Ignacy Krasicki

Wziętość

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Wziętość¹

Był niejakiś pan Łukasz, co chciał wiele dostać. 

Cóż on czynił? Najsamprzód zmyślił sobie postać; 

Chciał oszukać, oszukał, bo to nie są cuda, 

I niezgrabne szalbierstwo częstokroć się uda, 

A dopieroż gdy sztuczne². Patrzał Łukasz pilnie, 

Jak to się drudzy wznoszą — i zgadł nieomylnie. 

Zgadł sekret. A ten jaki? — Do możniejszych przystać, 

Strzec się słabych, śmiać z cnoty, a z głupstwa korzystać. 

Przykład wszystkim widoczny rzecz wyłuszczy z prosta. 

Gdy widzisz, senatorem że został starosta³, 

Patrz, jak się zsenatorzył. Był filut, jest możny, 

Wczoraj ledwo mościom pan⁴, dziś jaśnie wielmożny. 

To gra, los działa szczęście, lecz mu dopomaga 

Czoło bezwstydne, podłość, w niecnocie odwaga. 

Mały złodziej wart chłosty, lecz ten, co kraj zdradza, 

Lubo tyle za sobą hańb, sromot sprowadza, 

Iż owe sławne sosny z nadbrzezia Pilicy⁵ 

Jeszcze małe do składu⁶ jego szubienicy, 

Przecież filut wisielec, na co patrzyć zgroza, 

Wstęgi nosi na szyi, co warta powroza. 

Nie dopiero⁷ występek z cnotą walkę wszczyna: 

Z Cyceronem w senacie siedział Katylina⁸. 

Wzdrygał się świat na sprośność, była sprośność przecie⁹, 

Alboż to w jednym zbrodnie rodzaju na świecie? 

Ów celnik, co wytartym odziany kontuszem, 

Zaczął sławne rzemiosło z świętym Mateuszem¹⁰, 

Przeszedł i apostoła: ten wrócił, co zyskał, 

Nasz wziął, schował, zarobił i jeszcze uciskał: 

Zgoła stał się najpierwszym w rachmistrzowskiej sztuce, 

A coraz postępując w tak wielkiej nauce, 

Doszedł tego, iż dziesięć od sta znaczna strata! 

Kradzieżą oczywistą wzniosła się intrata¹¹. 

Kraj zdarł, kradł go bez wstrętu, a wyszedł jak święty. 

O kunszcie krasomówski¹² w skutkach niepojęty! 

Kunszcie, co możesz bielić to, co było czarnym, 

Nieprzepłacony w twoim zapędzie niemarnym¹³, 

Sprawiłeś (a kunszt lepszy jeszcze dopomagał), 

Iż ten, co niegdyś chlebem żebraczym się wzmagał, 

A w usłudze krajowej zyskał milijona, Samym tylko nazwiskiem różny od Katona¹⁴.Dobry folwark na zyski skarb publicznej rzeczy¹⁵.

Obroną się wojsk swoich kraj każdy bezpieczy¹⁶, 

Sili się na obrońcę, drodzy są rycerze, 

Ten najdroższy, co niewart być płatnym, a bierze, 

Co pierśmi kraju swego mający być murem, 

Że żołnierz — samym tylko wydatny mundurem¹⁷. 

Sławny wiekom Czarniecki w baranim kożuchu 

Gromił Szwedy, Duńczyki wśród klęsk i rozruchu, 

Gromił, bo dusza wielka, co się nad gmin wzniosła, 

Sławę, cnotę stawiała za zyski rzemiosła. 

Był wielkim, bo czuł, czym był, a co czuł, to czynił. 

Nie czuł nasz pan Mikołaj i chociaż przewinił, 

Grzech mały według niego, on ledwo nie świętym. 

Nowy przeto teolog, kunsztem niepojętym, 

Bezpłatny kraju sędzia¹⁸, przestawając na tym, 

Sądził, karał, doradzał i stał się bogatym. 

Ślepa, mówią, jest Temis¹⁹ — bajka, Temis widzi. 

Nasz pan sędzia, co z dawnych błędów mądrze szydzi, 

Znając jak przeświadczenie²⁰ mądrości uwłoczy, 

Wypróbował dowodnie, iż ma bystre oczy. 

Fraszka sądem bezwzględnym²¹ trybunał ozdobić, 

Mógł to i Czartoryski²², lecz sądząc zarobić, 

Więcej wygrać niż strona, co zyskała dekret²³ — 

To treść bystrych dowcipów, to sędziowski sekret. 

Mają go i patrony²⁴ (nazwisko poważne), 

Ale pod nim fortele w zyskach wieloważne²⁵, 

Czyniąc wykręt dowodem, a prawność matactwem, 

Panoszą stron obrońcę surowym żebractwem²⁶. — 

Świat się wypolerował i my też za światem. 

Ja, co jestem dotychczas mości panem bratem²⁷, 

Patrzę z kąta na drugich, widzę drogi snadne²⁸, 

Chciałbym i ja też uróść; cóż — kiedy nie kradnę. 

Straszy mnie szubienica, jak spojrzę na sosnę, 

Więc Piotr rośnie, Jan urósł, a ja nie urosnę. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Wziętość — popularność. [przypis edytorski]

2. sztuczne — przebiegłe, umiejętne. [przypis redakcyjny]

3. senatorem że został starosta — starostowie nie mieli prawa zasiadania w senacie, aby więc zostać senatorem, starosta musiał otrzymać któryś z wyższych urzędów: kasztelana, wojewody, ministra. [przypis redakcyjny]

4. Wczoraj ledwo mościom pan — tytuł grzecznościowy „mości pan” obowiązywał w stosunku do każdego szlachcica, natomiast każdy sprawowany urząd dawał prawo do tytułu „jaśnie wielmożny”. [przypis redakcyjny]

5. sosny z nadbrzezia Pilicy — sławne masztowe sosny z lasów nadpilickich. [przypis redakcyjny]

6. skład — budowa. [przypis redakcyjny]

7. Nie dopiero — nie od dziś. [przypis redakcyjny]

8. Z Cyceronem... — Marcus Tullius Cicero (106–43 p. n. e.), słynny mówca i mąż stanu rzymski, gorący obrońca republiki, zdemaskował spisek Katyliny (por. satyra Złość ukryta i jawna), a oskarżając go w senacie, wygłosił słynne cztery mowy, zwane katylinarkami. [przypis redakcyjny]

9. W pierwotnej redakcji satyry po w. 23 znajdował się pięćdziesięciowierszowy, całkiem odmienny wariant utworu, którego autor nie włączył do ostatecznej redakcji. [przypis redakcyjny]

10. z świętym Mateuszem — apostoł Mateusz był z zawodu celnikiem (poborcą ceł). [przypis redakcyjny]

11. intrata — zysk, majątek. [przypis edytorski]

12. kunszt krasomówski — sztuka pięknego i umiejętnego przemawiania. [przypis edytorski]

13. niemarny — nieidący na marne, skuteczny. [przypis redakcyjny]

14. od Katona — Marcus Portius Cato (234–149 r. p.n.e.), polityk rzymski, obrońca interesów arystokracji; jako nieubłagany wróg wpływów greckich, którym przeciwstawiał surowy obyczaj starorzymski, stał się w tradycji symbolem cnót obywatelskich; „w zepsutych czasach, dawnej rzymskiej wstrzemięźliwości przykład”. (I. Krasicki, Zbiór potrzebnych wiadomości). [przypis redakcyjny]

15. publicznej rzeczy — rzeczypospolitej. [przypis redakcyjny]

16. bezpieczy — zabezpiecza. [przypis edytorski]

17. samym tylko wydatnym mundurem — jeszcze za czasów Stanisława Augusta anarchia odziedziczona po czasach saskich była w wojsku polskim zjawiskiem normalnym. Towarzysze pancerni i husarscy tylko nominalnie byli żołnierzami, ponieważ w czasie wojny najczęściej pozostawali w domu wysyłając na swoje miejsce płatnych zastępców. [przypis redakcyjny]

18. Bezpłatny kraju sędzia — w dawnej Polsce sędzia nie pobierał żadnego wynagrodzenia. [przypis redakcyjny]

19. Temis — „Córka Nieba i Ziemi, bogini sprawiedliwości. Wyrażenie jej bywa w osobie poważnej matrony mającej zawiązane oczy i trzymającej w ręku szalę z wagami równo z obu stron stojącymi”. (P. Chompre, Słownik mytologiczny). [przypis redakcyjny]

20. przeświadczenie — opinia publiczna. [przypis redakcyjny]

21. bezwzględny — bezstronny, nie znający szczególnych wzgędów dla nikogo. [przypis edytorski]

22. Czartoryski — Adam Kazimierz Czartoryski (1734— 1823), generał ziem podolskich, będąc w 1781–1782 r. marszałkiem trybunału litewskiego, zasłynął z bezstronnych wyroków, co było wówczas rzadkością. Głośny był współcześnie wydany przez Czartoryskiego wyrok skazujący na własnego ojca. [przypis redakcyjny]

23. dekret — wyrok. [przypis redakcyjny]

24. patron — obrońca sądowy w dawnej Polsce. [przypis redakcyjny]

25. wieloważny — wiele ważący, wartościowy. [przypis redakcyjny]

26. surowym żebractwem — natrętnym, nieustępliwym wyłudzaniem pieniędzy od klienta. Po wierszu tym znajdowało się w brulionie satyry odmienne zakończenie utworu: „Wszystkie władze szczególnym co dała ojczyzna, / W ręku prostych utrata, w dowcipnych spuścizna / Niepłatny płaci sobie, płatny więcej zyska, / Czyliż ojczyzna matka z samego nazwiska? / Czyż kto służy dla próżnej sławy, będzie żebrać? / Biorą, którzy nie służą, służąc czemu nie brać. / Zdobi wziątek dowcipny, podła kradzież szpeci,/ Jeśli matką ojczyzna, niechże żywi dzieci. / Czemu nie brać, gdy wziątek i skrycie, i snadnie, / Kto roztropny korzysta, głupi tylko kradnie. / Taki teraz jest statut zbyt w projekta płodnych, / Nowych obywatelów i statystów modnych. / Król Kazimierz był prostak, Aleksander drugi, / Klecili oni prawa dla kraju usługi. / Sobie służyć to koncept, staropolskie cnoty / Skutkiem były dziczyzny i grubej prostoty.” [przypis redakcyjny]

27. Po w. 70: „Już Maciej nie mościwym i panem, i bratem. / Zjaśniewielmożniał Maciej, drugich teraz braci; / A gdy go płatny wielbiacz górnie koligaci, / Stryjeczny Bolesławów i Piastów, i Wazów, / Zna szacunek krwi wielkiej i respekt wyrazów.” [przypis redakcyjny]

28. snadne — łatwe. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-druga-wzietosc

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Mariusz Sobczyński.

Okładka na podstawie: srqpix@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.