Jarosław Lipszyc

dyptyk obłędny

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

dyptyk obłędny

(albo rozprawka z językiem)

zaczyna się

Jerzy Krzysztoń¹, Obłęd

Wzejście obłędu na horyzoncie renesansu daje nasamprzód o sobie znać poprzez zniweczenie symboliki gotyckiej; jak gdyby zakotłował się ów świat o gęstej sieci znaczeń duchowych i jakby stamtąd wynurzyły się postacie o znaczeniu uchwytnym już tylko w kategoriach bezsensu. Gotyckie formy trwają jeszcze przez jakiś czas, ale z wolna milkną, przestają wyrażać, przypominać i nauczać - prezentują jedynie swą fantastyczną obecność nie ujętą żadnym możliwym wykładem, chociaż dobrze znajomą oczom. Wyzwolony z reguł mądrości i nauki, obraz zaczyna się sprowadzać do własnej niedorzeczności.

Michel Foucault² Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu

część pierwsza

coś co zmienia punkt widzenia jak 200 watowa żarówka ciąg nie dotrzymanych umów  

obietnic terminów jak termity lęgnące się w głowie jak głaskanie po włosach kolejnych 

prezydentów posłów raz na kadencję zmieniających tonację w dur  

brzuszny i zgrzytanie niesmarowanych pieniędzmi z reklamy trybów 

pręgierzy trybunałów wewnątrz i zewnątrz ogolonej głowy rekruta  

zatrutych jestem pragmatykiem mówi co oznacza praktyczną gramotność  

szczęśliwe zramolenie spanie do piątej rano i świeży oddech pora  

z selerem selenem snem se m 

niech gruchnie ta klatka ze światłem i niech zmieni się pryzmatem  

przez który patrząc zupełnie inaczej pomyślimy o tym wszystkim  

ta nadzieja wszystkich etosowców ludzi o zbyt dużej głowie i  

zaskakująco małym wyczuciu taktu społecznego który rytmicznie  

połyka prawie wszystkich i wszystkie pierwsze  

naiwne myśli co jest co co co 

dobrze to tylko kolejna perseweracja kolejny ślepy zaułek ciągu myśli 

teraz już się nie dam już będzie dobrze już wiem że jest po prostu źle 

zacząłem od samego początku że pociąg do pięknych brzmień nie zastąpi  

tylko nadepnie rozplaska blask klakierów i dekoratorów mój język dogoni go 

i obejmie jak klamra jak spoiwo zatrzyma nie pozwoli uciec rozpłynąć do  

kanałów zamknąć wszystkie wielkoformatowe zawory kulowe skulić się nie pa 

trzeć ten blask uciekł tak daleko by nas nie oślepić nie olśnić byliśmy jesteśmy  

będziemy się kulgać ze śmiechu jak nas okpiono i kopano 

kto nas prześladuje i prześwietla oby był błogosławiony  

musiałem stanąć z tobą twarzą w twarz nosem w nos zębem za zęby językiem 

po czole włosach szyi i dalej zgodnie z logiką  

i nic z ciebie nie zrozumiałem  

i z siebie 

i logiki 

bezradność opuszczająca moje ręce w kierunku jądra rzeczy ciekawość którą trudno 

i nudno wtłoczyć w cienkie rurki norm ram i mar które żyją na mózgach umysłach i nawet 

(choć to słowo dawno wyszło z życia i jest naocznym typem idealnym bez żadnego desygnatu 

karabinu do zabijania niedowiarków niewiernych miernych i marnych 

i niemierzalnych i) duszy mężatki z dwojgiem dzieci która pewnego dnia 

wstaje zza stołu od komputera taśmy montażowej biurka i bura 

idzie i naburmuszona w stronę najbliższego jej oczom wyjścia 

ewakuacyjnego oczywisty sytuacyjny protest sprzeciw przejście na stronę opozycji 

gra w piłkę rozdanie podanie o przeniesienie wyciąg z konta i wyciągnięte ręce 

nogi półka z fiszkami stan badań błogosławiony trybunał stanu i standard wyjątkowy na szczęście 

pani sprawę rozpatrzono na strzępy ale pozytywnie rozproszono między ludzi 

którzy przyjdą się źle bawić grać w karty 

dań tańczyć dancing i cafe cologne wielki bal z otwarcia 

ognia i wody stołowej zza którego dopiero co wstaliśmy ale 

to już pani nie dotyczy pani status jest wyjątkowy a tatuś nie przypomina dzieci 

om nic znanego wcześniej 

niż zdołaliśmy o uciekinierze pomyśleć 

stara wiara mówiła z pewnością w głosie 

da się wyróżnić elementy porządku nadprzyrodzonego to nie tylko mentalne 

zjawisko to fakt niewzruszony bez żadnych uczuć prawo 

objawienie spotkanie nie wymaga wzruszeń tylko porządku 

podporządkowania żółte znaki ostrzegawcze odwrócony do góry dnem trójkąt wiadro 

ostrzegawczy znak stop a dalej mówiła wiara rozum nie jest bezkresny jeśli tej zimowej kampanii 

tej zmowy zgody przyrody z przyrodzonym nam poczuciem godności mocarstwowej nie da 

się wygrać to odwrót rojem pod pewnym kątem patrzenia to lepiej 

mocniej ale żadnego poczucia winy 

kolejny ze świtów drapie ja lekko uniesiony 

świadek dużych złości i uzasadnionych pretensji kwitnących słów 

sadzonek bez szans na zło czy dobro fabuły ociekające 

potem świat czy antyświat dożywany powoli i bezwolnie trochę 

ekstrawagancji wakacje od pracy praca w wakacje prasa codzienna 

wyciskająca z czoła małe słone krople tyle się trzeba było najeść 

tyle wstydu ale tego nikt nie powie nie powierzy wstyd wstydu 

samozaciskająca pętla pluskanie w butach ta druga strona 

błękitnej metalicznej kuli 

frazy o których prawie zapomniałem zwoje map bezkreśnie wypełnianych przez kartografów  

nadprzyrodzone ręce mapy oplatające rzeczywistość jej kopią 

kalką technicznym żargonem tych kilku liczących się języków 

liżących demony maxwella³ po brudnych zapracowanych brodach niewierna więc pociągająca  

namiastka szwadronów dźwięków i pustyń koloru 

i piwnice zamknięte za powiekami loki dymu znaczącego siną farbą braki w tlenie 

baraki powiedzeń znaków i tymczasowe zatrzymanie czasu 

akcji na rzecz con templum 

tego dość żenującego królestwa i partackiej sprawczości popartej szumnym sprawozdaniem 

stosownie do kondycji i treningu 

już już starczy ten tren musi się skończyć 

skoczyć w niebyt zostawić odrobinę posadzki terrrakoty linoleum ziemi  

której proste zasadnicze linie mają jeszcze wiele innych perspektyw 

część druga

unikać ludzi i skazać się na galerię typów mówisz 

stateczny ojciec dzieciom będący jednocześnie dynamicznym biznesmenem  

niezatapialna telewizja klasy średniej i wagi przyciężkawej  

ciążowe sukienki i przerażające dane statystyczne  

dynamo-dzieci pożerające produkt krajowy brud 

na papieże umysłu trzeba mieć metodę 

togę kombinezon skafander osłonięty pleksiglasem nos nie rozglądać się 

do przodu cordon sanitaire mózgu 

skazać się na galery statki szaleńców infamię ograniczenie wolności  

to bezcenne bezecne ta wiara w pierwsze zasady i kwasy pruskie  

ostateczne rozwiązania i rozwiązłe ostatki 

halsem przez rozbiegane oczy rozpierzchnięte usta rozdarte nozdrza  

to ciągle te same twarze i te same myśli którym coś się stało 

a zaczęło się jak zawsze od języka wysuwanego powoli  

na pozycje zasady naczelnej 

w gardło zapchać słowa samymi sobą 

spetryfikować sny i sunąć w martwicę białej poparzonej snami skóry  

rzeczy dźwięku 

to okazało się nagle wyjściem awaryjnym język ujściem dusznej rzeki 

pomarańczowymi językami ognia i językami pon 

tonów kamiennych słów 

na tym statku statecznie odkrywała się 

uderzenie po uderzeniu jak archeologia 

bramka znaczenia to znaczy dla mnie więcej 

niż myślisz niż jesteś w stanie pomyśleć 

znaki tak stare nie udają 

nikt nie ma złudzeń 

nie przekraczają barier dźwięku i artykulacji  

są jak puszka 

muszkat uniesiony w powietrze  

lewitujący mózg rzesza moich uniesień  

zamknięta w stałych  

związkach 

niezbyt frazeologicznych 

zawsze urwaną frazą 

„koniec — aktorzy — są niepotrzebni w tej sztuce 

latania — wypowiem to jasno i prosto — 

jak pęk granatów myśl rzucę 

a ta — jak bunkier wiadomością radosną 

wybuchnie i runą tłumy w ramiona wieczystym obłędom 

i w wieczystym tańcu — na scenie pozostanie 

smutny samotnie brzęczący łańcuch” 

dobrze nic nie będę rzucać mięsa 

na rynek kartek na przemiał głowy na tory serca na pożarcie panzernym brykietom ognia 

jestem umiarkowany jak ubek i jak ubikacja wierny przesądom 

mój język zostanie pokaleczony będę owijał głową bandażem elastycznym 

(co słowo tysiąc wersów) 

pokornie pokornie w końcu nie posunąłem się ciągle o krok  

zaparzam herbatę w szklance kalkuluję samochód 

nieuchwytne choć ociera się o szyję nie może przeciąć skóry i głowa  

trzyma się ciągle prosto 

niech opadnie ta głowa i głos mi się podniesie do stanu krzyku 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Przypisy:

1. Krzysztoń, Jerzy (1931–1982) — pisarz, dramaturg i scenarzysta, autor m. in. trzytomowej powieści Obłęd. [przypis edytorski]

2. Foucault, Michel (1926–1984) — fr. filozof, autor prac m.in. o historii seksualności, więziennictwie, psychiatrii i medycynie, autor pojęcia biowładzy. [przypis edytorski]

3. demon Maxwella — eksperyment myślowy Jamesa Clerka Maxwella (1831–1879), szkockiego matematyka i fizyka. Polegał na wyobrażeniu sobie istoty zdolnej manipulować cząstkami i przepuszczającej szybsze spośród nich do jednej połowy naczynia z gazem, a wolniejsze do drugiej. Takie działanie pozornie przeczy drugiej zasadzie termodynamiki. Paradoks da się rozwiązać stwierdzeniem, że sam pomiar prędkości cząstek wymaga wydatkowania energii. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/lipszyc-poczytalnia-dyptyk-obledny/

Tekst opracowany na podstawie: Jarosław Lipszyc, Poczytalnia, Lampa i Iskra Boża, Warszawa 2000.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl).

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Martyna Cichecka, Aleksandra Kopeć-Gryz, Paweł Kozioł, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Zabudowania miejskie, Olga Boznańska, domena publiczna

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.