Mickiewicz Adam

Tukaj albo próby przyjaźni

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Tukaj albo próby przyjaźni

Ballada

(we czterech częściach¹)

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

I

«Ja umieram. — Ja nie płaczę, 

I wy chciejcie ulżyć sobie; 

Prędzej, później legniem w grobie. 

Nie wrócą na świat rozpacze. 

Byłem panem mnogich włości, 

Sławny potęgą i zbiorem; 

Zamki me stały otworem 

Dla przyjaciół i dla gości. 

O potęgo! o człowieku! 

Wielkie zamki, wielkie imie², 

Wielkie nic! Wielkość, czczy dymie! 

Ja umieram w kwiecie wieku! 

Gdy za mądrości widziadłem 

Goniąc, zbiegam kraje cudze, 

Gdy wzrok nad księgami trudzę, 

Skarbnice nauk posiadłem: 

O nauki! o człowieku! 

Wielka mądrość, wielkie imie, 

Wielkie nic! rozum, czczy dymie! 

Ja umieram w kwiecie wieku! 

Strzegłem ustaw świętej wiary 

W duchu i serca prostocie; 

Hojnie nagradzałem cnocie, 

Kościołom niosłem ofiary. 

O pobożności! człowieku! 

Święta wiaro, święte imie, 

Święte nic! cnoto, czczy dymie! 

Ja umieram w kwiecie wieku! 

Twórco, jakże igrasz srodze! 

Kiedy mi dasz wiek niedługi, 

Cóż, że mi dasz wierne sługi? 

Czymże za wierność nagrodzę? 

Dasz kochankę kochankowi, 

Śmierć truje ślubów słodycze. 

I tylu przyjaciół liczę! 

Bądźcie zdrowi, bądźcie zdrowi!» 

Tak na domowników ręku 

Tukaj, pośród skarg i jęku, 

Pożegnawszy świat na wieki, 

Gasnące zamknął powieki. 

Wtem grom łamie szczyty dachu, 

Zadrżały zamkowe ściany, 

Jakowyś starzec nieznany 

Wlatuje na środek gmachu. 

Siwy włos okrył mu skronie, 

Twarz marszczkami rozorana, 

Broda długa za kolana, 

Na kosturze³ wsparte dłonie. 

«Tukaju!» Porwał z pościeli 

I wraz za sobą iść każe; 

Już wierzchne⁴ sale minęli, 

Minęli wały i straże. 

Idą — ciemno, deszczyk kropi; 

A srebrzysta twarz miesiąca,⁵ 

To grubawe mgły roztrąca, 

To się znowu we mgle topi. 

Idą ponad trzęskie⁶ kępy, 

Mijają bagna, głębinie, 

Hnilicy ciemnej ostępy, 

Kołdyczewa⁷nurty sinie⁸. 

Gdzie puszcza zarosła wkoło, 

Spodem czarna, z wierzchu płowa, 

Żwirami nasute⁹ czoło 

wynosi góra Żarnowa, 

Tam szli. Starzec kląkł na grobie, 

Rozwarł usta, okiem błysnął, 

Podniósł w górę ręce obie, 

Trzykroć krzyknął, trzykroć świsnął. 

«Tukaju, patrz, oto ścieżka! 

Za ścieżką chatka na bagnie, 

W chatce mędrzec Polel¹⁰ mieszka: 

Mędrzec mędrca wspomóc pragnie. 

Znana twa nauka, cnota; 

Znam, że Bóg, węzły lubemi 

Przywiązawszy cię do ziemi, 

Długiego nie da żywota. 

Ale rzucaj przestrach płony, 

Mych sposobów uznaj dzielność¹¹; 

Żyj dla sług, przyjaciół, żony, 

Lata, wieki, nieśmiertelność. 

Ja pierwszy ziemskiemu oku 

Śmiem do niej pokazać drogę; 

Lecz podług ustaw wyroku 

Dwom tylko pokazać mogę. 

Wybierz drugiego człowieka, 

Człowieka doznanej wiary¹², 

Któremu byś w każdej probie 

Tak zaufał, jak sam sobie; 

Trafisz — nieśmiertelność czeka! 

Chybisz — śmierć i wieczne kary!» 

— «Starcze! twe zjawienie wieszcze 

Ciemna zasłona powleka, 

Powiedz...» — «Powiadam ci jeszcze, 

Wybierz drugiego człowieka. 

Radź się twej głowy i serca, 

Idzie o ciało i duszę! 

Wierny albo przeniewierca, 

Nieśmiertelność lub katusze!... 

Czy mógłbyś zwierzyć się¹³ słudze?» 

Tukaj nic nie odpowiada, 

Bo któż zgadnie myśli cudze? 

Bo zbyt częsta w sługach zdrada. 

«Może kochance lub żonie?» 

— «Tak...» wtem uciął, patrzy smutnie; 

«Tak» rzecze i znowu utnie. 

Myśli, sam się z sobą biedzi, 

«Tak jest, kochance... tak, żonie!» 

I wierzy, i strach nań pada, 

I wątpi, i wstydem płonie; 

Myśli, sam się z sobą biedzi, 

Umyślił, już w odpowiedzi, 

Już... i nic nie odpowiada. 

— «Umrzyj więc! ty śmiałeś żądać? 

Daj pokój żądaniom dzikim! 

Ty nie masz ufności w nikim. 

Wartoż dłużej świat oglądać?» 

On myśli... — «Nikogoż z wiela? 

Sługi, żony, przyjaciela?» 

— On myśli... Tu w mgnieniu oka 

Czerni się niebios sklepienie, 

Słychać grzmienie, ziemi drżenie, 

Kipią bagna, lasy gorą, 

Niknie w płomieniach opoka, 

I doliny, i jezioro. 

Śród gromów, świstu i szczęku, 

Czy to zły duch, czy moc Boża, 

Tukaj znalazł się śród łoża, 

Na swych domowników ręku. 

Głos tylko zagrzmiał z daleka: 

«Nie masz drugiego człowieka, 

Któremu byś w każdej probie 

Tak zaufał, jak sam sobie». 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

II

«Ja mam, ja mam przyjaciela!» 

Konający Tukaj woła. 

Wraz uchodzi bladość z czoła, 

Iskrą zdrowia oko strzela; 

Tukaj wydarty mogile, 

Wstaje, dziwią się doktory; 

Wstaje, chodzi o swej sile, 

Jakby nigdy nie był chory. 

A wtem, na poduszce z boku, 

Ujrzy z wolej skóry karty, 

Gdzie tajemnice wyroku 

Przeklęte spisały czarty. 

Tukaj z ciekawością chwyta, 

Siada, podparł się, i czyta: 

«Kiedy miesiąc na młodziku¹⁴, 

Idź za górę do gaiku, 

Znajdziesz kamień, spod kamienia 

Białego urwij korzenia, 

Kiedy będziesz bliski śmierci, 

Każ ciało posiec na ćwierci, 

W wodzie zgotować korzonki, 

Pocięte namaścić członki: 

Znowu się duch z ciałem zrośnie, 

W młodocianej wstaniesz wiośnie, 

I możesz, skutkiem tych leków, 

Umierać, wstawać, wiek wieków». 

Dalej tam były przestrogi: 

Jak siekać głowę, jak nogi, 

W jakiej wodzie smażyć trunek, 

Po jakiej brać zioła szczypcie; 

Ale na końcu w post-skrypcie¹⁵, 

Taki dodano warunek: 

«Jeśli użyty ktoś drugi 

Do namaszczalnej posługi, 

Zwiedzion przez nasze fortele¹⁶, 

Innemu pokaże ziele 

Lub w oznaczonej godzinie 

Twego ciała nie namaści: 

Wtenczas skutek zioła zginie, 

Wtenczas piekło czeka waści. 

Jeśli na to się ośmielisz, 

Dla znaku, że zaszła zgoda, 

Nasz poseł Mefistofelisz 

Do wymiany traktat poda. 

Ostrzegliśmy o fortelach, 

Strzeż się; potem próżny kweres¹⁷. 

Dan w Erebie¹⁸, w szabas rano; 

Własną ręką podpisano: 

Tak ma stać się: Lucyferes, 

A za zgodność: Hadramelach¹⁹». 

Tukaj trochę się zagniewał, 

Warunku się nie spodziewał. 

Brodę na ręku podpiera, 

Potarł czoło, skrzywił nosa, 

Na kontrakt spojrzał z ukosa: 

Tabaczki dwa razy zażył, 

To na ziemię spuszcza oczy, 

To po stolowaniu²⁰ toczy. 

Wziął pargamin,²¹ w ręku zważył; 

Znowu nań zezem poziera, 

Znowu czytał i odczytał, 

Znowu zważył, znowu zmierzył, 

Kułakiem²² o stół uderzył, 

Westchnął, mruczał, zębem zgrzytał, 

Ręce nad czoło zakłada, 

Skoczył raptem i w zapędzie 

Machnął ręką: «Niech tak będzie!» 

Znowu umilkł, znowu siada, 

Znowu myśli, znowu wstaje, 

Znowu chodzi, znowu siada. 

Niech go za to nikt nie łaje, 

Bo z diabłami rzecz nie lada. 

Myśli: albo wieczne życie, 

Albo wiecznie diabłu dusza. 

Nic nie mówi, myśli skrycie, 

Tylko trochę wargą rusza. 

Nadszedł już czas odpowiedzi. 

Tukaj oddala się z tłumu 

I do pracowni rozumu 

Zamknąwszy się, jeden siedzi. 

I tam swój traktat raz jeszcze, 

Nim stempel przyjęcia zyska, 

W surowej uwagi kleszcze 

Bierze i porządnie ściska. 

Tam myśl rozmaita ścieka 

W jedne podobieństwa tygle²³; 

Tam jednę myśl niedościgle 

Różnicy nożykiem sieka; 

Sieka, topi na kształt wosku, 

Aż wycisnął ekstrakt wniosku. 

Obejrzawszy wniosek ściśle, 

Tak rzekł po długim namyśle: 

«Jakieżkolwiek to fortele, 

O których słyszałem z góry, 

Czy ich niewiele, czy wiele, 

Trojakiej będą natury. 

Chcąc kogo przywieść do zdrady, 

Trzeba siły albo rady; 

Albo podarunkiem skusić, 

Albo strwożyć, albo zmusić. 

Toż samo krótszymi słowy, 

Będzie sylogizm²⁴ takowy: 

Trojaka do zguby droga, 

Ciekawość, łakomstwo, trwoga. 

Więc kto w tym trojakim względzie 

Twardej nie ulegnie probie, 

Takiemu już można będzie 

Ufać jak samemu sobie». 

Tukaj, kontent²⁵ z wynalazku, 

Szuka atramentu, piasku, 

Idzie kreślić pismo grzechu, 

Ale idzie bez pośpiechu. 

Już ciemno, pisać niewcześnie²⁶, 

W atramencie jakieś pleśnie; 

Dwie świece musiał zapalać 

I dwa kałamarze nalać. 

Coś mu zabolało w łokciu; 

Wziął pióro — na piórze włosek 

I bardzo spisany nosek; 

Otrząsł, przyciął na paznokciu. 

Po długim względzie, rozględzie,²⁷ 

Wreszcie pisze: NIECH TAK BĘDZIE. 

Chciał dołożyć i nazwisko: 

Lecz nim pierwsze T napisał, 

Myślał pół godziny blisko, 

Głową i piórem kołysał, 

I nic więcej nie napisał; 

Tylko do pierwszej litery, 

Dodał małe kropki.... cztery. 

Gdy już napisano widzi, 

Jeszcze patrzy, jeszcze bada; 

Niechaj z tego nikt nie szydzi, 

Bo z diabłami rzecz nie lada. 

Lecz jakże się musiał zdumieć, 

Gdy głoska «B» w słowie BĘDZIE, 

Zaczęła brzęczeć i szumieć, 

I wzdymać wszystkie krawędzie. 

Kręci się, beczy, podrasta 

Jak na drożdżach kawał ciasta; 

Dolna litery połowa 

Wykurcza się w brzuch i żebra, 

U zwierzchniej wypukła głowa, 

Na kształt ogromnego cebra. 

Szyjka jak u osy wąska, 

Nosik²⁸ orła, bródka kozła, 

A z jednej go strony końska, 

Z drugiej kurza łapka wiozła; 

Pogląda okiem wołowem, 

Skrzydła na kształt młyńskich wioseł... 

Był to diabeł jednym słowem, 

Był to Miefistofel poseł. 

Jeszcze Tukaj nie mógł wiedzieć, 

Czy żegnać, czy prosić siedzieć, 

Kiedy przyskoczył zuchwalec, 

Porwał za maleńki palec, 

Zasadził nożyk pod skórką, 

I umoczył we krwi piórko; 

Piórko wścibił, ścisnął w ręku, 

Ręką wodzi pomaleńku, 

Gdy już U, K, A, J minął, 

Zrobiło się całkiem TUKAJ. 

Djabeł świsnął, czmychnął, zginął... 

Terazże z nim ładu szukaj! 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. we czterech częściach — W pierwszym tomie Poezji Mickiewicza z 1822 r. zostały opublikowane dwie pieśni Tukaja z takim dopiskiem autorskim; swojego zamierzenia Mickiewicz nigdy jednak nie zrealizował. Pozostałe dwie części dopisał kilka lat później Antoni Edward Odyniec. [przypis edytorski]

2. imie (daw.) — tu: mienie, majątek. [przypis edytorski]

3. kostur — kij, laska używany przez wędrowców do podpierania się. [przypis edytorski]

4. wierzchne — górne, znajdujące się na piętrze. [przypis edytorski]

5. srebrzysta twarz miesiąca — księżyc. [przypis edytorski]

6. trzęski (daw.) — grząski. [przypis edytorski]

7. Kołdyczew — nazwisko jeziora. [Wszystkie nazwy miejscowości: Hnilica, Kołdyczew, Żarnowa Góra pochodzą z okolic rodzinnego Zaosia Mickiewicza; przyp. red.]. [przypis autorski]

8. sinie — sine. [przypis edytorski]

9. żwirami nasute — zasypane żwirem. [przypis edytorski]

10. Polel — imię rzekomej postaci (bóstwa) z mitologii słowiańskiej; Lel i Polel mieli być synami Łady, boga wojny (w wersji męskiej) a. miłości i płodności (w wersji męskiej). [przypis edytorski]

11. dzielność — tu: siłę, skuteczność. [przypis edytorski]

12. doznanej wiary — zaufanego; o sprawdzonej, doświadczonej wierności. [przypis edytorski]

13. zwierzyć się — zawierzyć się; powierzyć komuś swój los. [przypis edytorski]

14. miesiąc na młodziku — księżyc po nowiu. [przypis edytorski]

15. post scriptum (łac.) — dopisek. [przypis edytorski]

16. fortel — podstęp. [przypis edytorski]

17. kweres (daw.) — zamieszanie, zamęt. [przypis edytorski]

18. Ereb (mit. gr.) — najciemniejsza część Hadesu, także: bóstwo i uosobienie ciemności świata podziemnego; tu: piekło [przypis edytorski]

19. Własną ręką podpisano (...) A za zgodność: Hadramelach — przedrzeźnianie formy ukazów carskich. [przypis edytorski]

20. stolowanie (białorus.) — stoĺ (zapis fonetyczny): pułap. [przypis edytorski]

21. pargamin — pergamin. [przypis edytorski]

22. kułak — mocno zaciśnięta dłoń; pięść. [przypis edytorski]

23. tygiel — ogniotrwałe naczynie. [przypis edytorski]

24. sylogizm — schemat wnioskowania pośredniego złożonego z dwóch przesłanek i wynikającego z nich wniosku. [przypis edytorski]

25. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

26. niewczesny — dziejący się w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]

27. po długim względzie, rozględzie — po długim namyśle. [przypis edytorski]

28. nosik — nosek. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/mickiewicz-tukaj/

Tekst opracowany na podstawie: Adam Mickiewicz, Poezje, T. 1, Wiersze młodzieńcze; Ballady; Grażyna, Krakowska Spółdz. Wydawnicza, Kraków [1919]

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Justyna Lech, Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Weronika Trzeciak.

Okładka na podstawie: Caspar David Friedrich, domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.