Ignacy Krasicki

Pochwała głupstwa

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Pochwała głupstwa¹

„A ja mówię, że głupstwo niezłym jest podziałem”. 

„Mądrość przecież zaszczytem, nierozum zakałem²”. 

„Nie wchodzę ja w dysputę, rzecz jest niby jawna, 

Maksyma teraźniejsza tak jako i dawna 

Każe szukać mądrości, a głupstwa się chronić. 

Umieli zawżdy ludzie od dobrego stronić, 

A że głupstwo jest dobrem, stronili od niego. 

Patrz na mędrca — tetryka³, głupca — wesołego: 

Tu pryska z twarzy zdrowie, tam zapadłe oczy, 

Wlecze się chuda mądrość, spasłe głupstwo toczy. 

A co lepsza, kto głupi, mądrością jest dumny, 

A co gorsza, kto mądry, zna, że mniej rozumny. 

Nasz pan Paweł, choć w głupstwie dni swoje postradał, 

Skoro wszedł, wszystkich zgłuszył, Michała przegadał, 

Michała, co wiek z księgą trawi w gabinecie. 

Prawda, Paweł raz po raz nic do rzeczy plecie, 

Ale żwawo i głośno, więc go zgraja słucha, 

Zmiłuje się na koniec, przecie udobrucha, 

Da mówić Michałowi, który w kącie wzdycha, 

Zaczyna, dobrze mówi, ale mówi z cicha, 

Aż w śmiech, co go słuchali, więc milczy, zlękniony; 

Dopieroż tym tryumfem głupiec uwielbiony⁴ 

Łże, bredzi, decyduje, a w zgrai nacisku⁵ 

Odbiera plauz⁶ mądrości i ma sławę w zysku. 

Ale — rzeczesz — pan Paweł nie probuje rzeczy⁷, 

Że czasem przykład jeden doświadczeniu przeczy, 

Nie idzie, żeby zawżdy podobne bywały. 

Prawda, ale w tej mierze dowód okazały, 

Pawłów jest tysiącami, a rzadki w złym stanie. 

Każdy w podobnym sobie ma upodobanie, 

Więc głupi prędko znajdzie, komu się podoba. 

Mędrzec, wieku okrasa i kraju ozdoba, 

Laur ma, prawda, ale ten ni grzeje, ni tuczy, 

Głupstwo go jawnie nęka, zazdrość w kącie mruczy. 

Półmędrków rodzaj zjadły⁸ z bliska i z daleka, 

Gdy nie może ukąsić, jak szczeka, tak szczeka. 

Sroga bitwa, a o co — o liść⁹ lub kadzidła.

Bogdaj to w bractwie głupich! Tam szczęścia prawidła, 

Tam korzyści, tam rozkosz coraz żywsza z wiekiem, 

Każdy kontent, bo czuje, że jest wielkim człekiem. 

Fraszka sława na potem, co teraz, to moje. 

O Pawle, niech ogłoszę uwielbienie twoje! 

Pozwól — śmieje się — wielkiś — śmieje się i wierzy, 

A że szczodrym wydziałem¹⁰ łaski swoje mierzy, 

Za to żem winny jemu szacunek oznaczył¹¹, 

Lekkim głowy skinieniem obdarzyć mnie raczył; 

Tak Jowisz u Homera utwierdzał wyroki¹². 

Choć stopień uwielbienia posiada wysoki, 

Zniża się czasem Paweł, kiedy tego godni 

Jurgieltowi¹³ chwalacze, autorowie głodni, 

Ci, których niezmazana w sądzeniu rzetelność 

Gotowa za grosz patent dać na nieśmiertelność, 

A przypisując dzieło temu, co druk płaci, 

Pieniężnym bohatyrem kronikę bogaci¹⁴. 

Indy¹⁵, Persy i Medy, Party, Baktryjany¹⁶ 

Zwyciężył Aleksander. Więcej zawołany¹⁷ 

Nasz mecenas¹⁸, bohater, zdziałał i dokazał, 

Zapłacił szczodrobliwie, dawne dzieje zmazał. 

On sam sławy posiadacz, a prawem dziedzicznym, 

Bo się przodków szeregiem zaszczycając licznym, 

Pomimo Niesieckiego¹⁹ sławny antenaty²⁰ 

Stryjeczne i cioteczne licząc majestaty, 

Tam gdzie słońce zapada, gdzie powstaje zorza, 

Sławny z dzieł, z krwi, z talentów od morza do morza. 

Co druk głosi, to prawda: od czegoż by służył? 

Płaci on wielkim mężom, w czym się świat zadłużył. 

Płaci sławą, a że się wszystko w świecie płaci, 

Głupi możny, głodnego gdy mędrca bogaci, 

Staje się jeszcze większym i mędrszym nad niego.

Po sławie cóż nad zdrowie jest pożądańszego? 

A może i przed sławą? To dobro jedyne. 

Cóż po tym, w życiu niezdrów, że po śmierci słynę, 

Co mi po dobrym mieniu, gdy użyć nie mogę, 

Co po wszystkim, gdy słabość wznieca śmierci trwogę. 

Tam, kędy zdrowia nie masz, jaki zysk powabi? 

Rycerstwo króci życie, mądrość zmysły słabi, 

Praca siły wywnętrza, skrzętność zbyt zaprząta, 

Wszędzie gorycz w pośrodku korzyści się pląta; 

Zgoła w zysku bez zdrowia musiemy szkodować. 

Jakże siły utrzymać? Jak czerstwość zachować? 

Próżno krzyczy Hipokrat²¹, próżno Galen²² szepta, 

Głupstwo, głupstwo, o bracia, jedyna recepta! 

Skarbie nie dość wielbiony! Choć wielu bogacisz, 

Nie przebierzesz się²³ nigdy, ceny nie utracisz. 

Obdarzasz, lecz niewdzięcznych; choć miła spuścizna, 

Głupców tłumy niezmierne, a nikt się nie przyzna, 

Wszyscy mądrzy — nikt siebie prawdziwie nie widzi, 

Czym nie jest, tym być pragnie, czym jest, tym się brzydzi. 

Pełno w świecie obłudy, wkrada się i w fraszki. 

Wewnątrz skryta osoba, z wierzchu same maszki²⁴. 

Zrzućmy je, niech odkrycie głupstwo światem włada, 

Sławę, honor, bogactwa, rozkoszy posiada. 

Czemuż się szczęścia wstydzić? — Dzień po nocy wschodzi, 

Zrzucił świat uprzedzenia, wiek złoty się rodzi. 

Niechaj mądrość, jakie chce, przepisy stanowi, 

Próżne są. — Mądrzy sławni, ale głupi zdrowi”²⁵. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Pochwała głupstwa (1509) to tytuł satyry jednego z najsłynniejszych humanistów, Erazma z Rotterdamu, w której krytyka stosunków średniowiecznych ujęta została w ironiczną formę niby panegiryku. Przesyłając królowi autograf wiersza, pisał Krasicki w liście z 7 IX 1781 r.: „Poprzednikiem moim w tej mierze był Erazm; żart jego dowcipny zdał mi się być sposobną materią do satyry”. (I. Krasicki, Pisma wybrane, t. IV, s. 267). [przypis redakcyjny]

2. zakałem — wadą. [przypis edytorski]

3. tetryk — człowiek zrzędliwy, marudny, ponury, schorowany. [przypis edytorski]

4. uwielbiony — wywyższony, podniesiony. [przypis redakcyjny]

5. nacisk — natłok, ciżba. [przypis redakcyjny]

6. plauz — aplauz. [przypis edytorski]

7. nie próbuje rzeczy — jeden przykład nie stanowi wystarczającej próby. [przypis edytorski]

8. zjadły — zajadły, zaciekły. [przypis edytorski]

9. liść — domyślnie: laurowy. [przypis redakcyjny]

10. wydział — rozdział. [przypis redakcyjny]

11. oznaczyć — zaznaczyć, wyrazić. [przypis redakcyjny]

12. Tak Jowisz u Homera utwierdzał wyroki — w Iliadzie (ks. I, w. 436–439) tak mówi Zeus (Jowisz) do błagającej go o łaskę bogini Tetydy: „Prośbę twoja mam w sercu wyrytą głęboko. / Skłonię głowę, byś pewna była mojej chęci; / Tej na stwierdzenie słowa używam pieczęci, / Przed bogi i przed ludźmi znak ten jest konieczny.” (Homer, Iliada, przekład Fr. Ks. Dmochowskiego, Wrocław 1950, B.N. Seria II, nr 17, wyd. 7, s. 21). [przypis redakcyjny]

13. Jurgieltowi — płatni, pozostający na żołdzie. [przypis redakcyjny]

14. A przypisując dzieło... — w czasach saskich i we wczesnym Oświeceniu pisarze, których nie stać było na wydanie książek własnym nakładem, ubiegali się o nakładców wśród bogatej szlachty i magnaterii, w zamian wypisując im szumne, panegiryczne dedykacje. [przypis redakcyjny]

15. Indy — mieszkańcy Indii, których północno–zachodnią część podbił Aleksander Macedoński. [przypis redakcyjny]

16. Medy, Party, Baktryjany — mieszkańcy Medii, Partii, Baktrii, krain wchodzących w skład starożytnego państwa perskiego, podbitego przez Aleksandra Wielkiego. Mało znane ówcześnie egzotyczne narody i wielkie czyny historyczne były to najczęściej używane realia w panegirykach. [przypis redakcyjny]

17. zawołany — sławny. [przypis redakcyjny]

18. mecenas — opiekun i protektor sztuk pięknych, nauk i literatury; nazwa pochodzi od nazwiska Gaiusa Maecenasa (ok. 67 r. p.n.e.–ok. 8 r. n.e.), możnego przyjaciela i protektora najsławniejszych poetów rzymskich: Horacego, Owidiusza, Wergiliusza. [przypis redakcyjny]

19. Pomimo Niesieckiego... — chociaż nie figurują w wydanym w latach 1728–1743 herbarzu Kaspra Niesieckiego. [przypis redakcyjny]

20. sławny antenaty — sławny swymi antenatami, tzn. sławny z powodu swoich przodków. [przypis edytorski]

21. Hipokrat — Hipokrates (ok. 460–ok. 380 r. p.n.e.), najwybitniejszy lekarz starożytnej Grecji, twórca medycyny naukowej, wiedzę lekarską opierał na doświadczeniu i obserwacji; „wódz lekarzów [...]. Księgi jego dotąd są ozdobą i prawidłem lekarskiej nauki” — pisał Krasicki w Zbiorze potrzebnych wiadomości. [przypis redakcyjny]

22. Galen — Claudius Galenus (131–ok. 200 r.), wybitny lekarz–praktyk, badacz naukowy i eksperymentator. Dzieła jego, w których dał syntezę ówczesnych poglądów medycznych, były aż do XVII w. uważane za podstawę wiedzy lekarskiej. [przypis redakcyjny]

23. przebrać się — wyczerpać się. [przypis redakcyjny]

24. maszki — maski; dawn. maszkaron. [przypis edytorski]

25. Z brulionu satyry przytaczamy porzucony później przez autora fragment o złocie i bogactwie: „Bogactwo, mówią mędrcy, że to jest rzecz podła. / Nie wierzcie — z tego teraz wszystko płynie źródła — / Rzecz znikoma, a przecie świat jej cały szuka, / Przydatek wielkie dzieła, przydatek nauka, / Złoto grunt, złoto cecha przymiotów i cnoty, / Dobra sława i talent, lepszy kruszec złoty.” (I. Krasicki, Satyry i listy). [przypis redakcyjny]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-druga-pochwala-glupstwa

Tekst opracowany na podstawie: Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Aleksandra Sekuła, Mariusz Sobczyński.

Okładka na podstawie: slightly everything@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.