Horacy

Ars poetica

tłum. Marceli Motty

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Ars poetica¹

List do Pizonów

Gdyby nam malarz² chciał ludzką głowę na końskim osadzić 

karku³ i upstrzyć⁴ różnymi pióry⁵, tak zewsząd zebrane 

członki⁶ spajając⁷, ażeby śliczna u góry niewiasta 

szpetnie u dołu się czarnym ryby ogonem kończyła, 

czyż moglibyście, ten obraz widząc, od śmiechu się wstrzymać? 

Wierzcie, Pizony⁸! Do tego nader podobnym obrazu 

będzie to dzieło, którego będą się marne pomysły, 

jak sny chorych, tak tworzyć, żadna iż postać mieć własnej 

głowy ni nogi nie będzie. Wszakże poeta i malarz 

równe od wieków miał prawo puszczać się zgoła na wszystko⁹; 

wiem i przyznając tę wolność¹⁰, chciałbym z niej także korzystać, 

lecz nie w tym stopniu, by łączyć skromne ze srogim¹¹, by spajać 

ptaki z wężami pospołem, albo z tygrysem jagniątko. 

Nieraz w poważnych, na wielkość zakrawających utworach 

szmat purpurowy¹² zobaczysz jeden i drugi przyszyty, 

aby z daleka już świecił; otóż ci gaik lub ołtarz 

Diany¹³ opiszą, lub kręty strumień po miłych spieszący 

niwach¹⁴, lub Renu szerokie nurty i tęczę deszczową;... 

ślicznie!... lecz wcale nie w swoim miejscu!... A może potrafisz 

cyprys przedstawić?... I na cóż, jeśli malujesz biedaka, 

co z rozbitego okrętu goły wypłynął!... Amforęś¹⁵ 

zaczął¹⁶, a czemu, z bieżącym kołem¹⁷, podnosi się garnek? 

Wreszcie we wszystkim przynajmniej jedność, prostota niech będzie. 

Zwodzą nas, wieszczów¹⁸ najczęściej (ojcze i ojca takiego 

godni synowie¹⁹!) pozory prawdy. Ot, ciemnym²⁰ się staję, 

chcąc być zwięzłym²¹; szukając lekkiej²² ogłady²³, wnet tracę 

siły i zapał; nadętym będzie, kto szczytnym²⁴ być pragnął, 

nazbyt ostrożny po ziemi pełza, lękając się burzy, 

a kto rozrzutnie w swym dziele rozmaitością szafuje²⁵, 

ten tam w lesie delfina, w morzu odyńca²⁶ dorobi. 

Błędu się strzegąc, wpadamy w wadę²⁷, gdy nie ma poczucia 

sztuki. W bliskości Emila szkoły²⁸ jest rzeźbiarz, jedyny 

do wyrabiania paznokci z spiżu i włosów cieniutkich, 

lecz mu się żaden nie uda posąg; całości utworzyć 

bowiem nie umie. Ot, takim, gdybym miał zamiar coś zrobić, 

być nie chciałbym, jak nie chcę nosa krzywego, chociażby 

czarne me oczy i czarne włosy uwagę zwracały... 

Wy, pisarze, obierzcie przedmiot²⁹, któremu sprostają 

siły wasze; co barki dźwigną, a czego nie mogą, 

pilnie rozważcie! Kto przedmiot obrał do sił swych stosowny, 

tego wymowa i jasny rzeczy porządek nie zdradzą³⁰; 

to też zaiste zaletą będzie i wdziękiem porządku, 

żeby już teraz powiedział wszystko, co teraz ma mówić³¹, 

wiele zaś rzeczy na później schował, a teraz opuścił, 

w jednym się kochał, a drugim gardził poeta, co wiersze 

swe zapowiada. Ostrożnie, przy tym subtelnie, twe słowa 

łącząc, potrafisz wybornie nieraz przemówić, gdy zręcznym 

już przestarzałe wyrazy związkiem odświeżysz. Gdyć przyjdzie, 

może potrafisz wyrazy starym Cetegom³² nieznane 

stworzyć, a czyniąc to skromnie, wszelką w tym wolność uzyskasz. 

Znajdą przyjęcie wyrazy nowe i świeżo ukute³³, 

jeśli w niewielkiej ilości z greckich je źródeł dobędziesz. 

Czemuż co Stacjusz³⁴ i Plautus³⁵ czynić mógł, teraz by w wierszach 

Wirgil³⁶ i Warius³⁷ nie mogli? Jeśli choć trochę bym zyskać 

zdołał, to czemu zazdroszczą wszyscy, a Kato³⁸ i Ennius³⁹ 

mogli, bogacąc ojczysty język, nadawać przedmiotom 

nowe nazwiska⁴⁰. I było wolno i będzie przeć’⁴¹ zawsze 

naznaczone dzisiejszym piętnem wyrazy nam tworzyć. 

Jako przy schyłku gdy roku liście zmieniają się w lasach, 

stare spadają, tak giną rody wiekowych wyrazów, 

świeżo powstałe, jak młodzież, kwitną i pełne są siły. 

My i wszystko, co nasze, śmierci ulegniem... czy Neptun 

w ląd wpuszczony⁴² (królewskie dzieło!) od wiatrów północnych 

chroni okręty, czy bagno⁴³ z dawna niepłodne⁴⁴ już słucha 

wioseł i żywi sąsiednie miasta, i ciężki pług dźwiga, 

czy tam potoki musiały zmienić bieg zgubny dla żniwa, 

gdy im wskazano kierunek lepszy, te dzieła zaginą; 

czyżby więc słowa pozostać miały w zaszczytach i łaskach 

wiecznie? Odrodzi się mnóstwo tych, co zginęły, a zginą 

te, co teraz w poszanie⁴⁵, jeśli tak zechce ów zwyczaj⁴⁶, 

który rozstrzyga i sądzi, prawa nadając językom... 

Czyny i królów i wodzów, przy tym i wojny żałobne⁴⁷ 

w jakich to rytmach opiewać można, pokazał nam Homer. 

Skargi ujęto najpierwej w wiersze nierówno spojone⁴⁸, 

potem miłosne pragnienia, które do celu dobiegły, 

kto zaś tam pierwszy w świat puścił skromną elegię, to sprzeczka 

w świecie uczonym i żaden wyrok dotychczas nie zapadł. 

W szale⁴⁹ Archiloch⁵⁰ właściwym sobie uzbroił się jambem⁵¹; 

sztuka komiczna z poważną wzięła tragedią tę miarę 

odpowiednią rozmowie, wrzaski ludowe mogącą 

przemóc⁵², stworzoną, by jasno osób działanie przedstawić... 

Fletniom pozwala Muza bogów i boskich potomków, 

i zapaśników zwycięstwa, konia, co w walce był pierwszy, 

troski młodzieńców opiewać oraz swobodę przy winie... 

Na cóż mnie zowią poetą, jeśli nie zdołam, nie umiem 

naznaczonej zachować dziełom odmiany i barwy? 

Czemu, niż⁵³ uczyć się, wolę z wstydu głupiego nic nie znać?... 

Przedmiot⁵⁴ komiczny się nie da w wierszach tragicznych przedstawić, 

również Tyesta⁵⁵ oburza się uczta, wierszem gdy godnym gawędki, 

niemal komedii, ktoś zacznie ją opowiadać na scenie. 

Niech przyzwoicie wybrana każda rzecz w miejscu swym będzie! 

Wszak i komedia czasami głosem poważnym przemawia 

i namiętnymi wyrazy sierdzi się⁵⁶ Chremes⁵⁷ zgniewany, 

często też w mowie potocznej Telef⁵⁸ i Peleus⁵⁹ się skarżą 

w naszych tragediach, gdy nędzny jeden i drugi wygnaniec 

słowa nadęte porzuca oraz łokciowe⁶⁰ wyrazy, 

jeśli skargami swoimi serca słuchaczy chce wzruszyć. 

Nie dość, iż piękność odznacza dzieła poety, gdyż miłym 

jeszcze być musi i serca wodzić słuchaczy, gdzie zechce. 

Jak ze śmiejącym się śmieją ludzie, tak płaczą z płaczącym; 

jeśli chcesz jednak, bym płakał, musisz twą boleść objawić, 

wtedy dopiero mnie dotkną twoje nieszczęścia, Telefie 

albo Peleusie! A jeśli powiesz niezręcznie, co prawić 

wieszcz ci rozkazał, to usnę albo się śmieję... Strapionym 

smutne przystoją wyrazy, groźby zaś szumne zgniewanym, 

żarty przystoją wesołym, słowa poważne surowym, 

naprzód nam bowiem natura duszę do wszelkiej sposobi 

losu naszego postaci, bawi lub pędzi do gniewu, 

ciężkim lub smutkiem⁶¹ nas dręcząc, prawie do ziemi przygniata, 

za pośrednictwem języka wreszcie uczucia wyjawia. 

Gdy z stanowiskiem mówiących słowa ich będą niezgodne, 

to i piechota, i jazda rzymska wybuchnie wnet śmiechem. 

Przecież różnica niemała, bóg czy bohater rozprawia, 

czy dojrzały już starzec, młodzik lub w wiosny gorączce, 

czy pracowita mameczka, czyli⁶² też pani dostojna, 

taki, co pólko uprawia, albo wędrowny sprzedawacz, 

czyli⁶³ w Asyrii, czy w Kolchis, w Tebach, czy w Argos zrodzony. 

W tym lub podania się trzymaj, lub też stosownie wymyślaj! 

Jeśli przypadkiem słynnego znowu przedstawiasz Achilla⁶⁴, 

dzielnym niech będzie, gniewliwym, nieubłaganym, porywczym, 

twierdząc, iż nie ma dlań prawa, wszystko iż broni podlega; 

dziką i srogą Medea⁶⁵ będzie, a Ino⁶⁶ płaczliwą, 

zdradnym Iksjon⁶⁷, Orestes⁶⁸ smutnym, wylękłą zaś Io⁶⁹!... 

Coś nowego jeżeli scenie powierzasz i śmiałeś  

nową osobę wymyślić, taką niech będzie do końca, 

jaką wystąpi z początku, zgodną ze sobą we wszystkim. 

Wspólne nam wszystkim pojęcia trudno wyrażać odrębnie, 

lepiej więc, że nam tragedię z pieśni iliackich⁷⁰ utworzysz, 

niżbyś miał pierwszy wprowadzić przedmiot nieznany, nietknięty. 

Własność, choć wspólna, wyłącznie twoją się stanie, gdy w kołach 

zbyt pospolitych, otwartych wszystkim, nie będziesz się kręcił, 

ani, zbyt wiernie tłumacząc, słowa oddawał dosłownie 

gdy, naśladując, nie wpadniesz w obręb tak ciasny, iż z niego 

wstyd by ci albo plan dzieła nie dał już nogi wyciągnąć. 

Ty zaś nie zacznij, jak zaczął kiedyś ów pisarz cykliczny: 

«Losy Priama opiewać będę i wojnę przesławną!» 

Tak rozdziawionej cóż gęby potem godnego nam powie? 

Wszakże ta góra w porodzie myszkę maleńką ulęże⁷¹. 

Ileż to lepiej rozpoczął ten, co dorzecznym jest zawsze: 

«Męża opiewaj mi, Muzo, który po Troi zdobyciu 

błądząc, niemało narodów widział zwyczaje i grody⁷²». 

Ten z błyskawicy nam dymu nie chce pokazać, lecz z dymu 

światło⁷³, by potem uroku pełne przedstawić nam cuda, 

Antifata⁷⁴ i Scyllę⁷⁵, razem z Cyklopem⁷⁶ Charybdę⁷⁷. 

Zgonem Melagra⁷⁸ nie zacznie przecież powrotu Diomeda⁷⁹, 

ani też wojny trojańskiej od podwójnego tam jaja⁸⁰; 

zawsze do końca się śpiesząc, w środek wypadków, jakoby 

znane mu były, porywa swego słuchacza, opuszcza 

to, o czym sądzi, że w pięknym świetle wystawić się nie da, 

tak zaś nam zmyśla, tak prawdę z fałszem zespolić potrafi, 

że się początek ze środkiem, środek zaś z końcem wżdy⁸¹ zgodzą... 

Czego ja sobie wraz z ludem życzę, posłuchaj (gdy pragniesz, 

by do spuszczenia zasłony widze⁸² z oklaskiem czekali, 

siedząc, dopóki im śpiewak: «Wy zaś klaskajcie!»⁸³ nie powie), 

musisz, ot, wieku każdego poznać i oddać obyczaj, 

zmienne natury i lata ludzi stosownie przedstawić. 

Chłopiec, co biegle już mówić umie i pewną po ziemi 

nogą już stąpa, najchętniej z rówieśnikami się bawiąc, 

zły bez powodu, wnet dobry, w każdej godzinie jest inny. 

Młodzian bez brody, gdy wreszcie pozbył się swego ochmistrza, 

w psach się i koniach, w ogrzanych słońcem równinach rozkocha; 

nagiąć go, jakby był z wosku, można do złego; z hardością 

słucha napomnień, swą korzyść pozna nierychło⁸⁴, pieniądze 

trwoni, a butny i chciwy, prędko porzuca, co lubił. 

Wiek zaś i umysł dojrzały, dążność zmieniwszy, dostatków 

szuka i związków korzystnych, żądzy zaszczytów hołduje, 

strzeże się takich postępków, które by wkrótce chciał zmienić. 

Starca zaś trapi ze wszech stron mnóstwo przykrości, gdyż albo 

zbiera, lecz zbiorów swych użyć biedak się boi lub nie chce, 

albo lękliwie, ozięble czynić zwykł wszystko, co robi; 

lubi odkładać, daleką nieraz się cieszyć nadzieją; 

teraz nieczynny, w przyszłości żyje, wybredny i gderacz, 

chwaląc zaś dawne swe czasy, młodszych poprawia i karci. 

Przybywające nam lata wiele dobrego przynoszą, 

ustępując, niejedną z sobą przyjemność zabiorą; 

abyś wyrostka więc starcem, starca nie zrobił młodzieńcem, 

tego się trzymaj, co z wiekiem w związku i jemu właściwe... 

Rzecz się na scenie odbywa albo się tylko opowie; 

mniejsze na duszę wrażenie czyni, co uchem dochodzi, 

niż to, co wiernym się oczom naszym przedstawia i na co 

sami widzowie się patrzą. Tego zaś, co się w ukryciu 

tylko dziać może, na scenę nie chciej wprowadzać; niejedno 

z oczu usuniesz, co potem świadek wymowny opowie. 

Niechaj Medea⁸⁵ swych dzieci wobec słuchaczy nie dławi⁸⁶; 

Zbrodzień niech Atreus⁸⁷ publicznie jelit bratanka nie warzy, 

niechaj się Prokne⁸⁸ nie zmienia w ptaka, ni Kadmus⁸⁹ w gadzinę; 

wszystko, co tak nam przedstawisz, wzbudzi niewiarę, nienawiść... 

W pięciu niech aktach twa sztuka będzie, ni krótsza, ni dłuższa⁹⁰, 

na publiczności żądanie jeśli ją mają powtarzać; 

nie wprowadzaj nam boga, chyba że węzeł dramatu 

godzien takiego rozjemcy; niech się też czwarta osoba 

mieszać do rozmów nie stara. Chóry twe czynną i męża 

godną niech rolę zajmują, między aktami śpiewając 

to jedynie, co w związku ze sztuką i pomóc jej może; 

zacnym sprzyjając, życzliwe dając im rady, niech zbytnim 

gniewem porwanych wstrzymują, koją wzburzenie namiętnych, 

skromną niech biesiad zastawę chwalą, zbawienną zaś wielbiąc 

wżdy⁹¹ sprawiedliwość i prawa, pokój przy bramach otwartych, 

wszelkich tajemnic niech strzegą, bogów błagają i proszą, 

by utrapionym wróciło szczęście, przed dumnym uciekło... 

Nie tak jak teraz, oprawna w mosiądz i trąby rywalka, 

fletnia, lecz cienka i prosta, dziurek niewiele mająca, 

nutę umiała podawać, chórom przygrywać skutecznie 

i swym brzmieniem napełniać niezbyt zapchane siedzenia, 

ludem nielicznym zajęte; wtenczas on bowiem był szczupły⁹², 

cnych obyczajów, oszczędny, pełen skromności i wstydu. 

Lecz gdy zwycięski swe pola począł rozszerzać, a miasta 

rozleglejszym otaczać murem i w czasach świątecznych, 

za dnia już pijąc, bezkarnie bogu stróżowi dogadzać, 

wtedy i rytmy, i tony więcej swywoli przybrały. 

Jakże by bowiem ów nieuk wiejski po pracy był jeszcze 

rozum zachował, z mieszczaństwem zmieszan w teatrze, on prostak, 

siedząc przy panach? Tak starej sztuce rozpusty i ruchu 

dodał i, z chórem obchodząc, włóczył swą szatę po scenach 

fletnik, a lutnia poważna liczbę swych tonów zwiększyła... 

Chórów wymowa w pośpiechu dużo niezwykłych wyrażeń 

wniosła; w swych zdaniach szukając bacznie pożytku, zgadując 

przyszłość, tak samo jest ciemną, wieszczych jak Delfów⁹³ proroctwa... 

Ten, co się kozła lichego wierszem tragicznym dobijał, 

wkrótce też leśnych Satyrów⁹⁴ nago na scenę wprowadził 

i, nie ujmując powadze sztuki, na szorstkie się puszczał 

żarty, bo musiał nowością widzów przyciągać i bawić,⁹⁵ 

którzy, odbywszy ofiarę, przyszli swywolni i spici. 

Tak jednakże słuchaczom trzeba zalecić szyderczych 

i gadatliwych Satyrów, rzeczy poważne z żartami 

tak połączyć, by żaden bożek i żaden bohater, 

który się wprzódy odznaczył swoją purpurą i złotem, 

nie powędrował do podłych karczem nędznymi przemowy, 

albo też, ziemi się strzegąc, w próżni i chmurach nie bujał... 

Rzecz to tragedii niegodna bredzić płochymi⁹⁶ wierszyki⁹⁷; 

jak matrona, gdy tańczyć w dzień uroczysty jej przyjdzie, 

tak i tragedia poniekąd wstydzi się bratać z swywolną 

zgrają Satyrów. Nie tylko zawsze właściwych i prostych 

chciałbym się trzymać wyrażeń, gdybym Satyrów przedstawiał, 

ani bym pragnął tragicznej barwy tak całkiem zaniechać, 

iżbyś różnicy nie dojrzał, Dawus⁹⁸ czy prawi i śmiała 

Pithias⁹⁹, co zgarnia tysiączek, za nos ścisnąwszy Simona¹⁰⁰, 

czyli też ochmistrz i sługa boskiej dzieciny, Silenus¹⁰¹. 

Z samych bym znanych wyrazów wiersze me złożył, tak iżbyś 

myśląc, że każdy to zrobi, próżno się pocił i biedził, 

gdybyś spróbował; tak wielkie szyku i związku znaczenie, 

tyle przez układ nabiorą wdzięku znajome wyrazy. 

Strzec się powinni, mym zdaniem, z lasów zwołani Faunowie¹⁰², 

aby, jak hołysz¹⁰³, co miejskie rynki za młodu wycierał, 

nie cedzili, żaczkując¹⁰⁴ zbytnio, gładzonych wierszyków, 

ani zelżywym i brudnym ciągle pluskali językiem; 

zgorszy się bowiem rycerstwo, zgorszą bogaci i szlachta 

i spokojnego tam sądu u nich, ni wieńca nie znajdzie 

to, czym bawi się motłoch, groszek, orzeszki jedzący... 

Długa gdy zgłoska po krótkiej stoi, nazywa się jambem¹⁰⁵; 

miara to szybka, skąd także nazwę jambicznych trójmiarom 

dano, gdyż one w swych stopach, równych od pierwszej do szóstej, 

przycisk sześćkrotnie wznawiają¹⁰⁶. Lecz nie tak dawno, jak mniemam, 

aby poważniej i wolniej nieco do uszu dochodził, 

w obręb praw swoich poważne wciągnął spondeje¹⁰⁷ usłuszny 

i cierpliwy jambus, zgodnie im jednak z drugiego, 

ani z czwartego nie znijdzie miejsca. Też rzadko zajmuje 

spondej te miejsca w Akcjusa¹⁰⁸ świetnych trójmiarach, lecz wiersze, 

które nam Ennius¹⁰⁹ z niezwykłym rzuca ciężarem¹¹⁰ na scenę, 

gnębi on szpetnym zarzutem albo niedbalstwa, lub nadto 

wielkich pośpiechów, lub wreszcie nieobeznania się z sztuką. 

Ale nie każdy poczuje wiersze złym dźwiękiem grzeszące, 

często w tej sprawie niegodnie rzymskim przebaczasz poetom; 

przeto więc błądzić i pisać miałbym swywolnie, lub sądząc, 

moje iż biedy świat cały widzi, wystrzegać się tylko, 

abym się nie zwiódł w tej myśli, że mi już wszystko wybaczą? 

Winym w ten sposób uniknął, alem pochwały niegodzien... 

Wy zaś i we dnie, i w nocy wzory helleńskie badajcie! 

Przecież to wasi przodkowie Plauta¹¹¹ i rytmy, i słony 

dowcip chwalili, cierpliwie nazbyt i jedno i drugie 

wielbiąc, lecz głupio, jak sądzę, jeślim ja zdolny wraz z wami 

od rzetelnych dowcipów gburne wybryki odróżniać, 

oraz i brzmienia poprawne uchem i palcem naznaczać... 

Mówią, że przedtem nieznany rodzaj tragicznej Kameny¹¹² 

Tespis¹¹³ wynalazł i sztuki swoje na wozach obwoził, 

które śpiewano i grano, zasmarowawszy policzki 

lagrem; ozdobne zaś po nim maski i płaszcze wymyślił 

Eschil¹¹⁴ i scenę na deskach niezbyt wzniesionych umieścił, 

chodzić w wysokich trzewikach, gadać wspaniale nauczył... 

Wkrótce za nimi też przyszła stara komedia¹¹⁵, zyskując 

poklask niemały; jej wolność jednak w rozpustę i gwałty 

skoro popadła, trza było prawem ją skrócić; to prawo 

przeszło, a chóry zamilkły, szkodzić haniebnie nie mogąc... 

Sił swych we wszystkim doświadczyć nasi pragnęli poeci; 

zaszczyt to dla nich niemały, greckie iż ślady porzucić 

i narodowe przedmioty śmieli na scenie przedstawić, 

bądź to tragedie, bądź także pisząc ludowe rozrywki. 

Lacjum też byłoby niemniej wielkim przewagą języka, 

jak jest i męstwem i bronią, gdyby każdemu z poetów 

nie przykrzyło się gładzić wierszy cierpliwie i długo. 

Wy więc, Pompila¹¹⁶ potomki! dzieła nie chwalcie, którego 

w karby nie wzięły i długa praca, i liczne poprawki, 

nie okrzesawszy dziesięćkroć, aż do zupełnej ogłady... 

Zapał wrodzony Demokryt¹¹⁷ zowie szczęśliwszym od sztuki 

pełnej mozołu i trzeźwych wieszczów z Parnasu¹¹⁸ wyklucza; 

przeto niemała poetów zgraja paznokcie i brodę 

zwykła zapuszczać, ustronia szukać i łaźni unikać, 

wartość i tytuł poety bowiem uzyska, kto nigdy 

głowy, której by wyleczyć trzy Anticyry¹¹⁹ nie mogły, 

nie powierzył golarni cnego Licyna. O, głupiec 

ze mnie, że w czasie wiosennym żółć mą przeczyszczam corocznie¹²⁰! 

Nikt by zaiste piękniejszych wierszy nie pisał, lecz nie mam 

takich zdolności, osełki spełniać więc będę zadanie, 

która, choć sama nie siecze, kosę wyostrzyć potrafi. 

Sam nic nie pisząc, poetów służby, urzędu wyuczę, 

skarby gdzie znajdą, co wieszczów żywi i kształci, co mogą, 

czego nie mogą i dokąd talent lub obłęd zawiedzie... 

Myśleć porządnie jest źródłem oraz zasadą dobrego 

zawdy¹²¹ pisania, to dzieła z szkoły Sokrata¹²² ci wskażą. 

Treść gdy obmyślisz, wyrazy same nastręczą się przez się 

Kto się nauczył, co winien swojej Ojczyźnie, przyjaźni, 

jak tam rodzica, jak brata trzeba miłować, jak gościa, 

jaką senator i jaką sędzia powinność wziął na się, 

jakie zadanie jest wodza w wojnie, potrafi zapewne 

co odpowiednim jest, nadać każdej osobie. Na wzory 

obyczajów ze życia wzięte powinien się biegły 

naśladowca zapatrzeć, zacne z nich głosy dobywać. 

Nieraz przez piękne ustępy, trafne zwyczajów oddanie, 

dramat bez wdzięku, bez sztuki, wreszcie bez wszelkiej wartości, 

bardziej zabawi publiczność, lepiej uwagę jej zajmie, 

niźli ubogie w swej treści wiersze i dźwięczne gadulstwo... 

Grekom, co chwały jedynie byli chciwymi, Kamena 

dała i zdolność wrodzoną, świetnie też brzmiącą wymowę; 

rzymska zaś uczy się młodzież w długich rachunkach grosiwo 

dzielić na setne ułamki. Niechaj, na przykład, Albina¹²³ 

synek odpowie: «od piątki jeśli dwunastkę odciągniesz, 

cóż się zostanie?... no, mówże przecie!... Ot, trojak... Wybornie! 

ty już majątku nie stracisz!... Dodaj część jedną, cóż będzie? 

Szóstka!... Lecz skoro na sercu rdza ta osiędzie i troska 

o chudobę¹²⁴, czy można jeszcze spodziewać się wierszy 

godnych, by olej cedrowy w pudłach z cyprysu je wiecznił?... 

Albo pożytek chcą przynieść, albo zabawić poeci, 

lub jednocześnie przyjemność złączyć z pożytkiem dla życia. 

Dając naukę, bądź krótkim, aby chętliwe umysły, 

prędko pojąwszy twe słowa, wiernie zachować je mogły. 

Pierś gdy się nasza przepełni, zbytek z niej zawdy¹²⁵ wyciecze. 

Coś dla zabawy wymyślił, prawdzie najbliższym niech będzie, 

niech zaś nie żąda twa bajka, abym jej całkiem uwierzył, 

niech nie wyciąga żywego chłopca z kałdunu¹²⁶ upiora... 

Co bez pożytku, to zawsze sotnie starszyzny potępią, 

młodzież rycerska w swej bucie sztuką poważną pogardzi, 

wszystkie zaś głosy pozyska, łącząc przyjemność z pożytkiem, 

kto czytelnika nie tylko bawi, lecz oraz poucza. 

Taka to książka zbogaci Sosjów¹²⁷ i przejdzie za morze 

i wsławionego pisarza życie wiekami przedłuży... 

Są jednakże i błędy, którym przebaczyć pragnąłbym, 

bo i struna nie zawsze zabrzmi, jak palce by chciały, 

tonu gdyś żądał niskiego, często się ozwie wysokim, 

a nie zawsze też strzelec z łuku tam trafi, gdzie grozi. 

Lecz gdy niemało piękności w wierszu jaśnieje, nieliczne 

plamki, co pośpiech uronił, których też ludzka się ustrzec 

przeć nieudolność nie może, wcale mnie razić nie będą. 

Cóż stąd?... Ot, słuchaj! jak godzien kary jest pismak, co, mimo 

przestróg, w tych samych ci zawsze błądzi wyrazach, jak wyśmian 

będzie lutnista, tą samą struną wżdy¹²⁸ brzęcząc fałszywie, 

tak, kto się często opuści, Cheril¹²⁹ w mych oczach wierutny! 

Śmieję i dziwię się, jeśli dwakroć lub trzykroć coś dobrze 

powie, a gorszy mnie niemniej Homer¹³⁰ gdy zaśnie poczciwiec; 

wszakże, przy dłuższej iż pracy sen nas zaskoczy, to nie dziw!... 

Ma z obrazami poezja wiele wspólnego¹³¹; niektóre 

z bliska cię ujmą, gdy inne robią wrażenie z daleka; 

w cieniu na jeden, na drugi w świetle wpatrywać się trzeba, 

przenikliwości bystrego aby się znawcy nie uląkł; 

ten się podoba raz tylko, tamten ilekroć nań spojrzysz... 

O, ty starszy z cnych braci!¹³² chociaż ojcowskie nauki 

i rozsądek ci własny prawdę wskazują, te słowa 

schowaj w pamięci! Są rzeczy, w których przeciętnym i znośnym 

środkiem jest zawsze ustąpić. Prawnik i rzecznik w sądowych 

sprawach pomierny, choć nie ma przecie tej świetnej wymowy¹³³, 

jak Messala¹³⁴, ni tyle umie co Aulus Kascellius¹³⁵, 

bez wartości jednakże nie jest; poetom ni bóstwa 

być miernymi nie dadzą, ani księgarnie, ni ludzie. 

Jak, wśród rozkosznej biesiady, dźwięki niesfornej muzyki, 

mak słodzony sardyńskim miodem¹³⁶ i stęchłe olejki 

niesmak sprawiają, bo mogła uczta też bez nich się obyć, 

tak i poezje stworzone na to, by krzepić umysły, 

gdy się cokolwiek ze szczytu zwichną, spadają aż na dół. 

Kto na szermierce się nie zna, Marsa¹³⁷ niech pole omija; 

kto się nie uczył grać w piłkę, w krąga, lub obręcz, ten nie gra, 

by zeń liczne się widzów koła nie śmiały bezkarnie, 

wiersze zaś, choć nie potrafi, każdy tam kuje bezczelnie. 

Czemuż by nie miał? Wszak wolny, z wolnych rodziców, z majątku 

swego do jazdy policzon, mąż zeń bez skazy w swym życiu! 

Ty zaś, ni mówić, ni pisać, wbrew twej zdolności nie będziesz; 

znam ja twój sposób myślenia, znam twój rozsądek, lecz jeślić 

zdarzy się kiedyś coś pisać, sędzia niech Mecjus to najpierw 

słyszy i ojciec i Flakkus¹³⁸, niechaj rękopis w skrzyneczce 

do dziewiątego się roku kurczy! Wszak skreślić ci wolno, 

czegoś nie wydał; na powrót, coś raz wygłosił, nie wróci!... 

Wieszczek ów Orfej¹³⁹, pośrednik bogów, przeć ludzi żyjących 

w lasach od mordów i sprośnej strawy powstrzymał; dla tego 

głoszą, że lwice i wściekłe umiał łagodzić tygrysy; 

wszakże Amfion¹⁴⁰, jak mówią, twórca tebańskiej warowni, 

skały, gdzie zechciał, tam wodził brzmieniem swej lutni żółwiowej 

i pochlebnymi prośbami. Mędrców to kiedyś rzecz była 

od publicznych odróżniać sprawy prywatne, od świeckich 

święte, niesforne ukracać śluby, dać prawa małżonkom, 

miasta budować, na taflach prawa wyrzynać drewnianych. 

Stąd też spłynęły na boskich wieszczów zaszczyty i chwała, 

oraz na pieśni. A po nich Homer przesławny i Tyrtej¹⁴¹ 

męskie do bojów marsowych serca zaostrzać umieli 

swymi wierszami; wyrocznie w wierszach składano i pieśnią 

mędrzec wskazywał koleje życia prawego; po łaską 

królów sięgały pieryjskie rytmy, a wreszcie igrzyska 

wynaleziono, ten koniec prac uciążliwych; więc wstydzić 

pewno nie będziesz się Muzy lutnią władnącej i boga 

śpiewów?... Czy zdolność, czy sztuka wiersz doskonałym uczyni, 

nieraz pytano; ja nie wiem, co by, bez żyły obfitej, 

sama usilność zdołała, albo też zdolność bez pracy! 

tak to z nich jedno pomocy szuka drugiego w przyjaznym 

spisku... Kto pragnie w gonitwach do pożądanej dobiegnąć 

mety, ten z młodu się ćwiczył, pocił i marznął i znosił 

trudów niemało, miłostką gardził i winem, a fletnik, 

który w pytyjskich wystąpi szrankach, pod mistrzem się groźnym 

pierwej wyuczył. Nie dosyć ręczyć: «przecudne układam 

pieśni; parszywiec, kto za mną! Wstyd by mi było na końcu 

zostać i wyznać, iż tego, czegom nie uczył się, nie wiem!...» 

Jak ów woźny, co ściąga gawiedź na sprzedaż publiczną, 

tak też poeta, co znaczny pieniądz na lichwie i wielkie 

dobra posiada, nadzieją zysku przywabia pochlebców, 

jeśli zaś tłuste półmiski zręcznie zastawiać potrafi 

i za chudym pachołkiem ręczyć, pieniacza wywikłać 

z sprawy złowrogiej, to dziwić się będę, gdy, w czepku urodzon, 

od fałszywych przyjaciół zdoła prawdziwych rozpoznać. 

Ty zaś, czy komu co dałeś, czyli też masz go obdarzyć, 

nie chciej pełnego radości ciągnąć, by słuchał twych wierszy; 

krzyczeć on będzie: «Prześlicznie! jak to wybornie! jak trafnie!», 

a przy innym zaś miejscu zblednie, z życzliwej źrenicy 

łzy uroni, podskoczy, tupać ci będzie nogami. 

Jak te najęte na pogrzeb płaczki i beczą, i prawią, 

dręcząc się więcej niż krewni szczerze zmartwieni, tak więcej 

od rzetelnego ci chwalcy wrzasku narobi szydercą. 

Otóż, podobno bogacze trapią rzęsistym kielichem, 

winem wciąż męcząc, jeżeli kogoś wybadać zapragną, 

czy przyjaźni ich godzien; pisząc więc wiersze, pamiętaj, 

abyć nie zwiodły zamiary w lisiej kryjące się skórze. 

Gdy mu cośkolwiek czytano, mawiał Kwinktilius: «Braciszku! 

to mi tu popraw i tamto!» Jeśliś powiedział: «Nie umiem, 

trzykroć się darmo kusiłem!» kazał ci jednak przekreślać 

i na kowadle przerabiać źle utoczone wierszyki. 

Gdy zaś wolałeś twych błędów bronić, niż wiersze przerabiać, 

słówka już więcej nie tracąc, rady nie marnił daremnej, 

czemu byś nie miał się kochać w sobie i w swoich wierszydłach, 

sam, bez rywala!... Roztropny znawca i biegły nagani 

wiersze niezręczne lub twarde, w poprzek ci czarnym nakreśli 

znakiem zbyt szorstkie, zmaże ozdoby zbyt szumne, 

każe ci jaśniej wyrazić wszystko, co trudno zrozumieć, 

wyraz dwuznaczny potępi, wytknie, co zmienić potrzeba; 

będzie to drugi Aristarch¹⁴²; pewno nie powie: «i po cóż 

martwić przyjaciół fraszkami!» Ale te fraszki w istotną 

biedę wprowadzą, gdyć krzywo przyjmie i wydrwi publiczność. 

Jak przed człowiekiem, którego trapią żółtaczka, lub brzydka 

świerzba¹⁴³, lub szały świąteczne, albo też Diana¹⁴⁴ w swym gniewie, 

tak przed szalonym poetą człowiek rozsądny ucieka, 

ani go nie tknie; niebaczni idą z nim, żaczki go dręczą. 

Gdy się on włóczy z zadartą głową do góry, puchając 

wiersze, jeśli gdzie wpadnie w studnię, lub jamę, jak ptasznik 

kosy po lasach wabiący, może bez końca: «ratujcie!» 

wrzeszczeć, «o bracia!», bo żaden z dziury go dobyć nie zechce. 

Jeślibyś jednak z pomocą spieszył i spuszczał powrozy, 

«skąd wiesz, czyli umyślnie w studnię nie wskoczył i nie chcąc 

wcale ratunku?» zawołam na cię i wieszcza Sycylii 

zgon ci przytoczę. Ot, przecie, pragnąc za boga uchodzić, 

z zimnym rozmysłem Empedokl¹⁴⁵ rzucił się w Etny¹⁴⁶ płomienie. 

Niech tam poetom dozwolą sprzątnąć się z świata, gdy zechcą; 

od samowolnej ratować śmierci, toż samo, co zabić! 

Nieraz on puszczał się na to; choćbyś go wyrwał, nie będzie 

przecież jak inni, lecz zawsze goni za śmiercią rozgłośną. 

Czemuż więc wiersze on kuje?... Tego nie wiemy; być może, 

ojca iż popiół splugawił mokrzem, że zgwałcił, niecnota, 

znaki piorunu złowrogie. Wariat zaiste i jako 

niedźwiedź, gdy kraty swej klatki zdoła połamać, rozpędza 

z nieuczonymi uczonych, głosząc swe wiersze zawzięcie, 

kogo zaś schwyci, nie puści więcej, zabije czytaniem, 

jak nie popuszcza pijawka skóry, aż krwią się nasyci! 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. ars poetica (łac.) — sztuka poetycka; dzieło opisujące najlepszy zdaniem autora sposób tworzenia literatury. Zachowały się tylko dwa takie starożytne utwory: Poetyka Arystotelesa oraz właśnie List do Pizonów, który rozpoczął wielowiekową modę na pisanie takich utworów wierszem. Warto pamiętać, iż zawarte w tytule słowo ars oznaczało nie tylko „sztukę”, lecz również „rzemiosło, umiejętność”. W przeciwieństwie do dzieła Arystotelesa, List do Pizonów nie jest jednak systematycznym wykładem poetyki, lecz zbiorem przemyśleń wybitnego praktyka, niepozbawionym elementów satyrycznych. [przypis edytorski]

2. malarz — porównanie poezji do malarstwa, to jest do sztuki przedstawiającej, jest charakterystycznym pomysłem Horacego. [przypis edytorski]

3. ludzką głowę na końskim osadzić karku — w starożytnych pismach z dziedziny teorii poezji przykłady fantastycznych zwierząt, złożonych z elementów stworzeń istniejących, były stosowane przy omawianiu pojęcia wyobraźni. [przypis edytorski]

4. upstrzyć — tu: ozdobić. [przypis edytorski]

5. pióry — dziś popr. forma N. lm: piórami. [przypis edytorski]

6. członki — kończyny, tu: części ciała. [przypis edytorski]

7. spajać — łączyć. [przypis edytorski]

8. Pizonowie — wpływowa rodzina rzymska, gałąź rodu kalpurnijskiego (łac. gens Calpurnia). Jej członkowie często byli wybierani na urząd konsula i mieli znaczący udział w kształtowaniu rzymskiej legislacji. Adresatami listu byli prawdopodobnie Lucjusz Calpurnius Pizon, który sprawował urząd konsula w roku 15 n.e., oraz jego dwaj synowie. [przypis edytorski]

9. puszczać się zgoła na wszystko — sens: podejmować się przedstawienia dowolnego tematu. [przypis edytorski]

10. wolność — w starożytnej teorii poetyki i retoryki istniało pojęcie licencji. Oznaczało ono prawo artysty do przekraczania norm, przede wszystkim dotyczących poprawności językowej, rządzących zwykłymi (nieukształtowanymi artystycznie) wypowiedziami. [przypis edytorski]

11. lecz nie w tym stopniu, by łączyć skromne ze srogim — tu po raz pierwszy w tekście pojawia się koncepcja stosowności (łac. decorum). Wymaga ona od twórcy wypowiedzi w stylu dostosowanym do tematu, a w szerszym sensie również unikania zestawień niepasujących do siebie motywów. [przypis edytorski]

12. szmat purpurowy — przen.: nazbyt ozdobny fragment, niepasujący do nastroju i wymowy całości. W jęz. ang. funkcjonują nawet pochodzące od tego sformułowania idiomatyczne wyrażenia purple patch oraz purple prose. [przypis edytorski]

13. Diana (mit. rzym.) — bogini łowów, przyrody, płodności i księżyca, córka Jowisza i Latony. [przypis edytorski]

14. niwa — pole. [przypis edytorski]

15. amfora — starożytne gliniane naczynie, zazwyczaj wysokie i smukłe, służące do przechowywania wina lub oliwy. [przypis edytorski]

16. amforęś zaczął — konstrukcja z ruchomą końćówką czasownika; inaczej: zacząłeś amforę. [przypis edytorski]

17. z bieżącym kołem — sens: w miarę kolejnych obrotów koła garncarskiego. [przypis edytorski]

18. wieszcz — w tym tekście konsekwentnie: poeta. [przypis edytorski]

19. ojcze i ojca takiego godni synowie — chodzi o adresatów listu; byli nimi prawdopodobnie Lucjusz Pizon, który sprawował urząd konsula w roku 15 n.e., oraz jego dwaj synowie. [przypis edytorski]

20. ciemny — tu: niezrozumiały. [przypis edytorski]

21. zwięzły — w starożytnej poetyce cenioną wartością była oszczędność słów (zwięzłość, łac. brevitas). [przypis edytorski]

22. lekki — tu: niesprawiający wrażenia wysilonego, tj. pisanego z trudem; por.: lekkie pióro. [przypis edytorski]

23. ogłada — tu: wyrafinowanie. [przypis edytorski]

24. szczytny — wzniosły. [przypis edytorski]

25. szafować — tu: używać czegoś lub rozdawać coś w dużych (nadmiernych) ilościach. [przypis edytorski]

26. odyniec — samiec dzika. [przypis edytorski]

27. błędu się strzegąc, wpadamy w wadę — kolejne odwołanie do idei licencji (dozwolonego artyście wykroczenia przeciw regułom językowym). Błąd jest tu określeniem dotyczącym poprawności językowej, wada natomiast dotyczy jakości artystycznej. [przypis edytorski]

28. w bliskości Emila szkoły — prawdop. odniesienie do szkoły gladiatorów Emiliusa Lepidusa. [przypis edytorski]

29. przedmiot — temat. [przypis edytorski]

30. zdradzić — tu: opuścić. [przypis edytorski]

31. żeby już teraz powiedział wszystko, co teraz ma mówić — Horacy przedstawia się tu jako zwolennik zasady rozpoczynania dzieła in medias res, to jest w środku tematu, bez zbędnych wstępów. [przypis edytorski]

32. Cetegowie — rzymska rodzina patrycjuszowska, znana z przywiązania do tradycji. Wyrażała je m.in. rezygnacją z noszenia togi na rzecz starszej wersji rzymskiego stroju arystokratycznego. W szerszym znaczeniu: dawni (z perspektywy Horacego) Rzymianie. [przypis edytorski]

33. świeżo ukute — być może nawiązanie do praktyki przetapiania starych monet na nowe. [przypis edytorski]

34. Cecyliusz Stacjusz (ok. 230–ok. 168 p.n.e.) — komediopisarz rzymski, adaptator komedii greckich (m.in. Menandra), wyzwoleniec. [przypis edytorski]

35. Plautus, właśc. Titus Maccius Plautus (ok. 250–ok. 184 p.n.e.) — komediopisarz rzymski, piszący łaciną zbliżoną do potocznej, a fabułę często wzorujący na komedii greckiej (attyckiej). [przypis edytorski]

36. Wirgil a. Wergiliusz, właśc. Publiusz Wergiliusz Maro (70–19 p.n.e.) — poeta rzymski z czasów Augusta, autor Eneidy, uznawanej za narodowy epos rzymski, Bukolik (sielanek) oraz poematu dydaktycznego o rolnictwie, zatytułowanego Georgiki. Przysłużył się Horacemu, przedstawiając go Mecenasowi. [przypis edytorski]

37. Warius, właśc. Lucjusz Warius Rufus (ok. 74–14 p.n.e.) — poeta rzymski, autor tragedii Thyestes i poematu epickiego De morte (O śmierci). Przyjaciel Wergiliusza, po jego śmierci zajął się przygotowaniem do druku Eneidy (wraz z innym poetą o nazwisku Plotius Tucca). [przypis edytorski]

38. Kato, właśc. Marek Porcjusz Kato, zwany Starszym lub Cenzorem (234–149 p.n.e.) — polityk, mówca i prozaik rzymski, autor m.in. niezachowanego dzieła encyklopedycznego Praecepti ad filium (Wskazówki dla syna) oraz traktatu De agri cultura (O uprawie roli). Jako polityk wsławił się kończeniem wypowiedzi na dowolny temat sloganem „poza tym uważam, że Kartaginę należy zniszczyć”. [przypis edytorski]

39. Ennius, właśc. Kwintus Enniusz (239–169 p.n.e.) — poeta i tragik, uważany za ojca poezji rzymskiej. Autor niezachowanego poematu historycznego Annales. [przypis edytorski]

40. nazwisko — tu: nazwa. [przypis edytorski]

41. przeć’ (daw.) — skrócona forma od „przecież”. [przypis edytorski]

42. Neptun w ląd wpuszczony — mowa o sztucznie zbudowanym porcie. [przypis edytorski]

43. bagno — cesarz August podjął próbę osuszenia bagien w Lacjum. [przypis edytorski]

44. niepłodny — tu: nieprzynoszący plonów. [przypis edytorski]

45. w poszanie — w poszanowaniu. [przypis edytorski]

46. zwyczaj — łac. usus, od czego pochodzi dzisiejsze „uzus”. [przypis edytorski]

47. żałobny — tu: przynoszący śmierć i smutek. [przypis edytorski]

48. wiersze nierówno spojone — o wersach nierównej długości, to jest w dystychu elegijnym, złożonym z heksametru i pentametru. [przypis edytorski]

49. w szale — w oryginale rabies, czyli wścieklizna. [przypis edytorski]

50. Archiloch (VII w. p.n.e.) — grecki poeta, znany ze złośliwych wierszy pisanych rytmem jambicznym. Według legendy miały one doprowadzić do samobójstwa człowieka, który odmówił mu ręki swojej córki. [przypis edytorski]

51. jamb — dwusylabowa stopa rytmiczna, w grece i łacinie złożona z sylaby krótkiej, a potem długiej (w wierszach polskich odpowiednikiem sylaby długiej jest sylaba akcentowana, zaś krótkiej nieakcentowana). [przypis edytorski]

52. przemóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]

53. niż a. niźli — zamiast. [przypis edytorski]

54. przedmiot — temat. [przypis edytorski]

55. Tyestes (mit. gr.) — król Myken, podstępnie nakłoniony do zjedzenia potrawki z ciał swoich dzieci. [przypis edytorski]

56. sierdzić się — złościć się. [przypis edytorski]

57. Chremes — postać starca z komedii Terencjusza. [przypis edytorski]

58. Telef (mit. gr.) — syn Heraklesa i Auge, według mitu popełnił samobójstwo, rzucając się ze skały Gibraltaru po tym, jak zginęła Helena wraz z jego nienarodzonym dzieckiem. [przypis edytorski]

59. Peleus (mit. gr.) — król Ftyi, ojciec Achillesa. W trakcie gry w kości zabił swojego przyrodniego brata, po czym musiał uciec z rodzinnej Eginy. [przypis edytorski]

60. łokciowy — tu: długi. [przypis edytorski]

61. ciężkim lub smutkiem nas dręcząc — szyk przestawny; inaczej: lub ciężkim smutkiem nas dręcząc. [przypis edytorski]

62. czyli — czy z partykułą pytajną „li”. [przypis edytorski]

63. czyli — daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy też, czy może. [przypis edytorski]

64. Achilles (mit.gr.) — bohater Iliady Homera, syn Peleusa i morskiej bogini Tetydy, która wykąpała syna w Styksie, aby uczynić go nieśmiertelnym; zginął pod Troją trafiony strzałą Parysa w piętę, której cudowna woda nie obmyła, gdyż matka podczas kąpieli zakryła ją dłonią, trzymając syna na ręku. [przypis edytorski]

65. Medea (mit. gr.) — mściwa i okrutna czarodziejka, żona Jazona; porzucona przez niego na rzecz Kreuzy, zabiła dzieci swoje i Jazona. [przypis edytorski]

66. Ino (mit. gr.) — córka Kadmosa i Harmonii, na skutek zesłanego na nią przez Herę szału zabiła własne dzieci. [przypis edytorski]

67. Iksjon (mit. gr.) — król Lapitów; pierwszy człowiek, który zabił swojego krewnego, skazany za to na męki w Hadesie. [przypis edytorski]

68. Orestes (mit. gr.) — syn Agamemnona i Klitajmestry, zabójca matki, który pomścił w ten sposób dokonane przez nią zabójstwo ojca. [przypis edytorski]

69. Io (mit. gr.) — nimfa, kochanka Zeusa. [przypis edytorski]

70. z pieśni iliackich — na podstawie Iliady. [przypis edytorski]

71. ulęże — wylęgnie, urodzi. [przypis edytorski]

72. Męża opiewaj mi, Muzo, który po Troi zdobyciu błądząc, niemało narodów widział zwyczaje i grody — parafraza początku Odysei Homera. [przypis edytorski]

73. ten z błyskawicy nam dymu nie chce pokazać, lecz z dymu światło — sens: ten robi więcej, niż zapowiada. [przypis edytorski]

74. Antifates (mit. gr.) — wódz Lastrygonów, którzy zaatakowali Odyseusza. [przypis edytorski]

75. Scylla (mit. gr.) — potwór morski o sześciu psich głowach, niegdyś nimfa, pilnujący Cieśniny Sycylijskiej, podobnie jak Charybda. [przypis edytorski]

76. Cyklopi (mit. gr.) — rasa dzikich, jednookich olbrzymów. [przypis edytorski]

77. Charybda (mit. gr.) — potwór morski, pochłaniający wszystko, nad wodą widoczny jedynie za sprawą uruchamianego przezeń wiru, pilnujący Cieśniny Sycylijskiej, podobnie jak Scylla. [przypis edytorski]

78. Meleager (mit. gr.) — heros, jeden z Argonautów; jego narodzinom towarzyszyła przepowiednia, że będzie żył, dopóki nie spłonie głownia paląca się właśnie w kominku; matka Meleagra wyjęła ją z ognia i zgasiła, a po wielu latach wrzuciła z powrotem do paleniska, gdy Meleager w sprzeczce zabił rodzeństwo. [przypis edytorski]

79. Diomedes (mit. gr.) — król Argos, uczestnik wojny trojańskiej oraz tzw. wyprawy Epigonów (synów wodzów poległych w wyprawie siedmiu przeciw Tebom, którzy w 10 lat później zdobyli miasto). [przypis edytorski]

80. [nie zacznie] wojny trojańskiej od podwójnego tam jaja — tj. od jaja, z którego wykluła się Helena, złożonego przez Ledę po stosunku z ukrywającym się pod postacią łabędzia Zeusem; przen. od najdawniejszych początków jakiejś sprawy. [przypis edytorski]

81. wżdy (daw.) — zawsze, w końcu. [przypis edytorski]

82. widze — dziś M. lm. brzmi: widzowie. [przypis edytorski]

83. Wy zaś klaskajcie! — w staroż. Rzymie standardowa formuła zakończenia utworu (łac.: Acta est fabula, plaudite). [przypis edytorski]

84. nierychło (daw.) — nieprędko. [przypis edytorski]

85. Medea (mit. gr.) — mściwa i okrutna czarodziejka, żona Jazona; porzucona przez niego na rzecz Kreuzy, zabiła dzieci swoje i Jazona. [przypis edytorski]

86. dławić — tu: dusić, zabijać. [przypis edytorski]

87. Atreus (mit. gr.) — król Myken, mszcząc się na bracie, który uwiódł mu żonę, podał mu potrawkę z jego syna. [przypis edytorski]

88. Prokne (mit. gr.) — siostra Filomeli, pomogła jej pomścić gwałt, dokonany przez jej męża. By uniknąć gniewu bogów, obie siostry zostały zamienione w ptaki. [przypis edytorski]

89. Kadmos (mit. gr.) — założyciel Teb, zmieniony wraz z żoną Harmonią w węże. Według jednej z wersji mitu miała to być kara za zabicie poświęconego Aresowi smoka. [przypis edytorski]

90. W pięciu niech aktach twa sztuka będzie, ni krótsza, ni dłuższa — zasada wprowadzona dopiero w literaturze rzymskiej. [przypis edytorski]

91. wżdy (daw.) — zawsze, w końcu. [przypis edytorski]

92. szczupły (daw.) — nieliczny. [przypis edytorski]

93. Delfy — staroż. miasto greckie u stóp Parnasu, sławne ze świątyni i z wyroczni boga Apolla, gdzie odpowiedzi udzielała kapłanka zwana Pytią. [przypis edytorski]

94. satyr (mit. gr.) — jedna z istot wchodzących w skład orszaku Dionizosa, boga wina i dzikiej natury; satyrowie byli przedstawiani jako pół-ludzie i pół-konie, kojarzono ich z pożądaniem i lubieżnością; w dramacie satyrowym, stanowiącym rodzaj krótkiej sztuki teatralnej, w sposób humorystyczny przedstawiającej motywy i postacie mitologiczne, chór składał się z satyrów. [przypis edytorski]

95. Ten, co się kozła lichego wierszem tragicznym dobijał, wkrótce też leśnych Satyrów nago na scenę wprowadził i, nie ujmując powadze sztuki, na szorstkie się puszczał żarty, bo musiał nowością widzów przyciągać i bawić — mowa o tzw. dramacie satyrowym. [przypis edytorski]

96. płochy (daw.) — lekkomyślny a. zmienny. [przypis edytorski]

97. płochymi wierszyki — dziś popr. forma N. lm: wierszykami. [przypis edytorski]

98. Dawus — typowe imię niewolnika w rzymskiej komedii. [przypis edytorski]

99. Pithias — typowe imię niewolnicy w komedii rzymskiej. [przypis edytorski]

100. Simon — typowe imię starca bądź pana w komedii rzymskiej. [przypis edytorski]

101. Silenus — Sylen, postać występująca w dramatach satyrowych w charakterze przewodnika chóru. [przypis edytorski]

102. Faun (mit. rzym.) — bóg płodności, przedstawiany jako brodaty mężczyzna z koźlimi kopytami i rogami. [przypis edytorski]

103. hołysz (daw.) — biedak. [przypis edytorski]

104. żaczkować — popisywać się erudycją. [przypis edytorski]

105. jamb — dwusylabowa stopa rytmiczna, w grece i łacinie złożona z sylaby krótkiej, a potem długiej, po polsku zaś — z nieakcentowanej i akcentowanej. [przypis edytorski]

106. przycisk sześćkrotnie wznawiają — mają sześć długich sylab. [przypis edytorski]

107. spondej — stopa rytmiczna złożona z dwóch długich sylab. [przypis edytorski]

108. Lucjusz Akcjusz (170 p.n.e.–ok. 85 p.n.e.) — poeta i dramatopisarz rzymski, tworzący głównie tragedie. [przypis edytorski]

109. Kwintus Enniusz (239–169 p.n.e.) — poeta i tragik, uważany za ojca poezji rzymskiej. Autor niezachowanego poematu historycznego Annales. [przypis edytorski]

110. z niezwykłym rzuca ciężarem — z dużą ilością spondejów. [przypis edytorski]

111. Plautus, właśc. Titus Maccius Plautus (ok. 250–ok .184 p.n.e.) — komediopisarz rzymski, piszący łaciną zbliżoną do potocznej, a fabułę często wzorujący na komedii greckiej (attyckiej). [przypis edytorski]

112. Kameny (mit. rzym.) — nimfy źródeł, później utożsamione z muzami. [przypis edytorski]

113. Tespis (VI w. p.n.e.) — pochodzący z Attyki pierwszy grecki aktor, poeta, twórca tragedii; wprowadził pierwszego aktora rozwijającego dialog z chórem i przewodnikiem chóru, co zapoczątkowało dramat jako rodzaj literacki; swoje sztuki przedstawiał, przemieszczając się pomiędzy wioskami wozem. [przypis edytorski]

114. Eschil (z łac.) a. Ajschylos (525–456 p.n.e.) — dramaturg grecki, uważany za twórcę tragedii jako gatunku literackiego; autor m.in. niezachowanej sztuki pt. Telefos, o mitycznym herosie, synu Heraklesa. [przypis edytorski]

115. stara komedia — najwcześniejszy okres rozwoju komedii greckiej, charakteryzująca się dosadnym językiem; jej najbardziej znanym przedstawicielem był Arystofanes. [przypis edytorski]

116. Numa Pompiliusz (753 p.n.e.–673 p.n.e.) — legendarny drugi król Rzymu, następca Romulusa. [przypis edytorski]

117. Demokryt z Abdery (ok. 460–ok. 370 p.n.e.) — filozof grecki, najwszechstronniejszy uczony starożytny przed Arystotelesem, autor kilkudziesięciu dzieł z różnych dziedzin, współtwórca (razem ze swoim nauczycielem Leukipposem) pierwszej atomistycznej teorii budowy świata. [przypis edytorski]

118. Parnas — góra w Grecji, w Fokidzie, w mitologii uznawana za siedzibę Muz. [przypis edytorski]

119. Anticyra — miasto w Grecji, w okolicach którego rósł ciemiernik (łac. Helleborus), trucizna stosowana w starożytności również jako lek na szaleństwo. „Trzy Anticyry” mogą oznaczać potrójną dawkę tego leku. [przypis edytorski]

120. w czasie wiosennym żółć mą przeczyszczam corocznie — starożytna „kuracja”, mająca doprowadzić do wyrównania poziomu „temperamentów” poprzez przyjęcie środka wywołującego biegunkę i wymioty; o środku tym mowa w poprzednim przypisie. [przypis edytorski]

121. zawdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

122. Sokrates (ok. 470 p.n.e.–399 p.n.e.) — grecki filozof, nauczyciel Platona i bohater jego dialogów. [przypis edytorski]

123. Albinus — postać lichwiarza. [przypis edytorski]

124. chudoba (daw.) — majątek, zwł. ruchomy. [przypis edytorski]

125. zawdy a. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

126. kałdun — brzuch. [przypis edytorski]

127. Sosjowie (łac. Sosii) — rodzina rzymskich księgarzy. [przypis edytorski]

128. wżdy (daw.) — zawsze, w końcu. [przypis edytorski]

129. Cheril (IV w. p.n.e.) — grecki poet, żyjący w Iasos w Sparcie. [przypis edytorski]

130. Homer — grecki poeta z VII w. p.n.e., autor dwóch poematów epickich, Iliady i Odysei. [przypis edytorski]

131. Ma z obrazami poezja wiele wspólnego — po łacinie występuje tu słynna wskazówka ut pictura poesis. [przypis edytorski]

132. O, ty starszy z cnych braci! — mowa o starszym synu Lucjusza Pisona. [przypis edytorski]

133. wymowa — tu: retoryka. [przypis edytorski]

134. Marcus Valerius Messala Corvinus — rzymski polityk i mówca z I w. p.n.e. [przypis edytorski]

135. Aulus Kascellius — rzymski prawnik, znany ze swej wiedzy; warto tu pamiętać, że ważny element ówczesnego wykształcenia prawniczego stanowiła retoryka, co uzasadnia porównanie praktykowania prawa i literatury. [przypis edytorski]

136. sardyński miód — starożytni uważali go za miód kiepskiej jakości. [przypis edytorski]

137. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny i gniewu; jego greckim odpowiednikiem jest Ares. [przypis edytorski]

138. Flakkus — Horacy oferuje się tu jako chętny do krytyki nieopublikowanego dzieła. [przypis edytorski]

139. Orfej a. Orfeusz (mit. gr.) — syn boga Apollina i muzy Kalliope, pochodzący z Tracji muzyk, poeta i pieśniarz, który śpiewem swoim poskramiał dzikie zwierzęta i ożywiał martwe przedmioty; sławny z tego, że zszedł do Hadesu po swą zmarłą żonę Eurydykę i oczarował swoim śpiewem władcę krainy zmarłych; jego imię wiąże się nie tylko z siłą oddziaływania piękna i artyzmu, ale również z kultem orfickim i wiarą w metempsychozę. [przypis edytorski]

140. Amfion (mit. gr.) — syn Zeusa i Antiope, królowej Teb; wg legendy zbudował mury Teb, grając na lutni w taki sposób, że posłuszne mu kamienie przemieściły się na właściwe miejsca. [przypis edytorski]

141. Tyrteusz a. Tyrtajos (VII w. p.n.e.) — poeta grecki (pochodzący ze Sparty, Miletu a. Aten), jego poezje zagrzewały Spartan do walki; wg legendy został przysłany przez Ateny jako jedyne wsparcie dla Sparty w wojnie z Meseńczykami; od jego imienia wywodzi się nazwa poezji tyrtejskiej, czyli poezji patriotycznej wzywającej do walki, oraz określenie: postawa tyrtejska, oznaczające gotowość oddania życia za ojczyznę. [przypis edytorski]

142. Arystarch z Samotraki (216–144 p.n.e.) — gramatyk i badacz literatury, kierownik Biblioteki Aleksandryjskiej, znany z krytycznego spojrzenia na dzieła Homera. [przypis edytorski]

143. świerzba — dziś: świerzb. [przypis edytorski]

144. Diana (mit. rzym.) — bogini łowów, przyrody, płodności i księżyca, córka Jowisza i Latony. [przypis edytorski]

145. Empedokles (494–434 p.n.e.) — filozof, poeta i lekarz grecki, twórca koncepcji czterech żywiołów, które wskutek działania dwóch pierwotnych sił: miłości i nienawiści, mieszają się ze sobą i tworzą różnorodne rzeczy. [przypis edytorski]

146. Etna — wulkan na wybrzeżu Sycylii, czynny również dziś. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/list-do-pizonow

Tekst opracowany na podstawie: Horatius Flaccus, Quintus (65-8 a. C.), Horacego ody, epody, satyry i listy, tłum. Motty, Marceli (1818-1898), Poznań 1896

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć-Gryz, Wojciech Kotwica, Marcin Koziej, Paweł Kozioł, Marta Niedziałkowska.

Okładka na podstawie: Bird Feather Feather Paper 250530 Edited 2020, Tool Dude@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.