Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Salamandra

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Salamandra

Przez obcy szedłem las — posępny stał; 

ciemniał w nim dzień — wilgotne mchy 

słały się u mych nóg, z nadwodnych skał 

zwisały zimne, brudne, ślisko szły 

w parowów głąb. Potoku pienny¹ nurt 

po progach wył wzdłuż drogi, to znów cichł, 

z kamiennych w toń się przelewając furt. 

Wśród gonnych² drzew tu owdzie, jakby mnich 

(dalekich Tatr widziadło), karli³ smrek⁴, 

obrosły gąszczem konarów aż do stóp, 

w milczeniu stał i ciszy leśnej strzegł. 

I nic nie rwało jej; jak ciemny grób 

milczał ten las, tonąc w ponury mrok. 

Tam szedłem sam — szeleścił w ścieli⁵ krok, 

to patyk trząsł, to bełkło⁶ trzęsawisko. 

Gdziem był? — tak, wiem: ja byłem ludziom blisko, 

ale mój duch, jak niegdyś na Jeziorze 

Królewskim, zszedł z kolisk ludzkiego świata, 

i wszystkie w tłum zbiegły się ku mnie lata, 

przeżytych dni, przeżytych godzin morze... 

Wszystko, com czuł, czegom przepragnął w życiu, 

zbiegło się ku mnie w tłum — wszystkie tęsknice, chęci; 

widziałem tam, jak pasmo wzgórz w odbiciu 

kliszy: zebrane współ⁷ epoki mej pamięci. 

I moja krew, i mózg mój, i marzenia, 

porywy duszy, woli mojej sny, 

nadzieje, wiary: wśród tego milczenia 

ozwały się, przyszły i ze mną szły 

mówiące do mnie, w mrok. A głos to jeden był, 

ogromne, straszne jedno zapytanie: 

Co pozostało z nich?... Ze skalnych brył, 

gdy spadną w dół, skruszony rum⁸ zostanie, 

kamieni stos — lecz co zostało z nich? 

Co z duszy mej i z mojej krwi żywota? 

Czyliż, jak kurz od koła leci szprych, 

tak z życia duszy treść odlata i robota? 

Wewnętrznej pracy wóz przetoczy się wśród dróg, 

i nie zostaje nic, jakby nie przebiegł wcale? 

I gorzki żal się wśród czeredy⁹ wzmógł 

mych myśli, czuć. Po cóż — mówiły — po co 

byłyśmy, jeśli mniej trwania w nas, niźli w skale 

podłej, z której się żwir i głazy wygruchocą? 

Po coś ty rodził nas i my rodziły ciebie? 

Pytały tak, a ja, jak gdybym na pogrzebie 

pochodnią tylko był i więcej niczym, wkoło 

świecąc na smutku mrok i na zgryzotne kiry¹⁰, 

tak szedłem — — milczał las, woń stęchłą zioło 

dawało z błot, i mchy, nad wodne wiry 

zwisłe, dławiły dech... I ciągły szum: Gdzie my? 

Gdzie żywot twój, co z nas się plótł, jak z sita¹¹ 

plecie się kosz? Gdzie my: twe myśli, sny, 

gdzie żywot twój?... Cóż powiem? Pod kopyta 

wtrącił was Czasu rumak i Nicości? 

Zdeptał was, jako koń Atylli¹² złém 

kopytem deptał wsie? Kędyście¹³ w toń tej czczości¹⁴, 

co się przeszłością zwie, kędyście w grób, w pokłady 

strawionych ludzkich rzeczy zapadły — czyż ja wiem?... 

Wtem u mych stóp, pod zboczem usypiska, 

wśród mokrych nor, patyków, jako gady 

pełznących w las, nad miejscem, gdzie połyska 

bagienka szkło: ujrzałem nieruchomie 

stojącą salamandrę. Czarne ciało, 

pomalowane w żółte plamy, słało 

się tuż nad ziemią i w leśnym ogromie 

wiązało do się wzrok, jak świeca w ciemnej sali. 

Przez długą chwilę przeciweśmy stali, 

aż mi się zdało, że w tej wędrownicy 

pustkowi leśnych, w tej wiecznego cienia 

mieszkance niemej: wszystkie me pragnienia 

i cały bezmiar żywota tęsknicy, 

i wszystko, co się w mym życiu nie stało, 

wraz¹⁵ się skupiło i wraz zamieszkało, 

ażeby błądzić tu, w wiecznej mrocznicy 

obcego lasu... Dni, godziny, lata, 

co za mną z głuchym zapytaniem gnacie, 

widma cmentarne, czyliż¹⁶ wy w warsztacie 

natury wiecie, jakim kręgiem lata 

koło wszechbytu? Czy znacie pierścienia 

początek i kres? Czy wiecie, że współ wraz 

może wam wszystkim ten odpowiedź daje las ? 

Że wszystkie zżyte sny, sny zżyte i natchnienia 

i cały skarb, co człowiek w sobie miał, 

może się taką ot straconą rzeczą stał, 

jak salamandra ta wśród lasu mrocznych głębi? 

Więc nie pytajcie mnie, kędy jesteście, 

ani pytajcie mnie, czy się z was co zezrębi¹⁷, 

ani się za mną w tłum tych mar żałobnych nieście, 

bo nie wiem nic — — widzicie: milczy las... 

Jeżeli tu przez wszystek bytu czas 

błądzić człowieka los — może i to, co zżył, 

wieczyście błądzi kędyś — tuman sił 

straconych w wieczny mrok... 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. pienny — spieniony. [przypis edytorski]

2. gonny (o drzewie) — wysoki i prosty. [przypis edytorski]

3. karli — tu: karłowaty. [przypis edytorski]

4. smrek (reg.) — świerk. [przypis edytorski]

5. ściela — ściółka. [przypis edytorski]

6. bełkłąć — zabulgotać. [przypis edytorski]

7. współ — razem. [przypis edytorski]

8. rum — gruz, rumowisko. [przypis edytorski]

9. czereda — tłum. [przypis edytorski]

10. kir — czarna tkanina, symbolizująca żałobę. [przypis edytorski]

11. sito — tu: sitowie. [przypis edytorski]

12. Atylla — popr.: Attyla (406–453), wódz Hunów, znany z okrucieństwa, wielokrotnie atakował Cesarstwo Rzymskie. [przypis edytorski]

13. kędy — gdzie. [przypis edytorski]

14. czczość — pustka, coś nieznaczącego. [przypis edytorski]

15. wraz — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]

16. czyliż — czy z partykułą pytajną -li i wzmacniającą -ż. [przypis edytorski]

17. zezrębić — zacząć stanowić zrąb, fundament. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/przerwa-tetmajer-salamandra

Tekst opracowany na podstawie: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji, nakł. Gebethnera i Wolffa, Warszawa-Kraków 1897

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska, Maria Ługowska.

Okładka na podstawie: Vase &amp; Saucer, Steve Snodgrass@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.