Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Psyche

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Psyche

Psyche¹ tajemna, smętna, zamyślona, 

wyciąga ku mnie dziewicze ramiona 

i twarz nade mną pochyliwszy białą, 

duchowi memu każe rzucać ciało 

i z własnych żądz mych i pragnień pogrzebu, 

z mogiły szałów mych i namiętności 

ku mistycznemu podnosi mię niebu, 

jakbym już duchem odstawał od kości.  

Młodości mojej purpury i łuny 

w dym się zmieniają i w ciemne całuny... 

Niejedno myśli wybujałe kwiecie 

wiatr po rozłogach i topielach miecie... 

Niejedna chęć ma, ach! niejedna prysła 

jak bańka szklana, gdy na głaz upadnie; 

niejedna gwiazda, nade mną rozbłysła², 

w głuchych odmętach leży zgasła na dnie... 

Ileż wiar moich i obłędów ile 

we wspomnień żywej spoczywa mogile... 

Wielkie kościoły, kędym³ klękał wprzódy, 

kłamstw okazały się pełne i złudy... 

Pustynia ruin wokoło się piętrzy, 

strzaskanych kolumn leżą całe zwały — 

posągi bogów o twarzy najświętszej 

strącone z podstaw w proch poupadały.  

Jak czynią ludzie, wielką trwogą zdjęci, 

zło myśli chciałem pogrześć⁴ w niepamięci, 

lecz ono było jako wąż pod liśćmi — 

i nie wiedziałem w końcu, dokąd iść mi, 

w jakiej się ukryć niedostępnej twierdzy 

przed własnej myśli pościgiem zażartym? 

Gdzie obmyć ducha ze śniedzi i ze rdzy, 

by Blask odświetlał i był Blasku wartym?  

W bezdni upadku, w porywów bezkresie, 

byłem jak okręt, który burza niesie: 

jedna pod chmury wyrzuca go fala, 

druga w przepastną toń odmętów zwala... 

Czegom nie odczuł?!... Każdy atom duszy 

przez piekło swoje szedł, boleścią siny — 

i czułem w końcu, że się duch już kruszy 

i że nic nie mam dla życia — prócz śliny...  

Aż niewzywana i niespodziewanie 

biała i czysta Psyche przy mnie stanie 

i takie światy mi nowe ujawni, 

jakich śnić nawet nie zdołałbym dawniéj; 

światy, gdzie wchodzić tylko ci są zdolni, 

co poświęcili swoje zmysły Myśli, 

których duch z ciała się więzów uwolni, 

choć jeszcze odeń są śmiercią zawiśli⁵. 

Jeśli przez moich namiętności zgliszcze 

zbrudzoną duszą przelśnię i oczyszczę; 

jeśli człowieka w duchu moim zgniotę 

i ducha zmienię w wszechwładną istotę: 

królestwa swego mistyczne wrzeciądze 

na oścież wówczas otworzy mi Psyche, 

i wejdę w jasność, jak dziś w mroku błądzę, 

i ze skał grzmiących wejdę w łąki ciche. 

W owej tajemnej, głębokiej wyżynie 

duch mój się w duchu wszechświata rozpłynie, 

a razem w siebie jego bezmiar wchłonie, 

jak jedną tworzą toń dwie zlane tonie. 

W ów świat podniósłszy się raz i wstąpiwszy, 

wzgardę czuć będę, kędy dziś się trwożę, 

i mrąc dla siebie, sobie będę żywszy, 

i gasząc płomień, będę patrzył w zorzę.  

I mieć tam będę tryumf wyzwolenia 

ducha z pęt żądzy, co go opierścienia; 

tryumf najwyższy, kiedy mi poddanem 

będzie, co wprzódy było moim panem; 

gdy ludzkie szały, jak sokół w kapturze, 

nie będą śmiały zrywać się do lotu 

i wszystkie zmysłów i umysłów burze, 

jak dym rozwiany, znikną bez powrotu.  

I bliski będę wyczuć i zrozumień, 

jakim się biegiem toczy życia strumień; 

w jakie niebiosa, z bagien i topielisk, 

dźwiga się bytu olbrzymi obelisk? 

I wiem, że wówczas będę mógł w wszechświecie 

znaleźć harmonię pełną i porządek 

i ze spokojem patrzeć, jak się plecie 

nić na wrzecionie czas mierzących Prządek⁶.  

Bo ponad wszystkie i nowe i stare, 

znajdę tam głębszą: rezygnacji wiarę; 

wiarę poddania się najwyższej woli, 

co się nad wszystkie inne aureoli, 

skąd wszystkie inne biorą swój początek 

i moc pozorną, naprawdę bezwładną; 

gdzie wrócić muszą, podobne do łątek⁷, 

co z wody wyszły i w wodę upadną.  

Jeszcze czas nie jest, lecz mi Psyche biała 

na oczach duszy wiecznie będzie stała, 

i owa w dali, jak fatamorgana, 

kraina ducha, przez nią pokazana, 

już zapomnienia mgłą się nie powlecze, 

i zapalone mam gwiazdy przewodnie: 

zwyciężyć w duchu, co w nim jest człowiecze, 

i patrzeć śmierci w twarz wprost i pogodnie.  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Psyche (z gr.) — dusza, tchnienie. [przypis edytorski]

2. rozbłysła — to imiesłów przymiotnikowy bierny, nie czasownik. [przypis edytorski]

3. kędy — gdzie. [przypis edytorski]

4. pogrześć — dziś: pogrzebać. [przypis edytorski]

5. zawisły — zależny. [przypis edytorski]

6. Prządki — w mit. gr. Parki, boginie niezależne od bogów olimpijskich, przędące i przecinające nić ludzkiego żywota. [przypis edytorski]

7. łątka — jętka, krótko żyjący owad spotykany nad brzegami jezior. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/przerwa-tetmajer-psyche

Tekst opracowany na podstawie: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji, nakł. Gebethnera i Wolffa, Warszawa-Kraków 1897

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska, Maria Ługowska.

Okładka na podstawie: Patrick Hoesly@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.