZÓSTA

Rzym. Plac publiczny.

Wchodzą Sycyniusz i Brutus.

SYCYNIUSZ

Nic coś nie słychać o nim, w każdym razie 

Nie mamy się go potrzeby obawiać. 

Pokój obecny i spokojność ludu, 

Który niedawno jeszcze tak się burzył, 

Bezsilnym czynią wszelki jego zamach. 

Świat idzie swoim trybem na przekorę 

Jego stronnikom, którzy by woleli, 

Aczkolwiek może z własną swoją szkodą, 

Widzieć wichrzące po ulicach tłumy 

Niżeli cichą czynność rzemieślnika 

Śpiewającego przy pracy i raźnie 

Zwijającego się koło warsztatu. 

Wchodzi Meneniusz.

BRUTUS

W poręśmy wzięli się do rzeczy. Wszak to 

Meneniusz. 

SYCYNIUSZ

On sam. Od pewnego czasu 

Wygrzeczniał stary! Witaj, panie. 

MENENIUSZ

Witam 

Waszmościów. 

SYCYNIUSZ

Ten wasz Koriolan niewielką 

Jakoś po sobie próżnię pozostawił, 

Chybaby może między przyjaciółmi. 

Rzeczpospolita stoi i będzie, 

Choćby się nie wiem jak zżymał. 

MENENIUSZ

Tak, jak jest, dobrze jest, byłoby jednak 

Nierównie lepiej, gdyby był miał władzę 

Nad sobą. 

SYCYNIUSZ

Gdzież on się teraz obraca? 

Nie słyszeliście nic? 

MENENIUSZ

Nic nie słyszałem. 

I jego matka, jego żona także 

Nic nie słyszały. 

Wchodzi trzech czy czterech obywateli.

OBYWATELE

Niech wam bogowie płacą! 

SYCYNIUSZ

Dobry wieczór, 

Sąsiedzi. 

BRUTUS

Dobry wieczór, dobry wieczór. 

PIERWSZY OBYWATEL

Powinniśmy się z żonami i z dziećmi 

Na klęczkach dzień w dzień modlić za was. 

SYCYNIUSZ

Żyjcie 

I prosperujcie! 

BRUTUS

Bądźcie zdrowi. Gdyby 

Was był Koriolan tak jak my miłował! 

OBYWATELE

Poruczamy was bogom. 

OBAJ TRYBUNOWIE

Bądźcie zdrowi. 

Wychodzą obywatele.

SYCYNIUSZ

Lepsze to dzisiaj czasy i weselsze 

Niż owe, kiedy ciż sami ludziska 

Biegali, „gwałtu!” krzycząc. 

BRUTUS

Kajus Marcjusz 

Niepospolitym, prawda, był żołnierzem, 

Ale zuchwałym nad wszelkie pojęcie, 

Dumnym, wyniosłym, samolubnym. 

SYCYNIUSZ

Pełnym 

Uzurpatorskich uroszczeń. 

MENENIUSZ

Nie sądzę. 

SYCYNIUSZ

Bylibyśmy się o tym przekonali, 

Niech no by tylko był został konsulem. 

BRUTUS

Bogowie strzegli nas i uchronili 

Rzym od tyranii. 

Wchodzi Edyl.

EDYL

Cześć wam, trybunowie. 

Jakiś niewolnik przytrzymany przez nas 

Wskutek badania zeznał, że Wolskowie 

Dwoma wojskami wtargnęli w granice 

Rzymu i z wściekłą zawziętością niszczą, 

Co tylko im się nawinie. 

MENENIUSZ

Aufidiusz 

Nie traci czasu, widzę. Usłyszawszy 

O oddaleniu Marcjusza, na nowo 

Wystawia rogi, które, przytulone 

W skorupie, ruszyć się z miejsca nie śmiały, 

Dopóki Marcjusz bronił Rzymu. 

SYCYNIUSZ

Co tam 

Waszmość nam prawisz o Marcjuszu? 

BRUTUS

Każcie 

Wychłostać tego rozsiewacza bajek. 

To być nie może, Wolskowie by z nami 

Nie śmieli zerwać. 

MENENIUSZ

Nie śmieliby zerwać? 

To być nie może? Że może być, mamy 

Przykłady, ja sam trzy razy widziałem 

Coś podobnego. Zanim ukarzecie 

Tego człowieka, dowiedzcie się wprzódy, 

Skąd on zaczerpnął tę wieść, moglibyście 

Go bowiem skrzywdzić, jeżeli rzetelną 

Prawdę podając, uprzedził was o tym, 

Co nam istotnie grozi. 

SYCYNIUSZ

Przestań waćpan. 

To być nie może. 

BRUTUS

To bajka wierutna. 

Wchodzi Goniec.

GONIEC

Szlachta w największym poruszeniu spieszy 

Do sali obrad, doszła ją wiadomość 

Przerażająca. 

SYCYNIUSZ

To ten pies niewolnik. 

Wysypcie mu sto plag²¹⁵ na środku rynku, 

On to narobił tego swym zeznaniem! 

On to. 

GONIEC

Zeznanie tego niewolnika 

Sprawdza się, panie; oprócz tego chodzi 

Straszniejsza jeszcze wieść. 

SYCYNIUSZ

Jeszcze straszniejsza? 

GONIEC

Dość głośno mówią (o ile to prawda, 

Nie wiem), że Kajus Marcjusz w połączeniu 

Z Aufidiuszem znaczne wojska wiedzie 

Przeciw Rzymowi i przysięga zemstę 

Tak wielką, jak jest wielki przeciąg czasu 

Między najmłodszym a najstarszym wiekiem. 

SYCYNIUSZ

Niepodobnego w tym nic nie ma. 

BRUTUS

Jest to 

Po prostu wymysł, dążący do tego, 

Ażeby słabsi ludzie zapragnęli 

Mieć znów Marcjusza w Rzymie. 

SYCYNIUSZ

Próżny fortel. 

MENENIUSZ

Nie ma w tym ani cienia podobieństwa, 

On i Aufidiusz tak się z sobą zgodzą 

Jak najsprzeczniejsze żywioły. 

Wchodzi Drugi goniec.

GONIEC

Panowie! 

Senat was wzywa: masy wojsk pod wodzą 

Kaja Marcjusza i Aufidiusza 

Pustoszą naszą ziemię, już zajęły 

Znaczną część kraju, spaliwszy i wziąwszy, 

Co im stanęło na drodze. 

Wchodzi Kominiusz.

KOMINIUSZ

Cieszcie się z swego dzieła! 

MENENIUSZ

Cóż się stało? 

KOMINIUSZ

Dopomogliście gwałcić córy wasze, 

Dopomogliście, żeby wam na głowy 

Dachy zrzucano, żeby wam pod nosem 

Żony hańbiono! 

MENENIUSZ

Nieba! Cóż się stało? 

KOMINIUSZ

Żeby świątynie wasze do ostatniej 

Cegły runęły i owe swobody, 

O które tak wam chodziło, zmalały 

I znikczemniały tak, iżby je można 

W najlichszą dziurę wsadzić. 

MENENIUSZ

Cóż się stało? 

Piękneście dzieło osnuli. Na bogi, 

Mów, co się stało? Jeżeliby Marcjusz 

Miał się połączyć z Wolskami... 

KOMINIUSZ

Jeżeli! 

On jest bożyszczem ich, jest dla nich jakimś 

Wyższym jestestwem, które nie natura 

Wydała, ale jakieś inne bóstwo 

Z lepszego ludzi lejące metalu. 

Prowadzi ich, jak chce, a oni idą 

W trop za nim przeciw nam, frycom²¹⁶, tak ufnie 

Jak chłopcy, co za motylami gonią, 

Lub jak rzeźnicy idący na szlachtuz²¹⁷ 

Muchy zabijać. 

MENENIUSZ

Oto wasze dzieło, 

Wasze i waszej fartuchowej zgrai. 

Otóż to skutek waszego wspólnictwa 

Z tymi, co mają powalane łapy, 

A dech cuchnący czosnkiem. 

KOMINIUSZ

On wam strząśnie 

Rzym na kark. 

MENENIUSZ

Tak jak Herkules trząsł z drzewa 

Dojrzały owoc.²¹⁸ Piękneście nam żniwo 

Zasieli! 

BRUTUS

Ale czy to tylko prawda? 

KOMINIUSZ

Czy prawda? Prędzej zbledniecie jak trupy, 

Niż się dowiecie o czym innym. Wszystkie 

Powiaty rokosz podnoszą radośnie. 

Kto się opiera odważnym szaleństwem, 

Śmiech tylko wzbudza i pada ofiarą 

Głupiej stałości. Można mu to zganić? 

Wy sami łącznie z wrogami waszymi 

Musicie przyznać mu słuszność. 

MENENIUSZ

Jedynie 

Jego wspaniałość²¹⁹ może nas ocalić. 

KOMINIUSZ

I któż go o nią poprosi? Trybunom 

Wstyd nie otworzy ust, lud zasługuje 

Na jego litość tak jak wilk na litość 

Owczarza, jego przyjaciele także 

Nie mogą się z tym odezwać, bo gdyby 

Mu powiedzieli: „Oszczędź Rzym”, podobną 

Niesprawiedliwość by mu wyrządzili, 

Jak ci, co jego ściągnęli nienawiść, 

I okazaliby się przez to jego 

Nieprzyjaciółmi. 

MENENIUSZ

Niestety, to prawda! 

Gdybym go widział podpalającego 

Mój dom, nie miałbym czoła²²⁰ mu powiedzieć: 

„Folguj”²²¹. Pięknieście nas wykierowali, 

Trzymając z stekiem partaczów! Piękneście 

Spartali dzieło! 

KOMINIUSZ

Wyście to przywiedli 

Rzym o wstrząśnienie, któremu zaradzić 

Niepodobieństwem²²² jest prawie. 

TRYBUNOWIE

Nie mówcie, 

Że to my. 

MENENIUSZ

Nie wy! Któż więc? Może senat? 

Myśmy sprzyjali mu, ale jak bydło 

Rozbrataliśmy szlachetność z szlachectwem, 

Ustąpiwszy wam i dawszy go z miasta 

Wysykać waszym szczekaczom. 

KOMINIUSZ

Zawyją 

Oni wnet za nim. Tullus Aufidiusz, 

Pierwszy mąż po nim, słucha jego skinień, 

Jak gdyby jego był podwładnym. Rozpacz 

Jedyną tarczą jest, jedyną siłą, 

Jaką im możem przeciwstawić. 

Wchodzi gromada obywateli.

MENENIUSZ

Oto 

Szanowna gawiedź. Aufidiusz jest tedy 

Z nim razem? Wyście to zapowietrzyli 

Rzym, podrzucając swoje przepocone, 

Plugawe czapki, wtenczas gdy Koriolan 

Szedł na wygnanie. Zbliża się on teraz, 

A każdy włos tych, co mu towarzyszą, 

Biczem jest na was. Ilu niedołęgów 

Rzucało czapki, tylu głąbów gardłem 

Zapłaci za głos, co im wyszedł z gardła. 

Nie ma co mówić; chociażby nas wszystkich 

Spalił na węgiel, jeszcze by miał słuszność. 

OBYWATELE

Straszne nas rzeczy dochodzą. 

PIERWSZY OBYWATEL

Co do mnie, 

Kiedy mówiłem: „Wygnać go”, mówiłem 

Także, że szkoda by go było wygnać. 

DRUGI OBYWATEL

I ja także.

TRZECI OBYWATEL

I ja także, i prawdę mówiąc, wielu z nas tak samo mówiło. Cokolwiek zrobiliśmy, zrobiliśmy w najlepszej myśli; i chociażeśmy dobrowolnie zgodzili się, żeby go wygnać, stało się to jednak mimo woli naszej.

KOMINIUSZ

Poczciwe dusze z was! 

MENENIUSZ

Nawarzyliście 

Kwaśnego piwa, wypijcież je teraz. 

Udamy się na Kapitol? 

KOMINIUSZ

A jakże, 

Tam przede wszystkim. 

Wychodzą Kominiusz i Meneniusz.

SYCYNIUSZ

Wracajcie do domów, 

Nie przypuszczajcie obawy: to klika; 

Oni by radzi, żeby było prawdą 

To, co na pozór tak ich trwoży! Idźcie, 

Idźcie do domów i nie okazujcie 

Najmniejszej trwogi. 

PIERWSZY OBYWATEL

Niech się bogowie nad nami zmiłują! Chodźcie, bracia, wracajmy do domów. Ja zawsze mówiłem, żeśmy nie mieli racji go wypędzać.

DRUGI OBYWATEL

Wszyscyśmy to mówili. Cóż robić! Wracajmy do domów.

Wychodzą obywatele.

BRUTUS

Nie podobają mi się te nowiny. 

SYCYNIUSZ

I mnie tak samo. 

BRUTUS

Idźmy na Kapitol. 

Chętnie bym oddał połowę fortuny, 

Żeby to było bajką. 

SYCYNIUSZ

Idźmy, idźmy. 

Wychodzą.

SCENA SIÓDMA

Obóz w niewielkiej odległości od Rzymu.

Wchodzi Aufidiusz z swym Powiernikiem.

AUFIDIUSZ

Czy jeszcze wszystko bije czołem temu 

Rzymianinowi? 

POWIERNIK

Nie pojmuję, jaką 

Moc czarodziejską posiada ten człowiek: 

On staje naszym żołnierzom za przedmiot 

Modłów przed stołem, rozmów w czasie jadła, 

Podzięk przy końcu biesiad; ty zaś, panie, 

Bledniesz nieznacznie²²³ w oczach własnych ludzi. 

AUFIDIUSZ

Nie mogę temu na teraz zaradzić, 

Bo przedsiębiorąc coś przeciwko temu, 

Zwichnąłbym nasze plany. Takiej dumy, 

Jakiej sam teraz od niego doświadczam, 

Nie przypuszczałem: mianowicie wtenczas, 

Kiedym mu moje otwierał objęcia. 

Natura jego niepoprawna; darmo, 

Trzeba zabaczać²²⁴ i znosić to, czego 

Zmienić nie można. 

POWIERNIK

Wolałbym był jednak 

(Dla twego dobra, panie), żebyś nie był 

Dzielił z nim władzy, lecz żebyś albo 

Na siebie przyjął cały onej ciężar, 

Albo zupełnie jemu go zostawił. 

AUFIDIUSZ

Zrozumiałem cię dobrze i bądź pewny, 

Że skoro przyjdzie z nim do porachunku, 

Będę mu takie mógł stawić zarzuty, 

Jakich się ani domyśla. Na pozór 

Zdaje się wprawdzie, i on sam rozumie, 

Że dobrze rzeczy prowadzi, że cały 

Wylany²²⁵ jest dla sprawy Wolsków. Walczy 

Jak smok i ledwie miecz z pochwy dobędzie, 

Jużci i pobił; jest jednak coś, czego 

Jeszcze nie zrobił; coś, co albo jemu 

Kark skręci, albo mój na szwank narazi, 

Jeżeli kiedy przyjdzie między nami 

Do porachunku. 

POWIERNIK

Rozumieszli, panie, 

Że on zdobędzie Rzym? 

AUFIDIUSZ

Wszystkie obronne 

Miejsca poddają mu się bez oporu 

I szlachta rzymska trzyma jego stronę; 

Senatorowie i patrycjusze 

Także są za nim: trybunowie — zera 

W sprawie wojennej; a lud ich zarówno 

Pochopny będzie wezwać go na powrót, 

Jak był skwapliwy wygnać go. Ja mniemam, 

Że Rzym tym będzie dla niego, czym ryby 

Są dla morskiego orła, który one 

Porywa mocą naturalnej władzy. 

Służył on zrazu zaszczytnie Rzymowi, 

Ale nie umiał z jednostajnym zawsze 

Umiarkowaniem piastować zaszczytów. 

Czyli²²⁶ to była duma, nazbyt często 

Pociągająca szczęśliwych za metę 

Danej im doli, czyli brak zdrowego 

Rozsądku w trafnym użyciu wypadków, 

Których był panem, czy wreszcie natura, 

Która nie dając mu być tym, czym nie był, 

Nie pozwoliła mu twardego hełmu 

Złożyć na miękkim krześle i szeptała, 

Że surowością równie dobrze można 

W pokoju rządzić jak na wojnie. Mniejsza 

Czy to, czy owo, dosyć, że coś z tego 

(Bo on wszystkiego tego ma po trochu, 

Po trochu, mówię; nie powiem, że wszystko), 

Dość, że coś z tego zrobiło go strasznym, 

Znienawidzonym, a wreszcie wygnańcem. 

Zasługi jego same się zabiły 

Tym, że za bardzo wychodziły na wierzch. 

Niezaprzeczenie cnoty nasze leżą 

W opinii świata; wszelka zaś potęga, 

Jakkolwiek w sobie chwalebna, znajduje 

Grób na mównicy, z której siebie chwali. 

Płomień ruguje płomień, falę fala. 

Prawo praw, siła sił budowę zwala. 

Idźmy, Marcjuszu, jeśli Rzym posiędziesz, 

Biada ci wtedy; bo wnet moim będziesz. 

Wychodzą.

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

AKT PIĄTY

SCENA PIERWSZA

Rzym. Plac publiczny.

Wchodzi Meneniusz, Kominiusz, Sycyniusz, Brutus i inni.

MENENIUSZ

Nie, ja nie pójdę; słyszeliście sami, 

Co mówił dawny wódz jego, któremu 

On tak był drogi. On mnie wprawdzie kiedyś 

Ojcem nazywał, ale cóż stąd? Wyście 

Go wypędzili, wy idźcie do niego; 

Idźcie na milę przed jego namiotem 

Paść na kolana i na klęczkach pełzać, 

Żebrając²²⁷ jego przebaczenia. Kiedy 

On Kominiusza wzbraniał się wysłuchać, 

Ja ani kroku nie zrobię. 

KOMINIUSZ

Nie chciał mnie poznać nawet. 

MENENIUSZ

Czy słyszycie? 

KOMINIUSZ

Raz mnie jednakże nazwał po imieniu: 

Zakląłem go na dawne nasze związki, 

Na krew, którąśmy przelewali razem, 

Ale on głuchy był na te zaklęcia. 

Zaparł się wszelkich nazw dotychczasowych; 

Powiedział, że jest czymś nieokreślonym, 

Czymś bezimiennym, że sobie dopiero 

Zamierza ukuć nazwisko w płomieniach 

Palącego się Rzymu. 

MENENIUSZ

Cóż wy na to? 

Pięknychście rzeczy narobili; to mi 

Para trybunów, co się przez patriotyzm 

Starała o to, żeby w Rzymie węgle 

Staniały. Będą wam pomniki stawiać. 

KOMINIUSZ

Napomknąłem mu, jaką by to było 

Monarchy godną wspaniałomyślnością 

Przebaczyć tam, gdzie ani śmią rachować²²⁸ 

Na przebaczenie; a on odpowiedział, 

Że to jest śmieszna rzecz, aby karzący 

Ukaranego o łaskę prosili. 

MENENIUSZ

Wybornie; mógłże powiedzieć inaczej? 

KOMINIUSZ

Usiłowałem obudzić w nim czułość 

Na dolę jego prywatnych przyjaciół. 

Odrzekł mi na to, że trudno mu zdrową 

Słomę wybierać ze stosu zepsutej, 

Zbutwiałej mierzwy; że gwoli²²⁹ jednego 

Albo dwóch biednych ziarn, byłoby głupstwem 

Nie puszczać z dymem barłogu i wąchać 

Coś, co obraża nos. 

MENENIUSZ

Gwoli jednego 

Albo dwóch biednych ziarn? Ja, jego matka, 

Żona, syn, nawet ten szanowny człowiek, 

Jesteśmy biedne ziarna; wy jesteście 

Zbutwiałą mierzwą, której odór bije 

Nad księżyc; dla was wszyscy musim spłonąć. 

SYCYNIUSZ

Nie, nie, uspokój się, panie. Jeżeli 

Nam odmawiacie pomocy w tej nigdy 

Nieprzewidzianej toni, nie zwalajcie 

Na nas przynajmniej całej winy. Pewni 

Jesteśmy jednak, że gdybyście chcieli 

W tej opłakanej odezwać się sprawie, 

Głos wasz dopomógłby ojczyźnie bardziej 

Niż wszelkie wojska, które byśmy mogli 

Zebrać naprędce. 

MENENIUSZ

Nie, nie chcę się wcale 

W to mieszać..... 

SYCYNIUSZ

Błagam was, pójdźcie do niego. 

MENENIUSZ

Po cóż ja tam mam pójść? 

BRUTUS

Po to jedynie, 

Żeby spróbować, co wpływ wasz u niego 

Wskórać potrafi dla zbawienia Rzymu. 

MENENIUSZ

A jeśli on mnie tak jak Kominiusza 

Z niczym odprawi, to cóż wtedy? Jeśli 

Niewysłuchany, obrażony jego 

Nieuprzejmością, z kwitkiem do was wrócę, 

To i cóż wtedy? 

SYCYNIUSZ

Wtedy Rzym wam będzie 

Za waszą dobrą chęć obowiązany 

Z uwagi, żeście czynili, co mogli, 

Dla jego dobra. 

MENENIUSZ

Dobrze więc, spróbuję. 

Rozumiem, że mnie wysłucha; że jednak 

Mógł się oburknąć i zacisnąć zęby, 

Kiedy Kominiusz go odwiedził, to mnie 

Zbija z terminu²³⁰. Snadź wtedy był nieswój, 

Musiał być jeszcze przed obiadem. Kiedy 

Żyły niepełne, krew w człowieku chłodna, 

Zrzędni jesteśmy i niezdolni baczyć 

Ani przebaczyć; kiedy zaś, przeciwnie, 

Winem i jadłem dobrze wprzód opatrzym 

Owe kanały i dukta²³¹ krwi, wtedy 

Wnet nasze dusze giętszymi się stają, 

Niż kiedy pościm jak kapłani. Czekać 

Więc będę, aż pod dietetycznym względem 

Usposobiony będzie odpowiednio; 

Wtedy dopiero szturm przypuszczę. 

SYCYNIUSZ

Wiecie 

Najlepiej, panie, jaką obrać drogę 

Do jego serca, i fatyga wasza 

Nie może chybić celu. 

MENENIUSZ

Na poczciwość, 

Zrobię, co mogę, i wkrótce się dowiem, 

Jak wiele mogę. 

Wychodzi.

KOMINIUSZ

On go nie wysłucha. 

SYCYNIUSZ

Nie? 

KOMINIUSZ

Nie, powiadam wam. On siedzi w złocie, 

Wzrok mu się iskrzy, jakby chciał Rzym spalić, 

A litość jego jest spętanym więźniem 

Jego urazy. Uklęknąłem przed nim; 

Półgębkiem rzekł mi: „Powstań”, i niedbałym 

Skinieniem ręki pokazał mi wyjście. 

Co postanowił zrobić i od czego 

Z mocy przysięgi odstąpić nie może. 

W przysłanym liście oznajmił mi potem, 

Dodając, iż nam pozostaje tylko 

Poddać się jego warunkom. 

Jeśli go matka nie zmiękczy i żona, 

Które, jak słyszę, mają go pójść błagać 

O łaskę, żadnej już nie ma nadziei. 

Idźmy więc do nich, panowie, i prośmy, 

Aby zabiegi swoje przyspieszyły. 

Wychodzą.

SCENA DRUGA

Forpoczty Wolsków przed Rzymem. Warty na posterunkach.

Wchodzi Meneniusz.

PIERWSZY WARTOWNIK

Stój! Skąd? 

DRUGI WARTOWNIK

Stój! Nazad! 

MENENIUSZ

Pełnicie służbę po ludzku, to dobrze; 

Ale za wielkim waszym pozwoleniem 

Przychodzę tutaj w poselstwie, w poselstwie 

Do Koriolana. 

PIERWSZY WARTOWNIK

Od kogo? 

MENENIUSZ

Od Rzymu. 

PIERWSZY WARTOWNIK

Nie przejdziesz, wasze, wracaj, skąd przyszedłeś; 

Koriolan nie chce już słyszeć o Rzymie. 

DRUGI WARTOWNIK

Prędzej ujrzycie Rzym w płomieniach, niż się 

Z nim rozmówicie. 

MENENIUSZ

Moi przyjaciele, 

Musiał wam pewnie wasz wódz nieraz prawić 

O Rzymie i o przyjaciołach, których 

W nim pozostawił; można więc sto stawić 

Przeciw jednemu, że i moje miano 

Was doszło: jestem Meneniusz. 

PIERWSZY WARTOWNIK

Być może; 

Idź waść zdrów, mości Meneniuszu, siła 

Waszego miana nic tu nie poradzi. 

MENENIUSZ

Mówię ci przecie, chłopcze, żem przyjaciel 

Twojego wodza; żywą byłem księgą 

Jego chwalebnych dzieł, w której to księdze 

Ludzie czytali szeroko i długo 

O jego sławie niezrównanej; bom ja 

Moich przyjaciół (których on jest głową) 

Zawsze wystawiał w tak korzystnym świetle, 

Na jakie tylko prawda bez uszczerbku 

Zgodzić się mogła. Ba, czasami nawet 

Przeholowałem i chwaląc go, pchnąłem 

Prawdę jak kulę po gładkiej płaszczyźnie 

Za rzeczywisty jej obręb: dlatego 

Musisz mnie puścić, chłopcze. 

PIERWSZY WARTOWNIK

Chociażbyś był waszmość tyle kłamstw na jego korzyść powiedział, ileś tu w swoim interesie słów uronił, nie przejdziesz, dalipan, nie przejdziesz; chociażby równy zaszczyt przynosiło kłamać jak żyć poczciwie. Dlatego proszę nazad.

MENENIUSZ

Zważ, mój przyjacielu, że się nazywam Meneniusz; że to nazwisko figurowało zawsze na czele listy przyjaciół twego wodza.

DRUGI WARTOWNIK

Jeżeliś waszmość z przyjaźni ku niemu pełnił urząd kłamcy (jak to sam wyznajesz), ja z mojego urzędu oświadczam ci po prawdzie, że nie przejdziesz. Zawróć się więc i odejdź.

MENENIUSZ

Powiedzcie mi, czy jadł on już obiad? Bo nie chciałbym z nim mówić przed obiadem.

PIERWSZY WARTOWNIK

Jesteś waść Rzymianinem czy nie jesteś?

MENENIUSZ

Jestem nim, tak dobrze jak i wasz wódz.

PIERWSZY WARTOWNIK

Powinien byś więc nienawidzić Rzym, tak jak on go nienawidzi. Jak to? Wyforowaliście²³² najdzielniejszego swego obrońcę, w przystępie ślepego szału oddaliście tarczę waszą w ręce nieprzyjaciół i spodziewacie się zakląć jego zemstę babskimi jękami, dziewiczymi załamywaniami rąk i niedołężnymi instancjami²³³ takiego starca gaduły jak waszmość? Jak wam może przejść przez głowę, żeby tak słaby oddech mógł zdmuchnąć grożący Rzymowi pożar? Mylicie się grubo. Dlatego zawróć się, waszmość, do Rzymu i gotuj się na śmierć wraz z drugimi. Zapadł już dekret na was; przysięga naszego wodza zagradza wam wszelką drogę do frysztu²³⁴ i ułaskawienia.

MENENIUSZ

Milcz, drabie; gdyby twój komendant wiedział, że tu jestem, obszedłby się ze mną z uszanowaniem.

DRUGI WARTOWNIK

Idź waść, nasz komendant nie wie nawet, czy waść jesteś na świecie.

MENENIUSZ

Mówię o waszym wodzu.

PIERWSZY WARTOWNIK

Nasz wódz nie troszczy się o waści. Jeszcze raz, odstąp waść, jeżeli nie chcesz, żebym z twojego ciała wyprosił resztę krwi, co się w nim kołacze. Nazad! Oto ostatnie słowo: nazad!

MENENIUSZ

Ależ posłuchaj, posłuchaj.

Wchodzą Koriolan i Aufidiusz.

KORIOLAN

Co się tu dzieje?

MENENIUSZ

Zaraz mi ty inaczej śpiewać będziesz, zuchwały zawalidrogo; dowiesz się, jak się ze mną trzeba obchodzić, i że lada drągal na placówce nie może mi bronić przystępu do mego syna Koriolana. Bacz na rozmowę moją z nim i wnioskuj, ażali²³⁵ zasługujesz na szubienicę lub na inny jaki rodzaj śmierci, dłuższy dla widzów i cięższy dla ciebie; słuchaj i truchlej, myśląc, co cię czeka.

obraca się do Koriolana

Niech nieśmiertelni bogowie na nieustającym posiedzeniu radzą o twej prywatnej pomyślności i niech cię miłują, tak jak cię miłuje stary twój przyjaciel Meneniusz! O synu, synu mój! Ty nam pożogę gotujesz; patrz, tu jest woda do ugaszenia jej. Zaledwie mnie nakłoniono, żebym się udał do ciebie, ale przekonany, że oprócz mnie nikt cię nie potrafi wzruszyć, podałem ucho naglącym mnie westchnieniom i oto staję przed tobą: zaklinam cię, przebacz Rzymowi i żebrzącym łaski twej współrodakom. Niech litościwi bogowie ukoją twój gniew i zwrócą szczątki jego na tego tu hultaja, który jak kloc zagradzał mi drogę do ciebie.

KORIOLAN

Precz!

MENENIUSZ

Jak to? Precz?

KORIOLAN

Nie znam cię; nie znam matki, żony, dziecka, 

Nikogo. Wszystko, co się mnie dotyczy, 

Należy dzisiaj do kogo innego. 

Choć zemsta, którą tchnę, moja jest własna, 

Jej umorzenie leży w piersiach Wolsków. 

Niech raczej czarna niepamięć ze szczętem 

Zatrze ślad naszej dawnej zażyłości, 

Niżby ją litość miała budzić. Odejdź! 

Twardsze są uszy moje dla próśb waszych 

Niż bramy wasze dla mojej potęgi. 

Ponieważ jednak był czas, żem ci sprzyjał. 

Weź to: pisałem to dla ciebie, starcze. 

oddaje mu list

I miałem przesłać ci przez gońca. Nie chcę 

Z ust twoich słyszeć ani słowa więcej. 

Patrz, Aufidiuszu, ten człowiek był pierwszym 

Mym przyjacielem w Rzymie: widzisz jednak... 

AUFIDIUSZ

Stałość ta czyni ci zaszczyt.

Wychodzą Koriolan i Aufidiusz.

PIERWSZY WARTOWNIK

No i cóż, mości panie, nazywasz się przecie Meneniusz?

DRUGI WARTOWNIK

To istne czarodziejskie słowo. Patrzże teraz, którędy droga do domu.

PIERWSZY WARTOWNIK

Kaducznie nas zmyto za daną waszej wielmożności odprawę.

DRUGI WARTOWNIK

Z jakiegoż to ja powodu mam truchleć, jak waść myślisz?

MENENIUSZ

Mniejsza mi o cały świat, a z nim i o waszego wodza. Co się tyczy takich jak wy istot, o takim drobiazgu ani mi przyjdzie pomyśleć. Kto sam pragnie umrzeć, ten się nie boi śmierci z rąk drugiego. Niech wasz wódz, co chce, robi. Co do was: pchajcie jak najdłużej waszą taczkę i niech się z wiekiem powiększa nędza wasza! Jak mnie powiedziano, tak ja wam powiadam: „Precz!”

Wychodzi.

DRUGI WARTOWNIK

Tęgi starowina, na poczciwość!

PIERWSZY WARTOWNIK

Nasz wódz to mi człowiek! Jak skała, jak dąb niewzruszony wiatrem.

Wychodzą.

SCENA TRZECIA

Namiot Koriolana.

Wchodzą Koriolan, Aufidiusz i inni.

KORIOLAN

Jutro staniemy pod murami Rzymu. 

Współtowarzyszu mój w tej sprawie, donieś 

Wolscyjskim panom Rady, czy rzetelnie 

Zobowiązania mojego dopełniam. 

AUFIDIUSZ

W istocie, tylko nasz interes miałeś 

Na względzie, głuchy byłeś na wszechstronne 

Utyskiwania i błagania Rzymu, 

Puściłeś, mimo poszepty²³⁶ przyjaciół, 

Tych nawet, którzy z pewnością liczyli 

Na twą powolność²³⁷. 

KORIOLAN

Ten starzec, którego 

Świeżo z rozdartym sercem odprawiłem, 

Kochał mnie bardziej niż ojciec; co mówię, 

On mnie ubóstwiał: w istocie ostatnia 

Otucha Rzymu na nim polegała. 

Okazałem się twardy względem niego, 

Przez wzgląd jednakże na dawną z nim przyjaźń, 

Choć zachowałem twarz ponurą, srogą, 

Podałem jeszcze raz owe warunki, 

Które Rzym już był odrzucił, a których  

I teraz pewno nie przyjmie, tym bardziej 

Że się za jego pośrednictwem większych 

Rzeczy spodziewał. Dobrze rzecz zważywszy, 

Ustąpiłem z nich nieco. Od tej chwili 

Żadne wstawienia, żadne prośby posłów 

Ani prywatnych przyjaciół nie znajdą 

Do mnie przystępu. Lecz cóż to za hałas? 

Hałas za sceną.

Czyliżbym miał być stawiony na próbę 

W tej właśnie chwili, kiedy to wyrzekłem? 

W żałobnych szatach wchodzi Wirgilia, Wolumnia prowadząca małego Marcjusza za rękę, Waleria i ich orszak.

Małżonka moja idzie przodem, za nią 

Szanowna forma, w której to naczynie 

Wzięło początek, a obok niej mała 

Odrośl jej szczepu. Ale precz czułości! 

Pękajcie wszelkie ogniwa natury! 

Zakamieniałość niechaj będzie cnotą. 

Czymże jest wdzięczna ta pokora albo 

Ten wzrok gołębi, który bogów nawet 

Może uczynić krzywoprzysięzcami? 

Mięknę i czuję się z takiegoż kruszcu 

Jak inni. Matka moja chyli czoło, 

Jak gdyby Olimp skłaniał się błagalnie 

Przed kretowiskiem, a mój mały synek 

Ma w twarzy wyraz pojednawczy, którym 

Cała natura woła: „Nie odmawiaj!”. 

Nie! Niech Wolskowie Rzym zrównają z ziemią, 

Niechaj Italię wzdłuż i wszerz rozryją, 

Nie będę nigdy tyle dobroduszny, 

Iżbym ślepego miał słuchać instynktu. 

Nieporuszony stać będę, jak gdybym 

Własnym był twórcą i nie miał najmniejszej 

Wspólności z ludźmi. 

WIRGILIA

Mężu mój i panie! 

KORIOLAN

Niestety, inne w Rzymie miałem oczy. 

WIRGILIA

Smutek to, panie, który tak nas zmienił, 

Nasuwa ci tę myśl. 

KORIOLAN

Jak ów zły aktor, 

Na samym wstępie zapominam roli 

I najsromotniej utykam. Najmilsze 

Moje! Przebaczcie mi moją nieczułość, 

Ale nie mówcie mi: „Przebacz Rzymianom”. 

O, choćby tylko jeden pocałunek, 

Długi jak moje wygnanie, a słodki 

Jak nasycenie zemsty! Na zazdrosną 

Królowę niebios, pocałunek taki 

Wziąłem od ciebie, luba, przy rozstaniu. 

I wierne usta me w dziewiczym stanie 

Zachowały go dotąd. O bogowie! 

Ja tu rozprawiam, a najszlachetniejsza 

Ze wszystkich matek na tej ziemi jeszcze 

Nie powitana. Zniżcie się kolana! 

klęka

Okażcie głębszą cześć niż zwykłe hołdy 

Niewieścich synów. 

WOLUMNIA

Powstań! Mnie to raczej 

Na granitowej poduszce wypada 

Klęknąć przed tobą i wbrew przyrodzeniu 

Cześć ci okazać tak, jak gdybym była 

Jakimś obłędnym, pośrednim jestestwem 

Pomiędzy dzieckiem a matką. 

Klęka.

KORIOLAN

Ty klękasz? 

Przede mną? Przed twym zawstydzonym synem? 

Niechże więc lichy żwir z wyschłego brzegu 

Bije o gwiazdy, niech szalony wicher 

Dumnymi cedry miota o tarcz słońca, 

Niepodobieństwo mieniąc w rzeczywistość 

I niemożebność w czyn. 

WOLUMNIA

Tyś mój bohater, 

Płód mego łona. Czy znasz tę niewiastę? 

KORIOLAN

Witaj, szlachetna siostro Publikoli²³⁸, 

Ty luno Rzymu, czysta jako sopla, 

Którą mróz osnuł z najbielszego śniegu 

I wdzięcznie zwiesił u świątyni Diany²³⁹, 

Droga Walerio! 

WOLUMNIA

A to małe ziarnko 

Twego pnia, które się z czasem stać może 

Tak wielkim jak ty drzewem. 

KORIOLAN

Niech bóg wojny 

Za pozwoleniem wielkiego Jowisza 

Zaprawi duch twój szlachetnością, abyś 

Rósł wolen²⁴⁰ plamy i stał wśród bitw jako 

Ów słup na morzu, który się opiera 

Wszelkim nawałom i chroni od zguby 

Tych, co nań patrzą. 

WOLUMNIA

Na kolana, chłopcze. 

KORIOLAN

To mój waleczny syn. 

WOLUMNIA

Dowiedz się teraz, 

Że ten syn, żona twoja, ta niewiasta 

I ja przyszłyśmy z prośbami do ciebie. 

KORIOLAN

Błagam was, milczcie lub jeżeli chcecie 

Prosić mnie o co, pamiętajcie z góry 

Nie poczytywać za odmowę tego, 

Czego, związany przysięgą, nie mogę 

Dla was uczynić. Nie żądajcie, abym 

Rozpuścił wojsko lub kapitulował 

Z rzemieślnikami Rzymu. Nie znajdujcie 

W postępowaniu moim cech wyrodka; 

Nie usiłujcie chłodniejszymi względy 

Tłumić mojego gniewu. 

WOLUMNIA

Przestań! przestań! 

Jużeś powiedział, że się nie możemy 

Niczego zgoła spodziewać od ciebie, 

Bo my cię mamy o to tylko prosić, 

Czego nam z góry odmawiasz. Będziemy 

Prosić jednakże, aby cała wina 

Bezskuteczności naszych błagań spadła 

Na ciebie: słuchaj zatem. 

KORIOLAN

Aufidiuszu, 

I wy, Wolskowie, bądźcie obecnymi; 

Nie chcę mieć bowiem z Rzymem żadnych obcych 

Dla was stosunków. O cóż tedy idzie? 

WOLUMNIA

Choćbyśmy ani słowa nie wyrzekły, 

Odzienie nasze i nasze oblicza 

Już by wskazały, jaki był nasz żywot 

Od chwili twego oddalenia. Pomyśl 

Sam tylko, czy są gdzie niefortunniejsze 

Niewiasty niż my w tej dobie? Twój widok, 

Miasto²⁴¹ rozjaśniać nam oczy radością 

I serca nasze pociechą napawać, 

Wyciska z tamtych łzy, a te przejmuje 

Bólem i trwogą. Możeż być inaczej, 

Gdy matka, żona, dziecko widzi syna, 

Męża i ojca rozdzierającego 

Wnętrzności wspólnej ojczyzny? Zawziętość 

Twoja pozbawia nas nawet możności 

Wznoszenia modłów do bogów, tej ulgi, 

Którą w nieszczęściu najlichszy ma nędzarz, 

Bo czyliż możem modlić się za sprawę 

Ojczyzny, co jest obowiązkiem naszym, 

I za pomyślność twojego oręża, 

Co jest podobnież naszym obowiązkiem? 

Niestety, albo nam przyjdzie utracić 

Ojczyznę, drogą żywicielkę naszą, 

Albo postradać ciebie, który jesteś 

Pociechą naszą w ojczyźnie. Na korzyść 

Której bądź strony los przechyli szalę, 

Które bądź nasze spełni się życzenie, 

Nie możem ciosu uniknąć. Bo albo 

W kajdanach musisz, jak obcy złoczyńca, 

Pośrodkiem ulic Rzymu być ciągniony, 

Albo w triumfie przejść po jego gruzach, 

Palmą zwycięstwa ozdobiony za to, 

Żeś mężnie przelał krew żony i dzieci. 

Co się mnie tyczy, bynajmniej nie myślę 

Czekać wypadku tej wojny; jeżeli 

Nie zdołam skłonić cię do szlachetnego 

Zaspokojenia obydwu stron, zamiast 

Co byś na zgubę jednej z nich miał godzić, 

Nie prędzej pójdziesz zdobyć gród rodzinny 

(Nie prędzej, zapisz to sobie), aż przejdziesz 

Po ciele matki twojej, po tym łonie, 

Któreć²⁴² wydało na świat. 

WIRGILIA

I po moim, 

Które ci tego dziedzica imienia 

Twego wydało. 

MAŁY MARCJUSZ

Nie przejdzie on po mnie; 

Schowam się, będę rósł, a potem walczył. 

KORIOLAN

Kto nie chce przejąć niewieściego ducha, 

Niech nigdy niewiast i dzieci nie słucha; 

Za długo już tu siedzę. 

Powstaje.

WOLUMNIA

O, nie odchodź! 

Gdyby to, o co cię prosim, zmierzało 

Do ocalenia Rzymu jednocześnie 

Ze szkodą Wolsków, którym służysz, słusznie 

Mógłbyś odrzucić nasze prośby jako 

Zgubną dla twego honoru truciznę; 

Ale nam o nic innego nie idzie, 

Jak o wzajemne pojednanie. Niechby 

Wolskowie mogli powiedzieć: „Wspaniale 

Postąpiliśmy z nimi”, a Rzymianie: 

„Wspaniale z nami postąpiono”. Niechby 

Jedni i drudzy, błogosławiąc ciebie, 

Mogli zawołać: „Chwała tobie, sprawco 

Tego pokoju!”. Synu mój, wiesz dobrze, 

Że skutek wojen zawżdy²⁴³ jest niepewny, 

Ale to pewna, że gdybyś Rzym zdobył, 

Całym owocem twojego zwycięstwa 

Byłoby takie imię, które nigdy 

Z niczyich by ust nie wyszło bez przekleństw, 

Pod którym tak by pisały kroniki: 

„Był to szlachetny mąż, ale ostatnim 

Postępkiem zmazał całą swoją przeszłość, 

Zburzył ojczyznę, imię jego przeto 

Zgrozą dla przyszłych pozostanie wieków”. 

Ubiegałeś się o zaszczytny rozgłos, 

Chciałeś majestat bogów naśladować, 

Gromem powietrzne sklepienia rozsadzać, 

A wzdyć do siarki swej użyłeś tylko 

Takiego bełtu, który by zaledwie 

Dąb mógł rozszczepić. Nic nie odpowiadasz? 

Mniemaszli, że to jest ozdobą męża 

Nie zapominać uraz? Mów ty, córko: 

On nie dba o twe łzy. Mów ty, pacholę: 

Może dziecinne twoje słowa więcej 

Na nim wymogą niż moja wymowa. 

Nikt nie ma większych niż on obowiązków 

Dla matki, a on mi się tu pozwala 

Rozwodzić, jakby spętany miał język. 

Biedna ja, com cię do walk zachęcała, 

Gdacząc jak kokosz, choć tracąc cię, mogłam 

Zostać bezdzietna; com cię za powrotem 

Obsypywała błogosławieństwami. 

Nic miałam nigdy tej słodkiej pociechy, 

Abyś mi w czym bądź okazał powolność, 

Nazwij żądanie me niesprawiedliwym, 

Każ mnie odpędzić, nie rzeknę i słowa, 

Ale jeżeli tego nie uczynisz, 

Wręcz ci powiadam, że czynisz niegodnie 

I że bogowie skarżą cię za takie 

Lekceważenie i łamanie względów 

Matce należnych. Odwraca się, milczy; 

Dalej, niewiasty, zegnijmy kolana, 

Upokorzeniem tym go upokorzmy. 

Przydomek jego więcej, widać, wpływa 

Na jego pychę niż nasze błagania 

Na jego czułość. Dalej, na kolana! 

Ostatni to już krok — wrócimy potem 

Do Rzymu umrzeć razem z rodakami. Spojrzyj 

Raz jeszcze na nas, na to chłopię, które 

Nie mogąc jeszcze uczuć swych wysłowić, 

Klęczy i ręce ku tobie wyciąga. 

Czymże byś upór twój usprawiedliwił 

Wobec tej niemej wymowy? Dość tego; 

Idźmy. Ten człowiek miał matkę Wolscjankę, 

W Koriolach żonę ma, a jego dziecko 

Musi być pewnie takie jak i ojciec — 

Bywaj zdrów! Skoro ujrzę pożar Rzymu, 

Wtedy ci powiem jeszcze coś, na teraz 

Niczego więcej z ust mych nic usłyszysz. 

KORIOLAN

O matko, matko! 

bierze Wolumnię za rękę i milczy przez czas niejaki

Cóżeś uczyniła? 

Spojrzyj: niebiosa otwarły się na ścież²⁴⁴; 

Bogowie patrzą się na nas i szydzą 

Z nienaturalnej tej sceny. O matko, 

Matko! Odniosłaś zwycięstwo fortunne 

Dla Rzymu, ale dla twojego syna, 

Wierzaj mi, bardzo niebezpieczne, może 

Nawet fatalne. Niech się święci jednak; 

Przyjmę następstwa jego. Aufidiuszu, 

Nie mogąc dalej prowadzić tej wojny, 

Zawrę godziwy pokój. Czyżbyś, powiedz, 

Na moim miejscu mniej był słuchał matki 

I mniej był zadośćuczynił jej prośbie? 

AUFIDIUSZ

Byłem wzruszony. 

KORIOLAN

Mógłbym przysiąc na to! 

Musiała to być trudna próba, kiedy 

Litość zdołała oczy me zwilgocić. 

Powiedz mi, jaki wam pokój najlepiej 

Dogadzać będzie? Co do mnie, nie myślę 

Wracać do Rzymu; pójdę z wami. Chciej mnie 

Wesprzeć w tej sprawie. Matko moja! Żono! 

AUFIDIUSZ

na stronie

Nie mam ci za złe, żeś wspaniałomyślność 

Przeniósł nad honor: to mi dopomoże 

Wrócić na dawne moje stanowisko. 

Niewiasty dają znak Koriolanowi.

KORIOLAN

Nie traćmy czasu. 

do Wolumnii i Wirgilii

Ale pierwej pójdźmy 

Spełnić puchary. Weźmiecie ze sobą 

Lepsze świadectwo niż słowa, bo pismo, 

W którym wzajemne, podobne warunki 

Spisane będą i pieczęcią naszą 

Stwierdzone. Pójdźcie z nami do namiotu. 

Jeżeli komu, to wam by powinien 

Rzym wznieść świątynie.²⁴⁵ Wszystkie jego miecze, 

Wszystkie zastępy wojsk z nim sprzymierzonych 

Nie potrafiłyby były wyjednać 

Tego pokoju. 

Wychodzą.

SCENA CZWARTA

Rzym. Plac publiczny.

Wchodzą Meneniusz i Sycyniusz.

MENENIUSZ

Czy widzisz ten narożny kamień Kapitolu?

SYCYNIUSZ

Widzę, cóż z tego?

MENENIUSZ

Jeżeli znajdziesz sposób poruszenia go z miejsca małym palcem, to jeszcze jest nadzieja, że nasze kobiety, a w szczególności jego matka, potrafią na nim coś wymóc. Ale ja mówię, że żadnej nie ma nadziei; głowy nasze dekretowane i egzekucja za pasem.

SYCYNIUSZ

Może się człowiek w krótkim czasie do tego stopnia zmienić!

MENENIUSZ

Pomiędzy poczwarką a motylem jest różnica, a przecie motyl był poczwarką. Ten Marcjusz stał się z człowieka smokiem: ma skrzydła, jest czymś więcej niż pełzającą istotą.

SYCYNIUSZ

On był do matki bardzo przywiązany.

MENENIUSZ

I do mnie także, ale teraz dba on o matkę tyle, co koń ośmioletni. Cierpkość jego najdojrzalszą by skwasiła jagodę. Kiedy stąpa, myślałbyś, że to kusza posuwa się pod mury, ziemia zdaje się pod nim uginać, wzrok jego przebiłby pancerz, mowa jego jest jak dźwięk dzwonów pogrzebowych, a mruczenie podobne do grzmotu. Siedzi w obozie jak posąg Aleksandra. Co każe uczynić, to, ledwie wyrzekł, staje się czynem. Wieczności mu brak tylko, żeby był bogiem, i niebios, z których by światu panował.

SYCYNIUSZ

Biada nam, jeżeli ten jego obraz prawdziwy!

MENENIUSZ

Odmalowałem go, jakim jest. Osądź z tego, czy przyczynienie się matki potrafi go rozczulić. Jego rozczulić! U niego czułości tyle, co mleka w samcu tygrysie. Przekona się o tym biedne nasze miasto, a wszystkiego tego wyście przyczyną.

SYCYNIUSZ

Niech się bogowie nad nami zmiłują!

MENENIUSZ

Nie, w takim przypadku nie zmiłują się nad nami bogowie. Nie mieliśmy na nich względu, kiedyśmy go wyganiali, toteż i oni teraz nie będą mieli na nas względu, kiedy on nam przychodzi kark skręcić.

Wchodzi Posłaniec.

POSŁANIEC

Uciekaj, panie, jeśli dbasz o życie, 

Lud gniewny porwał waszego kolegę, 

Wlecze go środkiem ulic i przysięga, 

Że go powolną śmiercią zamorduje, 

Jeżeli matka i żona Marcjusza 

Nie wrócą z dobrą odpowiedzią. 

Wchodzi Drugi posłaniec.

SYCYNIUSZ

Cóż tam! 

DRUGI POSŁANIEC

Dobre nowiny, radosne nowiny: 

Niewiasty triumf odniosły, Wolskowie 

Usunęli się i Koriolan z nimi. 

Od czasu wyjścia z Rzymu Tarkwiniuszów 

Jeszcze piękniejszy dzień nam nie zajaśniał. 

SYCYNIUSZ

Jestże to szczerą prawdą? Jestżeś pewny, 

Że to jest prawdą? 

DRUGI POSŁANIEC

Tak, jak pewny jestem, 

Że słońce szczerym jest ogniem. Z jakiegoż 

Świata wracacie, że wątpicie o tym? 

Nigdy tak chyżo parta wichrem fala 

Nie wylewała się przez luki arkad, 

Jak się w tej chwili przez bramy wylewa 

Uradowany tłum ludu. Słyszycie? 

Odgłos trąb, obojów i kotłów w połączeniu z okrzykami słychać za sceną.

Trąby, puzony, harfy, surmy, flety, 

Kotły, cymbały i okrzyki Rzymian 

Wzbudzają słońce do pląsów. Słyszycie? 

Znowu okrzyki.

MENENIUSZ

Walna wieść, spieszę na spotkanie naszych 

Szlachetnych niewiast. Tę Wolumnię warto 

Ozłocić, całe miasto senatorów 

I patrycjuszów, z konsulami razem, 

Nie zrównoważy jej w zasłudze. Co się 

Tyczy trybunów, takich jak wy, tych by 

Do równowagi trzeba wziąć przynajmniej 

Tylu, ile by cały kraj i morze 

Mogło pomieścić. Dobrzeście się dzisiaj 

Modlili. Jeszcze dziś rano nie byłbym 

Był dał denara²⁴⁶ za dziesięć tysięcy 

Głów waszych. Co za radosne okrzyki! 

Okrzyki i muzyka.

SYCYNIUSZ

Niech cię nasamprzód bogi błogosławią! 

Następnie przyjmij nasze dziękczynienia 

Za tę wiadomość. 

DRUGI POSŁANIEC

My wszyscy podobno 

Równy tu mamy powód do dziękczynień. 

SYCYNIUSZ

Dalekoż one są od miasta? 

DRUGI POSŁANIEC

Były 

Tuż przed bramami, gdym tu przyszedł. 

SYCYNIUSZ

Idźmy 

Na ich spotkanie i dołączmy głosy 

Do tych weselnych okrzyków. 

Postępują. Niewiasty otoczone senatorami, patrycjuszami i ludem przechodzą przez scenę.

PIERWSZY SENATOR

Oto zbawczyni nasza, życie Rzymu! 

Zwołajcie wszystkie cechy, chwalcie bogi, 

Rozpalcie ognie triumfalne, sypcie 

Kwiaty pod nogi tych niewiast, zagłuszcie 

Ów okrzyk, który Marcjusza wywołał, 

W niebo bijącym okrzykiem wdzięczności, 

Należnym jego matce! Krzyczcie: „Cześć wam, 

Cześć wam, niewiasty! Cześć wam!”. 

WSZYSCY

Cześć wam, cześć wam, 

Niewiasty! Cześć wam! 

Odgłos trąb i kotłów. Wszyscy wychodzą.

SCENA PIĄTA

Ancjum. Plac publiczny.

Tullus Aufidiusz wchodzi z orszakiem swoim.

AUFIDIUSZ

Oznajmcie panom Rady, że tu jestem, 

Wręczcie im ten list, gdy go przeczytają, 

Niech się zgromadzą na rynku, ażebym 

Tak im, jak gminom dowodnie wykazał 

Zawartą w liście tym prawdę. Oskarżam 

Tego zmiennika²⁴⁷, który się nie wahał 

Wnijść w bramy miasta i zamierza stanąć 

Przed ludem, tusząc, że się wnet oczyści 

Zręcznym do niego przemówieniem. Spieszcie. 

Orszak odchodzi. Wchodzi trzech czy czterech sprzysiężonych stronników Aufidiusza.

Witam was! 

PIERWSZY SPRZYSIĘŻONY

Cóż się dzieje z naszym wodzem? 

AUFIDIUSZ

To, co z człowiekiem otrutym przez własny 

Czyn miłosierdzia i zamordowanym 

Przez własną litość. 

DRUGI SPRZYSIĘŻONY

Szlachetny Tullusie, 

Jeżeli jeszcze trwasz w owym zamiarze, 

W którym naszego poparcia żądałeś, 

Gotowiśmy cię dziś jeszcze uwolnić 

Od grożącego ci niebezpieczeństwa. 

AUFIDIUSZ

Nie mogę jeszcze nic wyrzec stanowczo, 

Trzeba nam zbadać wprzód usposobienie 

Ludu. 

TRZECI SPRZYSIĘŻONY

Lud będzie wahał się bez końca, 

Póki będziecie stać naprzeciw siebie, 

Ale upadek jednego uczyni 

Wnet spadkobiercą jego względów tego, 

Co pozostanie przy życiu. 

AUFIDIUSZ

Wiem o tym; 

I mam też na czym ugruntować powód 

Mego zamachu. Wyniosłem go, dałem 

Honor mój w zakład za jego rzetelność, 

A on, wyniósłszy się z mej łaski, polał 

Rosą pochlebstwa nowe swoje pole; 

Odwiódł ode mnie przyjaciół i ugiął 

K’temu swój umysł, znany dotąd zawsze 

Z samowolności, z szorstkości i dumy. 

TRZECI SPRZYSIĘŻONY

Wyniosłość, z jaką starał się był w Rzymie 

O konsulostwo²⁴⁸, którego też za to 

Nie dostał. 

AUFIDIUSZ

Właśnie o tym chciałem mówić: 

Wygnany za to, przyszedł do mnie; poddał 

Pod mój miecz gardło. Przyjąłem go mile; 

Zrobiłem go mym towarzyszem broni; 

Wszelkim życzeniom jego dogodziłem; 

Co więcej, dałem mu wybrać w szeregach 

Mojego wojska najdzielniejszych ludzi, 

Z którymi by swe plany uskutecznił. 

Sam osobiście podjąłem się służyć 

Jego widokom; byłem mu pomocą 

Do żniwa chwały, którą on wyłącznie 

Sobie przywłaszczył; znajdowałem nawet 

Jakowąś chlubę w wyrządzaniu sobie 

Tej krzywdy: ażem się wydał nareszcie 

Służalcem jego, nie współtowarzyszem, 

Ażem się przezeń ujrzał traktowany 

Jak prosty żołdak. 

PIERWSZY SPRZYSIĘŻONY

Nie inaczej: wojsko 

Zdumiewało się nad tym. Na ostatek, 

Kiedy już Rzym miał w garści i kiedyśmy 

Z rychłym podbojem wyglądali nie mniej 

Łupów jak chwały... 

AUFIDIUSZ

Toć to przeciw niemu 

Wypręży nerwy mojego ramienia. 

Dla kilku kropel niewieściej wilgoci, 

Tanich jak kłamstwo, sprzedał krew i trudy 

Wielkiej wyprawy naszej: umrze za to, 

A ja odżyję. Słyszycie ten odgłos? 

Trąby i kotły odzywają się przy głośnych okrzykach ludu.

PIERWSZY SPRZYSIĘŻONY

Jak goniec wszedłeś, panie, w progi domu, 

Rodzinne miasto głucho cię przyjęło; 

A jego powrót rozdziera powietrze 

Grzmotem okrzyków. 

DRUGI SPRZYSIĘŻONY

Dobroduszne głąby, 

Drą sobie gardła dla niego, nie pomnąc, 

Że on im dzieci pozabijał. 

TRZECI SPRZYSIĘŻONY

Nim więc 

Zdoła głos zabrać i na lud zdradziecko 

Wpłynąć swą mową, daj mu uczuć, panie, 

Hart twego miecza; w czym my cię poprzemy. 

Skoro zaś legnie, twoja wersja sprawy 

Pogrzebie jego usprawiedliwienie 

Wraz z jego ciałem. 

AUFIDIUSZ

Dosyć tego: oto 

Panowie rajcy. 

Wchodzą rajcowie miasta.

RAJCOWIE

Bądź nam pozdrowiony. 

AUFIDIUSZ

Nie zasłużyłem na to, miłościwi 

Moi panowie; ale czyście tylko 

Z uwagą list mój odczytali? 

RAJCOWIE

Z całą 

Uwagą. 

PIERWSZY RAJCA

Lecz i z niemałą boleścią. 

Poprzednie jego przewinienia mogły 

Były jeszcze się zatrzeć jako tako; 

Ale tam kończyć, gdzie zaledwie zaczął, 

Rzucać plon naszych wysileń i tylko 

Zwracać nam nasze koszty, zawrzeć układ 

Tam, gdzie był pewny podbój — to się nie da 

Usprawiedliwić. 

AUFIDIUSZ

Otóż i nadchodzi. 

Koriolan wchodzi z muzyką i chorągwiami, za nim tłum obywateli.

KORIOLAN

Cześć wam, szlachetni panowie! Powracam 

Tak, jakem wyszedł, wiernym wam żołnierzem; 

Nie zarażonym miłością ojczyzny, 

Ale wylanym dla was i i posłusznym 

Waszym rozkazom. Wiedzcie, żem szczęśliwie 

Wojnę rozpoczął i żem sobie krwawą 

Aż do bram Rzymu utorował drogę. 

Wartość zdobyczy, którą wam przynosim, 

Przewyższa o część trzecią koszt wyprawy. 

Uczyniliśmy mir²⁴⁹ z nie mniejszą chwałą 

Dla synów Ancjum jak hańbą dla Rzymian; 

A to składamy waszmościom na piśmie, 

Zbiór punktów przez nas przyjętych, stwierdzony 

Ręką konsulów oraz patrycjuszów 

I opatrzony pieczęcią senatu. 

AUFIDIUSZ

Odrzućcie niecne to pismo i zdrajcą 

Nazwijcie tego, co śmiał w taki sposób 

Nadużyć waszej ufności. 

KORIOLAN

Zdrajcą! Ja, zdrajca? 

AUFIDIUSZ

Tak, zdrajco Marcjuszu! 

KORIOLAN

Marcjuszu! 

AUFIDIUSZ

Ma się rozumieć, Marcjuszu, 

Kaju Marcjuszu! Chcesz, żebym cię krasił²⁵⁰ 

Owocem twego rozboju, kradzionym 

W koriolskich murach mianem Koriolana? 

Tak, naczelnicy państwa, wiarołomnie 

Zdeptał on waszą sprawę i za kilka 

Mizernych kropel słonej wody wydał 

Wasz Rzym (wasz, mówię, Rzym) matce i żonie. 

Przysiąg, honoru stargał święte węzły 

Jak stary sznurek jedwabny i nigdy 

Radzie wojennej nie dawszy przystępu, 

Dał wreszcie przystęp łzom matki i onym 

Poświęcił wasze zwycięstwo. Pachołcy 

Rumienili się na widok tej zgrozy, 

A ludzie z sercem²⁵¹ patrzyli po sobie, 

Nie wierząc własnym uszom. 

KORIOLAN

Słyszysz, Marsie? 

AUFIDIUSZ

Nie tobie wzywać tego boga mężnych, 

Miękki dzieciuchu. 

KORIOLAN

Ha! 

AUFIDIUSZ

Milcz, ani słowa. 

KORIOLAN

Bezczelny kłamco! Tyś mi serce zrobił 

Tak wielkim, iż się nie może pomieścić 

W swojej siedzibie. „Dzieciuch”! O nędzniku! 

Synu podłości! Przebaczcie, panowie, 

Po raz to pierwszy lżyć musiałem. Sąd wasz 

Światli mężowie, zada nieochybnie 

Temu bydlęciu fałsz, a własna jego 

Świadomość (jego, który niezatarte 

Nosi na sobie piętno dłoni mojej 

I nosić ono będzie aż do śmierci) 

Powie mu z wami: łżesz! 

PIERWSZY RAJCA

Stłumcie ten zapęd 

I posłuchajcie nas. 

KORIOLAN

Niech mnie Wolskowie 

Zrąbią na sztuki, niechaj lada młokos 

Aż po rękojeść miecz swój wbije we mnie! 

„Dzieciuch”! Fałszywy psie! Jeśli umiecie 

Rzetelnie pisać, patrzcie w swoje dzieje: 

Jest tam krwawymi podane głoskami, 

Żem waszych Wolsków w puch rozbił w Koriolach 

Jak orzeł ptactwo w gołębniku. Sam to, 

Sam to sprawiłem, on zaświadczy. „Dzieciuch”! 

AUFIDIUSZ

Możecie ścierpieć, szlachetni panowie, 

Ażeby wam ten niecny samochwalca 

Ślepe swe szczęście, a z nim krzywdę waszą 

Stawiał przed oczy i uszy? 

SPRZYSIĘŻENI

jednogłośnie

Niech zginie! 

OBYWATELE

jeden przez drugiego

Rozszarpcie go! rozćwiartujcie! On mi zabił syna! On mi zabił córkę! On zabił mego krewnego Marka! On mi zabił ojca!

DRUGI RAJCA

Hola! Wstrzymajcie się! Bez zniewag! Hola! 

Jest to szlachetny mąż i jego chwała 

Napełnia cały krąg ziemski. Ostatni 

Czyn jego względem nas ulegnie śledztwu 

W drodze właściwej. Miarkuj się, Tullusie, 

I nie zakłócaj spokoju! 

KORIOLAN

O, gdybym 

Sześciu miał takich Tullusów i więcej, 

Cały ród jego, do użycia mojej 

Poczciwej stali! 

AUFIDIUSZ

Zuchwały niecnoto! 

SPRZYSIĘŻENI

Śmierć mu! Niech ginie! 

Aufidiusz i sprzysiężeni dobywają mieczów i przebijają Koriolana, ten pada, a Aufidiusz wstępuje na jego ciało.

RAJCOWIE

Stójcie! Stójcie! Stójcie! 

AUFIDIUSZ

Cni rządcy ludu, chciejcie mnie wysłuchać. 

PIERWSZY RAJCA

Tullusie, cóżeś uczynił? 

DRUGI RAJCA

Spełniłeś 

Dzieło, nad którym zapłacze waleczność. 

TRZECI RAJCA

Nie depcz go! Hola! Panowie! Schowajcie 

Miecze do pochew. 

AUFIDIUSZ

Szlachetni mężowie, 

Skoro wam będzie wiadomym (bo teraz, 

W tym zamieszaniu, które on wywołał, 

Trudno wam wiedzieć), skoro się dowiecie, 

Jak wielkim złem wam zagrażało życie 

Tego człowieka, cieszyć się będziecie, 

Że je przeciąłem. Pozwólcie mi stanąć 

Przed wami w sali obrad, tam dowiodę 

Wiernej wam służby mojej lub poniosę. 

Kaźń najsurowszą. 

PIERWSZY RAJCA

Zdejmcie stąd to ciało; 

I uroczystym uczcijcie je żalem, 

Bo nigdy herold szlachetniejszym zwłokom 

Nie towarzyszył do urny. 

DRUGI RAJCA

Porywczość 

Jego łagodzi winę Aufidiusza. 

Załatwmy tę rzecz w dobry sposób. 

AUFIDIUSZ

Gniew mój 

Już minął, smutek następuje po nim. 

Niech go trzech najcelniejszych wojowników 

Weźmie na barki, ja jednym z nich będę. 

Uderzcie w kotły, niech żałobnie zabrzmią! 

Uniżcie ostrza dzid! Choć on w tym mieście 

Niemało matek zrobił bezdzietnymi, 

Niemało niewiast wdowami, choć dotąd 

Z jego przyczyny płyną łez strumienie, 

Znajdzie w nim jednak zaszczytne wspomnienie. 

Dalej! 

Wychodzą, niosąc ciało Koriolana. Muzyka gra marsza pogrzebowego.

Przypisy:

1. Koriolan — dramat opowiada losy na wpół legendarnego Rzymianina Koriolana na podstawie tekstu Życia Koriolana, będącego częścią Żywotów sławnych mężów Plutarcha. Z tego źródła Szekspir zapożyczył ogólną fabułę razem z większością postaci sztuki (Koriolan, Tytus Larcjusz, Kominiusz, Meneniusz Agryppa, Sycyniusz Welutus, Juniusz Brutus i Tullus Aufidiusz, który w źródłach staroż. występuje jako Attius Tullius, oraz matka i żona Koriolana). [przypis edytorski]

2. Rzecz dzieje się częścią w Rzymie... — akcja sztuki rozgrywa się na początku V w. p.n.e., kilkanaście lat po obaleniu władzy królewskiej i zaprowadzeniu republiki. Rządy, za pośrednictwem senatu i konsulów, sprawują przedstawiciele możnych rodów, patrycjusze. [przypis edytorski]

3. Wolskowie — staroż. lud italski zamieszkujący tereny płd. Lacjum, w V i IV w. p.n.e. prowadzący wojny z republiką rzymską; w 338 p.n.e. podbici przez Rzym. [przypis edytorski]

4. Koriole, łac. Corioli — staroż. miasto w środkowej Italii, należące do ludu Wolsków; po wydarzeniach opisywanych w tej sztuce zniknęło z kart historii. [przypis edytorski]

5. Ancjum — staroż. miasto nadmorskie w Italii, ok. 50 km na płd. od Rzymu, daw. stolica ludu Wolsków; ob. Anzio. [przypis edytorski]

6. intrata — dochód, zysk. [przypis edytorski]

7. osobliwie (daw.) — szczególnie. [przypis edytorski]

8. Kapitol — jedno z siedmiu wzgórz Rzymu, będące symbolem miasta. Kapitol stanowił naturalną twierdzę oraz ważne miejsce kultu: na wierzchołku zbudowano świątynię gł. bóstw oraz liczne inne przybytki; u stóp wzgórza znajdowało się archiwum państwowe. [przypis edytorski]

9. suplikant (daw.) — osoba wnosząca prośbę. [przypis edytorski]

10. i co dzień uciążliwsze ogłaszają postanowienia ku uszczerbkowi i ograniczeniu biedaków — wg Plutarcha plebejuszom, masowo tracącym dobytek i wtrącanym do więzienia z powodu długów, przed wyprawą przeciwko Sabinom najzamożniejsi wierzyciele obiecali, że będą ich traktować łagodniej. W senacie przegłosowano, że gwarantem przyrzeczenia zostanie konsul Waleriusz. Jednak po wygranej wojnie sabińskiej senat udawał, że nic nie wie o takiej umowie, a wierzyciele wrócili do wcześniejszych praktyk. [przypis edytorski]

11. Onego czasu wszystkie członki ciała... — wg źródeł starożytnych bajkę o żołądku Meneniusz Agryppa opowiedział ludowi podczas tzw. pierwszej secesji plebejuszy (494 p.n.e.), kiedy oburzeni postawą senatu w sprawie długów opuścili miasto i udali się na Świętą Górę koło Rzymu, odmawiając służby wojskowej w obronie interesów bogatych patrycjuszy. Przemowa Meneniusza, stojącego na czele delegacji senatu, oraz obietnica stworzenia urzędu trybunów ludu doprowadziły do zawarcia zgody. Plutarch rozróżnia dwa wystąpienia ludu, różnej wagi: jedno z powodu zdzierstwa wierzycieli oraz drugie, po zdobyciu Korioli, z powodu klęski głodu, podczas gdy Szekspir łączy je w jedno wydarzenie. [przypis edytorski]

12. kluby (daw.) — dyby, imadło, daw. narzędzie tortur; przen.: porządek, ryzy. [przypis edytorski]

13. cny (przestarz.) — cnotliwy, prawy, szlachetny. [przypis edytorski]

14. uważ — daw. forma trybu rozkazującego; dziś: zwróć uwagę, zauważ. [przypis edytorski]

15. karm (r.ż., daw.) — pokarm, strawa. [przypis edytorski]

16. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

17. atoli (daw.) — jednak, ale; spójnik wyrażający przeciwstawienie, kontrast. [przypis edytorski]

18. strumieńmi — dziś popr.: strumieniami. [przypis edytorski]

19. gręzy (daw.) — męty, osad, fusy. [przypis edytorski]

20. wzdyć, właśc. wżdyć (daw.) — zawsze; jednak, przecież. [przypis edytorski]

21. świerzba — dziś popr.: świerzb, zakaźna choroba skóry. [przypis edytorski]

22. jest nim dobrze opatrzone — dziś popr.: jest w nie dobrze zaopatrzone. [przypis edytorski]

23. fakcja (daw.) — stronnictwo, koteria; zmowa, wichrzenie. [przypis edytorski]

24. szpica (daw., r.ż.) — szpic, ostra końcówka czegoś. [przypis edytorski]

25. Pięciu trybunów wedle ich wyboru... — wg Plutarcha senat zawarł porozumienie z protestującymi na Świętej Górze plebejuszami, dając im prawo wybierania rocznie pięciu urzędników, zwanych trybunami ludu, którzy mieli bronić ich interesów. Jako pierwszych trybunów wybrano przywódców secesji: Juniusza Brutusa i Sycyniusza Welutusa. Imion pozostałych trybunów Plutarch nie wymienia. [przypis edytorski]

26. uważać coś (daw.) — dziś: zwracać na coś uwagę, zauważać coś. [przypis edytorski]

27. przekąs (daw.) — drwina, szyderstwo. [przypis edytorski]

28. chyba (daw.) — uchybienie, błąd. [przypis edytorski]

29. snadź (daw.) — widocznie, zapewne. [przypis edytorski]

30. znaleźć kogoś jakimś (daw.) — zobaczyć, że ktoś jest jakiś; uznać kogoś za jakiegoś; ocenić jako. [przypis edytorski]

31. uwodzić się — tu: zwodzić samego siebie, oszukiwać się. [przypis edytorski]

32. wieniec dębowy — corona civica, jedno z najwyższych odznaczeń wojskowych starożytnego Rzymu, przyznawane za uratowanie życia współobywatela w czasie bitwy. [przypis edytorski]

33. łuskokryta ręka — ręka okryta pancerną rękawicą, z metalowych płytek mocowanych do skórzanego podkładu. [przypis edytorski]

34. Jowisz a. Jupiter (mit. rzym.) — najwyższe bóstwo rzymskiego panteonu, bóg nieba i burzy, odpowiednik gr. Zeusa. [przypis edytorski]

35. Piersi Hekuby, karmiące Hektora — Hekuba była żoną króla Priama i matką Hektora, najdzielniejszego z wojowników trojańskich podczas wojny trojańskiej. [przypis edytorski]

36. rąbek — daw. element stroju, chusta osłaniająca głowę kobiety. [przypis edytorski]

37. ochmistrz (daw.) — urzędnik zarządzający dworem panującego lub magnata; opiekun dzieci na takim dworze. [przypis edytorski]

38. walny (daw.) — dzielny, chwacki. [przypis edytorski]

39. ladaco — ktoś niewiele wart, nicpoń. [przypis edytorski]

40. Penelopa (mit. gr.) — opisana w Odysei żona Odyseusza, która przez 20 lat wiernie czekała na powrót męża z wojny trojańskiej. W tym czasie zwodziła ubiegających się o jej rękę zalotników, obiecując, że wyjdzie ponownie za mąż, gdy skończy tkać całun dla teścia, lecz każdej nocy pruła robioną w dzień tkaninę. [przypis edytorski]

41. Ulisses (mit. gr.) — inaczej: Odyseusz, król Itaki, bohater Iliady i Odysei Homera, znany ze sprytu. [przypis edytorski]

42. rańtuch (daw.) — kobiece nakrycie głowy; wełniana chusta zakrywająca głowę i ramiona, niekiedy również część twarzy. [przypis edytorski]

43. sta — dziś: setki. [przypis edytorski]

44. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]

45. surmacz (daw.) — trębacz wojskowy; od surma: instrument dęty używany w daw. wojsku do sygnalizacji. [przypis edytorski]

46. jestli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy jest. [przypis edytorski]

47. Ereb (mit. gr.) — najciemniejsza część Hadesu, podziemnej krainy zmarłych. [przypis edytorski]

48. Tyś był wojownikiem szkoły Katona — tzn. na wzór Katona Starszego (234–149 p.n.e.), znanego z surowości obyczajów rzymskiego męża stanu, mówcy i zdolnego wodza, który przeprowadził m.in. bezwzględną kampanię wojenną w Hiszpanii. Życiorys Katona, podobnie jak życiorys Koriolana, znajduje się w Żywotach sławnych mężów Plutarcha, jednak Szekspir, który czerpał z tego dzieła, zapomniał, że Katon żył prawie trzysta lat później niż Koriolan. [przypis edytorski]

49. Zjedzże kaduka! — daw. przekleństwo: niech cię licho (dosł.: zjedz diabła). [przypis edytorski]

50. drachma — staroż. moneta grecka, na ogół srebrna; jedną drachmę dzielono na 6 oboli. [przypis edytorski]

51. obol — drobna staroż. moneta grecka. [przypis edytorski]

52. drań (daw., r.ż.) — o rzeczach: lichota, rupiecie, graty, gałgany. [przypis edytorski]

53. niepodobna (daw.) — nie można, nie da się, jest niemożliwe. [przypis edytorski]

54. Fortuna (mit. rzym.) — bogini ślepego przypadku, losu; wspominana zwłaszcza w związku z dobrym losem, szczęściem. [przypis edytorski]

55. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

56. niepodle — tj. bez hańby, bez tchórzostwa. [przypis edytorski]

57. mila — jednostka miary długości (odległości), używana od czasów staroż., oznaczająca początkowo tysiąc kroków (łac. mille passus) podwójnych, czyli ok. 1,5 km. [przypis edytorski]

58. sfora (daw.) — rzemień lub linka do prowadzenia psów gończych na polowanie. [przypis edytorski]

59. pochop (daw.) — chęć; zapał. [przypis edytorski]

60. stwierdzić (daw.) — tu: potwierdzić; wzmocnić, utrwalić. [przypis edytorski]

61. centuria — jednostka taktyczna wojska rzymskiego licząca stu piechurów. [przypis edytorski]

62. spuścić się na kogoś (daw.) — polegać na kimś, liczyć na kogoś. [przypis edytorski]

63. Hektor (mit. gr.) — bohater Iliady Homera, najdzielniejszy obrońca Troi. [przypis edytorski]

64. binda (daw.) — wstęga, szarfa, opaska. [przypis edytorski]

65. czaprak — tkanina umieszczana pod końskim siodłem. [przypis edytorski]

66. dank (daw., z niem.) — podziękowanie, hołd; nagroda zwycięstwa. [przypis edytorski]

67. dział — podział, tu: dzielenie łupów. [przypis edytorski]

68. dziękujęć — konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

69. instrumenta — daw. forma M. lm, dziś: instrumenty. [przypis edytorski]

70. Bellona (mit. rzym.) — bogini wojny. [przypis edytorski]

71. charłak — człowiek wyniszczony chorobą; cherlak, mizerak. [przypis edytorski]

72. hiperboliczny — tu: przesadny. [przypis edytorski]

73. karm (r.ż., daw.) — pokarm, strawa. [przypis edytorski]

74. przybory — dziś popr. forma N. lm: przyborami; przybory (tu daw.): ogół przedmiotów tworzących komplet, tu: składających się na rząd koński (osprzęt potrzebny do jazdy). [przypis edytorski]

75. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]

76. mię — daw. forma nieakcentowana w zdaniu zaimka osobowego 1 os.lp (analogiczna do 2 os.lp: cię); dziś tylko: mnie. [przypis edytorski]

77. puklerz — rodzaj okrągłej tarczy. [przypis edytorski]

78. augur — kapłan w starożytnym Rzymie, który odczytywał wolę bogów i przepowiadał przyszłość z lotu ptaków. [przypis edytorski]

79. cholera (daw., dziś wulg.) — złość, gniew. [przypis edytorski]

80. alias (łac.) — inaczej. [przypis edytorski]

81. Tyber — rzeka w Italii, nad którą leży Rzym. [przypis edytorski]

82. hubka — miąższ huby, grzyba rosnącego na pniach drzew, stosowany przy rozpalaniu ognia za pomocą krzesiwa. [przypis edytorski]

83. Likurg (IX a. VIII w. p.n.e.) — na poły legendarny prawodawca spartański. [przypis edytorski]

84. asinus (łac.) — osioł. [przypis edytorski]

85. mikrokosm — mikrokosmos, światek. [przypis edytorski]

86. urynał (daw.) — nocnik. [przypis edytorski]

87. zależeć na czymś (daw.) — polegać na czymś. [przypis edytorski]

88. trefniś — błazen. [przypis edytorski]

89. dera — gruby materiał kładziony pod siodło; rodzaj koca. [przypis edytorski]

90. w rumel (daw.) — bez wyjątku. [przypis edytorski]

91. Deukalion (mit. gr.) — syn Prometeusza i Pandory; Deukalion i jego żona Pyrra byli jedynymi ludźmi ocalałymi z zesłanego przez Zeusa potopu; odrodzili ludzkość, rzucając za siebie kamienie, które stawały się ludźmi. [przypis edytorski]

92. Luna (łac.: księżyc; mit. rzym.) — bogini księżyca. [przypis edytorski]

93. Junona (mit. rzym.) — bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, utożsamiana z gr. Herą. [przypis edytorski]

94. szczutek (daw.) — prztyczek. [przypis edytorski]

95. Galen, właśc. Claudius Galenus (ok. 130–ok. 200 n.e.) — wybitny rzym. lekarz i anatom pochodzenia greckiego, autorytet medycyny średniowiecza i odrodzenia; żył kilkaset lat po Koriolanie. [przypis edytorski]

96. gdyby mu był dotrzymał... — przykład użycia czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub niezrealizowaną możliwość. [przypis edytorski]

97. Tarkwiniusz Pyszny — wg tradycji siódmy i ostatni król rzymski (535–509 p.n.e.), po którego wypędzeniu ustanowiono w Rzymie republikę. Ostateczna próba jego powrotu do władzy została udaremniona w zwycięskiej dla Rzymian bitwie nad jeziorem Regilus (498 a. 496 p.n.e.). Właśnie w tej bitwie Koriolan miał się wyróżnić po raz pierwszy. [przypis edytorski]

98. oblektament (daw., z łac. oblectamentum) — przyjemność, uciecha; rozrywka. [przypis edytorski]

99. pluch, właśc. plucha (daw.) — flejtuch, brudas. [przypis edytorski]

100. przyzba — wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, na którym można było usiąść. [przypis edytorski]

101. facjata — mieszkanie a. pokój na poddaszu, z oknem wychodzącym z dachu i nakrytym własnym daszkiem; daw., pot.: twarz. [przypis edytorski]

102. flamen, lm. flaminowie (z łac.) — kapłan w starożytnym Rzymie służący jednemu z bogów oficjalnego panteonu państwowego; najważniejszych trzech flaminów zajmowało się kultem Trójcy Kapitolińskiej: Jowisza, Marsa i Kwiryna. [przypis edytorski]

103. zakwefiony — mający twarz osłoniętą kwefem, tj. zasłoną z tkaniny. [przypis edytorski]

104. Feb (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga światła i słońca, opiekuna sztuk (z gr. Fojbos: promienny). [przypis edytorski]

105. mandant (z łac., praw.) — mocodawca, osoba powierzająca prawnikowi prowadzenie swoich spraw. [przypis edytorski]

106. po formie (daw. rusycyzm) — zgodnie z formą, z przyjętym sposobem zachowania się. [przypis edytorski]

107. jeno (daw.) — tylko, zaledwie. [przypis edytorski]

108. jarzmo — uprząż dla bydła pociągowego, przen.: niewola. [przypis edytorski]

109. względnie (daw.) — względem czegoś, ze względu na coś. [przypis edytorski]

110. tęgi — tu: dzielny. [przypis edytorski]

111. kaducznie (daw.) — diabelnie. [przypis edytorski]

112. paradę robić z czegoś — popisywać się czymś, robić coś na pokaz. [przypis edytorski]

113. liktor — w staroż. Rzymie niższy funkcjonariusz, członek ochrony urzędnika państwowego; liktor nosił pęk rózeg i topór i brał udział w wykonywaniu wyroków. [przypis edytorski]

114. doba (daw.) — czas, moment. [przypis edytorski]

115. hazard (daw.) — niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]

116. ówczesny dyktator — niewymieniony z imienia u Plutarcha, wg Liwiusza był to Aulus Postumius Albus, który otrzymał przydomek Regillensis. [przypis edytorski]

117. amazońskie lico — twarz bez zarostu, więc jak kobieca; Amazonki były legendarnym plemieniem kobiet-wojowniczek. [przypis edytorski]

118. nieznacznie — niezauważalnie, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

119. geniusz — bóstwo opiekuńcze miejsca a. osoby, wyobrażane jako uskrzydlony człowiek; później ogólnie duch (dobry a. zły). [przypis edytorski]

120. folga (daw.) — ulga, odpoczynek. [przypis edytorski]

121. rzecz (daw.) — tu: mowa (coś, co się rzecze, tj. mówi). [przypis edytorski]

122. klient — w staroż. Rzymie wolny, lecz ubogi obywatel pozostający pod opieką zamożnego patrona, zwykle patrycjusza, winny mu w zamian posłuszeństwo i poparcie. [przypis edytorski]

123. względny (daw.) — okazujący względy, przychylny; uprzejmy. [przypis edytorski]

124. za czym (daw.) — więc, zatem, wobec tego. [przypis edytorski]

125. wolneć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci (skróconą do -ć). [przypis edytorski]

126. usty (daw.) — dziś popr. forma N. lm.: ustami. [przypis edytorski]

127. gotówem — skrócone: gotów jestem. [przypis edytorski]

128. enigmat (daw.) — coś zagadkowego. [przypis edytorski]

129. pospolitować (daw.) — robić pospolitym, pozbawiać należytej wartości. [przypis edytorski]

130. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

131. wotum, lm. wota (z łac., tu daw.) — uroczyste przyrzeczenie a. głos osoby głosującej. [przypis edytorski]

132. sankcja — tu: zatwierdzenie nadające moc prawną. [przypis edytorski]

133. wasan (daw.) — pot. skrót od: waszmość pan. [przypis edytorski]

134. byłyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie były. [przypis edytorski]

135. Rzeczpospolita — tu: republika rzymska, postrzegana zgodnie z dosłowną nazwą jako państwo tworzone wspólnie przez obywateli. [przypis edytorski]

136. czyliż (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

137. niepłonny — tu: uzasadniony, niebezpodstawny. [przypis edytorski]

138. fawor (daw.) — przywilej, względy. [przypis edytorski]

139. afekt (daw.) — skłonność, sympatia, miłość. [przypis edytorski]

140. k’temu (daw.) — skrócone: ku temu, do tego. [przypis edytorski]

141. Ankus Marcjusz — czwarty legendarny król Rzymu (642–617 p.n.e.); według tradycji był synem córki Numy Pompiliusza, drugiego króla po Romulusie, oraz następcą Tullusa Hostiliusza. [przypis edytorski]

142. Publiusz i Kwintus, którzy nam (...) wodociągami wodę sprowadzili — informacja o członkach rodu wzięta z Plutarcha, ale ci byli potomkami, a nie przodkami Koriolana. Kwintus Marcjusz Rex był pretorem w 144 p.n.e. i na polecenie senatu wyremontował dwa istniejące akwedukty oraz zbudował nowy, większy: Aqua Marcia. [przypis edytorski]

143. Cenzorinus — tu: Gajusz Marcjusz Rutilus, syn pierwszego plebejskiego dyktatora i cenzora starożytnego Rzymu, noszącego to samo imię; trybun ludowy (311 p.n.e.) i konsul (310 p.n.e.); przydomek Cenzorinus otrzymał, gdy po raz drugi pełnił wysoki urząd cenzora (294 i 265 p.n.e.), wprowadzony w Rzymie pół wieku po wygnaniu Koriolana. Do głównych obowiązków cenzora należało przeprowadzanie spisów obywateli i czuwanie nad obyczajnością, a także zawieranie kontraktów na roboty publiczne. [przypis edytorski]

144. glejt — dokument wystawiony przez władze, zezwalający posiadaczowi na przejazd przez podległe im terytorium i zapewniający mu bezpieczeństwo osobiste; inaczej: list żelazny, list bezpieczeństwa. [przypis edytorski]

145. samowtór (daw.) — sam z kimś wtórym, we dwóch. [przypis edytorski]

146. flegma — powolność i spokojność charakteru, zimna krew. [przypis edytorski]

147. podbechtać — podjudzić, nastawić kogoś wrogo, zbuntować przeciw komuś a. czemuś. [przypis edytorski]

148. czernić — oczerniać, zniesławiać. [przypis edytorski]

149. tedy (daw.) — zatem, więc. [przypis edytorski]

150. chceszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; tu w znaczeniu: jeśli chcesz. [przypis edytorski]

151. rokosz — bunt. [przypis edytorski]

152. worujem — skrócone: worujemy, tzn. orząc, wprowadzamy w głąb gleby. [przypis edytorski]

153. samochcąc (daw.) — z własnej woli. [przypis edytorski]

154. Tryton (mit. gr., mit. rzym.) — bóstwo morskie, syn i herold Posejdona (w mit. rzym. Neptuna); przedstawiany jako postać o ludzkim tułowiu i rybim ogonie, z wielką muszlą, w którą dął, uspokajając lub wzburzając fale; czasem uznawany za ojca trytonów, podobnych sobie istot morskich. [przypis edytorski]

155. Hydra (mit. gr.) — potwór z wieloma głowami, odrastającymi po ścięciu, zabity przez Heraklesa. [przypis edytorski]

156. są tylko rogami potworu — tzn. instrumentami dętymi, wydającymi dźwięk, o którym decyduje grający na nich potwór. [przypis edytorski]

157. onić (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć i dodaną do zaimka osobowego „oni”. [przypis edytorski]

158. obojej strony (daw.) — dziś: obu stron. [przypis edytorski]

159. areopag — rada starszych w staroż. Atenach, początkowo mająca najwyższą władzę polityczną i sądowniczą; jej siedzibą było położone w pobliżu Akropolu wzgórze Aresa (stąd nazwa). [przypis edytorski]

160. driakiew (daw.) — medykament z kilkudziesięciu składników, uważany za uniwersalny lek i odtrutkę, wytwarzany aż do XVIII w.; przen.: lekarstwo. [przypis edytorski]

161. edyl — w staroż. Rzymie urzędnik nadzorujący porządek i bezpieczeństwo w mieście, odpowiadający też za aprowizację, handel i organizację igrzysk. [przypis edytorski]

162. jako nowatora — tj. jako człowieka dążącego do zaprowadzenia nowego, zmienionego ustroju, buntownika. [przypis edytorski]

163. Tarpejska Skała — stroma ściana skalna w płd. części wzgórza kapitolińskiego, z której w czasach republiki rzymskiej strącano zbrodniarzy i zdrajców. [przypis edytorski]

164. alternata (daw.) — zmiana biegu wypadków. [przypis edytorski]

165. dowcip (daw.) — inteligencja, spryt, rozum. [przypis edytorski]

166. pokup (daw.) — popyt na jakiś towar. [przypis edytorski]

167. Neptun (mit. rzym.) — bóg morza, odpowiednik gr. Posejdona, jego atrybutem był trójząb do połowu ryb. [przypis edytorski]

168. sprzątnąć ten gad zdradziecki — dziś popr. z N.: sprzątnąć tego gada zdradzieckiego. [przypis edytorski]

169. uncja — jednostka wagi używana w starożytnym Rzymie, a także w krajach anglosaskich, równa ok. 28 gramów. [przypis edytorski]

170. wasze a. waszeć (daw.) — skrócona forma grzecznościowa: waszmość, tzn. wasza mość, wasza miłość. [przypis edytorski]

171. prawić (daw.) — mówić, opowiadać. [przypis edytorski]

172. pytlować — przesiewać mąkę przez pytel, sito z tkaniny, mające kształt worka. [przypis edytorski]

173. ludzkość — tu: człowieczeństwo, natura człowieka utożsamiana z dobrymi cechami ludzi. [przypis edytorski]

174. sromotny (daw.) — haniebny. [przypis edytorski]

175. śmierć w kole — właśc.: na kole, chodzi o karę łamania kołem, metodę egzekucji publicznej stosowaną w Europie od czasów starożytnych aż do XVIII w.; ofiarę przywiązywano do osadzonego na palu dużego koła od wozu, a kat uderzał kołem (drągiem) lub nawet młotem kolejne członki ciała skazańca, podczas gdy jego pomocnik stopniowo obracał koło. [przypis edytorski]

176. dosiąc — dziś: dosięgnąć. [przypis edytorski]

177. strzyża — strzyżenie owiec. [przypis edytorski]

178. szeląg — dawna drobna moneta; miedziak. [przypis edytorski]

179. nimeś ją stracił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: nim ją straciłeś. [przypis edytorski]

180. pochopny (daw.) — prędki, chętny. [przypis edytorski]

181. w chłodzie — w oryginale: in a bower, w altanie, zatem w ocienionym, przyjemnie chłodnym miejscu. [przypis edytorski]

182. rzezaniec (daw.) — eunuch, kastrat. [przypis edytorski]

183. zakała — tu: wstyd. Najczęściej słowo to oznacza osobę przynoszącą wstyd innym. [przypis edytorski]

184. sąli — konstrukcja z partykułą pytającą -li; znaczenie: czy są. [przypis edytorski]

185. czyli (daw.) — czy. [przypis edytorski]

186. sztrof a. sztraf (z niem.) — kara pieniężna, grzywna. [przypis edytorski]

187. Amen, amen — oczywisty anachronizm, gdyż hebrajskie słowo amen, uroczysty zwrot potwierdzający (dosł.: niech tak będzie), przeniknęło do łaciny dopiero w czasach chrześcijańskich. [przypis edytorski]

188. furda (daw.) — błahostka. [przypis edytorski]

189. kapitalny (z łac. capitalis: główny) — doniosły, ważny, istotny. [przypis edytorski]

190. także — tu: konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: to tak? [przypis edytorski]

191. atrybucje — uprawnienia komuś przysługujące. [przypis edytorski]

192. wyrzeczenie — tu: orzeczenie. [przypis edytorski]

193. w rzeczy (daw.) — w rzeczywistości, rzeczywiście. [przypis edytorski]

194. chybiać — tu: zaniedbywać, pomijać, zawodzić. [przypis edytorski]

195. letni (daw.) — mający wiele lat, leciwy. [przypis edytorski]

196. azaliż (daw.) — czyż. [przypis edytorski]

197. przenosić (daw.) — przewyższać. [przypis edytorski]

198. karm (r.ż., daw.) — pokarm, strawa. [przypis edytorski]

199. tuszyć (daw.) — uważać, sądzić; spodziewać się, mieć nadzieję. [przypis edytorski]

200. pigmejska bitwa — taka jak prowadzona przez Pigmejów, mityczny lud karłów mieszkających w Afryce lub w Indiach, wg legend prowadzących ustawiczną wojnę z żurawiami. [przypis edytorski]

201. wnijść (daw.) — wejść. [przypis edytorski]

202. zabijeli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli zabije. [przypis edytorski]

203. zostawili — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeśli zostawi. [przypis edytorski]

204. blat (daw.) — taca, płaski, podłużny półmisek na pieczone mięsa. [przypis edytorski]

205. widno (daw.) — widać. [przypis edytorski]

206. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]

207. skwitować się (daw.) — wyrównać rachunki. [przypis edytorski]

208. zajrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis edytorski]

209. fryga (daw.) — wirująca zabawka dziecięca, podobna do bąka. [przypis edytorski]

210. dalipan (daw.) — doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski]

211. pewna (daw.) — skrócone: rzecz pewna; dziś: pewne. [przypis edytorski]

212. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

213. dyskredowany — przekręcone przez mówiącego: dyskredytowany. [przypis edytorski]

214. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]

215. plagi (daw.) — uderzenia batem, kijem, rózgą itp. [przypis edytorski]

216. fryc (daw.) — nowicjusz, początkujący. [przypis edytorski]

217. szlachtuz (daw., z niem. Schlachthaus) — rzeźnia. [przypis edytorski]

218. Tak jak Herkules trząsł z drzewa dojrzały owoc — jedną z dwunastu prac mitycznego herosa i siłacza Heraklesa (w mit. rzym. Herkulesa) było zdobycie złotych jabłek z jabłoni rosnącej w ogrodzie nimf Hesperyd. [przypis edytorski]

219. wspaniałość (daw.) — wspaniałomyślność. [przypis edytorski]

220. nie mieć czoła (daw.) — nie mieć wstydu, honoru. [przypis edytorski]

221. folgować (daw.) — traktować łagodniej. [przypis edytorski]

222. niepodobieństwo (daw.) — coś nieprawdopodobnego a. niemożliwego. [przypis edytorski]

223. nieznacznie — niezauważalnie, niepostrzeżenie. [przypis edytorski]

224. zabaczać (daw.) — zapominać. [przypis edytorski]

225. wylany (daw.) — ofiarny, życzliwy, serdeczny. [przypis edytorski]

226. czyli (daw.) — czy. [przypis edytorski]

227. żebrając — dziś popr.: żebrząc. [przypis edytorski]

228. rachować na coś (daw.) — dziś: liczyć na coś. [przypis edytorski]

229. gwoli (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]

230. zbijać z terminu — zbijać z tropu. [przypis edytorski]

231. dukt — droga leśna; dziś popr. lm: dukty. [przypis edytorski]

232. wyforować (daw.) — wyrzucić. [przypis edytorski]

233. instancja (daw., z łac.) — wstawiennictwo, poparcie. [przypis edytorski]

234. fryszt (daw., z niem.) — odłożenie sprawy, zawieszenie broni. [przypis edytorski]

235. ażali a. azali (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]

236. poszept (daw.) — podszept, namowa. [przypis edytorski]

237. powolność (daw.) — uległość, poddawanie się cudzej woli. [przypis edytorski]

238. Publikola, właśc. Publius Valerius Publicola (zm. 503 p.n.e.) — rzymski arystokrata, polityk i dowódca, uważany za jednego z ojców założycieli republiki; jeden z przywódców powstania przeciwko Tarkwiniuszom, pierwszy konsul republiki (w 509 p.n.e., razem z Lucjuszem Juniuszem Brutusem); urząd konsula pełnił łącznie czterokrotnie; swoim oddaniem sprawie ludu zyskał sobie przydomek Publicola (Przyjaciel ludu). [przypis edytorski]

239. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]

240. wolen (daw.) — dziś: wolny; wolen plamy: wolny od plamy, tj. od zmazy na honorze. [przypis edytorski]

241. miasto (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]

242. któreć (daw.) — tu: które cię. [przypis edytorski]

243. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

244. na ścież (daw.) — na oścież. [przypis edytorski]

245. Jeżeli komu, to wam by powinien Rzym wznieść świątynie — wg Plutarcha senat dla uhonorowania kobiet spełnił ich prośbę i nakazał zbudowanie świątyni Fortuny oraz utrzymywanie kultu z pieniędzy publicznych. [przypis edytorski]

246. denar — srebrna moneta rzymska bita od III w. p.n.e.; w oryginale: doit, tj. drobna moneta holenderska, przen.: marny grosz. [przypis edytorski]

247. zmiennik (daw.) — mężczyzna zmienny w uczuciach, niedotrzymujący słowa. [przypis edytorski]

248. konsulostwo (daw.) — urząd konsula, konsulat. [przypis edytorski]

249. mir (daw.) — pokój. [przypis edytorski]

250. krasić (poet.) — zdobić, upiększać. [przypis edytorski]

251. ludzie z sercem — tj. ludzie mający mężne serca, dzielni. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/shakespeare-koriolan

Tekst opracowany na podstawie: William Szekspir, Dzieła dramatyczne. Tragedie, Państwowy Instytut Wydawniczy, [Warszawa 1980].

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Agnieszka Barszcz, Aleksandra Kopeć, Wojciech Kotwica, Paulina Ołtusek.

Okładka na podstawie: John McCullough jako Coriolanus, James M. Landy (1838–1897), domena publiczna

ISBN-978-83-288-5501-4

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.