Juliusz Słowacki

Odpowiedź na „Psalmy przyszłości”

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Odpowiedź na „Psalmy przyszłości”

[Ujęcie wcześniejsze]

Podług ciebie, mój szlachcicu, 

Cnotą naszą — znieść niewolę. 

Ty przemieniasz ziemską dolę 

W żywot ducha na księżycu; 

Głosem dziecka wołasz: Czynu! 

Czynu — czynu naród czeka! 

Lecz ty wiesz, bez ducha gminu 

Jaka słaba pierś człowieka... 

A ty, który budzisz czyn, 

Gdy spojrzałeś w ludu oczy, 

Rzekłeś, że z nich rzeź wyskoczy!! 

A kto inny jest — niż gmin? 

*

Nie tak — nie tak, mój szlachetny, 

Bo czyn ludu nie piosenka. 

To nie w herbie z mieczem ręka, 

To nie ród imieniem świetny, 

To nie pieśni próżny twór, 

To nie buntu próżna mara, 

To nie chmurny lot Ikara, 

Gdzie zasługą upaść z chmur! 

To nie na słońc, gwiazd granicy 

Z kochankami mdlejąc latać, 

Włosy splatać i rozplatać, 

Tchnienie tracić w błyskawicy; 

Ale twardo, ale jasno 

Śród narodu swego stać, 

Myślą bić, chorągwie rwać, 

Świecić czynu tarczą własną! 

W drogę, choćby niepowrotną, 

Ale prostą — naprzód twarzą, 

Z piersią czystą, choć samotną, 

Choć ją sztyletami rażą, 

Z twarzą smętną, ale białą, 

Chrystusową, choć zwiędniałą, 

A ciągnącą lud do siebie 

Niesłychanym bożym czarem: 

Takim duchem i sztandarem 

Być na ziemi — jest być w niebie! 

*

Jam spróbował na mej głowie, 

Na kształt gwiazdy kałakuckiej¹, 

Nosić gwiazdę myśli ludzkiej 

I z tą gwiazdą żyć surowie². 

I przybiegli aniołowie, 

Aniołowie betleemscy³ — 

A odbiegli ludzie ziemscy 

I drzwi moje pożegnali, 

I przeklęli... me domowe 

Duchy — serce — moję⁴ głowę — 

Każdy włos poprzeklinali... 

A jam przecie bez ich wiedzy 

I bez serc ludzkiego ciepła 

Czuł, że w żyłach krew nie krzepła. 

Ani na rozstajnej miedzy, 

Która świat od Boga dzieli, 

A do przyszłych idzie światów, 

Rosło mniej tęczowych kwiatów, 

Choć suszyli ją i klęli. 

I dlatego, żem się umiał 

Pohamować — być nad zgraję — 

Wichr przeleciał i wyszumiał, 

I legł martwy... a ja wstaję; 

Bo ojczyznę mą w łańcuchu 

Widząc, miałem tę pokorę, 

Żem żadnego nie klął ruchu... 

Czuł gorących — bo sam gorę, 

Modlił się o czasy nowe 

I o wrogów mych zwycięstwo, 

Choć groziło mi męczeństwo 

I w sąd... mogło pójść o głowę. 

Bo ty nie myśl, że z anioły 

Tylko boża myśl nadchodzi; 

Czasem Bóg ją we krwi rodzi, 

Czasem rzuca przez Mongoły!... 

*

A ty, jasny jakiś panie, 

Bo cię nie znam, ale słyszę, 

Słysząc twoje wierszowanie, 

Że ktoś jak perłami pisze, 

Że ktoś na kształt się proroka 

Stawia ludziom — ale modny, 

Jak historyk świata — chłodny, 

Obejrzawszy świat z wysoka, 

Wieszcze rymy jako cugi 

Posłał na świat równym kłusem 

I napełnił wóz Chrystusem 

Jak Owidiusz Faetonem, 

I rozesłał swoje sługi, 

Swe kolory czcić pokłonem. 

*

Honor myślom, z których błyska 

Nowy duch i forma nowa! 

Bo są światu jak zjawiska, 

Jako jutrznia są różowa, 

Jak ogniste meteory, 

Stopom ludu podścielona 

By gościńce Irydiona⁵ 

Pielgrzymowi, który od nich 

Bierze ogień i kolory, 

Gdy już gwiazd dochodzi wschodnich. 

*

Taką była dawniej dana 

Poetyczna karm dla ludu, 

Objawienie pełne cudu; 

Myśl jak mara niespodziana 

Z piersi naszej wychodziła 

Na kształt gwiazdy lub miesiąca, 

Narodowi dźwiękiem miła, 

Ludu sen wspominająca, 

To jak słońce w półobłoku 

Oczom wschodziła i rosła, 

To jak róża na potoku 

Albo lekki Sylf⁶ bez wiosła, 

Jakaś siła niewidzialna, 

Przez poetę na świat lana, 

Wolna — jako anioł Pana! 

Silna — jako skra zapalna! 

*

Dziś co? — Każdy wieszcz z rozkazem, 

Każdy patron... lecz za sobą; 

Nie z promieniem, lecz z wyrazem, 

Nie duch-duchem, lecz osobą; 

Kiedy gore świat cierpieniem, 

Kiedy wzbiera czynu fala, 

On się kładzie sam kamieniem, 

Na ruch ludzki nie pozwala; 

Chce zawrócić w stare łoże 

Nowe fale — rzeki boże; 

Do zbolałych serc nie wnika, 

Gromu ludu nie ma w dłoni, 

Ale w uszy formą dzwoni, 

Albo dzwoni — albo syka. 

Jego dźwiękiem, jego mową 

Nie odetchnie pierś szeroka, 

Nie pomyśli jego głową, 

Skier nie weźmie z jego oka; 

Tylko nędzne ujrzy płachty, 

Zamiast wieszcza — sztandar jego 

I krzyk: „Na Boga żywego! 

Ty, kto jesteś? nie rznij szlachty!!...” 

*

Któż i gdzie zagroził nożem? 

Któż i gdzie ci stanął sporem? — 

Możeś spotkał się z upiorem, 

Z całym dawnym Zaporożem⁷? 

Możeś widział pochód głuchy, 

Krzyki krwawe i namiętne 

I księżyce nad krwią smętne, 

I sokoły w mgle jak duchy? 

Może tobie zastąpiły 

W poprzek twojej sennej stecki⁸ 

Same tylko ich mogiły — 

A ty zląkł się! — wódz szlachecki!! — 

*

Może tylko w noc półjasną 

Upiór taki nadlatywał, 

Strzały sobie z ran wyrywał 

I mgły krwią czerwienił własną, 

Hełm rozpalił w błyskawicę, 

Miecz potrząsnął purpurowy, 

A okropne cztery głowy, 

Jako perły zausznice 

Z twarzą nieznajomych plemion, 

Niby róże — niósł u strzemion. 

— A ty zaraz — w ręku kord, 

W kosach przed nim cała wieś! 

Duch ten — krzyczysz — jest to rzeź! 

Duch ten to czerwony mord!... 

— Nie mord, nie rzeź: — to z girlandy, 

Co leciała ponad Lidą, 

Jakiś sługa dziewki Wandy, 

Jakiś złoty husarz z dzidą, 

Jakiś krzyża kapłan świecki, 

Z tęczy widzeń oderwany, 

Znów powracał na kurhany — 

A ty zląkł się! — syn szlachecki!! — 

*

Duchy lecą i nie giną — 

Czasem pełne słów czerwonych: 

Czy ty jeden z przestraszonych 

Ręką rzezi — gilotyną? 

Skądże taka w tobie trwoga 

I od ludu rów i przedział? 

Prawdę mówisz?... Nie, na Boga, 

Wiem, żeś prawdy nie powiedział! 

Tylko jakieś sny czerwone, 

Zaludnione czartów gminem, 

Twych firanek karmazynem 

Owionięte, osłonione, 

Jak róż jasne — jak sen płone⁹, 

Pełne, mówię, mar szkaradnych, 

Bez słońc, bez gwiazd, kwiatów żadnych, 

Przestraszyły cię, żeś krzyknął; 

„Stójmy tak — na ojców kości!” 

I twój anioł, już w przyszłości 

Zabłyśniony, — jak sen zniknął. 

*

Jeszcze co? ani zamachu — 

Naród cały hasła czeka — 

A krzyk pierwszy z ust człowieka 

Był krzyk: Stójmy! był krzyk strachu. 

Bo to sen na końcu pieśni, 

Że magnaty — kiedyś — staną 

Z wielką tęczą chorągwianą 

Otrząśnięci z wieków pleśni, 

Z wielką myślą w sercu — w głowie — 

Chatom — niby aniołowie; 

I bunt święty rozpłomienią, 

I świat cały od nich zgore... 

— W tych magnatach serce chore: 

Wąż im sercem, a proch rdzenią!... 

*

Kiedyś ze sto was tysięcy 

Było szlachty z serc i z lica; 

Dziś jednegom znał szlachcica 

I kraj cały nie znał więcej. 

Jeden tylko serca męką, 

Zamiarami, choć nie skutkiem, 

Wielkim, cichym, dumnym smutkiem, 

Pełną zawsze darów ręką, 

Smętną jakąś nieszczęść sławą 

Był szlachcicem — i miał prawo... 

Dziś i ten nie został z wami 

I godności swej nie trzyma; 

Poszedł gnić między królami, 

Już go nié ma — i was nié ma! 

*

Nie myśl, że wszystko na naszej łące 

Smutnieje, więdnie, zachodzi nocą, 

Że nietoperze ociemniające 

W powietrzu cicho skrzydły¹⁰ łopocą, 

Gdzie znajdą lampę — skrzydły zaduszą, 

Gdzie znajdą ciepłą polską krew w żyłach, 

To ją wysmokczą — serce wysuszą — 

Mózg o wariackich zostawią siłach. 

Nie tak, tu nie tak... jak ci się może 

Przyśniło, głośny szlachty upiorze! 

*

Duch, ogień, młodość 

Orla i żywa 

Ogniem porywa 

I z ducha czerpie. 

Nad nią, na sierpie 

Z blasków księżyca, 

Boga Rodzica 

W zorzy czerwonej, 

Na wywróconej 

Tęczy porannej ! 

A pod nią mgła 

Z ognia i szkła 

W skrze nieustannej 

Bałwany wznosząca, 

By znieść ją z miesiąca, 

Z gwiazdami złotemi 

Postawić na ziemi, 

Ogłosić królową, 

Piękność z płomieniem w sercu, z gwiazdami nad głową. 

*

Wyszła, wyszła zza obłoku, 

Ludom się pokaże, 

I na żniwie, i na toku 

Ujrzą ją żniwiarze! 

Cała w słońcach, cała w błyskach, 

Z kwiatem złotym w dłoni; 

Pastuszkowie przy ogniskach 

Zaśpiewają o niéj!... 

Ujrzą ją na polu trzody 

I smętnie zaryczą; 

Zadrżą drzewa, staną wody, 

Sny z niej tęcz pożyczą! 

I zgromadzą się włódarze 

Z kosami na roli; 

Bo się w sercach — w śnie pokaże 

Człowiek dobrej woli... 

*

Bądźże żywotniejszej cery, 

Bo cię żywym być przymuszę; 

Wygnaj z myśli Maryjusze¹¹, 

Cezary¹² i Robespiery¹³. 

Z komet, z meteorów cyfer 

Czytaj przyszłość, wieszczu młody, 

Nie bądź w przyszłą noc pogody, 

Jako gwiazda zła — Lucyfer, 

Gdy słoneczny wóz wyciąga, 

Jak pies — węża mając szyję, 

I zła skrzy... i w oczy bije, 

I bezsennym się urąga. — 

Bo my z bezsennego łoża 

Wzrok rzucamy gorączkowy, 

A ty łyskasz blaskiem noża, 

Dziecko lub zły duch Jehowy, 

Bo nam tworzysz czarną marę 

I w zrodzoną rodzisz wiarę. 

*

Ten, kto ojcu powie: Raka¹⁴! 

Ten przeklęty: — więc się bój! 

Polski lud to ojciec twój. 

Zeń, jak z cierniowego krzaka, 

Gotów znowu Bóg wybuchnąć, 

Z wichru mając twarz i lice, 

I na ciebie, jak na świécę — 

Iść — i dalej pójść — i zdmuchnąć! 

*

Więc się bój: — bo nie ja grożę, 

Marny człowiek i twój brat, 

Ale jakiś straszny świat 

I widzialne światła boże, 

Z ciszą, z wiatrem i z szelestem 

Rzucające się na lud, 

Strachy, które mówią: Cud! 

Ognie, które szepcą: Jestem! 

*

Więc się bój: — bo Duch się wdziera 

Zewsząd i podważa wieże. 

Słaby — mówisz — rzeź wybiera; 

A czy wiesz, co on wybierze? 

Może ludów zatracenie. 

Może nam przyniesie w dłoni 

Komet wichry i płomienie, 

W których drży król, matka roni, 

Działa, wozy, hufce, konie 

Ogień pali, ziemia chłonie; 

A nikt z mogił nie korzysta, 

Jeno wszczynający ruch, 

Wieczny Rewolucjonista, 

Pod męką ciał — leżący Duch! 

*

We łzach, Panie, ręce podnosimy do Ciebie, 

Odpuść nam nasze winy! 

Niech będzie twoja wola na ziemi i na niebie; 

Przez nas czyń twoje czyny! 

Niechaj się twoje imię na wysokościach święci, 

Niech się święci trzy razy! 

Abyśmy już nie byli z ksiąg żywota wyjęci 

Dla naszych ran i zmazy. 

Wspomnij, cośmy cierpieli pod chłostą tych mocarzy, 

A duchaśmy nie dali; 

Nie poznaliby ojce naszych bolesnych twarzy, 

Gdyby z grobowca wstali. 

Gdyśmy cierpieli mocno, wołaliśmy do góry 

Jak gołębie: „Nie ciśnij” — 

Duchy jak gołębice rozleciały się w chmury; 

Zatrwóż! niech wrócą!... błyśnij! 

W tej błyskawicy, Panie, ujrzym się i z daleka 

Brat pozna swego brata — 

I wejdzie nieśmiertelność jako anioł w człowieka, 

I staniem ludem świata!... 

*

A tu niżej 

Pan poniży 

Namiętnych. 

Głos uciszysz, 

A usłyszysz 

Jęk smętnych. 

Zebrzydowscy 

I Zborowscy 

W czerwonych deliach¹⁵, 

Błyskawice 

I dziewice 

W bladych kameliach. 

Chór przychodzi 

Zda się w łodzi, 

O brzegi trąca. 

Nad smętnemi 

Lampa ziemi 

Okrąg miesiąca. 

Zegar świata, 

Ptak Piłata 

Godzinę pieje. 

Strach i nudności, 

W grobach drzą¹⁶ kości, 

Bez-duch szaleje. 

Duch uciska, 

Mroczy i błyska, 

Aż uzupełni 

Wiek idący, 

Bogiem błyszczący 

Jak miesiąc w pełni. 

*

W takim hymnie, wieszczu, stój; 

Bo pieśń taka pójdzie górą, 

Nad podlejszych dusz naturą 

Panująca — boży strój¹⁷, 

Do którego Bóg nagina 

Wszystkie tego wieku struny, 

Złączy dźwięki i pioruny, 

Świat, co kocha i przeklina, 

I błękitu rzuci na tła, 

Przemienioną krwawość w światła. 

Anioł się z aniołem zetrze, 

Chrystus wyjdzie na ciał złamy 

I z Chrystusem się spotkamy, 

A spotkania plac... powietrze!... 

*

Lecz dopóki ty i twoi, 

Duchem bożym nieskrzydlaci, 

Chcecie stać na głowach braci, 

Tak jak szatan dotąd stoi 

Ciałem — formą, która kuta 

Od tysięcy lat we świecie, 

Choć spróchniała — duchy gniecie, 

Wyrobiona i przeżuta, 

Przeświecona piekłem mara, 

Dla was święta tym, że stara... 

Póki wy jakby z kamienia, 

A kryjący strach kobiecy, 

Opieracie wasze plecy 

O ten wiatr z gwiazd i z płomienia, 

Który się jak słońce pali 

I lud niesie, a was wali — 

Lecz dotychczas jeszcze szczędzi 

Najpiękniejszych od zagłady, 

A nie mogąc, dusz gromady 

Przerażone z ciał wypędzi; — 

To ja — pomny na potrzebę 

Przyszłych ludzi, tych cezarów, 

Którym każdy stary narów 

Kładł pod nogi kamień, glebę, 

Męczenników pełną chatę, 

Swój interes i prywatę; 

To my święci, to my młodzi 

Jutrzenkami i błyskaniem 

Charonowej Twojej łodzi, 

Pełnej trupów — poprzek staniem! 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. kałakucki (daw.) — pochodzący z Kalkuty. [przypis edytorski]

2. surowie (daw.) — dziś popr. forma przysłówka: surowo. [przypis edytorski]

3. betleemscy — dziś popr.: betlejemscy. [przypis edytorski]

4. moję — dziś popr.: moją. [przypis edytorski]

5. Irydion — imię bohatera dramatu Zygmunta Krasińskiego, które w swym brzmieniu kryje zarówno nawiązanie do Irydy, gr. bogini tęczy, posłanki bogów, jak również do bibl. znaczenia tęczy jako symbolu pojednania Boga z ludźmi; Irydion, początkowo kierujący się żądzą zemsty na ciemiężycielach jego ojczyzny, ostatecznie doznaje oświecenia i można sądzić, że jego losem jest w przyszłości podążać za naukami Chrystusa. [przypis edytorski]

6. Sylf — niewidzialny duch będący uosobieniem żywiołu powietrza; opowieści o sylfach mają źródło w średniowiecznym opisie tych istot autorstwa Paracelsusa. [przypis edytorski]

7. Zaporoże — daw. nazwa terytorium nad dolnym Dnieprem, tzw. Dzikie Pola, gdzie żyli kozacy zaporoscy, społeczność wielonarodowa zorganizowana na modłę wojskową, trudniąca się wyprawami łupieskimi; począwszy od XVI w. oddziały Zaporożców były włączane w razie potrzeby w szeregi armii Rzeczpospolitej jako płatne wojsko, częste też były również bunty kozackie przeciwko magnatom i urzędnikom państwowym; w 1648 r. wybuchło powstanie Kozaczyzny pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (krwawe szczególnie dla osiadłej na tych terenach szlachty), które doprowadziło do zaangażowania się w konflikt Rzeczpospolitej Polskiej i Rosji; doszło wówczas do podziału kozaków zaporoskich po dwóch stronach Dniepru na promoskiewskich i propolskich; do tego właśnie konfliktu nawiązuje w tym miejscu wiersz Słowackiego. [przypis edytorski]

8. stecka — a. steczka: dróżka. [przypis edytorski]

9. płony — niepłodny, jałowy, słaby, mizerny. [przypis edytorski]

10. skrzydły — dziś popr. N. lm: skrzydłami. [przypis edytorski]

11. Maryjusze — nawiązanie do postaci konsula rzym. Gajusza Mariusza (156 p.n.e.–86 p.n.e.), reformatora armii rzym., wybitnego wodza; kiedy w roku 87 p.n.e. wybuchła w Rzymie walka między stronnictwem optymatów i popularów, tzw. pierwsza wojna domowa, Mariusz wprowadził terror w mieście, skazując na śmierć wielu swych przeciwników polit. spośród optymatów; wówczas został ostatni, siódmy raz wybrany konsulem w 86 p.n.e. [przypis edytorski]

12. Cezary — nawiązanie do postaci Gajusza Juliusza Cezara (100 a. 102 p.n.e.–44 p.n.e.), rzym. polityka, wodza i dyktatora, z którego działaniami politycznymi przyjęło się wiązać upadek republiki i początek cezaryzmu w Rzymie. [przypis edytorski]

13. Robespiery — nawiązanie do postaci Maximiliena de Robespierre’a (1758–1794) jednego z przywódców rewolucji francuskiej, czołowej postaci lewicowego klubu jakobinów; Robespierre’a zwykło się uznawać za symbol krwawego terroru i dyktatury rewolucyjnej. [przypis edytorski]

14. raka — bibl.: nędznik. [przypis edytorski]

15. delia — nakrycie wierzchnie, element stroju męskiego noszony przez szlachtę pol. od XVI w., szczególnie popularny wśród husarii; rodzaj płaszcza, w odróżnieniu od kontusza nieprzepasywanego, często wykańczanego lub podbitego futrem, z kołnierzem, o luźnych, rozciętych rękawach, zapinanego na ozdobne guziki. [przypis edytorski]

16. drzeć — dziś: drżeć. [przypis edytorski]

17. strój — tu: nastrojenie instrumentu. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/odpowiedz-na-psalmy-przyszlosci-ujecie-wczesniejsze

Tekst opracowany na podstawie: Juliusz Słowacki, Dzieła Juliusza Słowackiego. Pierwsze krytyczne wydanie zbiorowe, t. I., Wiersze drobne, wyd. Bronisław Gubrynowicz, Lwów 1909

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: seyed mostafa zamani@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.