Karol Arnold Kortum

Jobsjada

tłum. Maria Konopnicka

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

ISBN-978-83-288-3397-5

Jobsjada

Epos komiczne

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Rozdział pierwszy

Przedmowa, przy czym autor postanawia opisać historię nieboszczyka Hieronima Jobsa, a także książkę swoją w świat z ojcowskim błogosławieństwem wyprawuje.

By nudne chwile skrócić mnie i tobie, 

Mój czytelniku, oto się sposobię 

Do opisania, jako żył 

Jobs Hieronimus i kim był.  

Dowiesz się tedy¹, gdy jesteś ciekawy, 

Jak dziwne były życia jego sprawy 

I jak — gdziekolwiek padła kość — 

Mógł Hieronimus w sławę rość.  

Nie wszystko wszakże w karty się te wkłada, 

A tylko, co już niezbędnie wypada, 

Gdyż książki mało, by na jaw 

Dać pełny regestr² jego spraw.  

Wiem wprawdzie o mym bohaterze wiele, 

Część przecież tylko tutaj z tobą dzielę 

I opisuję, czym się rad³ 

Od przyjścia wsławiał na ten świat.  

A iż w świętego Apollina⁴ darze 

Mam kunszt składania wierszyków po parze, 

Więc zamiast prozy, jak mógłbym, 

Wybrałem raczej piękny rym.  

Nie zawsze wprawdzie wiersz mój stoi w rzędzie, 

I stać też z miarą tu i z wagą będzie, 

Lecz niech zawczasu każdy wie, 

Że się to luźny burlesk⁵ zwie.  

Wszak z rodu jeszcze od Hans-Sachsa⁶ szewca — 

Praszczura⁷ mego — jestem sobie piewca, 

A kiedy piszę, to jak w dym 

Do pióra mego leci rym.  

Więc śmiać się wcale z czego tutaj nie ma, 

Ksiądz Baka⁸ przecież pisał też poema, 

W którym tak forma, jak i treść 

Nie warte za mną butów nieść. 

Są wprawdzie u mnie strofy kulejące, 

Na krótkich zbytnio stopach, jak zające, 

Lecz inne za to lecą w cwał 

Na nazbyt długich, jak Bóg dał.  

Dość biedy także podjąłem i trudu, 

By stanąć mogła zacnie przed sąd ludu 

Ta księga, zdobna w wiele kart, 

Na których obraz wiersza wart.  

A kiedym nie mógł nowych znaleźć w miarę, 

Tam, gdzie popadłem, brałem też i stare, 

Które — jak łatwo sprawdzić wam — 

Plus-minus wchodzą do swych ram.  

Choć Chodowiecki⁹ rylcem ich nie żłobił, 

Takem dobierał i takem sposobił, 

By przepchnąć mogły akurat 

To dzieło przez ciernisty świat.  

Nie ryli mi ich w miedzi sławni mistrze, 

Lecz rymy do nich nie są też najczystsze; 

Tak więc zgodzone rzeczy dwie 

Nie będą w książce czubić się.  

Więc nie chcę cię tu już wstrzymywać dłużej, 

o księgo moja, w twej na świat podróży, 

Wszak wiele gorszych niźli ty 

Przed sam się ołtarz pcha na mszy. 

A na ostatek, na wszelki przypadek, 

Jako autor i twych zalet świadek, 

To, na co serce ojca stać — 

Krzyż ci na drogę chcę tu dać.  

Niechaj ci niebo pochód da zwycięski, 

Wskroś krytyk, molów, fidybusów¹⁰ klęski 

I innych, które niszczą druk, 

Zwyczajnych księgom szkód i trwóg! 

Miejże wśród Szwabów i wśród inszych nacji 

Tłum czytelników pełnych admiracji, 

Aby pisanie, papier, druk 

Nie szły na marne, chowaj Bóg!  

Z wszech zaś każdemu, kto płaci i czyta, 

Piękny komplement pal zaraz z kopyta, 

A krytykowi, co cię zjeść 

Zechce, oświadczaj swoją cześć.  

Przy czym pokornie, jako ci przystoi, 

Mędrcowi temu ku obronie swojej 

Rzeknij jak cichy, skromny gość: 

«I sam wszak bredni piszesz dość».  

Rozdział drugi

z którego czytelnik dowiaduje się o rodzicach bohatera, jak się urodził, a także o dającym do myślenia śnie, jaki miała matka jego.

Zanim się dalej puszczę et cetera¹¹... 

O rodzie powiem mego bohatera, 

A także słówko albo trzy 

O miejscu, w którym zaczął dni. 

Mieszkał ród jego w Szwabii, w zacnym mieście, 

Gdzie domów było co najmniej ze dwieście, 

I gdzie Jobs senior, chłop na schwał, 

Pierwszy głos w Radzie miejskiej miał. 

Bogacz to był. Miał krowy, mnogie stada, 

Dzieci uczciwa była też gromada, 

Chłopców i dziewcząt cały huk — 

Żył więc Jobs senior, jako mógł.  

Handelek winny miał na samym rogu, 

Był miły ludziom, sobie, Panu Bogu, 

A czy w Ratuszu, czy też gdzie, 

Obchodzić z groszem umiał się.  

Z wyznania prawy był to luteranin, 

Nie zaś kancista¹² lub jaki wolfianin, 

A to z przyczyny, iż na świat 

Bez filozofii patrzył rad.  

W naukach przecież spore miał zasługi, 

Do szkoły chodził rok jeden i drugi, 

Wyższą więc mądrość posiadł stąd 

Niż panów Radnych cały rząd.  

Współbraci nieraz chętnie wspierał w nędzy, 

Gdy fant¹³ był pięćkroć więcej wart pieniędzy, 

Brał dziesięć od sta¹⁴, nie pruł żył, 

Był niski, pocił się i tył.  

Miastu swych ojców wiernie czynem służył, 

Jadł, pił, z cybucha godnie fajkę kurzył 

I ulubiony «Morgenblatt» 

Przy cienkiej kawie czytał rad.  

Podagrę¹⁵ miewał w stopie i w kolanie, 

Na żółci srodze cierpiał też ulanie, 

Urząd swój przecie dźwigał rad, 

Właśnie jak Atlas¹⁶ dźwiga świat.  

Matka, co miała herb w swym starym rodzie, 

Najwymowniejszą damą była w grodzie, 

Sucha, a taka pełna cnót, 

Że ni w tył bez nich, ani w przód.  

Lecz jak się i jagniętom skromnym zdarza, 

Gdy już odejdą wreszcie od ołtarza, 

Przy sposobności tak i siak 

Dawała władzy swojej znak.  

Że różnie w domu było, łaski nieba, 

Tłumaczyć przecież mężom nie potrzeba, 

Lecz mimo swarów, mimo zwad, 

Przykład z tej pary mógł brać świat.  

Mieli więc — żyjąc różnie, jak się dało — 

Progeniturę¹⁷ wielce okazałą, 

Kiedy Jobsowi żona znów 

Szepnęła w ucho kilka słów.  

Czas leci chyżo... Jutro goni wczora... 

Rozlicza pani — bliski czas i pora! 

Więc przysposabia cały kram, 

A resztę zrobi bocian sam.  

Jemu powierzmy zatem ową sprawę, 

A ja zdarzenie zaiste ciekawe 

Lub raczej treść opowiem snu, 

Który, jak raz, pasuje tu.  

Mądry, kto wieszczych snów nie lekceważy! 

Tak w Testamencie zawżdy¹⁸ czynią starzy, 

Tak czyń i teraz każdy z was, 

Choć się kaducznie¹⁹ zmienił czas.  

Pani Jobsowa śpi w łożu i marzy 

(A we śnie wielce było jej do twarzy), 

Wtem zdało jej się — strzeż ją Bóg! — 

Że zamiast dziecka rodzi — róg.  

Zlękła się srodze, aż owy róg właśnie 

Jak nie zachrapie! jak na głos nie wrzaśnie! 

Więc biedna pani się co tchu 

W potach zbudziła z swego snu.  

Ledwo dzień błysnął, bieży do sąsiadki, 

Co dar wróżenia ze snów miała rzadki, 

Ta z rady w radę zgadła wraz, 

Że chłopak będzie, i to — bas.  

A jako znaczyć tamten róg nie może 

Nic, tylko właśnie dzielne sługi boże, 

Więc oczywista, iż ten syn 

Z ambony będzie karcił gmin!  

Czy miała słuszność — trudno dzisiaj dociec. 

Wierzyła matka, wierzył i pan ociec. 

My dajmy chłopcu dojść do lat, 

A przedtem jeszcze — przyjść na świat.  

Wśród betów, sznurków, jaśków i poduszek, 

Chust, powijaków, powłoczek, pieluszek, 

W trzydziestym września, w termin sam, 

Zapukał gość do życia bram.  

Ach, co za radość kwitnie w całym dworze, 

Jak się senator cieszył — dobry Boże! — 

Kiedy mu babka pod sam nos 

Podetkła z dzieckiem pieluch stos!  

Rozdział trzeci

jak panią położnicę Jobsową nawiedziły przyjaciółki i co pani Schnepperle dziecku przepowiedziała.

Więc gdy w połogu — jako wyżej mowa — 

Legła z Jobsiątkiem swym pani Jobsowa, 

Spał nasz bohater przy niej tuż, 

Ani się troszcząc, że żył już.  

Jak domownicy szli go w ręce chwytać, 

O tym się nie da ni pisać, ni czytać: 

Krewni, sąsiedzi, każdy miał 

W szczęściu tym udział — lub mieć chciał. 

W pokoju pani wciąż huczy jak w ulu 

(Nie miała biedna czasu stęknąć z bólu), 

A wkoło łóżka taki brzęk, 

Jak gdy się pszczoły zwiążą w pęk.  

Jużci minęły trzy dni od tej biedy, 

Jak Jobsek przyszedł na świat boży, kiedy 

Na placek z kawą w zmierzchu czas 

Rój przyjaciółek przybył wraz.  

Choć wszystkie, które tu widzicie, damy 

Był to miasteczka kwiat i zaszczyt samy, 

Przecież wymową chlubi się 

Nad inne pani Schnepperle.  

Sam Jobs senator był jejmości kumem²⁰! 

Szła o pogodzie wpierw dysputa z szumem, 

Potem o rzeczach, które też 

Równie są ważne wzdłuż i wszerz.  

Wreszcie o zdrowie (choć to z staroświecka) 

Zaczęto pytać i matki, i dziecka, 

Jaki apetyt, brzuszek miał, 

Czy krzyczał w nocy, czy też spał?  

Tu mu z aplauzem oddano honory, 

Że taki ciężki, tłusty był i spory, 

I wychwalano w jeden głos 

Grzeczność nad wiek, oczy i nos.  

Wtem rzecze pani Schnepperle: «Dla Boga! 

— Mówiła przez nos nieco dama droga — 

Ksiądz z niego będzie, mówię wam... 

Już ja się na tych rzeczach znam.  

Niedawno właśnie książkę w ręku miałam 

(Trochę z niej nawet tu owdzie czytałam) — 

Otoż powiada książka ta, 

Co która fizys²¹ znaczyć ma.  

Pełno tam było różnych dziwnych twarzy, 

Mędrców i głupców, zacnych i zbrodniarzy, 

Ten miał nos krzywy, tamten brew, 

Był nawet wielbłąd, pies i lew.  

Jeśli więc tylko tu nie jestem w błędzie, 

To mędrcem chłopiec lub proboszczem będzie, 

Bo uszy, co odstają tak, 

Talentów wielkich pewny znak!  

Już dzisiaj zatem mogę przepowiedzieć, 

Że w książkach będzie dniem i nocą siedzieć, 

Pisać je nawet może sam... 

Już ja się na tych rzeczach znam!»  

Mówiła jeszcze zacna pani wiele, 

Co ja się przecież pominąć ośmielę, 

A inne damy razem znów 

Krzyk swój łączyły do jej słów.  

Aż się skończyła tak miła wizyta, 

Gdy kawa z plackiem została wypita 

I damy, wiodąc dalej rzecz, 

Jak przyszły, tak i poszły precz.  

Pani Jobs wszakże, z ciężkim bólem głowy, 

Do serca wzięła kumy swojej mowy, 

Gdyż głos był, że się dama ta 

Na magii, jak aptekarz, zna.  

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Rozdział czwarty

jako dzieciątko było chrzczone i jak imienia Hieronima dostało.

Gdy przeszło czasu jeszcze mało wiele, 

Chłopiec się zdawał żądać chrztu w kościel 

Bo hałasował, krzyczał tak, 

Że najwyraźniej dawał znak.  

Ani spać nie chciał, ani nawet drzymać²², 

Ani gałganka z cukrem w ustach trzymać, 

Tylko wciąż wrzeszczał, co miał sił, 

Jak gdyby za to płatny był.  

Tak gdy poznano, że dziecko chrztu woła, 

Sam Jobs senator poszedł do kościoła 

I ceremoniał cały wnet 

Od «a» zamówił aż do «zet».  

Zaraz też w kuchni wszczęły się narady; 

Swędy, pieczenie, torty, marmelady, 

Piwo i wino, wódka, miód — 

Wszystkiego tego było w bród.  

Aż kumotrowie, krewni i sąsiady, 

Babka, znajomi i kościelne dziady, 

Wszyscy stanęli pięknie wraz, 

Gdy oznaczony przyszedł czas.  

Był więc zakrystian, pleban z formularzem, 

Chłopak z ampułką²³, stułą, trybularzem²⁴, 

A także panów Radnych rząd 

I magistracki świetny sąd.  

Trudno mi w regestr wpisywać tu gości, 

Co udział wzięli w tej uroczystości, 

I tylko jedno powiem to, 

Że wszystko jakby z płatka szło.  

Lecz kiedy miano już do stołu siadać, 

Spór powstał, jakie dziecku imię nadać: 

Piotr, Walter, Kuno czy też Hans, 

Czy Jost, czy Herman, czyli²⁵ Franz?  

Żadne z tych imion, choć ich jest niemało, 

Wszystkim się przecież podobać nie chciało, 

Jednych Hans raził, drugich Piotr, 

Josta chce kuma, Franza kmotr.  

Powstało tedy znaczne zamieszanie, 

Gdy każdy z gości wyjawiał swe zdanie, 

Krzycząc, iż dziecka twarz i wzrost 

Imienia jego żąda wprost.  

Dopieroż pleban, co nie od parady 

Miał głowę, rzecze: «Nie ma innej rady, 

Tylko w kalendarz zajrzeć nam, 

Co chłopak sobie przyniósł sam».  

Bez dalszych tedy sporów zdjęto z ściany 

Kalendarz lipski, dobrze już zszarzany, 

Gdzie pod trzydziestym września w dół 

Święty Hieronim stał jak wół.  

Wnieśli więc goście, a także kumowie, 

Powszechny wiwat za plebana zdrowie, 

In pleno²⁶ godząc całą rzecz, 

Jakby ją ostry przeciął miecz. 

Zaczem chrzest w dobrym odbył się porządku, 

Do kresu swego krocząc od początku: 

Sól, woda, olej, z świecy dym — 

I oto nowy Hieronim!  

A by uświetnić tę rodzinną scenę, 

Jak mógł, tak każdy czynił sobie bene²⁷ 

I aż do nocy prawie pół 

Dzban był w robocie, fajka, stół. 

Rozdział piąty

jak poczynało sobie dziecię Hieronim w tych życia swego nadobnych²⁸ momentach.

Póki Hieronim w powijakach leżał, 

Nie dbał, czy szedł czas, czyli zgoła bieżał, 

Tylko jadł papkę albo ssał, 

A jak nie krzyczał, to znów spał.  

Lecz i te nawet rzeczy tak niewinne 

Inaczej czynił niźli dzieci inne, 

Bo jadł, ssał, sypiał miły zuch 

Za tęgich chłopców trzech lub dwóch.  

I tego przecież było mu za mało, 

Więc krzyczał nieraz i godzinę całą, 

Jakby ze skóry darł go kto 

Albo go szczypał, albo co.  

Wszyscy więc w domu, tak młody, jak stary, 

Poznali zaraz, że to były czary, 

Że ktoś uroki rzucił złe, 

I że odczynić trzeba je.  

Wnet się zabrano do odjęcia czaru, 

Aptekarz dodał nieco rabarbaru, 

A babka, czyniąc krzyża znak, 

Związała w smoczku tarty mak.  

Było więc z dzieckiem kłopotów niemało, 

Lecz matce wszystko miłym się zdawało, 

Bo chłopiec w oczach prawie tył, 

Rósł i na podziw silny był.  

Te mi się tylko udało znać fata 

Przez bohatera mego pierwsze lata, 

A więc dodawszy jeszcze z rok, 

Nowy w powieści czynię krok.  

Rozdział szósty

Hieronima sprawy dalsze i jak był do szkoły oddany.

Chociażbym wszakże dodał jeszcze nieco, 

Mój czytelniku — lata szybko lecą — 

I tak byś straty nie miał w tem, 

Bo o nich bardzo mało wiem. 

Tom tylko czerpnął z wiarogodnych wieści, 

Że jadł nasz chłopak, co się tylko zmieści, 

Że nie do ucha, lecz do ust 

Niósł kufel, a miał tęgi spust.  

Wcześnie też inne objawiał przymioty: 

Lgnął do dziewczątek, z chłopcami darł koty, 

A co już łgarstwo, to mu szło, 

Jakby chleb z masłem łykał kto.  

Pacierz pojmował z nader wielkim trudem, 

Lecz klątw i przezwisk uczył się jak cudem, 

Miały więc z niego tęgi wzór 

Sąsiadów dzieci poprzez mur.  

Węch mu też dziwnie służył do łakotek, 

Do fig, rodzynków, migdałów i plotek, 

A gdy grosz jaki dostał skąd, 

Kupował ciastko i szedł w kąt.  

Z rodzeństwem swoim w ciągłej żył rozterce²⁹, 

Ale Jobs senior miał zbyt miękkie serce 

I matka jakoś sprawy tej 

Nie brała nigdy z strony złej.  

Tak nasz Hieronim przerósł braci, siostry, 

Pięści miał twarde, a język też ostry, 

A szło o masło, czy o chleb, 

Z miejsca pluł w kułak — i za łeb!  

Bacząc więc ojciec wczesne te przymioty, 

Przy gospodarstwie zdawał mu roboty, 

A nasz bohater nosił zdrów 

Siano dla wołów i dla krów.  

Czasem też konie pławił w stawie rankiem, 

Czasem po piwo szedł do szynku z dzbankiem. 

Przy czym na czworo wokół staj³⁰, 

Gdzie był — w kurnikach brakło jaj.  

Tak wyrósł głupi, wesoły i zdrowy, 

Miewając z ławki wcale piękne mowy, 

A choć to przecież tylko żart, 

Prawił, jak gdyby prosto z kart.  

Słucha matczysko nieraz go i duma, 

I przypomina, co wróżyła kuma, 

Uważa w sobie głos i gest: 

Nic — tylko proboszcz w chłopcu jest.  

Wszystko się bowiem cudownie składało: 

Wzrost, siła, tusza, głos, umysł i ciało, 

Że, jak chcesz, próbuj albo mierz, 

Pastor jest z niego wzdłuż i wszerz!  

Zaczem się skończył żywot zbyt wesoły: 

Musiał Hieronim do nauk, do szkoły, 

Rzecz bo wiadoma, że się ksiądz 

Jak wół w ksiąg jarzmo musi wprząc.  

Uczył się tedy z okrutnym lamentem, 

Drąc książki albo plamiąc atramentem, 

A te przeklęte A B C 

Zatruły młode jego dnie. 

Preceptor³¹ miejski z wielkim animuszem 

Rad się zatrudniał tak rzadkim geniuszem: 

I on, i jego giętki bat 

Otwierał chłopcu wiedzy świat.  

Na wdzięczną padło ziarno jego rolę, 

A nasz bohater po ciężkim mozole, 

Zaledwie dziesięć latek miał, 

Już abecadło prawie znał.  

Lecz kiedy doszedł w wiedzy aż do tego, 

By druk mógł czytać albo z pisanego, 

I ile wtedy miał już lat, 

Trudno jest wiedzieć akurat.  

Tak kiedy haustem wypił mądrość całą, 

Ojcu się jego potrzebnym wydało 

(Chłopiec natchnienia nie miał sam), 

By do łaciny pukać bram.  

Co zatem robił, jak poczynał sobie 

W tej najburzliwszej życia swego dobie 

I jak wojował z dolą złą, 

W następny rozdział włożę to.  

Rozdział siódmy

jak Hieronim z łaciną się potykał i jak mu ona do głowy iść nie chciała.

Jako więc kozioł, gdy nastawi roga, 

Tak się Hieronim zabierał do wroga, 

Od mensa³² wiodąc swoją rzecz 

I deklinując w przód i wstecz. 

Zbyt znane belfrów sztuczki i wybryki 

Bez zająknienia zbywał z gramatyki, 

Którą pod ławką trzymał tak, 

Jak czyni każdy prawie żak.  

Wokabuł³³ umiał coś niecoś z pamięci — 

Wszakże nie sami garnki lepią święci — 

Zresztą łacina wszawa ta 

Ni rusz nie chciała iść do łba!  

Aż usnął nieraz, gdy jął medytować, 

Po licha jemu werba³⁴ koniugować³⁵ 

I co za taki los jest psi, 

Że w kozie³⁶ siedzi całe dni.  

Sam Rektor był to hipochondryk stary, 

Co dręczył chłopca pensami³⁷ bez miary, 

A jak kij porwał, tak co tchu 

Pełniutką skórę nabił mu.  

Przy takiej dzielnej uczenia metodzie, 

Toż przy aresztach o chlebie i wodzie, 

Jednemu byłby uczeń rad, 

Żeby Rektora porwał kat!  

Gdy wszakże spóźnia wola przeznaczenia 

Najpobożniejsze człowiecze życzenia, 

Musiał Hieronim tak i tak 

Wyręczać ten pośpiechu brak.  

Szły więc rektorskie harcapy³⁸, peruki 

Wprost, incognito³⁹, na strzępy i sztuki, 

Tak iż szacowny wielce mąż 

Łysiną musiał świecić wciąż. 

Jakie zaś w wiedzy wynikały luki, 

Kiedy rektorskiej zabrakło peruki, 

Nad tym ja tu rozwodzić się 

Ani zamyślam, ani chcę.  

Lecz z kolegami było rozmaicie: 

Dobrze z tym, kto miał jedzenie i picie, 

Kto nie fundował, temu wnet 

Zmierzył Hieronim paskiem grzbiet.  

Oddał mu który, choćby nocna pora, 

Leciał na skargę z płaczem do Rektora, 

A kiedy winny w skórę brał, 

Bił się piętami, w kułak śmiał.  

Tak pędząc dni swe czy w domu, czy w szkole, 

Nie chudł Hieronim w zbytecznym mozole, 

Z Rektora mając smutny wzór, 

Że człek w naukach schnie jak wiór.  

A iż dwom panom nie należy służyć, 

Nad greką przeto nie myślał się nużyć, 

Skoro w łacinie dosyć już 

Napotkał kolców, choć bez róż.  

«Dalekim — mawiał — niech będzie ode mnie, 

Żebym tę sieczkę pchał w głowę daremnie, 

Bo z typto, typteis — tyle stąd 

Przyjdzie mi zysku co psi swąd.» 

Więc gdy do tego jeszcze hebrajszczyznę 

Uważał sobie prosto⁴⁰ za truciznę, 

Tęgie poszycie boże miał, 

I rósł — czy siedział, czy też stał.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Rozdział ósmy

jako rodzice Hieronima poradzali się rektora i przyjaciół, co z chłopcem dalej czynić.

Tak idąc wielkich swych przeznaczeń śladem, 

Lat osiemnastu dobiegł coś z okładem, 

A iż Jobs senior szedł już w dół, 

O głowy przerósł ojca pół. 

Co bacząc, starzy poczęli się radzić, 

Jak by kierować chłopca i prowadzić, 

Gdyż wielki na to zdał się czas, 

By tyle nauk nie szło w las.  

Więc gdy dogodna trafiła się pora, 

Jobs senior z boku zagadnął Rektora, 

Co by o chłopcu myślał i 

Przez które na świat pchnąć go drzwi?  

Nie chciał mąż zacny, wychudły od postu, 

Schlebiać rodzicom, więc rzekł prosto z mostu, 

Nie strojąc nawet w uśmiech lic: 

«Z chłopca nie będzie nigdy nic!  

Próżno nauką by się jaką parał⁴¹, 

Lepiej więc, by się indziej o chleb starał: 

Zrobić go radnym lub go dać 

Szewiectwa uczyć, albo grać.  

Tylem go poznał w szkolnej aplikacji, 

Iż twierdzić mogę — dodał — nie bez racji, 

Że czy but szyłby, czy by grał, 

Świat tak stać będzie, jak i stał.»  

Tu łatwo pojąć, iż podobne mowy 

Nie szły rodzicom bynajmniej do głowy, 

Więc oświadczyli państwo Jobs, 

Że Rektor głupi, stary mops!  

Wezwano tedy przyjaciół do rady: 

Szły w kolej kufle i misy, i zwady, 

Ten pro⁴², ten contra⁴³, co miał sił, 

Krzyczał, w ratuszu jakby był.  

Więc jak zwykł czynić na sędziowskiej ławie, 

Jobs nowy termin naznaczył w tej sprawie, 

W którym rozważać miano ją 

Znowu, tak contra, jak i pro.  

Rozdział dziewiąty

jak chiromacji⁴⁴ i kunsztu świadoma cyganka Urgalinda o radę co i jak czynić z Hieronimem pytana była.

Zaledwie radni owi, z Panem Bogiem, 

Poza Jobsowym znaleźli się progiem, 

Los zdarzył — mniejsza skąd i gdzie — 

Cyganka tędy wlokła się.  

Ta ród swój wiodła z starego plemienia, 

A Urgalinda było jej z imienia, 

Egipt — ojczysty był jej świat, 

A matkę na stos powiódł kat.  

Cyganka z ręki tak umiała czytać, 

Że dość ją było o przyszłość zapytać, 

Aby być pewnym, co się ma 

Stać za lat tysiąc albo dwa. 

Niejednej z dziewcząt już przepowiedziała, 

Że za mąż pójdzie lub tak coś bez mała, 

A czy to będzie Franz, czy Fryc, 

Wróżyła jakby nigdy nic. 

Toż synowcowi, co czekał na spadek, 

Ciężki ze stryjem wróżyła przypadek 

Albo chorobę, albo śmierć 

I schedę⁴⁵ całą, pół lub ćwierć.  

Gdy ją o wróżbę pytał mąż, znudzony 

Nazbyt już długą wiecznością swej żony, 

Z ręki widziała radość tuż, 

Jak gdyby wdowcem został już.  

Gdy bawidamek szukał u niej rady, 

Olejków dusząc wonią i pomady, 

Zaraz wróżyła, że na lep 

Złapie się wdówka, co ma chleb.  

Więc jako pieśni co najsłodsza zwrotka, 

Mowa jej ludziom taka była słodka, 

A tak umiała skręcić ją, 

Że czy w tą stronę, czy też w tą.  

Wróżby jej różne były wedle pory: 

Żołnierzom kulka, a pannom amory, 

Golcowi⁴⁶ zasię złota w bród, 

Dewotkom — jasność rajskich wrót.  

Z tak wielkim kunsztem i inne posiadła: 

Przy wróżbach zawsze coś niecoś ukradła, 

Pędząc, jak mogła, żywot cny 

W czas czy to dobry, czy też zły.  

Więc czy jej wieszczyć wypadło czy zwędzić, 

W róg kozi mogła bez chyby zapędzić 

Sybille⁴⁷ one, które świat 

Ufnością darzył z dawnych lat.  

Gdy wpadła dziewka z nowiną do sieni, 

Odbiegłszy ognia, rożna i pieczeni, 

Wyszła Jobsowa aż przed próg, 

Mówiąc: «Sam cię tu przywiódł Bóg!  

Choć ty nam musisz coś poradzić przecie, 

Jak pokierować syna mamy w świecie, 

A i to także, jak by tu 

Przychylne losy skłonić mu?»  

Cna Urgalinda znała już gagatka; 

Kiedy więc mowę swą skończyła matka, 

«Stanie się — rzecze — co ma stać. 

Niech panicz przyjdzie rękę dać!»  

Wołają. Przyszedł nie zmieszany wcale, 

Rad, że się przyjrzy ciekawej kabale⁴⁸, 

Co wskazać miała jego los, 

A ręką przedtem utarł nos.  

Tutaj! Cyganka zmierzyła oczyma 

Tajemne linie dłoni Hieronima 

I opatrzyła każdy znak, 

Mamrocząc przy tym tak i siak.  

A kiedy w ciszy upłynęła chwila, 

Jako delficka czyniła Sybilla, 

Chiromantyczny robiąc gest: 

«Oto — wyrzekła — wróżba jest!  

Stoi nasz panicz przed wielką podróżą, 

W której mieć będzie wesołości dużo, 

A gdy się wróci, to mu los 

Zgotuje — cudny jego głos!  

Na rozkoszników puści głos ten strachy, 

Porwą się przed nim w cudzych łożach gachy⁴⁹, 

A gdy się ozwie, to go wnet 

Usłyszy całe miasto het!  

Tak strzegąc pilnie przed jakowąś szkodą 

Wszelaką duszę, czy starą, czy młodą, 

Będzie miał urząd panicz ten, 

Żeby ospalcom psuć ich sen.  

Cokolwiek powie w uroczystej ciszy, 

Mały i duży, każdy go usłyszy, 

A gdy zawoła — żaden mu 

Słowa nie rzecze z swego snu.  

Nie wolno mi jest więcej dziś wyjawić. 

I tak mnie panicz będzie błogosławić, 

Bo mu się spełni wróżba ta, 

Jako jest cztery dwa a dwa!»  

Skończyła. Stoją wszyscy zachwyceni 

(Senator przyszedł za żoną do sieni, 

I sługa, gniotąc w ręku klops, 

I nasz bohater, młody Jobs). 

Któż bowiem mógł mieć aż tak ciasną głowę, 

By wątpić, co zacz kryją słowa owe? 

Wszak nie co, tylko wróżba ta 

Proboszcza urząd znaczyć ma!  

Ledwo że toboł dźwignęła Cyganka: 

Tyle Jobsowa podała jej z ganka 

Grochu, słoniny, chleba, jaj, 

Że tylko siadaj, smaż, a kraj! 

Tu więc wspomniawszy sobie o Rektorze, 

Tak umyślili państwo Jobs w ferworze, 

Iż teologiem mu na złość 

Hieronim musi być, i dość!  

Zaraz też w przyszłym żałosnym rozdziale 

Musi Hieronim dać rodzicom vale⁵⁰, 

Do Akademii jadąc tak, 

Jak już raz jechał jako żak. 

Rozdział dziesiąty

jak się Hieronim z rodzicami i rodzeństwem rozstawał i jak na akademię jechał.

Zanim Hieronim z domu w drogę ruszył, 

Jobs senior z matką dość głowy nasuszył, 

Iżby dość groszy, ksiąg i szat 

Miał teologus, jadąc w świat.  

Gdy wszystko było gotowe do drogi 

I rodzicielskie syn żegnać miał progi, 

Ciężko się było rozstać im, 

Więc szlochał biedny Hieronim. 

Ale senator, stary Jobs nasz dobry, 

Tak płakał rzewnie, jak to czynią bobry, 

I w długi uścisk wziąwszy go, 

W milczeniu prószył z oczu łzą. 

Gdy wreszcie, łkając, zdobył się na słowo, 

Taką go żegnał rodzicielską mową: 

«Niechaj cię, synu, wiedzie Bóg 

I niech cię wróci w ojców próg! 

Gdyby zaś — czego nie daj, wielki Boże! — 

Braknąć ci miało grosza w jakiej porze, 

Śmiało, mój synu, napisz mi, 

A ja, co mogę, przyślę ci!»  

Zadrżało na to serce Hieronima, 

Zaczął więc mrugać na nowo oczyma, 

Przy czym upewnił, że raz wraz 

Pisywać będzie w każdy czas.  

Lecz gorzej było, kiedy biedna matka, 

Rozstanie z synem zwłócząc⁵¹ do ostatka, 

I nie chcąc go w świat puścić precz 

Od serca, gdzie tkwił bólu miecz, 

Aż na bok z płaczem wziąwszy Hieronima 

I patrząc pilnie, czy gdzie kogo nie ma, 

Węzełek dała mu do rąk — 

Grosz uciułany z kur i z mąk. 

Gdy na rodzeństwo przyszła kolej wreszcie, 

Wszczął się wrzask taki, jak na pożar w mieście, 

I nie ustały krzyki wprzód, 

Aż znikł Hieronim z przede wrót. 

W żalu rodzicom przeszło tak dni wiele, 

Ustało w domu Jobsowym wesele, 

Zbrzydził senator sobie świat, 

Sen, fajkę, nawet «Morgenblatt».  

Lecz głębiej jeszcze cierpi matka w duszy 

I płacze stojąc albo gdzie się ruszy, 

Tylko rodzeństwu, ile wiem, 

Nie grozi rozpacz niczym złem. 

Rozdział jedenasty

jak Hieronim konno do stacji pocztowej przybył i jak się w zajeździe z znacznym jednym podróżnym poznał, który się niźnik zwał, a który zbawienne nauki Hieronimowi dawszy, sam się być hultajem pokazał.

Tak więc Hieronim jechał w świat szeroki, 

Pachołek za nim i pękate troki⁵², 

By z najbliższego grodku tuż 

Pocztowym wozem ruszyć już.  

A choć tak gorzko płakał przy rozstaniu, 

Jął pogwizdywać przy pierwszym stajaniu 

I myśl wesoła przyszła wnet, 

Gdy wspomniał Uniwersytet. 

Miał bowiem odtąd jako student wolny 

Do diabła cisnąć cały mozoł szkolny, 

A kij rektorski tyleż go 

Obchodził teraz, co to źdźbło!  

A cóż dopiero, gdy wspomniał talary, 

Które na drogę dał mu jego stary! 

Tych, choć nie liczył, wiedział to, 

Że więcej będzie, niźli sto.  

Tu nagle sięgnął po węzełek matki 

W zanadrze: ten był uwiązany w szmatki, 

W czarną i białą, tudzież w pstrą, 

A wiele sznurków strzegło go.  

Co kiedy wszystko rozwinął do treści, 

Znalazł tam różnych monet coś trzydzieści, 

Złoto i srebro, nawet miedź, 

Którą starości kryła śniedź.  

Tak to matczysko ciułało po trosze 

Na złą godzinę jaką owe grosze, 

Chowając skrzętnie z dawnych lat 

Co rzadszy pieniądz do tych szmat.  

Z radości tedy ująwszy się w boki, 

Rozkazał panicz rozwiązywać troki, 

Chociaż do syta w domu jadł, 

Zanim na konia w drogę siadł.  

A iż to w drodze na nudy podróży 

Pieczeń soczysta przednio zawsze służy, 

Więc do miasteczka zleciał czas, 

Jak gdyby właśnie z bicza trzasł. 

Już przed zajazdem stuknął wóz pocztowy, 

Do drogi prawie tak jakby gotowy, 

Tylko mu jeszcze jedną oś 

I dyszel wprawią czy tam coś. 

Hieronim, z jazdy kontent⁵³ nadzwyczajnie, 

Podjezdka⁵⁴ swego dał prowadzić w stajnie, 

Po czym strawnego⁵⁵ groszy sześć 

Dał pachołkowi, by mógł jeść.  

Wszakże przy całym przybycia zapale 

O swym posiłku nie zapomniał wcale; 

Siadł i w godzinę czy też dwie 

Prawie że całkiem najadł się. 

A był w oberży, której opis skrócę, 

Zacny podróżny, pan w wielkiej peruce, 

Imć baron Niżnik imię mu, 

Z dalekich krajów przybył tu. 

Ten gdy młodzieńca z pachołkiem obaczył, 

Wnet: kto i skąd był, zapytać go raczył, 

Na co Hieronim tak i tak: 

«Studiosus⁵⁶ jestem, choć nie żak! 

Do usług Waszej Wielmożności, jadę 

Na Akademię, ad parnassum grade⁵⁷, 

Gdzie Teologii w noc i w dzień 

Uczyć się będę, bom nie leń!» 

«Hm!... Waszmość tedy parasz się nauką! — 

Rzekł grzecznie na to owy pan z peruką — 

Szczęścia więc życzę. Tylko bacz, 

Byś w szkodę nie wpadł, jak ów zacz...  

Hm!... Akademia!... Znam wysokie szkoły, 

Wiem, jako żywot bywa tam wesoły, 

Jak tam łotrzyki różne się 

Obławiać zwykły, ciągnąc w grę.  

Wielu już, wierzaj Waszmość Pan, studentów 

Wpadło tam w matnię kosterskich⁵⁸ wykrętów, 

Czas drogocenny, jak na żart, 

W winiarni trwoniąc lub u kart.  

Ja sam z lat młodych doznałem, niestety, 

Co to są damy, asy i walety! 

A więc się Waszmość frantów strzeż, 

I słowa moje w serce bierz!»  

Na co Hieronim: «Najłaskawszy Panie, 

Zachowam zawsze w pamięci twe zdanie 

I twoich mądrych nauk treść 

Przez życie w sercu będę nieść.  

Muszę też wyznać Waszej Wielmożności, 

Żem takoż grywał i w karty, i w kości, 

Lecz iżem stawiał tak jak nic, 

Żaden mnie dotąd nie zgrał fryc⁵⁹.»  

«Grę niską — na to pan w wielkiej peruce — 

Chwalę. Sam nieraz nawet karty rzucę, 

Nic bo nie traci, kto tak gra, 

Chociaż mu karta padnie zła.  

My dwaj — na przykład — z tak piękną zasadą 

Spróbować możem, nim konie zajadą 

I nim wsiadania przyjdzie czas, 

Komu fortuna służy z nas.»  

Wnet nasz Hieronim podobał naukę 

Zacnego pana i wielką perukę: 

Cóż szkodzi pulka albo dwie, 

Gdy czas w zajeździe dłuży się?  

Tu, jakby cudem, zjawiły się karty, 

Stół uprzątnięty został i wytarty, 

A sam gospodarz wyniósł się, 

By nie przeszkadzać gościom w grze.  

Niskie z początku poszły na stół stawki. 

Ale Hieronim zerwał się wnet z ławki 

I w pierwszą pulę, gdy mu szła, 

Rzucił talara czy też dwa.  

Zaledwie przecież stawił grubszą sztukę, 

Wnet się ku panu, który miał perukę, 

Fortuny taki zwrócił los, 

Że ciągle pęczniał jego trzos.  

Tak kiedy poszły szyldburskie talary 

(A sto ich było i dziesięć, do pary), 

Po dar matczyny sięgnął ów, 

By się odegrać jakoś znów.  

Fortuna wszakże, brzydząc się przynuką⁶⁰, 

Najwierniej panu służyła z peruką 

I zanim się skończyła gra, 

Spuścił węzełek aż do dna.  

Tak mniej niżeli w trzy zdrowaśki z szmatki 

Los wypatroszył «pożegnalne» matki, 

Złoto i srebro, nawet miedź, 

Pan ów w peruce zgarnął w sieć. 

Być może, że się jeszcze kiedy wrócę 

Do opowieści o panu w peruce, 

Co umiał karty znaczyć tak, 

Że każda stawka szła mu w sak⁶¹.  

Ale że teraz czasu było mało, 

Więc co tam jeszcze w trokach się zostało, 

Dobył Hieronim. Z drżących rąk 

Lecą tobołki sukien, ksiąg...  

I te już stawiać chciał sztuka po sztuce, 

Gdy z wielkim żalem dla pana w peruce 

Z trąbki pocztylion dobył głos — 

I tak ocalił resztę los. 

Siadł w wóz Hieronim, związawszy swe juki, 

Klnąc w duszy pana i wielkie peruki. 

I tak rozstali obaj się, 

W przeciwne strony dążąc dwie.  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Rozdział dwunasty

jak Hieronim wozem pocztowym jechał, jak w nim pannę potkawszy miłość ku niej powziął i jak mu panna ta zegarek ukradła.

To, co się dalej działo w dyliżansie 

Po tej najpierwszej niefortunnej szansie, 

Powiem tu naprzód albo wspak, 

Rzecz się nie zmieni, tak czy tak.  

Biedny Hieronim, dotknięty nauką, 

Jaką mu pan dał ów z wielką peruką, 

Teraz dopiero poznał, że 

Łotr to był, co przyczaił się.  

Matczyny datek dolegał mu zwłaszcza, 

A więc się połą zawinął od płaszcza 

I mrucząc: «Niech to porwie bies!» — 

Otarł nim kilka rzewnych łez.  

Po czym w sen zapadł czy też zadumanie, 

Kiedy go w nogę całkiem niespodzianie 

Panna trąciła, która tam 

Była, choć myślał, że jest sam.  

Lat jej dwadzieścia zdradzała uroda, 

Ani za stara była, ni za młoda, 

A oczy, włosy, nos i wzrost 

Do zachwycenia miała wprost.  

Przy czym w jej całej nadobnej postawie 

Prócz wesołości nie było nic prawie, 

Śmiech i swoboda od niej tuż 

Wiały, jak gdyby zapach róż.  

Gdy się więc panna do niego rozśmiała, 

Melancholija pierzchnęła precz cała, 

Siadł blisko przy niej, aż mu wnet 

Ciarki gorące przeszły grzbiet.  

Tak kiedy poznał, że tę pannę kocha, 

Przepadł gdzieś rozum ten, co go miał trocha, 

I poczuł w głowie zamęt tak, 

Jakby mu klepki szły na wspak.  

Nie przeszło nawet ani pół godziny, 

Już jej formalne złożył oświadczyny, 

Wyznając, iż tak kocha ją, 

Jak się w romansach zdarza to.  

Nie była panna, ku uciesze jego, 

Ani zbyt sroga, ani zbyt od tego, 

Tak więc Hieronim pomknął się 

O piędź coś bliżej czy o dwie. 

Nie wiem, czy dalej zaszły jakie sprawy, 

Których czytelnik pewno jest ciekawy, 

Dość, że im milej zeszedł czas, 

Niźli każdemu schodzi z nas.  

Tak kiedy wreszcie do stacji przybyli, 

Żegnać go panna zaczęła w tej chwili, 

Lecz co się dalej stało z nią, 

Później wiadomym będzie to.  

Ale gdy trawiąc słodkie przypomnienie 

Zajrzał Hieronim znienacka w kieszenie, 

Aby zobaczyć, co za czas — 

Z panną zegarek zniknął wraz!  

Mało ten żarcik przypadł mu do smaku. 

Szukał w kieszeniach — ani po nim znaku! 

Więc się domyślił, że nie co, 

Tylko okradła panna go.  

I cóż miał, proszę, czytelniku, czynić? 

Gdzie kogo szukać miał i kogo winić? 

Więc postanowił — rychło w czas! — 

Być ostrożniejszym drugi raz.  

Umyślił także zaraz, gdy przybędzie, 

Liścik do ojca wysłać w pierwszym rzędzie, 

O nowe grosze prosząc w nim 

Jako syn wierny, Hieronim.  

W tych to zamysłach tudzież w innych wielu 

Dobił się wreszcie bohater do celu 

I ujrzał miejskiej bramy wał, 

Gdzie teologiem zostać miał. 

Rozdział trzynasty

jak Hieronim na akademii teologię studiował pilnie.

Zaledwie przybył Hieronim do grodu, 

Wnet się nauki chwyciwszy jak miodu, 

Wziął matrykułę⁶² i już w skok 

Był — stante pede⁶³ — teolog.  

Wiadomo, że na Uniwersytecie 

W niemieckich miastach tudzież w całym świecie 

Pośród studentów bywa, że 

Niejeden głupi trafi się.  

Tak i w tym grodzie podobnie się działo. 

Studentów było z stron różnych niemało, 

Więc też i głupich tęga maść 

Zginąć nie mogła ani paść.  

In primo⁶⁴ byli tam teologowie, 

Item⁶⁵ medycy i filozofowie, 

Toż i juryści⁶⁶ obu praw⁶⁷ 

Zasiedli długie rzędy ław.  

Większość ich przecież, zamiast studia owe, 

Co insze wcale⁶⁸ kładła pilnie w głowę, 

A iżby ciężar w miarę mieć, 

Puszczała złoto, srebro, miedź.  

W lot nasz Hieronim tryb ten wyrozumiał, 

Najgłośniej krzyczał i najtężej szumiał, 

A tak hulanki pierwsze zniósł, 

Jakby na bursza⁶⁹ z pieluch rósł.  

Nie gorzej niźli akademik każdy 

Żył on in floribus⁷⁰ dzień po dniu zawżdy⁷¹, 

A kiedy przyszła miła noc, 

Najtęższej flaszy zdzierżył⁷² moc. 

Wino a fajka, to mu było życie! 

Głos też wyrobił sobie znakomicie 

I ryczał basem niby tur: 

Gaudeamus igitur⁷³. 

Więc, choć nowicjusz, prędko nabrał sławy 

Jako i wierny studiosus, i prawy, 

A gdy się trafił milczek, nur, 

Wnet mu stawiano go za wzór. 

Znali tam zwłaszcza fantazję panicza 

I stróż, i pedel⁷⁴ sowiego oblicza, 

I filistrowie, których też 

Kochał Hieronim, jak psa jeż.  

Kiedy pereat⁷⁵ wrzasnąć przyszło komu, 

Krzyczał, aż drżały wszystkie szyby w domu, 

A stąd rósł honor coraz mu, 

Jak rośnie w lesie grzyb po dżdżu. 

Latem na koniu jeździł za rogatki, 

A zimą w łyżwach na lód leciał gładki, 

Wszelkiej uciechy biorąc kwiat, 

Jakby dla niego istniał świat.  

Cóż kiedy wiosną przybyły wyprawy! 

Więc — na majówki, na wieś, na murawy, 

Gdzie jędrnych dziewcząt zawsze dość 

I gdzie jest miły taki gość!  

Toż kiedy wracał, wtedy bez ochyby 

Śpiącym filistrom wybijał gdzie szyby, 

Grał w bilard, w kości, w karty lub 

Fuchsów⁷⁶, frajerów darł za czub.  

W podmiejskich szynkach też miał znajomości, 

Tam gdzie spod stołu wyciągają gości, 

Za to na kursach zjawiał się 

Raz, dwa na semestr, i to nie.  

Długów — tych miewał, co włosów na głowie 

(Pożyczać lubią paniczom łyczkowie⁷⁷), 

A gdy oddawać przyszedł czas, 

Szedł łyczek za drzwi, a dług w las.  

Co mu zostało z książek i z odzieży, 

Poszło na fanty, na grosz zawsze świeży, 

Który potrzebny jest jak chrzest, 

Kiedy kto prawym burszem jest.  

Nierzadko wprawdzie siadywał w karcerze, 

A guzy co dzień i sińce miał świeże, 

Zaś relegacja nad nim precz 

Na włosku była niby miecz.  

Trzy latka przeszły mu w takim sposobie, 

A nasz Hieronim raz wraz listy skrobie, 

Ojcu i matce przykrząc się 

O jaką setkę albo dwie. 

Więc ku nauce potomnych studentów 

Jeden podaję z owych dokumentów, 

Co, wytrzęsiony kędyś z ksiąg, 

Do mych przypadkiem doszedł rąk.  

Rozdział czternasty

który podaje kopię listu, jaki — obok wielu innych tejże treści — student Hieronim do rodziców pisał.

«Drodzy rodzice! 

Niniejszym donoszę, 

Że mi już dawno wyszły wszystkie grosze, 

A iż jest bardzo trudny czas, 

O drobną pomoc proszę Was.  

Chociażby tylko dukatów trzydzieści 

Przyślijcie, bom już wysechł od boleści, 

Iż się obywać muszę tak, 

Jak najuboższy jaki żak.  

Straszna jest tutaj na wszystko drożyzna: 

Stół, opał, pokój, światło i bielizna, 

Na wagę złota wszystko tu. 

Więc czekam, jako kania dżdżu.  

Pojąć tam nawet tego nie możecie, 

Co za koszt jest w tym Uniwersytecie, 

Same kolegia — suma już... 

Więc tu bez grosza ani rusz.  

Jak wół pracuję od rana do nocy, 

Nie odmawiajcie mi przeto pomocy 

I te trzydzieści, albo i 

Więcej, przyślijcie prędko mi! 

Suknie, kapelusz, pończochy, trzewiki, 

Fryzjer i szwaczka, krawiec i szewczyki, 

Atrament, pióra, papier, lak⁷⁸, 

Kosztuje wszystko drogo tak!  

Pieniędzy, które przysłać mi raczycie, 

Użyję godnie — klnę się na me życie, 

Drodzy Rodzice, gdyż ja sam 

o najdrobniejszy grosik dbam. 

Insi studenci tracą na zabawy, 

Ja żyję w ciszy i unikam wrzawy, 

I nie otwieram zgoła drzwi, 

Z księgą zamknięty całe dni. 

Nie dbam o strawę, a choć stół mam lichy, 

Tak się umartwiam, jak to czynią mnichy, 

Herbatą tylko krzepiąc się, 

Gdyż grosz wydawać — boli mnie.  

Więc ci studenci, którzy pieniądz tracą, 

Wprost nienawidzą mnie, choć nie wiem za co. 

Mówią: «Na księdza rodził się, 

Tak w księgach siedzi całe dnie!»  

Niejedno ja tu od nich ścierpieć muszę 

I tylko smutek i łzy w sobie duszę, 

Z mej pobożności młodzież drwi — 

Więc przysyłajcie prędzej mi!  

Co dzień ja pełnych dziesięć godzin z rzęda 

Trwam na kolegiach jakoby z urzędu, 

Dnia resztę, mimo głowy ból, 

Nad książką ślęcząc niby mól.  

Lecz profesorów wszystkich jestem chlubą, 

Chwalą mnie oni, i to bardzo grubo, 

Radząc to nawet, bym tak sił 

Nie targał w pracy, z ludźmi żył.  

A choć mi o tym, najkochańsi moi 

Rodzice, wiele mówić nie przystoi, 

To przecież śmiało powiem Wam: 

Najlepsze z wszystkich stopnie mam.  

Ale od pracy aż mi głowa pęka, 

Mózg od myślenia, od pisania ręka. 

Tak się tu uczę. (À propos! 

Śpieszcie z przesyłką, proszę, tą.) 

W niczym ja sobie tutaj nie folguję⁷⁹, 

I rozum kształcę, i zmysły hamuję, 

Tak że i noce, tak jak dni, 

Na medytacji schodzą mi.  

Mam zamiar nawet wstąpić na ambonę 

I słowem wzruszyć tłumy zgromadzone, 

Bom na dysputach wprawił się, 

Iż mało kto prześcignie mnie.  

Śpieszcie się tedy, Rodzice kochani, 

Przysłać dukaty, które, jak deszcz kani, 

Tak mi potrzebne — widzi Bóg! — 

A wrócę księdzem w ojców próg.  

Donoszę przy tym, iżem instruktora 

Wziął sobie, aby nie tracić wieczora. 

Dziesięć talarów płacę go — 

Więc mi przyślijcie jeszcze to.  

Nadto, kochani Rodzice, donoszę, 

Że się mój surdut drze z tyłu po trosze, 

Więc choćbym nie chciał, muszę chcieć 

Na nowy z dziesięć także mieć.  

Toż i z pantofli wiszą mi już łaty, 

I szlafrok w strzępy zdarł się aż do waty, 

I z lewej nogi prawy but 

Aż do napiętka jest — kaput!  

A jako mając prawie bosą nogę 

Na me kolegia wcale iść nie mogę, 

Proszę, by ojciec dodał mi 

Cztery luidory⁸⁰ albo trzy.  

Nie wspominałem także do tej pory, 

Że wprost śmiertelnie byłem tutaj chory, 

Zapewniam wszakże, iż dziś znów 

Prawie kompletnie jestem zdrów.  

Lecz ów medicus, który mnie kurował, 

Osiem talarów sobie narachował, 

A zaś olejki, proszki et 

Altra⁸¹ uczynią dziesięć wnet. 

Ale że leki ani też doktory 

Nie opłacone są aż do tej pory, 

Dodajcie, proszę, abym mógł 

Jak można prędko spłacić dług.  

I pilnowaczka, która mnie w chorobie 

Tej mojej strzegła, też coś liczy sobie, 

Więc złota sztukę, albo dwie, 

Przyślijcie jej — na imię me.  

Toż za cytryny, lody, konfitury 

Dla pokrzepienia subtelnej natury 

Dukata-m winien, aż mi wstyd, 

Cukiernikowi, co jest Żyd.  

Te więc pozycje, o których tu mowa, 

Rad bym był spłacić od jednego słowa, 

Gdyż nade wszystko cenię ład, 

Długów się strzegąc bardzo rad. 

Tak więc przyślijcie mi bez czasu straty 

Summa summarum⁸², a także dukaty, 

Których trzydzieści może mi 

Plus minus starczy na te dni. 

Tu-m wspomniał sobie jeszcze tę drobnostkę, 

Iż w lewej nodze zwichnąłem był kostkę 

I ramię-m złamał prawie wpół, 

Ze schodów spadłszy na sam dół.  

Więc mi chirurgus talarów dwanaście 

Coś porachował za balsam i maście, 

I za spirytus, i za perz, 

I to więc mi przyślijcie też.  

Tym się wszelako nie trap, Ojcze drogi, 

Bom już i ręce wygoił, i nogi 

I na kolegia co dzień znów 

Chodzę, jak kiedy byłem zdrów.  

Dzisiaj mi tylko z żołądkiem najgorzej. 

Mówią mi na to tutejsi doktorzy, 

Iż skutkiem wielkiej pracy mej 

W trzewiach nabyłem wady złej.  

Każą mi oni — choć się nie znam na tem — 

Ciepły burgundus⁸³ z cukrem i z muszkatem⁸⁴, 

Lecz by się wzmacniać winem tak, 

Jest mi pieniędzy na to brak.  

A więc dodajcie jeszcze z dwa dukaty 

Tak na burgundus, jak i na muszkaty, 

A ja zaręczam słowem, że 

Wyleczę z moich cierpień się.  

Mam też tu jeszcze małe długi wreszcie, 

Tak ze trzydzieści talarów coś, w mieście: 

Tę bagatelkę także wraz 

Przyślijcie mi tu, proszę Was.  

Gdybym zaś przy tym, na inne wydatki, 

Mógł dostać jaką drobnostkę od Matki, 

Cztery luidory, albo trzy, 

Bardzo by miło było mi.  

Czyli oboje cieszycie się zdrowiem, 

Niechaj i o tym z odpisu się dowiem, 

Lecz w każdym razie: dobrym, złym, 

Pieniędzy czekam w liście tym.  

Tu kończę pisać już i nader czule 

Siostry i braci mych do serca tulę 

I uściśnienia łączę im. 

Wasz przywiązany 

Hieronim. 

Jeszcze post scriptum — obracam stronicę: 

Najukochańsi i drodzy Rodzice, 

Nie zwłóczcie, błagam Was co sił, 

Bo z czegóż tutaj będę żył? 

Miałem ja w skrytce w szufladzie, w komodzie, 

Coś dziesięć koron francuskich w odwodzie, 

Lecz oto, z wielkim żalem mym, 

Chwycił je jakiś anonim.  

Nie powinniście wszak pozwolić na to, 

Abym niewinnie był dotknięty stratą, 

Gdyż, drogi Ojcze, wiesz to sam, 

Jakże ja tracić na tym mam?  

Lecz żeby w pełni Was ukontentować⁸⁵, 

Odnajdę łotra, choćby się miał schować 

W ziemię, i prosto na stryk dam! 

Niech dynda! 

Zawsze Wasz ten sam.» 

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Rozdział piętnasty

w którym podaje się kopia odpowiedzi piśmiennej senatora Jobsa na list przytoczony powyżej.

Co zaś senator na to odpowiedział, 

Cny czytelniku, chcę, byś także wiedział: 

«Najukochańszy synu mój, 

List otrzymałem dzisiaj twój.  

Na to, co piszesz w nim, tak ci odpowiem: 

Twoją nauką cieszę się i zdrowiem 

I to mi tylko nie jest w smak, 

Że znów pieniędzy czujesz brak.  

I kwartał jeszcze nie minął, jak sądzę, 

Gdyś dostał z domu dość znaczne pieniądze 

I nie wiem, gdzie u licha są? 

Wór masz dziurawy czy też co?  

Miło mi wiedzieć, iż się tak mozolisz 

I z księgą niźli z hultajami wolisz, 

Lecz to zachmurza moją twarz, 

Że chcesz dukatów tyle aż.  

Uwierzyć prawie trudno, by w tej porze 

— Na tę uwagę pozwolisz mi może — 

Na Akademii student miał 

Tyle wydawać. Skąd by brał?  

Wiem, że kolegia kosztują i księgi, 

Że nikt ci darmo swej nie da mitręgi⁸⁶, 

Lecz na to miałeś fundusz Waść, 

A mnie też tutaj trudno kraść.  

Stół, pokój, światło, opał i bielizna 

— Każdy to chyba razem ze mną przyzna — 

Także atrament, pióra, lak 

Nie mogą drogie być aż tak!  

Cieszy mnie, iż się od kompanii onych 

Rozpustnych z dala trzymasz i szalonych, 

Że siedzisz w domu wpośród ksiąg 

I nie wypuszczasz pióra z rąk.  

Lecz kiedy przy tym żyjesz li herbatą, 

Toż po kaduka potrzebny ci na to 

Owych dukatów taki huk, 

Że byś i hulać za nie mógł? 

Że zaś koledzy cię niesprawiedliwie 

Tak prześladują, to się mocno dziwię, 

Bo kto wydaje to, co ty, 

Ten chyba sam ze wszystkich drwi.  

Kiedy ci w pracy nikt nie może sprostać, 

To po ojcowsku radzę ci tak zostać, 

Aby ten drogi nauk czas 

Nie szedł z pieniędzmi razem w las.  

Wszelako nie chcę i w tym widzieć zbytku, 

Który jest wrogiem wszelkiego pożytku; 

Ucz się, lecz ucz się wedle sił, 

Niejeden mądral głupcem był.  

Nie wiem, do czego wziąłeś instruktora, 

Siedząc w kolegiach z ranka do wieczora, 

Do głowy mi nie idzie to, 

Tym mniej, gdy sam mam płacić go. 

Na to już zresztą przystałbym najprędzej, 

Bo w takich rzeczach nie szczędzę pieniędzy, 

Lecz za talarów dziesięć, hm... 

Nie zdają jakoś, proszę cię!  

Surdut — zapewne, że go sprawić trzeba, 

Gdy ten się drze już z dopuszczenia nieba. 

Lecz za talarów dziesięć, hm... 

Zbyt cienkie sukno miałbyś w nim.  

A kto na księdza idzie, ten się szatą 

Nie miałby pysznić, według mnie, bogatą. 

Więc grubszy towar, nawet part⁸⁷, 

Mógłby ci służyć nie na żart.  

Toż i na inne sztuki toalety, 

Na te pantofle, szlafrok czy mankiety, 

Chcesz, abym także trzasnął ci 

Cztery luidory albo trzy.  

Wszakże jeżeli ja mam płacić owe 

Słone dodatki twe toaletowe, 

Na cóż posyłać jeszcze mam 

Owe dukaty, powiedz sam?  

O twej śmiertelnej chorobie-m się z żalem 

Dowiedział, drogi Hieronimie! Alem 

Zaraz pomyślał, że to źle, 

Iż w lekarstw tyle wdałeś się. 

Nieraz już ja to sprawdziłem na sobie, 

Że jest najlepszy rumianek w chorobie; 

Że, zwłaszcza w młodych latach, to 

Sama natura spędza zło.  

A te doktory wszelkie i leczenia 

Tak są kosztowne, że do obrzydzenia, 

I myślę, że się tego chrzest 

Nie ima, kto doktorem jest. 

Tej pilnowaczce, która cię w chorobie 

Strzegła, a dzisiaj tyle liczy sobie, 

Daj pół talara srebrem, to 

Ukontentujesz pewno ją.  

Chyba ci insze usługi jakowe 

Też oddawała w te czasy niezdrowe? — 

Co muszę wnosić z sumy tej, 

Jaką mi każesz płacić jej.  

Toż i w cukierni trzeba redukować, 

A nie tak zaraz talary sumować, 

Gdyż za talara albo dwa, 

Kto zje konfitur — mdłości ma.  

Wszystkie ja owe łakotki, słodycze, 

Wprost za truciznę dla żołądka liczę. 

Kleik i kasza, to mi to 

Przedni posiłek w chwilę złą.  

Żeś spadł ze schodów, także źle się stało, 

Bo i to kosztów pociąga niemało. 

A więc w przyszłości, proszę cię, 

Dobrze o poręcz wspieraj się.  

Ten twój chirurgus odarł cię ze skóry, 

Bo jak mi balwierz⁸⁸ mówił tu niektóry, 

I pół czątego⁸⁹ miałby dość 

Za wykręconą w nodze kość.  

Cieszy mnie wszakże wiadomość niemało, 

Że z tym złamaniem ręki się udało, 

Gdyż plebanowi piękny gest 

Niezbędny przy kazaniu jest.  

Za to żałuję, że ze swym żołądkiem 

Nienależytym cieszysz się porządkiem. 

I mój żołądek, bierz go czart, 

Od sedenterii⁹⁰ diabła wart!  

Burgund wszelako, także muszkatele, 

Te kosztów tylko sprawiają zbyt wiele. 

Ziarnko jałowca albo dwa 

Przednio żołądek wzmacniać ma.  

A gdy prócz tego talarów trzydzieście 

Na długi żądasz, które masz na mieście, 

Skąd te urosły, licho wie, 

Gdyś wszystko zliczył, co i gdzie.  

Wszakżeś wypisał różne specjały, 

Łokciowy⁹¹ regestr dosławszy ich cały! 

Nie bagatelka, jak zwiesz je, 

Są te talary, wcale nie.  

Prócz tego żądasz czegoś i od matki, 

Abyś na inne jeszcze miał wydatki; 

Lecz zauważyć tylko chciej: 

Tobie to miłe, a nam — mniej!  

Bo cóż byś z owych trzydziestu dukatów 

Miał ekspensować⁹² wreszcie, u stu katów? 

A za luidory, których chcesz, 

I nam potrzeba żyć, jak wiesz!  

Zbytnie są także i twoje wywody 

Co do tych koron skradzionych z komody 

Dalipan⁹³, więcej boli mnie 

Zwrot straty, niźli strata cię.  

Co zaś do mego ukontentowania, 

By łotra wieszać, to znów jestem zdania, 

Że anonimus — kat go zwie! — 

Poprawić jeszcze może się.  

Nadto ci tutaj nadmienię w sekrecie, 

Że sprawiedliwość już nie jest na świecie 

Tak ostra jako była wprzód, 

Gdy kata trzymał każdy gród. 

Teraz, mój synu, za tak drobną winę 

Nie ciągną zaraz na czarną drabinę, 

U nas przynajmniej bywa tak, 

Że łotr jest wolny jako ptak.  

Lecz kiedy będziesz pieniądze znów chował, 

Radzę, byś lepiej zamki wypróbował, 

Gdyż nic nie kusi ludzi tak, 

Jak grosz, któremu stróża brak.  

Lepiej my na tym rozumiem się, starzy, 

I złodziej u nas tu nie gospodarzy, 

Bowiem na rygle i na klucz 

Zamknięte wszystko. Stąd się ucz!  

Przecież by jakoś wspomóc cię w potrzebie, 

Raz jeszcze chętnie tu wysłucham ciebie 

I pod pieczęcią w mieszku ślę 

Dobrych złotówek kopy dwie.  

Muszę ci jednak zapowiedzieć z góry, 

Że nieprzyjazne różne koniunktury 

Sprawiają, iż jest trudno mi 

Coś więcej nad to przyrzec ci.  

W handelku pustka, że nikt wiary nie da, 

Lecz kto dziś pić ma, kiedy wszędzie bieda! 

A co z radcostwa, osób sześć 

Ledwie że syto może zjeść.  

Dobrze więc zrobisz, synu, gdy się wrócisz 

I Akademię ową już porzucisz; 

A to tym bardziej, iż i tak 

Rozumu pewno ci nie brak.  

Gdybyś albowiem dłużej miał studiować 

I, co strzeż Boże, tyle ekspensować, 

Kij-by mi przyszło chyba wziąść 

I w kruchcie między dziady siąść!  

Więc nas obojga piszę ci imieniem, 

Iż cię tu czekać będziem z utęsknieniem, 

Matka szczególnie z całych sił 

Pragnie, byś jeszcze dziś tu był.  

Chciałbym ci donieść jakowe nowiny, 

Lecz u nas wszystkie jednakie godziny. 

Na Ratusz chodzę w każdym dniu, 

Choć coraz częściej brak mi tchu.  

Właśnie in pleno⁹⁴ radziliśmy o tem, 

Jak z rynku śmiecie usunąć wraz z błotem, 

Ale decyzja jeszcze się 

Odwlokła lub są raczej dwie. 

Matka na zęba cierpiała tu srodze, 

Aż musiał wyrwać z pieńkiem go niebodze 

Chirurgus jeden sławny, co 

Rwie lepiej, niż tu nasi rwą. 

Co do twej siostry Grety, ta z rejenta 

Ma przy tutejszym sądzie konkurenta. 

Rzecz dość daleko zaszła już 

I Greta grubsza wszerz niż wzdłuż.  

Stary nasz proboszcz po dawnemu kwęka, 

Więc to jest może Opatrzności ręka, 

Bo gdyby długo nie miał żyć, 

Mógłbyś plebanem po nim być.  

Ta mała Kasia naszego sąsiada 

Wciąż się o ciebie rozpytuje rada; 

A że ma stary grosze, to 

Mogłoby z tego i być co!  

Twoje rodzeństwo pozdrawia cię szczerze, 

Siostry i bracia, wszyscy w równej mierze, 

Więc nie zapomnij przywieźć im 

Gościńca⁹⁵ za powrotem swym.  

Ja ci wraz z matką uścisk ślę stokrotny! 

Twój wierny ojciec, 

Hans Jobs, 

Dożywotny 

Prezes szyldburskich miejskich Rad, 

Senator pro tempore⁹⁶. 

Dat.» 

Rozdział szesnasty

jako Hieronim, nauki rzuciwszy, do ojczyzny wracał jak się rzecz z rozumem jego miała pięknie i dokładnie w poniższym miedziorycie przedstawione.

A jako wiecznie, co i sami wiecie, 

Nikt zaś nie siedzi w Uniwersytecie, 

Więc gdy minęło trzy coś lat, 

Wracał Hieronim rad nie rad.  

Co z pakowaniem, mało miał roboty: 

Wziął rękawice, napierśnik, forboty⁹⁷, 

Szpadę i gałkę na jej szpic, 

Zresztą nie było nic a nic.  

Do ksiąg mu także niepotrzebna paka, 

Bowiem się żadna nie znalazła taka. 

Stare kazanie, na nim kurz, 

To były całe skrypta⁹⁸ już.  

Kolega jeden mu je skomponował 

I wiersz po wierszu do głowy wpakował, 

By kto z nich księdzem będzie wprzód, 

Mógł na czas każdy uczyć lud.  

Więc gdy tak spojrzał na mantelzak⁹⁹ próżny, 

Jakoś się młody zamyślił podróżny, 

Zbyt bo z tej pustki mógł być znan 

W całej nagości rzeczy stan.  

Więc po ratunek gdy skoczył do głowy, 

Przyszedł mu koncept dobry, choć nienowy: 

Powie rodzicom, że — ot kto — 

W powrotnej drodze okradł go.  

Tu westchnął. Mogło bowiem się przygodzie, 

Że ojciec pytać zechce i dochodzić 

W jakąś fatalną chwilę złą, 

Czego się uczył, jak i co.  

Więc spuścił głowę i pierwszy raz zasię 

Żal go ogarnął, ale żal po czasie, 

Że jak chcesz, próbuj, naprzód, w tył, 

Tak głupi został, jak i był.  

Ale frasunki żadne i wzdychania 

Pomóc nie mogły teraz do odstania 

Tego, co się już stało raz, 

Gdy pożądany minął czas. 

Więc żeby nieco rozerwać te żale, 

Sprawił Hieronim swym kolegom vale¹⁰⁰, 

Grzecznej kompanii dawszy fest 

«Na kredę» — co najłatwiej jest. 

Raz zatem jeszcze do białego rana 

Jadła i piła drużyna dobrana, 

Szumiąc, śpiewając, póki świt 

Nie zgasił świateł, uczty syt.  

Lecz na to hasło zapłakał Hieronim 

Ściskając druhów, bo czuł, że już po nim. 

Że czy tak pójdzie, czy też tak, 

Zawsze na jakiś trafi hak.  

Zanim mu jednak przyszła jechać pora, 

Po zaświadczenie poszedł do Rektora, 

Jako trzy lata, co miał sił, 

W tej Akademii pilnym był.  

Dał mu je Rektor (niepochlebne wcale), 

Lecz nie czytając, co stoi w szpargale, 

Skoro łacinę ujrzał w nim, 

Wtłoczył go w kieszeń Hieronim.  

Puszczam go tedy, niechaj z Bogiem jedzie. 

Ty zaś, lektorze¹⁰¹, na rozdziału przedzie 

Raz jeszcze obacz, jeśli chcesz, 

Stan jego wiedzy wzdłuż i wszerz.  

Rozdział siedemnasty

jak się Hieronim z nauk w butach i w ostrogach do rodzinnych pieleszy powrócił.

Więc dnia jednego, po obiedzie właśnie, 

Kiedy senator czekając, aż zaśnie, 

W starym fotelu z fajką siadł, 

Kontent, że sobie smaczno zjadł,  

I gdy na sługę pani Jobs tymczasem 

Małym się w kuchni bawiła hałasem, 

I kiedy w domu stronach dwóch 

O złym nie myślał żywy duch — 

Nagle przed ganek zajechał galopem 

Jeździec, który się zdał sążnistym chłopem, 

I usłyszano zaraz szczęk, 

Jak gdyby we drzwiach zamek pękł. 

A takie groźne były owe dźwięki, 

Że Jobs senator puścił fajkę z ręki, 

Tylko że nie zbił jej o włos, 

A pani — coś odjęło głos.  

Przecież ją prędko oprzytomnił z trwogi 

Jeździec, który już przestępował progi, 

W sztylpach¹⁰², w ostrogach, tak jak był 

I jak go drożny przysuł¹⁰³ pył.  

Patrzą się starzy, a nie śmieją pytać, 

On też nie mówi, kogo mają witać, 

Aż dobry ojciec poznał go 

I chwycił w swe objęcia — z łzą.  

Tu różnych rzeczy brak mi, bym mógł zadość 

Tak wielką śpiewać i gwałtowną radość, 

Która wstrząsnęła starym tak, 

Że mało go nie trafił szlag.  

Jak w febrze¹⁰⁴ matka tak się trzęsła cała, 

Drżały jej ręce i głowa jej drżała, 

Szczęście ją prawie zbiło z nóg, 

Iż syna znów jej wrócił Bóg.  

Tak w zbytku uczuć milczeli oboje, 

Stojąc i lejąc rzęsistych łez zdroje, 

Po czym witania i znów łzy 

Zajęły coś kwadransów trzy.  

Zbiegł się dom cały: dzieci senatora 

Stoją ciekawe — Greta była chora — 

Co za pan taki, jak i co, 

Lecz żadne nie poznało go.  

Zabawnie było widzieć, jak z daleka, 

By¹⁰⁵ na obcego zerkali człowieka, 

Zgadując, że to może wuj, 

A może cudzy, może swój.  

Z zmieszaniem siostry i ze strachem w oku 

Na rękawice, na szpadę przy boku 

Patrzą, nie wiedząc, kto by był, 

I ku drzwiom się cofają w tył.  

Tak się Hieronim zmienił przez te lata, 

W których zażywał w Akademii świata! 

Podbródek piękny tudzież brzuch, 

Na brodzie zasię tęgi puch.  

Wielki kapelusz z białym pióropuszem, 

Kozłowa westa¹⁰⁶ z takimże podbrzuszem 

I krótki kolet¹⁰⁷, przy tym pas — 

Dziwnie go stroił na ten czas.  

Toż pętle, sznury, zwieszone u szpady 

(Tak dla obrony, jak i dla parady), 

Dobrej do sztychu i do cięć, 

Lat mu przydały najmniej z pięć.  

Dodajmy jeszcze tej marsowej¹⁰⁸ minie 

Zjeżone dziko włosy na czuprynie, 

Toż kresy przez twarz tak i tak, 

Kawalerskiego męstwa znak.  

W niemym zdziwieniu ten rynsztunek cały 

Oczy starego Jobsa oglądały, 

Gdyż mniemał, że syn od trzech lat 

Zażywa czarnych księżych szat. 

Insze też rzeczy starego raziły 

W tym teologu, co mu był tak miły, 

Gdyż co trzy słowa lub co dwa, 

Klął tak Hieronim, że to ha!  

Dał mu senator wnet do zrozumienia, 

Aby hamował nieco nawyknienia, 

Gdyż musi, kto chce księdzem być, 

Wciąż na duchownej stopie żyć.  

Gdy w chwilę później o kufer zapytał, 

Najpierw Hieronim zębami zazgrzytał, 

Potem się zaklął w żywy pień, 

Że go okradli w biały dzień.  

Przykro senator przyjął tę nowinę, 

Spojrzał spod oka, poskrobał łysinę 

I mruczeć zaczął, tylko że 

Matka wmieszała tutaj się.  

I zaraz — jako w młynie czyni woda — 

Trzepać zaczęła, że to jest przygoda, 

Że dziecko nic nie winne, że 

Każdemu może trafić się.  

W mieście tymczasem od posła do posła, 

Jak ogień, wieść się tak prędko rozniosła 

I nim mrok zapadł, jeszcze wprzód 

Wiedział o szczęściu cały gród.  

Wszystkie umysły były poruszone. 

Kto szedł, drugiego zaraz brał na stronę¹⁰⁹, 

A stanął? Zaraz drugi z nim: 

«Czy wiesz? Powrócił Hieronim.»  

Wesoło wieczór przeszedł w starym dworku. 

O kufrze mowy nie było ni worku, 

Jak gdyby to był tylko mit. 

Chciał ojciec... matka zaraz: «Cyt!» 

Jadł więc Hieronim i pił, co się zmieści; 

Najosobliwsze zmyślając powieści, 

I powiadając wszystko het, 

Wypróżnił kapciuch¹¹⁰ ojca wnet. 

Rozdział osiemnasty

jak Hieronim, czarne suknie wraz z peruką wziąwszy, duchownej postawy nabrał i jak pierwsze kazanie prawił.

Ale nazajutrz gdy do rannej kawy 

Zasiadł był każdy wesoły i żwawy, 

Kiedy Hieronim nawet wstał, 

A na podwórku kogut piał,  

Senator rzecze: «Jakoś nie przystoi, 

Abyś, mój synu, zażywał tej zbroi, 

I, moim zdaniem, ubiór twój 

Na inny trzeba zmienić strój.  

Przed wszystkim innym księdzu nie wypada, 

Żeby po piętach szczękała mu szpada, 

A i ostrogi, ile wiem, 

Też w powołaniu na nic tem.  

Także i westa, kolet, szarawary¹¹¹ 

Ze służbą bożą nie idą do pary, 

I pióropusza, jak to wiesz, 

Nie nosi żaden pleban też. 

Gdyby cię tedy na mieście widziano 

Z onym żeleźcem bijącym w kolano, 

Każdy by myślał, chcąc nie chcąc, 

Żeś jest kirasjer¹¹², a nie ksiądz.  

A i to przyznasz, iż peruka krótka, 

Nie zaś czub taki jakoby u dudka, 

Duchownych strojem bywa głów, 

Więc copf¹¹³ ten trzeba zgolić znów.  

Dzisiaj więc jeszcze zrzucisz suknie stare, 

A krawiec przyjdzie i weźmie ci miarę 

Na teologa czarny strój 

I na płaszcz długi, synu mój. 

Kazałem także wezwać perukarza, 

Który na głowach zna się od ołtarza 

I dobrze swą rozumie rzecz — 

Ten ci czuprynę zgoli precz.  

Zaraz szanowną to ci nada postać. 

Z klątwami także nie może tak zostać... 

Gdzieżeś ty słyszał, by ksiądz znów 

Diabłami sadził od dwóch słów?»  

Słuchał Hieronim tej ojcowskiej mowy 

Gwiżdżąc przez zęby kurancik¹¹⁴ jakowy, 

Lecz wszystko, jak Jobs senior chciał, 

Przeperswadować¹¹⁵ sobie dał.  

I zanim dzień ten dobiegł aż do zmroku, 

W płaszczu, w peruce przedstawił się oku, 

Przy czym obojczyk biały mu 

Matka przypięła też co tchu.  

Tak uduchownion od czuba do pięty, 

Stanął Hieronim niby jaki święty, 

A taki z suknią duch wszedł weń, 

Że już na drugi kazał dzień. 

Bóg zdarzył właśnie, że była niedziela, 

Więc na ambonę, wobec ludu wiela, 

Wszedł Hieronimus jakby nic. 

Ani byś poznał, że to fryc¹¹⁶.  

Bo jak w szesnastym rozdziale już stało, 

Jedno mu z skryptów kazanie zostało, 

Które mu w głowę włożył druh 

Tak dzielnie jak sam Święty Duch.  

Kazanie było, że choć wal z armaty! 

Naszpikowane jak comber¹¹⁷ w cytaty, 

Tak mądre, że ni żadna z dam, 

Ni mówca nie rozumiał sam.  

Lecz urok mowy był nie tylko w słowie, 

Orator wygląd miał też, co się zowie, 

A głos donośny, śmiały gest 

Zdradzały, co za mistrz to jest.  

Aplauz więc słuszny zyskał w całym mieście, 

W którym, jak wiemy, domów było dwieście, 

Chwiał z dziwu głową cały gmin: 

«Na co to wyrósł Jobsów syn!  

Kto by, u kata, mógł mieć to na względzie, 

Że z tego osła taki mówca będzie, 

Toć go tu przecie każdy znał, 

Że tylko bił się, kradł i łgał!»  

Toć i krewniacy stojąc w całej kupie 

Patrzą, jak dawne to chłopczysko głupie, 

Niby z rękawa, sypie grad 

Nauk zbawiennych, mądrych rad.  

A któż rodziców wypowie zachwyty! 

Stał Jobs senator i patrzał, jak wryty: 

«A co, mosanie¹¹⁸? Jaki łeb! 

I Demostenes¹¹⁹ przy nim kiep!» 

Lecz matka, z szczęścia topniejąc w łzach cała, 

Wnet przyjaciółkom szeptem wiedzieć dała, 

Że u nich schab dziś na ten fest 

I migdałowe ciasto jest. 

Więc się ruszyli wszyscy wprost z kościoła 

Do gościnnego państwa Jobsów stoła, 

By na dzielnego mówcy cześć 

Po przyjacielstwie pić i jeść.  

Tak, zachwyceni nowym apostołem, 

By Hieronimus — uradzili społem — 

Wnet, jak optima forma¹²⁰ chce, 

Na kandydata podał się.  

Prawdą jest, że tu dla wymagań gminu 

Obejść nie może się bez egzaminu, 

Lecz cóż egzamin, nawet dwa, 

Przy wiedzy, jaką młodzian ma!  

Odwłóczyć wszakże by z tym nie potrzeba, 

Gdyż pleban (przychyl mu tam, Boże, nieba! ) 

Ledwo że zipie, jest jak cień 

I umrzeć może lada dzień. 

Gdy więc — jak losy łatwo wypaść mogą — 

Wszystkich śmiertelnych stary pójdzie drogą, 

Dobrze już teraz pewność mieć, 

Kto po nim Piotra weźmie sieć.  

Chciał nasz bohater nieco oponować, 

Lecz wszyscy jęli¹²¹ ściskać go, całować, 

Tak że się bronić nie miał sił, 

Choć egzaminów wrogiem był.  

By więc uciszyć zabobonną trwogę, 

Pił to na jedną, to na drugą nogę, 

Choć ojciec dawał głową znak, 

Że księdzu nie przystoi tak.  

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Rozdział dziewiętnasty

jak Hieronimus na kandydata egzamin składał i jak mu się to powiodło.

Gdy zamiar stanął jako mur forteczny, 

Zaczęto listy pisać w gród stołeczny 

I wkrótce przybył cały kler, 

Od wielkich figur aż do zer. 

Pot zimny zrosił Hieronima czoło, 

Gdy to fatalne objęło go koło 

Jako obława w puszczy ta, 

Co zwierza dobyć z kniei ma.  

Tak się więc tedy miało ku wybiciu 

Najokropniejszej z godzin w jego życiu, 

A choć na kuraż¹²² jadł i pił, 

Coraz jej bliższym, biedak, był.  

O Muzo, panno, bacz, byś mi bez błędu 

Opowiadała tu według urzędu 

Imię każdego z mężów tych, 

Co wnet go mieli brać na sztych. 

Najpierwszy tedy był tu ksiądz Inspektor, 

Tak w teologii mocny jako Hektor¹²³, 

Coś poznał zaraz, bo za dwóch 

Miał okazały, tęgi brzuch.  

Wysoką godność zyskał przez zasługi, 

Urząd cierpliwie dźwigał, jak nikt drugi, 

Jeśli miał słabość — bez niej któż? — 

To, że mu piwa pachniał kruż¹²⁴.  

Tuż ksiądz Asesor szedł w honorze po nim. 

Zbladł zobaczywszy go biedny Hieronim, 

Bowiem jak osa cienki był, 

A usta ściskał, co miał sił. 

Prócz duchownego pan ten miał obroku 

Drobne facjendy¹²⁵ pieniężne na oku. 

Sam chudy — mieszek tylko tył — 

Jadł skąpo, wino kwaśne pił.  

Za nim ksiądz Prefekt, w piśmie nader biegły, 

Który cytaty ciskał niby cegły, 

A Ojców świętych sypał tak, 

Jak drugi z sita trzęsie mak.  

Toż pastor Kluger, znany z obyczaju 

Ascetycznego w całym szwabskim kraju, 

W Postyllach¹²⁶ taki tęgi chwat, 

Że mógł przejechać na nich świat.  

Za nim ksiądz Beff siadł, wyborny lingwista, 

Choć nie tak ścisły naśladowca Chrysta... 

Trudno! Ułomny człowiek jest, 

Choć grzech Adamów¹²⁷ — maże chrzest.  

Tuż pastor Szrajer za nim, mocny w radzie 

Czy na ambonie, czy to na biesiadzie. 

Tego kucharka na mil sześć 

Słynie, tak daje dzielnie jeść.  

Toż Kloc wielebny, człowiek prawie święty. 

Miał on w młodości swojej jakieś męty, 

Lecz teraz się sklarował tak, 

Jakby przez filtrów tęgi sak.  

Ten w ostrych karbach trzymał swoją trzodę, 

Czy to barany, czy owieczki młode, 

A przecież — jak Bóg jeden wie! — 

Kozieł w niej nieraz trafił się.  

Za nim wielebny Sztraf, co sprawiedliwie 

Bacząc swych granic czy w siewie, czy w żniwie, 

W procesy — chociaż nie chciał sam — 

Właził, gdy mu się worał cham.  

Ten praw obojga był przy tym doktorem, 

Tak teologiem, jako też jurorem, 

Pozwy, wyroki pachły mu 

Jako wiosenna gałąź bzu.  

Prócz wymienionych egzaminatorów 

Przybyło także nieco spektatorów¹²⁸, 

Diety bowiem niezłe szły, 

A człek bez grosza zawsze mdły¹²⁹.  

Gdy więc ten cały zbór¹³⁰ duchowny kołem 

Wielebnych panów wziął miejsce za stołem, 

Rektor jak słońce świecił sam, 

Insi jak gwiazdy — tu, to tam.  

Wszedł Hieronimus nieco chwiejnym krokiem 

I oddał ukłon w milczeniu głębokiem, 

Czując, jak ciarki mu przez grzbiet 

Idą od głowy w pięty het...  

Poprawił Rektor z powagą peruki 

I jął młodzieńca pytać o nauki: 

Kiedy je kończył, jak i gdzie, 

Prosząc, by śmiało zbliżył się.  

Tu nasz Hieronim nieco w duchu ożył, 

Atestat w ręce Wielebnego złożył, 

Który czytając wznosił brwi 

Jak człowiek, gdy kto z niego drwi.  

Chociaż pisany bowiem po łacinie 

Był i po grecku — kogóż fatum minie, 

Gdy go złe losy zgubić chcą? — 

Inspektor nieco pojął go.  

Nie tyle wprawdzie, by wielbić Iliadę, 

Znał on greczyznę, lecz dał sobie radę 

Z tym dokumentem i wnet go 

Odczytał coram populo¹³¹. 

Co czyniąc, zacny pan ów miał na względzie, 

Że krótsza sprawa i jaśniejsza będzie, 

Gdy nie dość pewnym mogło być, 

Czy każdy chwyci wątku nić.  

Tak tu więc przyszedł moment właśnie praw¹³² 

Gdy, czytelniku nazbyt już ciekawy, 

Poznasz nareszcie papier ten, 

Który ci może odjął sen.  

Stała w nim najpierw godność profesora 

Jak wół, a przy niej, choć to nie obora, 

L. B. S., cielcom równe trzem 

(Lectori Bemol Salutem¹³³!) 

Niżej dopiero świadectwo tej treści: 

«W Wszechnicy naszej lat trzy, dni trzydzieści 

Był pan Hieronim Jobsius, 

Św. Teologii studiosus. 

Gdy wszakże teraz wraca już do domu — 

Nie wiem na jaki pożytek i komu — 

I żąda, bym na piśmie dał, 

Co robił tu i jak się miał,  

Rzeczą przystojną mi się być wydało, 

Abym przysługę tę mu oddał małą 

I stwierdził, jako przez ten czas 

Na mym kolegium był tu raz.  

Czy zaś privatim¹³⁴ poświęcał się wiedzy, 

To sam wie chyba i jego koledzy, 

Gdyż trudno cały boży rok 

Za drabem takim iść krok w krok. 

A choć mnie różne dochodziły wieści, 

Nie będę tutaj przytaczał ich treści 

Przez chrześcijaństwa miłość, któr- 

Ej wszak sam Chrystus dał nam wzór.  

A teraz życzę, niechaj mu się wiedzie, 

Niech prędko od nas i w zdrowiu odjedzie 

I niech go niebo w pieczy ma! » 

Tu podpis i zakrętów dwa.  

Jak więc szeroko otwarły się oczy, 

Jak każdy wzrokiem po sąsiadach toczy 

Po tym czytaniu, pojmie sam 

Każdy czy z panów, czy też z dam.  

Lecz któż, na szczęście mego Hieronima, 

Młodości wspomnień na dnie duszy nie ma? 

Komu nie pachnie luby kwiat 

Akademickich, pięknych lat?  

Więc i Wielebni, zwiesiwszy swe głowy, 

Czynić musieli rachunek jakowy, 

Bo po milczeniu małym tem, 

Chrząknąwszy, przeszli wprost ad rem¹³⁵. 

Pierwszy Inspektor uczynił początek. 

Kichnął — miał katar już lat cos dziesiątek — 

Utarł donośnie chustką nos, 

Kaszlnął i w ten sens zabrał głos:  

«Jako tutejszy dziekan i inspektor, 

I zebranego kolegium dyrektor, 

Pytam: Quid episcopus sit¹³⁶?» 

A że chrząkano, dodał: «Cyt!» 

Na co Hieronim: «Biszof — tak się zowie 

Przyjemny napój, wielebni panowie! 

Wino czerwone, cukier, no 

I sok pomarańcz tworzy go.»  

Gdy Jobs kandydat wymówił te słowa, 

Jedna po drugiej zachwiała się głowa. 

Pierwszy Inspektor chrząknął: «Hem!», 

Insi — secundum ordinem¹³⁷.  

Tu ksiądz Asesor zabrał głos w tej sprawie: 

«Pan Jobs kandydat powie mi łaskawie, 

Co to apostoł znaczy, i 

Wszystkich wyliczyć zechce mi!»  

Rzecze Hieronim prędko: «Apostołem 

Zwiemy dzban tęgi stawiany za stołem, 

Z którego w mniejsze można lać. 

A wiele ich? — Jak kogo stać!»  

Gdy Jobs kandydat przemówił w te słowa, 

Jedna po drugiej zatrzęsła się głowa. 

Pierwszy Inspektor chrząknął: «Hem!», 

Inni — secundum ordinem.  

Teraz ksiądz Prefekt brał swą kolej w słowie. 

Ten rzekł: «Kandydat niechaj mi odpowie, 

Kto to Augustyn święty był, 

Jak ten Kościoła Ojciec żył?»  

Rzecze Hieronim: «Nie słyszałem zgoła, 

Aby Augustyn był Ojcem Kościoła! 

To, owszem, stary pedel¹³⁸ nasz, 

Któremu kiedyś dałem w twarz!»  

Zaledwie wszakże przemówił w te słowa, 

Jedna po drugiej zatrzęsła się głowa. 

Pierwszy Inspektor chrząknął: «Hem!», 

Insi — secundum ordinem. 

Teraz ksiądz Kluger wystąpił z pytaniem: 

«Z jakich to części, kandydata zdaniem, 

Kazanie dobre składa się? 

Czy ich ma cztery, trzy czy dwie?»  

Myśli Hieronim, brodę wsparł na pięści, 

Wtem rzekł: «Kazanie mieć musi dwie części: 

Tę, której sam nie pojmie bies, 

I tę, co wzrusza lud do łez!»  

Zaledwie wszakże przemówił w te słowa, 

Jedna po drugiej zachwiała się głowa. 

Inspektor pierwszy chrząknął: «Hem!», 

Insi — secundum ordinem.  

Tu ksiądz Beff głosem tak ciężkim jak ołów 

Spytał: «Jakie są gatunki aniołów 

I czym się różni każdy chór 

Pod względem godeł, skrzydeł, piór? »  

Teraz Hieronim uczuł się w kłopocie. 

«Trudno mi — rzecze — znać wszystkich w istocie, 

Ten wszakże, który mi jest znan, 

Na szyldzie stoi, trzyma dzban.» 

Gdy Jobs kandydat przemówił w te słowa, 

Jedna po drugiej zachwiała się głowa. 

Inspektor pierwszy chrząknął: «Hem!», 

Inni — secundum ordinem. 

Tu ksiądz Kloc spytał wpośród chrząkań licznych: 

«Ile koncyliów ekumenicznych 

Było i co też o nich wie 

Pan Jobs kandydat — lub też nie? »  

Rzecze Hieronim: «W Uniwersytecie 

Na ekonomię nie chodziłem przecie! 

Lecz się musiałem tęgo wprząc 

Do teologii jako ksiądz!»  

Zaledwie wszakże wymówił te słowa, 

Jedna po drugiej zatrzęsła się głowa. 

Inspektor pierwszy chrząknął: «Hem! », 

Insi — secundum ordinem. 

Ale ksiądz Kuffer — niech mu Bóg odpuści! — 

Wyrwał pytanie z piekielnych czeluści: 

«Manichejczycy¹³⁹ byli kto? 

Jako kacerze¹⁴⁰ myślą co? »  

Parsknął Hieronim: «Hultaje myślały, 

Że przed odjazdem dług oddam im cały. 

Lecz ja nie głupi! Nogi w pas — 

I tak-em ich przepędził w las!»  

Gdy Jobs kandydat wymówił te słowa, 

Jedna po drugiej zachwiała się głowa. 

Pierwszy Inspektor chrząknął: «Hem! », 

Insi — secundum ordinem. 

O co się jeszcze mężowie uczeni 

Pytali, zmilczę dla braku przestrzeni, 

Protokolista bowiem sześć 

Bitych arkuszy musiał nieść. 

Nadmienię tylko, że czy z dogmatyki, 

Czy z polemiki, czy z hermeneutyki, 

Bez zająknięcia, jak na strzał, 

Jobs z odpowiedzią zawsze stał.  

Ale na wszystkie przecież jego słowa 

Jedna za drugą precz trzęsła się głowa, 

Pierwszy Inspektor mówił: «Hem! », 

Inni — secundum ordinem. 

Gdy posiedzenie było ukończone, 

Odszedł Hieronim posłany na stronę, 

Głodny, że byłby wilka zjadł, 

Chociaż zupełnie z siebie rad.  

Sędziowie zasię jęli radzić pilnie, 

Czy Jobs Hieronim może być usilnie 

Zalecon w ten duchowny stan, 

Czy kandydatem ma być zwan.  

Nad podziw prędko poszła ta robota, 

Tak jednogłośnie padły wszystkie wota, 

Lecz by nie mogły plotki rość, 

Milczkiem rzucono losów kość:  

Jobs Hieronimus i w najdalsze lata 

Nie może zyskać stopnia kandydata, 

Ale ze względu na cny ród 

Niech rzeczy stoją tak jak wprzód.  

Jakoż minęło czasu bardzo wiele, 

A nikt w miasteczku, nawet przyjaciele, 

Nic nie wiedzieli, jak i co, 

I kandydatem zwali go.  

Rozdział dwudziesty

jako autor, za długość poprzedniego rozdziału pokornie Czytelnika przepraszając, obiecuje tym krótszym uczynić ten, który nastąpi, rozdział, którego argumentum¹⁴¹ dłuższe jest niż on sam i który bez szczególnej straty Czytelnika i szkody dla dzieła mógłby pominiętym zostać.

Na czytelników oddany usługi, 

Kornie przepraszam za rodział zbyt długi,  

Ten za to, który idzie tuż,  

na tych się słowach kończy już. 

Rozdział dwudziesty pierwszy

jak Jobs senior Hieronima w ojcowskim strofował¹⁴² gniewie i jak prędko potem z zbytniej alteracji¹⁴³ żyć przestał.

Otóż to widzieć trzeba było komu, 

Co się w Jobsowym działo teraz domu, 

Gdy już i matki doszła wieść, 

Że schab za wcześnie dała zjeść.  

Ale co czynił Hieronimów ociec, 

Mój czytelniku, chciałbyś pewno dociec. 

Otóż ci powiem: stary pan 

Wpadł w nader wielkiej pasji stan.  

Sczerwieniał cały od karku do czuba, 

Szyja mu krótka wzdęła się i gruba, 

Aż żując wściekły żal i gniew, 

«Hultaju — krzyknął — bądź więc szew-  

Cem! Na toż tyle łożyłem zachodu 

I pełne garście talarów jak lodu, 

Tak że z twej łaski dzisiaj sam 

To tylko, co na sobie, mam?  

Myślałem, głupi, ja i twoja matka, 

Przy tobie dożyć dni naszych ostatka, 

Iż księdzu, jak wiadomo jest, 

Zysk niesie czy to śmierć, czy chrzest.  

Tak my grosz w ciebie tkali, jak do skrzyni! 

Co ujmiesz sobie — myślę — czas przyczyni... 

A tyś, hultaju, był jak wór 

Bez dna, a tylko pełen dziur!  

Wszystko, coś pisał do mnie z tego miasta, 

Z tej Akademii, łgarstwo jest i basta! 

Boś ty tam tylko jadł i pił, 

I osłem tak jak w domu był.  

Owe kolegia i owe nauki, 

Od których głowa pękała ci w sztuki, 

I medytacje w każdą noc — 

Łgarstwo. Jak byłeś, jesteś kloc!  

Toż i żołądka z sedenterii bóle, 

I te szperania po księgach jak móle, 

I te herbaty, coś je pił — 

Łgarstwo, boś cymbał, jakeś był!  

Płakać mi teraz z ranka do wieczora, 

Iżem zacnego nie słuchał Rektora, 

Gdy mówił, że ci owce strzyc 

I być pastuchem, więcej nic!  

Byłbym przynajmniej nie doszedł do nędzy, 

Nie cisnął w błoto tak wiele pieniędzy, 

Które — bogdajżeś licha zjadł! — 

Tak dobrze, jakbyś z mieszka kradł!»  

Tak to senator unosił się w gniewie, 

Słowami sycąc swej pasji zarzewie, 

Już się do kija nawet brał, 

Jak rodzicielski afekt¹⁴⁴ chciał.  

Ale iż kogo pasja tak ognista 

Chwyci, na zdrowiu rzadko ten korzysta, 

Więc Jobs sięgając, gdzie miał bat, 

Nagle się zachwiał, na ziem padł.  

Dawno on miewał podagrę¹⁴⁵ w kolanie 

Od tłustych potraw i żółci ulanie. 

Urząd radziecki, zbytek snu 

Tę dyspozycję dały mu.  

Teraz więc wszystko tak się w nim wzburzyło, 

Że szlag go trafił z piorunową siłą. 

Na ustach piana, oczy w słup 

I do wieczora już był trup.  

Wrzask powstał w domu i lamenty, zaczem 

Ryknął Hieronim też ogromnym płaczem, 

Bo chociaż tępy, pojął on, 

Że sam przyśpieszył ojcu zgon.  

Tu mógłbym zażyć dość szeroko pióra, 

Ale że wszelka materia ponura 

Mierzi¹⁴⁶ nam księgi, tudzież płacz — 

Więc wieczny pokój dać mu racz!  

Rozdział dwudziesty drugi

jako Hieronim o włos, że instruktorem młodego barona nie został.

Choć dni czternaście przeszło już od chwili, 

Jak Jobsa krewni do grobu złożyli, 

Biadała jeszcze wdowa wciąż: 

«Ach, mój nieboszczyk drogi mąż! »  

Hieronim za to na matczynym wikcie 

Prędko wydobrzał po onym konflikcie 

I rad był całe życie swe 

U jej fartucha trzymać się,  

Gdyby miał tylko pewność pożądaną, 

Że w żłobie swoim znajdzie zawsze siano; 

Gdy jednak matka stara już 

I co dzień słabsza, to więc cóż?  

Rzeczy fatalną wprost przybrały postać! 

Znikła nadzieja, by plebanem zostać, 

Kazanie swe coś razy sześć 

Prawił, lecz to nie daje jeść.  

Dewotki wprawdzie były mu łaskawe, 

Na likier proszą, na babkę, na kawę, 

Nowości wszakże i te chcą. 

Nie ma — to dają kawę złą.  

Nieraz wysoki umysł, wielkie serce 

Szukały szczęścia swojego w belferce, 

Więc i Hieronim myśl tę miał, 

Gdy z betów dnia któregoś wstał.  

Nie była mu w tym fortuna przeciwną, 

Przez kombinację albowiem dość dziwną, 

Jak rzuca kitę lis pod nos, 

Szczęście to pomknął mu sam los. 

Była to bowiem akurat ta pora, 

Gdy baron pewien szukał instruktora 

Za czątych¹⁴⁷ na rok sześć i pół 

I wikt na drugi z służbą stół.  

Instruktor miał mieć piękne obyczaje, 

Znać pięć języków tudzież obce kraje, 

Toż filozofię, kunszty i 

Mocnym być w geografii.  

Poetą miał być także i fizykiem, 

Toż historykiem i matematykiem, 

Taniec, muzykę też znać miał 

I et cetera¹⁴⁸ — co by chciał. 

Także i to mu przeszkadzać nie miało, 

Gdyby rysować umiał, choćby mało, 

I na rapiry rąbał się, 

Bo za cóż brałby myto swe?  

Zaczem Wielmożność jego kazać raczył, 

By Jobs się stawił; a gdy go obaczył, 

Zapytał, czy za czątych sześć, 

Gmach tej instrukcji może wznieść?  

Odrzekł Hieronim: «Najłaskawszy panie, 

Być instruktorem — ciężkie to zadanie! 

I osiem czątych, według mnie, 

Mało jest za nauki te.  

By wszakże wstęp mieć do dalszego względu, 

Tak mozolnego chwycę się urzędu 

I z godnym synem zaraz chcę 

Instrukcję całą zacząć tę.»  

Tak więc pomyślnie i prawie w dwa słowa 

Stanęła z Jobsem barona umowa 

I tylko o to jeszcze szło, 

Czy też instruktor umie co  

Z nauk tych, w które za osiem dukatów 

Latorośl młodą wielkich antenatów¹⁴⁹ 

Miał wtajemniczać, aby czas, 

A także pieniądz nie szły w las.  

Wszakże drobnostka ta, jak to niektóre 

Drobnostki czynią, urosła wnet w górę, 

Za którą lis ów kitę skrył, 

Choć jej tak blisko Jobs nasz był.  

Koniunktur bowiem arcydziwnych zbiegiem 

Przeróżnych pytań zaskoczon szeregiem, 

Hieronim tak pomieszał się, 

Że ani «be» wprost, ani «me».  

W pokoju tedy został odpuszczony 

I powracając na próg swój rodzony, 

Życzył, ażeby porwał kat 

Barona, wiedzę, cały świat.  

Zaś ich Wielmożność szukali usilnie 

Wzdłuż, wszerz i w poprzek, upatrując pilnie, 

Jeśliby na warunki te 

Instruktor jaki znalazł się.  

Czy jednak do tej godziny i pory 

Pedagog jaki objawił się skory 

Za osiem czątych i za wikt 

Na drugim stole — nie wie nikt! 

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Rozdział dwudziesty trzeci

jako Hieronim pewnego starego pana, który miał pokojową z dźwięcznym imieniem amalia, skrybentem¹⁵⁰ został i jako się na urzędzie tym chwalebnie aż do następnego rozdziału sprawował.

Wśród kondycyi¹⁵¹ wszelkich na tej ziemi, 

Pomiędzy, owszem, stanami wszystkiemi 

Jest bez wątpienia wdowi stan 

Jako najcięższy dobrze znan.  

Tam, gdzie niewieście braknie męża głowy 

Trudno jest w domu o statek¹⁵² jakowy 

I niech haruje, jako chce, 

Ciężko jej idzie, nawet źle.  

Dochodów nie ma, wydatki wciąż rosną, 

Być wdową — też jest niewieście żałosno, 

Więc dom się każdy zmienia bez 

Męża w dolinę gorzkich łez.  

Doznała tego i pani Jobsowa, 

Po senatorze Jobsie smętna wdowa, 

Której już w pierwszych parę lat 

Przybyło zmarszczek, trosk i łat.  

Że się Hieronim przyczynił do tego, 

To nic w tym nie ma, zaprawdę, dziwnego; 

Ciężka to sprawa, gdy z rąk bab 

Pieczeni patrzy taki drab.  

Toteż choć nasza utrapiona wdowa 

Kawą i plackiem żyć była gotowa, 

Musiała mięsa mieć na stół 

Funtów ze sześć lub pięć i pół.  

Lecz jak fortecę zbyt wielka załoga 

Ogłodzi, tak też i ona, nieboga, 

Dodała nieraz kości, żył, 

Byle gagatek syty był.  

Dopieroż gdy się porcje przykurczyły 

I biedę w domu poczuł synek miły, 

Oglądać pilnie zaczął się, 

By tłuściej mógł opływać gdzie.  

A iż to zwykle głupcy i pijani 

Są przez Opatrzność jakoby wybrani, 

Znalazł się stary szlachcic gdzieś, 

Co go do siebie wziął na wieś.  

Pan ten żył sobie w kawalerskim stanie 

(Do ciszy w domu miał upodobanie), 

Tak samo trawiąc¹⁵³ rentę swą 

Jak insi, co posiedli ją.  

Brał ongi udział w siedmioletniej wojnie, 

Lecz że z młodości żyć lubił spokojnie, 

Więc w garnizonie tylko był, 

Podając zawsze wrogom tył.  

Jako miłośnik cichego spokoju, 

Wnet z wojennego otarł czoło znoju, 

Lecz za zasługi dzielne tak 

Brał pensję i miał Legii znak.  

Przyjemnie było słuchać, kiedy prawił, 

Gdzie, kiedy, w jakim zwycięstwie się wsławił 

I w rejteradzie¹⁵⁴ jak o włos, 

Że go w niewolę nie dał los.  

A iż bezkarnie nikt z Marsem¹⁵⁵ nie żyje, 

Próbował czasem, jak mu fuzja bije 

Czy do szaraka, czyli znów 

Do wołokitów, luźnych psów.  

Tak burgund¹⁵⁶ stary, jak i polowanie 

Cieszyły pana w bezżenności stanie, 

Miał pokojową przy tym, co 

Także cieszyła nieraz go.  

Tak szczędząc mądrze sił ułomnych ciała, 

Nie dbał, choćby się ziemia gdzie zarwała, 

Dwom wiernym sługom, jakie miał, 

Dawno kłopoty wszystkie zdał.  

Jednym w tej parze był fenomen prawy¹⁵⁷, 

Rządca, pańskiego grosza nieciekawy, 

A drugim sługą zwykł tam być 

Skrybent¹⁵⁸, co lekko mógł też żyć.  

Rządca skrybentów odmieniał bez miary, 

By znaleźć sobie socjusza¹⁵⁹ do pary, 

Co by z nim służby dzieląc los, 

Nie wszędzie przecież wtykał nos.  

Już był się znalazł nawet i takowy, 

Lecz oto zawód i ambaras nowy, 

Bo coś po roku, choć był zdrów, 

Poszedł ad patres¹⁶⁰ skrybent ów. 

Tu rządca, z domem Jobsów dawno znany 

(Kto wie, czy nawet nie był pokumany), 

Na Hieronima zwrócił wzrok, 

Biorąc go tak, jak był — en bloc¹⁶¹. 

Czuł on, iż godnym drab będzie ich grona, 

Rekomendował go więc in persona¹⁶² 

Wpierw pokojowej, potem wnet 

Panu, a to od «a» do «zet». 

Z dźwięcznym Amalii pokojowa mianem 

Zalecić Jobsa przyrzekła przed panem, 

Gdyż się zdolniejszym, niż ów wprzód, 

Zdał jej na pierwszy oka rzut.  

Jedno spojrzenie, wiadomo, pozwala 

Objąć zalety takiego drągala, 

Co nic nie robił, tylko tył, 

Gdy antecessor¹⁶³ cherlak¹⁶⁴ był. 

Tak więc gdy wdała się w to pokojowa, 

Wdzięcznymi gesty poparłszy swe słowa, 

Rzecz oczywista, iż pan, rad 

Umizgom¹⁶⁵ takim, dał swe fiat¹⁶⁶. 

A iżby wszystko było jak należy, 

Do swej go raczył dopuścić wieczerzy 

I ocierając z wąsów sos 

Tak najłaskawiej zabrał głos:  

«Ten obowiązek u mnie jest skrybenta: 

Na czeladź¹⁶⁷ baczyć, na konie, bydlęta, 

I wszystko pisać jak i co: 

Dochód i rozchód z sumą swą.  

Jeżeli Waszmość mnie ukontentujesz¹⁶⁸, 

Gdy poznam, że swą powinność sprawujesz, 

Czterdzieści bitych na rok wam 

Dobrych talarów w srebrze dam. 

Jeślić te punkty zdają się przystojne¹⁶⁹, 

Możesz Waść u mnie życie mieć spokojne, 

A i to wiedzą sługi me, 

Że akcydensik¹⁷⁰ trafia się.  

Z góry wszelako ostrzegam Waszmości: 

Żadnych konszachtów i poufałości 

Z mą pokojową nie masz mieć, 

Jeśli tu zostać będziesz chcieć.  

Twój antecessor (racz mu tam dać, Panie, 

Światłość wieczystą i odpoczywanie! ) 

Lubił umizgi, żarty, i 

Więcej wiadomym jest coś mi.  

Lecz że to trzmiel był i cherlak w tym względzie, 

Machnąłem ręką: niech tam już i będzie! — 

Przez szpary patrząc na to, co 

Z mą pokojową łączy go.  

Dziewczę to, nader przebiegłe i żywe, 

Jest aż do zbytku przy tym pożądliwe 

I, jak miarkuję¹⁷¹, może chcieć 

I z Waścią jakieś szepty mieć.  

Pięć lat coś temu, jeśli pamięć służy, 

W jednej ją z moich spotkałem podróży; 

Tak mnie żywością wzięła swą, 

Żem pokojową zrobił ją.  

Więcej w tej kwestii, tak mi się więc zdaje, 

Mówić mi prawie że nie pozostaje. 

Rozumiesz Waszmość, czego chcę: 

Zgoda? — To zgoda. Nie? — To nie!»  

Jako but głupi byłby nasz Hieronim, 

Nic się spodziewać nie można by po nim, 

Gdyby warunków pańskich tych 

Nie przyjął, dobrych jak i złych.  

Więc postąpiwszy na urząd skrybenta, 

Bacząc na konie, na czeladź, bydlęta, 

I pisząc, co pisanym być 

Miało, w tym domu począł żyć.  

Przed wszystkim regestr¹⁷² uformował długi 

I wciągał w niego czeladzi zasługi, 

Także co przyniósł pański łów 

Albo co ukradł ten czy ów.  

Toż i pachciarskie¹⁷³ wpisywał udoje, 

I co adwokat wziął za trudy swoje, 

I co pan sędzia ekstra brał, 

Gdy wyrok w sprawie dawać miał.  

Toż myto¹⁷⁴ krawca, cnotliwej Amalii, 

Gdy przyszło suknie rozszerzać jej w talii, 

Albo gdy która z dworskich krów 

Cielę wydała na świat znów.  

Toż i felczera¹⁷⁵, gdy puszczał od mdłości 

Krew pokojowej lub czasu słabości 

Ratował; także ile kur 

Jaj zniosło — pisał tam, jak mur.  

Niemniej gdy przyszło responsować¹⁷⁶ listy, 

Do których pan sam miał wstręt oczywisty, 

Skrybent załatwiał prędko tak, 

Jakby responsów miał gdzie sak.  

Dla osób słabych w stylu i koncepcie 

Jest zacna księga: przy jej więc recepcie 

Tak pisał listy Hieronim, 

Że nikt w paragon nie szedł z nim.  

Wszak od tej pracy dość czasu zbywało, 

By jadł, pił, ile strzymać mogło ciało. 

A że na miękkich betach spał, 

Całe tak życie żyć by chciał.  

Rozdział dwudziesty czwarty

jako na sekretarstwie tym Hieronim ciekawych doświadczał przypadków i jak wypędzony precz został.

Mój czytelniku! Te nasze praszczury¹⁷⁷ 

Nie były głupcy, jak myśli niektóry. 

Z ich przypowieści, owszem, słów 

Rozum wyziera, i to zdrów. 

Wiele zbawiennych rad też spotkać można 

W owych przysłowiach dawnych, prosto z rożna, 

Co jeszcze teraz świecą się, 

Jakby kto złotem powlókł je.  

Toż gdybyć przyszło w obcym jakim kraju 

Badać mądrości ojców i zwyczaju, 

O przypowieści pytaj wprost, 

Bo to przez wieki — pewny most.  

«Póty dzban wodę nosi — mówią starzy — 

Aż mu się ucho urwać komu zdarzy. » 

A także mówią: «Nie chwal dnia, 

Aż się za górę słońce ma.»  

Lustr¹⁷⁸ tej mądrości dawnej okazale 

Sprezentowany będzie w tym rozdziale 

I to mi tylko przykro, że 

Na Hieronimie skrupi¹⁷⁹ się.  

Jak w niebie żył on coś więcej pół roku 

Na dobrej gracji, na tłustym obroku¹⁸⁰, 

A spał jak gdyby wprost za dwóch, 

Po szyję tonąc w ciepły puch.  

Tak to opływał jako pączek w maśle, 

Aż się na biedę swoją wreszcie zaśle- 

Pił w pannie, której, jako jest 

Wyżej, dał dźwięczne imię chrzest.  

Z tej spojrzeń, wzdychań tudzież przypadłości, 

Które mieć zwykły niewiasty w miłości, 

Poznał, jako ta panna mu 

Sprzyjać zaczęła też co tchu.  

Rzecz dziwna! Z bliska kiedy patrzył na nią, 

Zdawało mu się, że już gdzieś tę panią 

Widział był kiedyś; ale gdzie, 

Tego domyślić nie mógł się.  

Tak się sam z sobą bijąc w niepewności, 

Szybkie postępy czynił w znajomości, 

Szło bowiem o to, żeby się, 

Czy znał, upewnić — czy też nie.  

Tak grunt badając ten, pewnego rana, 

Wbrew zaleceniom i warunkom pana, 

Oświadczył afekt¹⁸¹ pannie tej, 

Jako mu życie nic bez niej.  

A na toż panna wyznała, że ona 

Tymże afektem jest właśnie ruszona 

I że to łatwo jest jak nic, 

Bo pan jest stary, głupi fryc¹⁸².  

Poczęli tedy mile gruchać sobie, 

W tym ostrożności wszelako sposobie, 

Który by zawsze ustrzegł ich 

Od oczu i od uszu złych. 

Amalii nawet panna nosząc miano, 

Zdała się wcale¹⁸³ w tym rutynowaną 

I sprytu miała dość i sił, 

Aby pan także kontent był.  

Szły więc krawaty, mankiety, żaboty¹⁸⁴, 

Chustki, szaliki, zapinki, forboty¹⁸⁵ — 

Ledwo pomyślał sobie co, 

Wszystko miał skrybent z panną tą.  

Raz w sekretarskim kiedy się urzędzie 

Na dłuższej u niej zatrzymał gawędzie, 

Zegarek piękny z skrytki gdzieś 

Wyjęła panna, mówiąc: «Weź!»  

Wdzięcznie z rąk panny wziął skrybent dar miły, 

Alić, spojrzawszy, zakrzyknie co siły: 

«Do diabla! Wszakci to ten sam! 

Toż ten zegarek dobrze znam.»  

Spuściła panna oczęta na chwilę, 

Zaś do skrybenta rozśmiała się mile, 

Rzekąc, iż student, co zna go, 

Zegarkiem tym obdarzył ją.  

Na to Hieronim, zdumiony wykrętem: 

«Do licha! Ja to byłem tym studentem! 

Jechałem właśnie z panną i 

Zegarek ten skradziono mi!»  

Puściła panna tę uwagę płazem, 

Rzekąc: «A, to my już jeździli razem! » — 

I bardzo mile jęli¹⁸⁶ wraz 

Wspominać ów dawniejszy czas.  

Ileż to było śmiechu, wesołości, 

Gdy im tak gwiazda zabłysła młodości 

I ów dyliżans, który był 

Pierwszą areną panny sił.  

Teraz oboje już się nie dziwili 

Sympatii, którą od ujrzenia chwili 

Poczuli nic nie wiedząc, że 

Od lat tak dawnych znają się.  

Wielce ich owo zbliżyło odkrycie, 

Wręcz przeznaczone widzieli w nim życie 

I mniej się teraz strzegli już, 

Pędząc dni z sobą pełne róż.  

Szła panna w ogród albo do piwnicy, 

Wciąż skrybent jej się pilnował spódnicy, 

Czy to poranek, czy też noc — 

Taka przeznaczeń bywa moc.  

Także i ona, gdy miał co rachować 

Lub zapisywać, szła mu asystować, 

Tak że ją ciągle w pobok miał, 

Czyli to siedział, czy też stał.  

Tak żyjąc z miłym w przyjaznym zbliżeniu, 

Nie zapomniała panna o jedzeniu: 

Nerki, wątróbki, wszystko to 

Na stronę dla skrybenta szło. 

Nie wiedzieć także jak i której pory 

Maślacza¹⁸⁷ ważne znikały gąsiory, 

A burgund z miejsca, w którym stał, 

Tak szedł, jak gdyby nogi miał.  

Dni te rozkoszy płynące potokiem 

Pod pańskim przez pół otworzonym okiem 

Złą stronę miały jedną tę, 

Że całe mógł otworzyć je.  

Były już znaki na niebie i ziemi 

Ostrzegające grzmoty dalekiemi 

I już się stary chmurzył pan, 

Lecz wodę jeszcze nosił dzban.  

Aż raz (wiecznego na świecie nic nie ma! ) 

Wezwał pan przed się nagle Hieronima 

I rzekł mu gniewnie: «Cóż to waść 

Po cudzych miedzach chodzisz kraść? »  

Grzmotnął się w piersi Hieronim kułakiem, 

Jako o niczym myśli nie miał takiem 

I jako woli iść stąd precz, 

Niż z panną ową mieć tę rzecz. 

Zaraz więc słońce wybłysło zza chmury, 

Pan się rozmarszczył (był miękkiej natury) 

I rzekł: «A toś mi wybił ćwiek! 

Jak tak, to siedź tu choćby wiek. »  

A że niesłusznie sekretarza sfukał, 

Szedł do komody i spinki w niej szukał 

Albo breloka, albo co, 

Lecz była, jakby wymiótł ją.  

Zmienił od tego ranka skrybent życie, 

W cieniu smakując rozkoszy i skrycie, 

A w dzień regestry trzymał tak, 

Że i w makówkach liczył mak.  

Przecież w niewiele dni od owej pory 

Pan, czy z trafunku¹⁸⁸, czy też że był chory — 

Dość że zupełnie nie mógł spać 

I postanowił w nocy wstać.  

Może rumianku mógł zapotrzebować, 

A sam nie wiedział, jak by go zgotować, 

Może z lawendy kropli chciał — 

Dość że niepokój jakiś miał. 

I tak wędrując po domu jak Marek 

I świecy niosąc przed sobą ogarek, 

Aż do komnatki zaszedł tam, 

Gdzie pannę myślał zastać sam.  

Aliści nagle straszny krzyk wybucha. 

Puścił pan świecę, a podniósł cybucha: 

«Fur batalionów, beczek sto 

Milionów diabłów! A to co?!»  

Skąd wrzask ten powstał, o co, nie wiem zgoła, 

Bo świeca zgasła, noc była jak smoła. 

Szloch słychać panny, prośby, lecz 

Skrybent przed świtem musiał precz.  

O mały figiel, że i pannę samę 

Los za otwartą nie wyrzucił bramę, 

Lecz się zaklęła panu, że 

Nic nie wie co, jak albo gdzie! 

Wszakże kandydat z tej alternatywy 

Z kilkorgiem guzów uszedł ledwo żywy, 

Choć się na święty klęła chrzest 

Panna, że też niewinny jest.  

Rozdział dwudziesty piąty

jako Hieronim u pewnej pobożnej damy, która tercjarką¹⁸⁹ będąc grzesznym ku niemu zapłonęła afektem, kondycję wziął i jak damę tę wraz z kondycją porzucił.

Szczęście to jeszcze, że nim zrejterował¹⁹⁰ 

Hieronim, dary panny w tłumok schował, 

Gdyż w oną pierwszą chwilę złą 

One żywiły właśnie go.  

Gdy wszakże przejadł wszystkie upominki, 

Koszule, chustki, mankiety i spinki, 

Musiał chcąc nie chcąc, aby żyć, 

Znów na kondycji jakiejś być.  

Mieszkała wtedy w ustronnym zamczysku 

Dama, o której nic nie wiem nazwisku 

I tegom tylko świadom, że 

Pisała tercyjarką się.  

Dama nie była już w swym pierwszym maju, 

Lecz pobożnego nader obyczaju, 

Pacierze trzepiąc cały dzień, 

Czy przez próg szła, czy też przez sień.  

Służebne także miała koło siebie, 

Z którymi wiodąc rozmowy o niebie, 

Gdy się zachrypłą czuła być, 

Ratafię¹⁹¹ wówczas zwykła pić.  

Grzech, by najmniejszy, mając w obrzydzeniu, 

Śpiewała psalmy przed i po jedzeniu, 

Także po kawie zaraz szła 

Psalm jeden śpiewać lub też dwa.  

Tak więc ten zamek brzęczał od pacierzy, 

Czy przed śniadaniem, czy też po wieczerzy, 

Czy w nocy, czy też we dnia pół, 

Jak wiosną brzęczy ul od pszczół.  

Wraz z panią wiodąc życie tak chwalebne, 

Na wiór tam wyschły niewiasty służebne, 

Gdyż wszelkie winy karcił wprost 

Suchy albo też z wodą post.  

Na zamku wszakże od dłuższego czasu 

W niewieścim chórze brakowało basu, 

Co było przykre damie tej 

Na drodze pobożności jej.  

Do zbawiennego wprawdzie dążąc celu 

Prezentowało się tam basów wielu, 

Lecz trafić żaden nie mógł tak, 

Żeby to damie poszło w smak.  

Jeden za stary, drugi był zbyt młody, 

Ten ciężki, gruby, ów cienkiej urody, 

To ślepy, głuchy, to znów zyz¹⁹², 

To kuternoga¹⁹³ albo łys.  

Aż się Hieronim odważył nareszcie 

Do usług stawić pobożnej niewieście. 

Ta, gdy spojrzała tylko raz, 

Rzekła: «W sam raz to dla mnie bas! »  

Nie był za stary bowiem ni za młody, 

Ni nazbyt gruby, ni cienkiej urody, 

Ni ślepy, głuchy, ani zyz, 

Ni kuternoga, ani łys. 

Toż szaty jego, duchowne w połowie, 

Tudzież okrągła peruka na głowie 

Tak przemówiły za nim, że 

Na zamku zaraz został się.  

Jak najpomyślniej poszła śpiewów próba: 

Spośród dyszkantów¹⁹⁴ wyszła nuta gruba, 

Jak gdy rechcącym żabom wtór 

Poda na zmianę z płotu kur.  

Cóż mówić, kiedy po śpiewaniu w chwilę 

Hieronim z księgi odczytał postyllę¹⁹⁵ 

Ku zbudowaniu wiernych dusz, 

Że lepiej pastor nie mógł już.  

A co najbardziej zachwyciło panią, 

To statek spojrzeń podnoszonych na nią 

I ta powaga, która tu 

Tak pasowała pięknie mu.  

Co dzień też duch jej gorętszy się stawał. 

«Bratem» nazwawszy go chciała, by dawał 

Rady, nauki ciągle jej, 

Czy w tej okazji, czy też w tej.  

Tak duchownego łakoma obroku, 

Ciągle go dama trzymała przy boku, 

Szukając nauk tudzież rad, 

Które, jak umiał, dawał «brat».  

A iż się często w świeckie jakie rzeczy 

Plątał, więc dama miała to na pieczy, 

Aby bez świadków być z nim i 

Zamykać dobrze wszystkie drzwi.  

Nie chciała bowiem powagi ujmować 

Temu, co w chórze miał przecież basować, 

A gdy zawinił, jego post 

Na innych dama kładła wprost.  

Tak zadość działo się sprawiedliwości, 

A «brat» Hieronim gdzieś na osobności 

Choćby i w piątek pieczeń miał, 

Wina, likiery i co chciał.  

Opływał tedy w tym cnotliwym domu, 

Jak mało w świecie udaje się komu, 

We wszelkie dobro jego duch 

I znowu jadł i pił za dwóch.  

To tylko mierził¹⁹⁶ sobie, że od damy 

Na krok iść nie mógł i nigdy być samy. 

Tak go ta dobra dusza już 

Opanowała, że ni rusz!  

Kiedy czytania zajmuje go praca, 

Dama jest przy nim i kartki przewraca, 

I do ramienia tuli się, 

Już na kanapie, już też gdzie.  

To znów śpiewania uniesiona żarem 

W ramiona całym pada mu ciężarem, 

Takim dyszkantem piszcząc, że 

Boże wszechmocny zmiłuj się!  

Długi czas ślepy byl Hieronim na to, 

Z ową przejrzałą świątkując Hekatą¹⁹⁷. 

Wreszcie miarkować począł sam, 

Co myśli ta najlepsza z dam.  

A tak przeraził się odkryciem owem, 

Że głos utracił na chwilę wraz z słowem 

I tak skamieniał jako głaz 

Wobec tej damy jakiś czas. 

W oczach mu bowiem stanęły jak żywe 

Z piękną Amalią chwile zbyt szczęśliwe, 

Każdy nadobny, pulchny wdzięk, 

Gdy dama była jako sęk.  

Powinien wprawdzie patrzeć był przez szpary 

Na owe wieku konieczne przywary 

I tej historii nie brać wszak 

Z podeszłą damą ściśle tak. 

To nakazywał bratni obowiązek 

Tudzież duchowy jego z damą związek. 

Cóż żółte zęby albo płeć 

Wspólnego z duchem mogą mieć? 

Nie mogąc wszakże przezwyciężyć wstrętu, 

Uciekł Hieronim pewnego momentu 

I znów na zamku śpiewa dwór — 

Ale bez basu — psalmów chór.  

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Rozdział dwudziesty szósty

jako Hieronim jeden fortunny i jeden niefortunny przypadek miał i jak raz w życiu coś dobrego zrobił.

A że na drodze do miłego nieba 

Mało mamony lub wcale nie trzeba, 

Ulżył Hieronim damie tej, 

Co mógł, unosząc w torbie swej.  

Za to albowiem, że śpiewywał w chórze, 

Że damę trzeźwił w zbyt rzewnej lekturze, 

Gdy mu w ramiona chciała paść, 

Musiał być płatny, nie mógł kraść!  

Tak z pełnym trzosem, nie bojąc się głodu 

Wędrował luzem od grodu do grodu, 

W której wędrówce poznał też 

Niejedną karczmę wzdłuż i wszerz.  

Gdzie kompanija za kuflem na ławie, 

A gospodyni nie wstrętna zabawie, 

Gdzie na kominie suche drwa, 

Brał wypocznienie dzień lub dwa.  

Raz się zdarzyło, że przed nocą samą 

Znów przed gościnną taką stanął bramą, 

A widząc, że stateczny gmach, 

Przestąpił próg i wszedł pod dach.  

Najpierwsza w Szwabii gospoda to była: 

Małoś tam dostał, choć chcieć mogłeś siła, 

A zaś gospodarz, prawy mąż, 

Podwójną kredą¹⁹⁸ pisał wciąż.  

Zastał Hieronim podróżnych w gospodzie, 

Co tam przybyli o słońca zachodzie, 

A z oczu im patrzyło to, 

Że kupcy i przejezdni są.  

Jeden z nich nawet znajomym się zdawał, 

Ale że plastra na gębie miał kawał, 

Tak to zmieniało rysy, że 

Hieronim w zdaniu wahał się.  

Kupcy, światowi ludzie, wnet życzliwie 

Proszą, by zasiadł przy winie, przy piwie, 

Które im w kufle karczmarz lał, 

Co za szynkwasem z butlą stał.  

Kiedyż, jeżeli nie przy winie gadać? 

Jął różne sztuczki ten z plastrem powiadać, 

Z których Hieronim tak się śmiał, 

Że się za oba boki brał.  

Więc rozweselon nie taił tak samo, 

Co mu na zamku zdarzyło się z damą, 

Rozpowiadając wszystko to, 

Czego tam zażył, jak i co.  

Kupcy nawzajem szczerze się uśmiali 

I też od śmiechu za boki się brali, 

Zwłaszcza gdy zaczął prawić, jak 

Napchał dukatów pełny sak.  

Wesoło czas im przeszedł do wieczora, 

Iż kiedy spania zbliżyła się pora, 

Chrapnął Hieronim nasz jak miech — 

Tak wino zmogło go i śmiech.  

Zaledwie jednak chrapnął, gdy panowie 

Kupcy zaczęli macać mu wezgłowie 

I spod poduszki mieszek ten 

Zabrali; tak miał mocny sen.  

Zbudził się rano z wesołym obliczem 

Nie myśląc, Boże uchowaj, o niczem, 

Lecz kiedy sięgnął po swój trzos, 

Na głowie mu się podniósł włos.  

Z początku szkodzie swej nie wierzył prawie, 

Myśląc, że kupcy owi ku zabawie 

Tę wyrządzili psotę mu, 

I pytać o nich szedł co tchu.  

Ale gospodarz machnął tylko ręką: 

Kupcy? Ci jeszcze przed słońca jutrzenką 

Poszli cichutko, żeby mu 

Nie spłoszyć porannego snu.  

Ryknął lamentem okrutnym Hieronim, 

Jęcząc i krzycząc, że teraz już po nim, 

I począł garścią włosy rwać 

Jak pietruszczaną z grzędy nać.  

Aż się gospodarz ulitował tego 

Jęku a krzyku, a płaczu rzewnego 

I tylko surdut zabrał mu 

Za ekspens¹⁹⁹ jadła, picia, snu.  

Bezpłatną nawet radę dodał przy tem, 

By dłuższym tu się nie przykrzył pobytem, 

Gdyż w karczmie nie ma miejsca dość, 

By go zawalał goły gość. 

Z przypadku tego miejmy tę naukę, 

Że los jak magik nieraz wytnie sztukę. 

Tu masz, tu nie masz! Tak to czas 

Doczesne dobra zmienia wraz.  

Wczoraj był jeszcze gościem pożądanym 

W gospodzie owej i wielmożnym panem, 

A dzisiaj za próg musiał wnet, 

Bez tynfa²⁰⁰, nagi mając grzbiet.  

W pierwszej więc chwili chciał już kości rzucić 

I na złość losom do damy się wrócić, 

Gdzież bowiem miał się w biedzie tej 

Puścić i w tej nagości swej?  

Gdy przecież wspomniał całą jej postawę, 

Kościste łokcie i oczy kaprawe, 

Tak nagły w sobie uczuł dreszcz, 

Że ruszył w pole, choć był deszcz.  

Już tak dni kilka błąkał się na ślepo, 

Śpiąc w rowach, żyjąc wygrzebaną rzepą, 

Nie wiedząc, co to chleb, co dach, 

Zmizerowany, że aż strach!  

Ale jak zwykle na tym świecie bywa, 

Że bieda sama łeb sobie urywa, 

Tak i bohater smętny nasz 

Przyjazną losu ujrzał twarz.  

Na dzień coś czwarty, w przedwieczornej porze, 

W blisko nad drogą czerniącym się borze 

Krzyki posłyszał, jakby kto 

Na pomoc właśnie wołał go.  

Nie myśląc wiele skoczył więc w gęstwinę, 

Złamawszy gibki dębczak czy grabinę, 

I biegł co siły tam aż, gdzie 

Straszny mu prospekt²⁰¹ zjawił się.  

Czwórka się koni rwała u karocy, 

Furman na ziemi bez ducha, bez mocy, 

W karecie pani mdleje i 

Krzycząc ratunku — leje łzy.  

Tuż u powozu pan walczy na pięście 

Z dwoma zbójami, ale na nieszczęście 

Z daleka to już było znać, 

Że rady sobie nie mógł dać.  

Biegnąc, Hieronim po oznakach różnych 

Poznał od razu swych kupców podróżnych. 

Jakże nie wzniesie kij by cep, 

Jakże nie lunie ich przez łeb!  

«Złodzieje! — wrzaśnie — gdzie moje talary?!» 

Padł zaraz jeden puściwszy z ust pary, 

A drugi widząc, iż jest źle, 

Jakby wiatr poniósł — puścił się.  

Chciał go Hieronim zaraz z kijem ścigać, 

Lecz łotr się tylko cieniem zdawał migać 

Między drzewami, które go 

Prędko zakryły gęstwą swą.  

Trudne, zaprawdę, są do opisania 

Łzy młodej pani i podziękowania 

Pana, co w pięknej szubie stał 

I jeszcze się na nogach chwiał. 

Oboje państwo, dzięk czyniąc mu rzewnie, 

Uściskaliby Hieronima pewnie, 

Ale bohater mężny nasz, 

Dni cztery miał nie mytą twarz.  

Już do zachodu mieć się chciało słońca, 

A jeszcze dziękom tym nie było końca, 

Gdyż wdzięcznym sercem państwo to 

Za zbawiciela miało go.  

I nie pytając, co jest przykład rzadki, 

O brak surduta i insze przydatki, 

Proszą, by z nimi jechać chciał, 

A w domu ich nagrodę brał. 

Hieronim nie był w ciemię pałką bity, 

Więc się skłoniwszy za takie zaszczyty, 

Obu rękami chwycił los, 

Co go znów kitą machnął w nos.  

Nie tracąc tedy zbyt drogiego czasu, 

Zdjął odzież zbója, co leżał wśród lasu. 

Ta pokazała się być wprost 

Na tuszę jego tudzież wzrost.  

Lecz kto wypowie radość jego wielką, 

Gdy razem z westą²⁰² czy też kamizelką 

Znalazł i cały mieszek swój, 

Jak spod poduszki wziął go zbój.  

Więc spojrzy bliżej, plaster odpadł z twarzy 

Rabusia. Czy śni, czy też tylko marzy? 

Wszak mu nie obce rysy te... 

«Ach — krzyknie — łotrze! Znam ja cię!  

Tyś to ów pan jest, co w wielkiej peruce 

Talary moje wziął sztuka po sztuce, 

Gdym w Akademię wstąpić miał 

I w karty z tobą, bratku, grał! 

Więc my się z sobą teraz skwitowali!» 

Tu siadł na kozioł, gdyż państwo czekali, 

I ważąc w głowie myśli te, 

Jechał tak milę czy też dwie.  

Zanim ten rozdział do kresu dobieży, 

Mój czytelniku, wiedzieć ci należy, 

Iż tylko jednym czynem tym 

Mógł się pochwalić Hieronim.  

Rozdział dwudziesty siódmy

jako Hieronim do baraniej woli przybył i jak nauczycielem w szkole tamtejszej został.

Pan w pięknej delii²⁰³ oraz młoda pani 

Bardzo do siebie byli przywiązani, 

Przed rokiem bowiem ledwo lub 

Mniej nieco — wzięli z sobą ślub.  

Pan był dziedzicem licznych posiadłości 

Cum krzakis, boris²⁰⁴ i czynszowych włości, 

Ale swój pański trzymał dwór 

W Baraniej Woli do tych pór.  

By mu się żona w domu nie nudziła, 

W sąsiedztwie wizyt musiał składać siła²⁰⁵, 

Jeżdżąc to blisko, to znów w dal, 

Chociaż mu koni było żal.  

I dziś, gdy w boru mieli tę przygodę, 

Z balu wracało to małżeństwo młode, 

Kiedy z gęstwiny nagle zbój, 

Cugle chwyciwszy, krzyknął: «Stój!»  

Zaraz furmana cisnęli o piasek, 

Zaczem podniosła pani srogi wrzasek, 

Zwłaszcza że z zbójów jeden tuż 

Z szyi jej łańcuch ściągał już.  

Krzyczy więc pani, co ma gardła: «Rety!» 

Pan skoczył wtedy ze stopni karety 

Broniąc się zbójom, co miał sił, 

Lecz bez pomocy padłby był.  

Taką powieścią skracając swą drogę, 

Tulił pan drżącą dotychczas niebogę, 

A zaś Hieronim tak był rad, 

Jakby narodził się na świat.  

I on powiadał też państwu nawzajem, 

Jakowym kształtem albo obyczajem 

Dotąd na bożym świecie żył 

I jak mu los przeciwny był.  

Tak z górki prędko, a w piasku powoli, 

Aż do Baraniej dobili się Woli, 

W który Hieronim wpadłszy kraj 

Myślał, że mu się otwarł raj.  

Odzież, honory i traktament²⁰⁶ wszelki, 

Tytuń, wędliny i wina butelki, 

Co tylko wypić mógł i zjeść — 

Miał więcej, niż podobna znieść.  

Tak spoczywając przez tygodni parę, 

Mile wdzięczności przyjmował ofiarę, 

A zaś na przyszłość przyrzekł pan 

Przystojny mu obmyślić stan.  

Traf zdarzył właśnie, że w tamtejszej szkole 

Zmarł nauczyciel po długim mozole; 

Tej kolatorstwo²⁰⁷ że pan miał, 

Mógł dać prezentę, komu chciał.  

W pierwszej uczono abecadła klasie, 

Sylabizować z wolna w drugiej zasię, 

A ten, kto umiał czytać druk, 

Wychodził z niej jak biały kruk.  

Wszelką sposobność zaś do głębszej wiedzy 

Rozumnie z swojej oddalił pan miedzy, 

Bo chłop uczony — każdy wie — 

Hardy i krnąbrny robi się.  

Kalendarz nawet jeśli czytać umie 

I swój katechizm mały gdy rozumie, 

Tą chamską, twardą głową swą 

Już myśli, że jest Bóg wie co.  

Od tych mądralów uchowaj nas, Boże! 

Wnet się na pańskie spóźnia, krzywo orze, 

A z dziesięciną, z czynszem, to 

Zaraz zatargi jakieś są.  

Miał nauczyciel, prócz kilku talerów, 

Brać mytem masło, jaj kopę²⁰⁸ i serów, 

Kur, kaczek, gęsi także w bród, 

Stancję, paliwo, grzyby, miód.  

Toż na rok nowy, gdy szedł gratulować, 

Zwykł go pan także czymś niczymś darować, 

I na obiedzie zostać się 

Mógł, jeśli miejsce było gdzie.  

Tak zaszczycony pańskim zaufaniem, 

Z krząkaniem chłopów i w głowę drapaniem, 

Objął Hieronim urząd ów, 

W Baraniej Woli siadłszy znów.  

Z początku wprawdzie godność ta nie tyle 

Cieszyła mistrza i nudów miał chwile, 

Kiedy w zakute głowy te 

Wkładać mu przyszło A B C. 

Gdy jednak rano czyli też wieczorem 

Miał swą wygodę i korzyść ze dworem, 

Gdy mógł tam smaczno jeść i pić, 

Wnet postanowił belfrem być.  

Owszem, gdyby tak nadal zostać miało, 

Zamknąć karierę na tym chciał już całą, 

Baraniej Woli żywot swój 

Dając i zacnej pracy znój.  

Lecz że to umysł nad miarę był czynny, 

Przedsięwziął szkole kierunek dać inny, 

Gdyż wiele starych błędów tam 

W naukowości znalazł sam.  

Zaczął z chłopami wnet deliberować²⁰⁹, 

Jak szkołę ową trzeba zreformować. 

Nie wyszło jednak dobro stąd, 

Tak reform zgubny bywa prąd.  

Rozdział dwudziesty ósmy

jako Hieronim, autorem się stawszy, nowe abecadło wydał i jak za to przez baraniowolskich chłopów przed dziedzicem oskarżony został.

Już w pierwszych czasach swojego urzędu 

Spostrzegł Hieronim z niejednego względu, 

Iż abecadło stare to 

Zbyt ciężko dzieciom w głowę szło.  

Tu brakowało przecinka, tu kropki... 

Kto cierpiał na tym, jak nie biedne chłopki? 

Toż z numeracji błędnej kart 

Był elementarz diabła wart.  

Jak zaczął myśleć i skrobać się w głowę, 

Tak na wydanie odważył się nowe, 

Która edycja, zbywszy śniedź 

Błędów, ten tytuł miała mieć:  

«Nowe, nie znane dotąd Abecadło 

I powiększone, jak z potrzeb wypadło, 

Które autor puszcza w świat, 

Jobs Hier. Św. Teol. Kandydat.»  

Na pierwszej stronie, zaraz na początku, 

Do liter w dawnym stojących porządku 

Dodał autor: ef-ef-te, 

Tudzież es-ce-ha i es-pe.  

Lecz na ostatniej z stron w elementarzu, 

Tam gdzie był kogut w starym egzemplarzu, 

Ostrogi odjąć z nóg mu dał, 

By też reformę jakąś miał. 

Chcąc zaś umilić dzieciom wiedzy kraje, 

Tuż przy kogucie dał uczynić jaje 

W gnieździe, co tak bieliło się, 

Jakby kur świeżo zniósł był je. 

Wieść o reformie kiedy się rozniosła, 

Wnet się znaleźli zoile²¹⁰ z rzemiosła. 

Ci rzekli: «Starych rzeczy się 

Trzymać! Bo nowe — czort je wie!»  

Lecz mędrsi chłopi jęli²¹¹ głową kiwać, 

Okładkę z tyłu, z przodu opatrywać, 

Tylko czekając, aż z nich gdzie 

Pokaże swoje rogi — złe.  

Jako więc w lecie, w upalny dzień żniwa, 

Z dala się burza grzmotami odzywa, 

A błyskawice znaczą dom, 

Gdzie z prędka upaść może grom,  

Tak groźny pomruk szerzył się powoli 

W Baraniej, dotąd tak spokojnej, Woli 

I słychać było szumy już 

Nadciągających nad nią burz.  

Widział na każdym nasz Hieronim kroku, 

Jako był wszystkim chłopom solą w oku, 

Na pana wszakże liczył, że 

W złej chwili za nim ujmie się.  

Ale nie w ciemię bici malkontenci 

Wnet zmiarkowali²¹², co się to tu święci, 

I ze swej strony wnieśli znów 

Skargę do dworu, w sens tych słów:  

«Tak jak zebrani, wszyscy czynszownicy 

Baraniej Woli tudzież zagrodnicy 

To zażalenie mamy cześć 

Na pana profesora wnieść.  

Skarżym się tedy, jako powinności 

Nie patrząc swojej w różne się nowości 

Z tutejszej szkoły stratą wdał 

I że na odwrót wszystko chciał.  

A tak jak żaden przykładu dobrego, 

Pomiędzy chłopy we wsi, nie miał z niego, 

Więc o to także mamy cześć 

To zażalenie swoje wnieść.  

A żeby tylko tu, na tym papierze, 

Wykazać, co jest główniejsze w tej mierze, 

O tę skarżymy najprzód rzecz, 

Że w głowach dzieciom mąci precz. 

Nasz elementarz dawny sam skasował 

I nowy własną mocą wyformował, 

Ostrogi, które kur w nim miał, 

Odjąwszy, choć tak Bóg sam chciał. 

Przy czym, nieznośnym dla dziecisków kształtem, 

Ef-ef-te, es-pe, es-te wpisał gwałtem 

Między litery dawne sam, 

Które spokojnie stały tam.  

Choć nikt nie widział z ojca i praojca, 

Żeby zaś kogut zniósł jaje do kojca, 

Tak mu podłożył zmyślnie, że 

Przewraca dzieciom w głowach się.  

Trudno jest tedy, aby takie sprawy 

Ze szkolnej były nauczane ławy. 

Na co podatek dajem i 

Niedawno kowal okuł drzwi?  

Przykro, po wtóre, i to nam jest bardzo, 

Że obyczajem dawnym w szkole gardzą, 

Co właśnie skarga nasza ta 

O głowie oślej mówić ma. 

Od dawna w szkole była ośla głowa, 

A który z książki nie umiał ni słowa, 

Temu kładziono zaraz ją 

I dzieci nam bawiło to. 

Panu Jobsowi było tego mało 

I oto co się z oślą głową stało: 

Kark jej przyprawił, nogi, chwost, 

Całego osła zrobił wprost.  

Więc matki o to podniosły żal srogi. 

Po licha dźwigać kark mają i nogi, 

Kiedy bez tego w szkole nam 

Łeb ośli starczył zawsze sam.  

Po trzecie: Często pan profesor wytnie 

W gębę którego niesłusznie i zbytnie, 

Tak że już jeden całkiem zgłuchł, 

A nic nie słyszy znowuż dwóch.  

Po czwarte: Jeszcze to tam jest pół biedy 

Z gospodarskimi dziećmi; ale kiedy 

Na zagrodnickie trafi, to 

Dwa razy mocniej wali go.  

Po piąte: Szuka po kieszeniach dzieci, 

A niech z nich jabłko czy orzech wyleci, 

Wnet za łakomstwo karze je, 

A sam zabierze to i zje.  

Po szóste: Co tam sądzić sprawy czyje, 

Ale profesor z Bartkową tak żyje, 

Jakoby Bartkiem w chacie tam 

Był, a nie zasię Bartek sam.  

Po siódme: Często do karczmy zagląda, 

Jest chłop — to zaraz, by fundował, żąda. 

W karty też lubi, nocą gra, 

Od wójta wygrał złotków dwa.  

Nie wszystko piszem my tutaj przytomni²¹³, 

A tylko co się z grubsza nam przypomni. 

Gdyby zaś pisać wszystko w rząd, 

Zbyt ciężki byłby z tego swąd.  

Niech więc Wielmożny Pan w tę suplikację²¹⁴ 

Wejrzy i nasze wyrozumie racje, 

Iż w żaden żywy sposób chcieć 

Nie możem pana Jobsa mieć.  

Oczekujący łaskawego skutku 

W wielkiej żałości piszem się i smutku 

Baraniej Woli... (jako wzwyż), 

A zaś za podpis kładziem krzyż.»  

Rozdział dwudziesty dziewiąty

jak skarżący się chłopi od dziedzica rezolucję wzięli i jak obietnicą kuny²¹⁵ uciszeni zostali, wszystko w kancelaryjnym stylu pięknie wypisane.

— Poszło dwóch chłopów z co najtęższą głową, 

Niosąc pisanie ze skargą takową. 

Tym rezolucję raczył dać 

Pan, którą zaraz będziem znać:  

«Przykro się bardzo dowiaduję o tem, 

Że zamiast orką albo też omłotem 

Chłopi zajmują piórem się 

I swoją skargą nudzą mnie. 

Jakaż bo korzyść ma wyniknąć z tego, 

Nauczyciela że skarżycie swego, 

I to tak ciężko, że ja sam 

Nie wiem, co o tym myśleć mam.  

A chociaż skarga, podana w ten sposób, 

Tych, co czcić macie, dotyczy się osób, 

Przecież na każdy zarzut wasz 

Ojcowską swą zwracamy twarz.  

W żadnym wszelako nie widzim powodu 

Do zaburzenia całego narodu 

Ani też rzeczy, by w ten kształt 

Aż taki we wsi robić gwałt. 

Primo²¹⁶: Dał, prawda, pan Jobs abecadło 

Nowe dla szkoły, a stare upadło. 

Ale dość bliżej przyjrzeć się, 

By uniewinnić nowość tę. 

Prawda i to jest, że kogut u nogi 

W elementarzu starym miał ostrogi; 

W drugiej edycji będę chciał, 

By znowu swe ostrogi miał.  

Co się dodanych liter znów dotyka, 

To je i dawna ma też gramatyka, 

Tylko je jedno różni — to, 

Że tam na trzeciej stronie są.  

Prawda, że kogut jaj nie niesie; ale 

Kapłon kurczęta wodzi doskonale 

I jaje pewno będzie znak, 

Że jest kapłonem²¹⁷ w książce ptak.  

Że — pro secundo²¹⁸ — zamiast oślej głowy 

Wprowadził osła, to znak jest takowy, 

Że wy i dzieci, cała włość, 

Jesteście osły w rząd — i dość! 

Tertio²¹⁹: Że chłopak jeden nic nie słyszy, 

A dwóch ogłuchło z jego towarzyszy 

Od bicia w gębę, tego się 

Nie chwali tutaj ani gdzie. 

Co zaś na niego skarżycie pro quarto²²⁰, 

Aprobowania też mego nie warto. 

Lepiej by zrobił, gdyby bił 

Wszystkich zarówno, co ma sił. 

Jeśli zaś dzieciom kieszenie wytrzęsa 

Czy to z orzechów, czy z jabłek, czy z mięsa, 

Czyni — pro quinto²²¹ — także to 

Z intencją dobrą, a nie złą. 

Żołądek dzieci, rozmiękczon zbyt papką, 

Uszkodzi łatwo czy orzech, czy jabłko, 

A nauczyciel, jedząc to, 

Niejedno wam oszczędził zło.  

Gdzie zaś — pro sexto²²² — mowa jest o owej 

Historii z Bartkiem i jego Bartkowej, 

O piciu w szynku, o grze kart, 

Pan Jobs by za to cięgów wart. 

Ale jest naszą najłaskawszą wolą, 

By zmilczeć, bo wam języki posolą, 

A ten, kto o tym piśnie mi, 

Do kuny²²³ pójdzie na dwa dni.  

Reszta zażaleń będzie rozpatrzona 

I sprawiedliwość wszystkim wymierzona, 

Jak tylko mnie z podróży Bóg 

Przywiedzie znów na ojców próg. 

Aż do tej pory rozkazuję srogo 

Nie atakować o nic i nikogo, 

Bo nie przepuszczę, jakem pan! 

W dworze Baraniej Woli dan.»  

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Rozdział trzydziesty

jak się pewnej środy wzburzenie chłopów uczyniło w baraniej woli, jako się tam wielkie i dziwne pokazały znaki i jak hieronim kijem z nauczycielstwa wypędzony został.

Gdy rezolucja doszła do poznania 

Baraniej Woli, wzniosły się szemrania 

I głuchy pomruk, jakby gdzie 

Miś z legowiska ruszył się.  

Nikomu teraz już nie były tajne 

Jobsa na dworze łaski nadzwyczajne 

I to, że w jawny sposób mu 

Nic nie poradzą chłopy tu. 

W karczmie się tedy schodzić jęli ciszkiem, 

Kuflem się albo stukając kieliszkiem 

I radząc szeptem, jak i co 

Uczynić, by wysadzić go.  

Przed wszystkim dzieci do szkoły nie dali. 

Igrają²²⁴ po wsi i więksi, i mali, 

Raz wraz kułaków słychać trzask, 

Płacz, bijatykę, śmiech i wrzask.  

Ale mądrzejsi z chłopów jęli radzić, 

Jak by tę sprawę całą przeprowadzić, 

By kijem sobie zrobić sąd 

I Jobsa precz wygonić stąd.  

Tak dzielny wniosek wnet piwem zapito 

I ręką w rękę z klaskaniem przybito, 

Termin dla sprawy dając tej, 

Jak pan w podróży będzie swej.  

Aż do tej pory, poprzysięgli chłopi, 

Kto się odezwie, gromada go skropi. 

Tak się spiskowców rozszedł sąd 

I tylko z fajek został swąd.  

Zanim się wszakże to, co wyżej, stało, 

Widziano w Woli Baraniej niemało 

Znaków cudownych, jak się snadź 

Przed katastrofą zwykło dziać.  

Kiedyś, na przykład, na kościelnej wieży 

Sowa usiadła, gdy był księżyc świeży, 

I z całej siły wrzasła tak, 

Że strach! A to był pierwszy znak.  

Toż wójt, wracając z karczmy podchmielony, 

Wyraźnie słyszał o północy dzwony 

I widział, jak się komin chwiał, 

Co lat pięćdziesiąt prosto stał.  

Toż u młynarza ulęgło się cielę, 

Co miało nogę o jedną za wiele, 

A psy tak na nów wyły, że 

Jakby już wojna była gdzie.  

Baby na bagnach widziały świetliki, 

Po nocach im się śniły nieboszczyki, 

A koń ławnika w biały dzień 

Rozniósł półdrabki²²⁵, choć był leń.  

Wszystko to zdało się wprost ukazować, 

Że los już karty zaczyna tasować, 

Co zmiarkowali chłopi, lecz 

Gdy już się stała owa rzecz.  

Aż raz — a wtedy była prawie środa — 

Jak kiedy tamę wiosną zerwie woda, 

Buchnęło po wsi, że już czas, 

I chłopi się ruszyli wraz.  

Najpierwej każdy, nie mówiąc nikomu, 

Zbroił się w rzemień albo kańczug²²⁶ w domu, 

Ten brał kłonicę²²⁷, a ów kij, 

A hasło mieli: Tęgo bij! 

I baby także chwyciły ożoga²²⁸, 

Łopat, skrobaczów i mioteł od proga. 

Garnki, skorupy, wszystko się 

W wojnie przydawa, każdy wie.  

Tak się zebrali gromadą w porządku, 

Chłopy w rezerwie, baby na początku, 

Po flankach dzieci tu i tam 

Krzyczą, a w środku wójt był sam.  

Jeszcze Hieronim w tej porannej dobie 

Pod pierzynami dwiema leżał sobie, 

Kiedy go nagły zbudził wrzask 

I wschodzącego słońca blask.  

Zerwał się z betów słysząc te łoskoty, 

Przez grzbiet mu ciarki przebiegły i poty, 

Zmiarkował bowiem drżąc jak liść, 

Że tu o skórę może iść.  

Zaledwie kubrak pochwycił i buty, 

Już drzwi wywalał drąg jakiś okuty. 

A zanim pludry²²⁹ wciągnąć mógł, 

Już ciżba wparła się na próg.  

Skoczył do kuchni, chciał uchodzić z drogi, 

Aż baby za nim trzaskają ożogi²³⁰, 

Miotły i garnki, także kij 

Dokłada chłopstwo, krzycząc: «Bij!»  

Tutaj pośpieszam zapuścić zasłonę 

Na profesorstwo Jobsa zniweczone, 

Bo chociaż nogi wziął za pas, 

Przecież do pomsty mieli czas.  

Biegł nasz Hieronim przez łąki, przez pola, 

Za nim jak długa — het — Barania Wola, 

Tłum bab i chłopów, który mu 

Wrzeszczał na drogę: «Hu!... A hu!...» 

Tak wygoniwszy go aż do granicy, 

Poszli do karczmy wszyscy zapaśnicy. 

Każdy po kuflu lub po dwóch 

Był w sprawie tej najpierwszy zuch.  

Lecz starsi chłopi coś kręcili głową, 

Miarkując kunę za napaść takową, 

Kiedy na ojców swoich łan 

Baraniowolski wróci pan. 

Rozdział trzydziesty pierwszy

jako Hieronim, w ucieczce swojej do Bawarii się kierując nową przeszkodę miał i jak ukochaną amalię w jednym teatrum spotkał. Bardzo w czytaniu przyjemny.

Jako więc zając, kiedy obławnicy 

Puszczą go z kniei, choć z grzbietu turzycy²³¹ 

Nadrą mu charty pełen pysk, 

Rad bywa mając to za zysk, 

Tak i Hieronim, z owej awantury 

Iż tanim kosztem wywinął się skóry, 

Rad był, że nawet każdy guz 

Miał za kozerę²³² i za tuz²³³.  

A że siąść nie mógł, a kłaść się też zdradno, 

Bo nuż z kijami skąd chłopy wypadną, 

Wlókł się powoli, szkoły klnąc, 

A grzbiet i boki sobie trąc.  

«Ach! — stękał przy tym — życia mego póki, 

Już w autorstwo nie wdam się ni w druki, 

Bo takich krytyk jeszcze dwie, 

A diabli-by już wzięli mnie!»  

Na szczęście swoje to Hieronim wiedział, 

Że pan w Bawarii z żoną młodą siedział. 

Co rychlej zatem śpieszył tam, 

Gdzie go nie sięgnie żaden cham.  

Wszakże iż w świecie różne są przygody, 

A łódź nie zawsze płynie z biegiem wody, 

I Hieronima projekt ten 

Los rozwiał także jako sen.  

Nadspodziewanie bowiem w jednym mieście, 

Gdzie maści kupił za groszy dwadzieście, 

W teatrum jednym spotkał był 

Pannę, po której w żalu żył.  

Nieba! Jakże się oboje cieszyli, 

W niespodziewanej ujrzawszy się chwili! 

Cały paradyz²³⁴ mało że 

Nie runął, tak cieszyli się.  

Ledwie Amalia rolę swą skończyła, 

Zaraz mu z krzykiem na szyję skoczyła 

I pocałunki dwa lub trzy 

Dały im posmak lubych dni.  

Oboje razem wszystko wiedzieć chcieli, 

Jakim sposobem i skąd się tu wzięli. 

W kwaterę panny zatem szli, 

A wszedłszy, wnet zamknęli drzwi.  

Tu się Hieronim jął spowiadać pannie 

Z przypadków swoich dziwnych nadzwyczajnie, 

Od chwili gdy go w ową noc 

Przepędził stary, głupi kloc.  

I co na zamku czynił i doznawał, 

I jako panią basem swym napawał, 

Jak mu rabusie wzięli trzos, 

Jak go odzyskać dał mu los;  

Jak od napaści państwo oswobodził, 

Jak go posadą w szkole pan nagrodził, 

Jak Abecadło nowe tam 

Zmyślił i w druku wydał sam;  

Jak mu na skutek tej wybornej księgi 

Baraniowolskie chłopstwo dało cięgi 

I jak w teatrum wreszcie tem 

Spotkał ją, co miał prawie snem.  

Tu kiedy panna wysłuchała tego 

Opowiadania, uściśnie miłego, 

O sobie samej dużo też 

Opowiadając wzdłuż i wszerz. 

Jak po rozstaniu w melancholię wpadła, 

Chęć do napojów straciwszy i jadła, 

Jak pan lokaja przyjął zaś, 

Co mu na imię było Jaś;  

Jako ów lokaj bardzo był zabawny, 

Jak przy nim humor powrócił jej dawny 

I jak pan, za złe wziąwszy to, 

Wyrzucił z kufrem w nocy ją; 

Jako intryga w tym widoczna była 

Kucharki, co się do pana mizdrzyła²³⁵, 

I jako panna w złości swej 

Chlusnęła ukrop w oczy jej;  

Jak potem, mając zapasik w kalecie²³⁶, 

Tu się i ówdzie błąkała po świecie, 

Aż komediantów owych raz 

Spotkawszy, jest tu jakiś czas; 

Jak jej co wieczór huczne brawa biją, 

Jak się rozstała tu z melancholiją, 

Bo czy dyrektor, czy też kto 

Z aktorów, zawsze bawi ją.  

Jeśli zaś skracam to opowiadanie, 

Za złe nie bierzcie, panowie i panie, 

Panna albowiem godzin dwie 

I pół — akurat wiodła je.  

Rozdział trzydziesty drugi

jak Hieronim aktorem zostać chciał i jak go do tego namawiała panna.

Pannę przez ten czas pilnie obserwując 

Hieronim, oraz wdzięki jej smakując, 

Zapomniał o Bawarii wnet 

I o tym, że ma siny grzbiet.  

Natomiast powziął zamiar — nieustannie 

Przy tej tak miłej sobie bawić²³⁷ pannie 

I komediantem także być, 

Ażeby razem mogli żyć.  

Poznawszy panna ten zamiar, niezwłocznie 

Utwierdzać go w nim i namawiać pocznie, 

I apologiem²³⁸, który tu 

Kładę, zachwalać teatr mu:  

«Z własnego ci to mówię doświadczenia, 

Że stan aktorski jest do zazdroszczenia, 

Właściwie by go winien świat 

Za wszelkich stanów uznać kwiat.  

W nim panorama jest prawie²³⁹ żywota: 

Jak wszystko, plącząc, wije się i mota 

I jak raz dobrze, to znów źle 

Ludziom na świecie dzieje się.  

To wyprawiają na nim komedyje, 

To znów żałosną dają tragedyję, 

To śmiech, to łzy, to płacz, to śpiew. 

To wino leją, to znów krew.  

Tutaj się widzi losów krotochwile²⁴⁰: 

To nędzarz jesteś, to bogacz za chwilę, 

Toś młody, to znów starzec lub 

Z czerstwego²⁴¹ chłopa — jesteś trup.  

Toś niewolnikiem, to znowu mocarzem, 

To mędrcem, to znów głupim roztrucharzem²⁴², 

To pana masz, to sługi gest, 

Toś zimny, toś gorący jest.  

To generałem jesteś, to żołnierzem, 

To kapucynem, to znowu balwierzem²⁴³, 

To żebrzesz, to masz zamek i 

Przed żebrakami mocne drzwi.  

To filozofem jesteś, to znów kupcem, 

To szambelanem²⁴⁴, to zwyczajnym głupcem, 

Toś jest gospodarz, to znów gość, 

A śmiechu nigdy nie ma dość.  

To pastor z ciebie jest, to organista, 

To polihistor²⁴⁵, to znowu dentysta, 

To król, to znów poddany, tak 

Że łachman nosisz albo frak.  

Przy tej odmianie ciągłej łatwo dowieść, 

Iż życie bieży jak ucieszna powieść, 

Z której wnet możesz poznać kart, 

Że jeden kiep²⁴⁶ drugiego wart.  

Jeśli aktorzy uwiną się żwawo, 

Klaszczą im wtedy i wołają: brawo! 

A gdy kurtyna spada już, 

Wieńce rzucają na nich z róż.  

Jeżeli wszakże pomylą się w roli, 

Pisków, sykania i krzyków dowoli; 

Schodzących z sceny za ten grzech 

Aż za kurtynę ściga śmiech.»  

Na to Hieronim: «Każde twoje słowo 

Pięknie maluje mi kondycję nową 

I coraz więcej gustu mam 

W takim teatrum grywać sam.»  

Słysząc to, panna za rękę go wiodła 

Do dyrektora, co sam czyścił siodła, 

Bo, jak wypadło w jednej z ról, 

W orszaku wjeżdżać miał jak król.  

Tu, prezentując go nader życzliwie, 

Wspomniała z lekka i nie chcąc o piwie, 

Przy którym, jako zwyczaj jest, 

Na komedianta Jobs wziął chrzest.  

Rozdział trzydziesty trzeci

jak Hieronim naprawdę aktorem został i jak od panny dla huzara pewnego poniechany, w desperację wpadłszy, teatrum owe porzucił.

Szerokie teraz otwarło się pole 

Dla Hieronima, który różne role, 

Jak się to zaraz tu da znać, 

W teatrum owym począł grać.  

Łotrów, świętoszków, bawidamków szczwanych, 

Kosterów²⁴⁷, burdów, studentów pijanych, 

Tchórzów i gachów²⁴⁸ grał tak, że 

Myślałbyś — na nich rodził się.  

Tak w przyrodzonym czując się żywiole, 

Aplauz zyskiwał za każdą swą rolę 

I od oklasków cały gmach 

Trząsł się od zrębu po sam dach.  

Toż pedagogów arcyświetnie grywał, 

A kiedy jako autor występywał, 

Złudzenie było takie, że 

Teatrum całe trzęsło się.  

Lecz filozofa kiedy objął rolę 

Lub gdy jak Filon²⁴⁹ z fujarką szedł w pole, 

Na próżno tylko tracił czas: 

Widz zimny wtedy był jak głaz. 

Szlachetnych panów także psuł ze szczętem, 

Do ról się dłuższych nie cieszył talentem, 

Uczciwych i rozumnych słów 

Uczył się bardzo trudno znów.  

Tak przechodziło życie Hieronima 

W różach i cierniach, gdyż bez nich nic nie ma, 

A na osłodę doli złej 

Także w objęciach panny swej.  

Że ta mu rola najbardziej w smak była, 

O tym nikt, nawet panna nie wątpiła, 

I on ją z wszystkich wolał ról, 

Choć bywał czasem wódz lub król. 

Ale, jak mówi przypowieść prawdziwa, 

Iż to, co świeci, rzadko złotem bywa 

I że za światłem idzie cień, 

A noc przychodzi, gdzie był dzień,  

Tak i Hieronim, w pannie rozkochany, 

Rychło takowej doświadczył odmiany 

I nim się spodział, jak i co, 

Już mu umknęło szczęście to.  

Traf bowiem zdarzył, iż huzar²⁵⁰ jakowy 

Ujrzawszy pannę zawrotu wnet głowy 

Dostał, jak to się często dość 

Zdarza, gdy wąsy mają rość.  

A iż paniczyk zasobny był w złoto 

I wielce panny zachwycił się cnotą, 

A panna rozum miała snadź²⁵¹, 

Iż, kiedy dają, trzeba brać,  

Gdy nadto, jak to widzieliście sami, 

Z coraz nowymi była wariacjami, 

Jako muzyczny motyw, ta 

Panna, o którą tu szła gra —  

Więc choć Hieronim miarkując, co znaczy 

Ów huzar, armię całą klął w rozpaczy 

I z pistoletu, który miał 

Zapał²⁵² bez kurka²⁵³, strzelać chciał,  

To tylko zyskał, płacząc nieustannie, 

Że tej wesołej całkiem obrzydł pannie 

I że w kwaterę swą co tchu 

Wstępu wzbroniła zgoła mu.  

Więc w desperacji takowej bohater, 

Ziejąc ogniami zazdrości jak krater, 

Rzucił teatrum, poszedł w świat, 

Krzyknąwszy pannie: «Bierz cię kat!»  

Co zaś do panny, ta ze swym huzarem 

Życia się miłym napawała darem, 

Aż zmarła młodo w dwa coś lat, 

Pączek wydawszy, jako kwiat.  

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Rozdział trzydziesty czwarty

jak Hieronim do rodzinnego Schildburga wróciwszy, wiele tam odmian zobaczył i jak mile przyjęty został.

Tak więc raz jeszcze Jobs kandydat, srodze 

Strapion, na bitej obaczył się drodze, 

Lecz nigdy żadnej drogi swej 

Tak nie przeklinał jako tej.  

Niewierność bowiem i zmienność tej panny 

Tkwiła mu w sercu jak cierń nieustanny 

I gdyby nie to, że był tchórz, 

Byłby gdzie może wisiał już.  

Lecz desperatom kiedy braknie ducha, 

To brak postronka, to gałąź za sucha, 

Więc postanowił Jobs nasz żyć, 

Aby mógł jeszcze jeść i pić.  

Tak, brew zmarszczywszy i w obliczu srogi, 

Wahał się chwilę na rozstaju drogi, 

Nie wiedząc, którą iść by miał, 

Bo i tu, i tam także chciał.  

Jedna w Bawarię wiodła, lecz nie wiedział, 

Czyli²⁵⁴ by pan tam jeszcze z żoną siedział, 

Druga w ów szwabski zasię gród, 

Skąd swój początek wziął i ród.  

Lecz jak zraniony ptak, kiedy z daleka 

Do gniazda swego leci a ucieka, 

By tam skrył ranę, którą strzał 

Niecnotliwego łowca dal,  

Tak wypędzony z uciech dawnych raju 

Do rodzinnego wziął wracać się kraju 

I (niech pochwalon będzie Bóg!) 

Wkrótce przestąpił ojców próg. 

Ałe zaledwie przeszedł przez rogatki 

(Gdzie dał grosz celny, dziurawy i gładki), 

Począł się wahać, czy by to 

Był Schildburg dawny, czy też co?  

Bo chociaż mile został powitany, 

Na każdym kroku spostrzegał odmiany, 

Gdyż i tu w ciągu owych lat 

Nie stał, lecz naprzód bieżał świat.  

Przy życiu wprawdzie jeszcze matka była, 

Lecz w niedostatku i ubóstwie żyła, 

Z niespań, z kłopotów, z łez i z trosk 

Wyżółkłszy tak jak gdyby wosk.  

Brat jeden poszedł ad patres²⁵⁵ i w grobie 

Za miastem leżał od lat paru sobie. 

Drugi założył mały kram, 

W którym sprzedawał nici sam. 

Trzeci wziął żonę najbrzydszą w tym grodzie, 

Lecz za to w mleku opływał i miodzie, 

Choć miewał jako księżyc znów 

Pełnię na twarzy albo nów. 

Najstarsza siostra także męża miała 

(Czas — ten nie stoi, lecz leci jak strzała!), 

Który tak samo fajkę ćmił, 

Jak Jobs senator, kiedy żył. 

Co zaś do Grety, która konkurenta 

Miała przy sądzie tamtejszym, rejenta²⁵⁶, 

I szersza była wszerz niż wzdłuż — 

Sporego chłopca miała już.  

Rejent się tylko za miastem gdzieś bawił 

I narzeczoną wraz z synkiem zostawił, 

Gdyż nie był ten wciągniętym fakt 

Do rejentalnych żadnych akt.  

Najmłodsza, Ester, była do pomocy 

Matce, swą wiosną dom ciesząc sierocy 

I kwitnąc jako polny kwiat, 

Gdy się ze świata wrócił brat.  

Tak więc, choć w trwodze i biedzie szło życie, 

Miłym dla wszystkich było to przybycie, 

Gdyż dawno o nim przepadł słuch 

Ani go widział żywy duch.  

Lecz że nie chciało starczyć w żywy sposób 

Mięsa i chleba w domu na pięć osób, 

Radzić poczęto o tym, gdzie 

Mógłby Hieronim udać się.  

Rozdział trzydziesty piąty

jako Hieronim stróżem nocnym w Schildburgu został i jak się matce jego sen jej i wróżba cyganki sprawdziły.

Właśnie w Schildburgu dni temu niewiele 

Był pochowany przy samym kościele 

Grodu całego nocny stróż, 

Co się wysłużył dobrze już.  

A iż się żaden rząd ostać nie może 

Bez należytej straży w nocnej porze, 

Magistrat przeto radzić jął, 

Skąd by nowego stróża wziął.  

Lecz kandydatów choć było niemało, 

Którym się ono beneficjum²⁵⁷ śmiało, 

Wszyscy musieli krzyknąć: pas! 

Kiedy Hieronim puścił bas.  

Kumy i krewni krzywili się trocha, 

Bo go od dziecka ci znali jak śpiocha, 

Przy którym, niż się zbudzi, wprzód 

Z dymem pójść może cały gród.  

Gdy przypomniano wszakże senatora, 

Ozdobę miasta tego, Jobs-seniora, 

Jak miał handelek dobrych win — 

Od wszystkich gałkę²⁵⁸ dostał syn.  

I ten mu tylko warunek kładziono, 

Aby Jobs junior, pro publico bono²⁵⁹, 

Z posadą, którą objąć miał, 

Po nieboszczyku wdowę brał. 

Gdy bowiem służąc grodowi lat wiele 

Stróż dawny żonę zostawił i cielę, 

Słusznym się wszystkim zdało być, 

By też sieroty mogły żyć.  

Już więc, by służby nagrodzić mu owe, 

Już, by pocieszyć dobytek i wdowę, 

Gród postanowił dodać ją, 

Kto by posadę dostał tą.  

Wdowa dopiero miała lat trzydzieście 

I nie najbrzydszą była w całym mieście. 

Hieronim (tak mu obrzydł świat! ) 

Zgodził się, mówiąc: «Pal tam kat!»  

Zaraz weselej zrobiło się w grodzie, 

Gdy w godzin kilka po słońca zachodzie 

Młody czy stary słyszeć mógł 

Nocnego stróża głos i róg.  

Gdy bowiem zegar uderzył na wieży, 

Brał dech Hieronim z głębi, jak należy, 

I wołał hucząc niby grom 

(Stróżować mógłby grodom dwom!): 

«Już jedenasta bije na kościele, 

Pilnujcie ognia, cni obywatele! 

Już jedenastą bije dzwon, 

Strzeżcie złodzieja, córek, żon!  

Młody i stary, polecaj swe rzeczy 

Opiece boskiej, a miej je na pieczy! 

Dzwon jedenastą wybił już! 

Słuchaj, co woła stróż!... stróż!... stróż!...»  

I co godzina to samo do rana, 

W nazwaniu godzin tylko była zmiana. 

Najpierw uderzał z wieży dzwon, 

A po nim: «Strzeżcie ognia, żon!» 

Tak, spać nie dając mężom i niewieście, 

Sprawował straż swą Hieronim w tym mieście, 

Włócząc po ścianach długi cień, 

A za to śpiąc znów cały dzień.  

Jakoż w tym czasie, gdy trąbił i wołał, 

Żaden z złodziei nic ukraść nie zdołał, 

Więc klął go jawnie cały cech 

Łotrzyków miejskich: «Bogdajś zdechł! »  

Obywatele także się budzili 

Spać nie mogący spokojnie ni chwili, 

Niejeden przeto, zbawion snu, 

Kilka kop diabłów też słał mu.  

Najsroższy wszakże wstręt i bardzo wielki 

Do stróża miały cne obywatelki 

I nagłych zlęknień było tam 

Niemało wśród co młodszych dam.  

Ledwie jakowej zażywać słodyczy 

Jęły w skrytości, aliści ów krzyczy 

I budzi mężów, ojców, strach 

Puszczając w cały cichy gmach.  

Klęły więc panny go i też mężatki, 

Lecz się ciekawie wyśniwał sen matki 

(Patrz rozdział drugi), gdy na świat 

Miał znowu Jobsom przyjść ten chwat,  

I co Cyganka wróżyła im obca, 

Kiedy o losy pytano ją chłopca — 

Wszystko sprawdziło się tu tak, 

Że jasny był najmniejszy znak.  

Pani Schnepperle za to wróżba cała 

(Patrz rozdział trzeci) na wiatr się rozwiała, 

W najmniejszej mierze nawet się 

Nie iszcząc przez rozdziały te.  

Z tego naukę takową brać mamy: 

Tak pani Schnepperle, jak inne damy, 

Nazbyt się chwalą z onych ksiąg 

Branych niekiedy do swych rąk.  

Rozdział trzydziesty szósty

jako Hieronima wszystkim przyrodzona śmierć spotkała i jak z nim raz autorowi uczyniła spokój. Rozdział tak dobry, jak najlepsze nad grobem kazanie.

Niejedną wiosnę prześpiewali ptacy, 

Gdy pierwszy z Ojców Kościoła, Horacy²⁶⁰, 

Wyrzekł, iż w zamki pyszne śmierć 

Tak samo puka jak i w żerdź.  

Ów tekst trza w takim rozumieć sposobie: 

Co żyje, wszystko kiedyś legnie w grobie. 

Tak król jak żebrak i tak pan 

Jak sługa musi z śmiercią w tan!  

Śmierć dawno oczy zgubiła w kostnicy 

I między dwojgiem nie czyni różnicy, 

A tak bezstronny jest jej sąd, 

Że sławy już nabrała stąd. 

Śmierć dzieli równo uśmiechy i względy 

Na chłopskie chaty i dworskie urzędy, 

Czy żebrak, czyli²⁶¹ sułtan jest — 

Jeden dla wszystkich miewa gest.  

Śmierć idzie prosto z ostrą swoją kosą, 

Czy masz ostrogi, czyli chodzisz boso, 

Czy jasna pani, czy od krów 

Dziewka — jednaki dla niej łów.  

Niczym potęga dla niej, ni nauki, 

Korony zdziera i zdziera peruki; 

Doktorski biret²⁶², ośli łeb — 

Wszystko to dla niej jeden kiep.  

Czy to żelazo, czy uczta, czy dżuma, 

Sto ma sposobów, sto przyczyn wyduma: 

Czy miłość, czyli wściekły pies — 

Zawsze uczyni z nami kres.  

To nagły przestrach, to długa choroba, 

Doktor, aptekarz, to razem znów oba, 

To radość, to trucizny jad, 

Choć nie wie, służy śmierci rad.  

To proces, wyrok, to zmysłów utrata, 

To popędliwa żona, to armata, 

To stryczek, to znów dziki zwierz 

(Od czego nas tu, Boże, strzeż!). 

Nic nie obroni nas od tej mizerii: 

Proch ni reduty, ni setki baterii, 

Bo czy to twierdza, wał czy miecz, 

Śmierć nie dba, czyni swoją rzecz.  

Komendant siedmiu otoczon murami 

I wielki wezyr²⁶³ stu odaliskami²⁶⁴, 

Jak Diogenes²⁶⁵ w beczce swej — 

Wszyscy się godzą na ząb jej.  

Tak było zawsze za ludzkiej pamięci 

I w księgach stoi, że śmierć karki kręci: 

Czy Jakub Bohme²⁶⁶ jest, czy znów 

Z arystotelskich²⁶⁷ która głów.  

Poczwarny Ezop²⁶⁸ w równej idzie cenie 

Przy Endymionie²⁶⁹ i pięknej Helenie²⁷⁰, 

A król Salomon²⁷¹, tak jak Job²⁷², 

Musi, gdy śmierć nań krzyknie: hop! 

Toż Jobs senator z cesarzem Henrykiem 

I Hans-Sachs²⁷³, co był moim poprzednikiem, 

I Dawid, tak jak Goliat drab, 

Darmo się bronią, gdy śmierć chap!  

Tak wariat, jak i Marek Aureli²⁷⁴, 

Tak błazen, jako przeor w swojej celi, 

Tak Samson²⁷⁵, jak i Don Kiszot²⁷⁶, 

Musieli przez jej skakać płot.  

Tak Kartusz²⁷⁷, jak i Aleksander Wielki 

(Jeden drugiego wart jak dwie kropelki), 

I Cezar, tak jak Hannibal²⁷⁸, 

Musieli wszyscy na ten bal.  

Toż August Mocny, król Polski i Sasów, 

Też nolens volens²⁷⁹ swych wyrzec się wczasów²⁸⁰ 

Tak musiał, jak i perski szach, 

Kiedy prosiła ich w swój gmach. 

Podobnie Kserkses²⁸¹ z wojskiem swoim wiernym, 

Także Putyfar²⁸² z żoną i koszernym 

Mięsem, i pani de Chantal²⁸³, 

I mchem porosły Matuzal²⁸⁴.  

Wszyscy musieli iść na czarne mary: 

Kalwin²⁸⁵ i przeor ów od Świętej Klary, 

I patriarcha Abraham, 

I Erazm²⁸⁶ (patrzaj Rotterdam).  

I młynarz Miarka, i adwokat Fapke, 

I junkier²⁸⁷ pruski — poszli w tę pułapkę, 

I nawet stary rejent Schratt, 

Co w Regensburgu z schodów spadł.  

Wszyscy polegli pod jej kosą ostrą: 

Albertus Magnus²⁸⁸, Hipokrat²⁸⁹, Cagliostro²⁹⁰, 

Galen²⁹¹, doktorzy obu praw 

Z salernitańskich spadli ław.  

Żaden nie uszedł niezbędnego drzewca: 

Ni Nostradamus²⁹², ni chłopak od szewca, 

I tak Swedenborg²⁹³, jak i Faust²⁹⁴ 

Musieli do niej wypić haust.  

Orfeusz²⁹⁵ poszedł razem z muzykanty, 

Z Germany Tacyt²⁹⁶, Molier²⁹⁷ z komedianty, 

Apelles²⁹⁸, Fidiasz²⁹⁹, rad nie rad, 

Musiał, gdy chciała, iść w jej ślad.  

I Midas poszedł z uszami wielkiemi, 

I Homer, piewca Olimpu³⁰⁰ i ziemi, 

I Tamerlanus³⁰¹ kusztyk³⁰², i 

Tancerz powietrzny, pan Vestri. 

Ach, czytelniku! Straszydło to szpetne 

Pożera nawet i damy szlachetne! 

I Penelopa³⁰³, Dido³⁰⁴, Ksan- 

Typa³⁰⁵ w ten z śmiercią idą tan.  

Miły Demokryt³⁰⁶, hipochondryk Tymon³⁰⁷, 

Herod, Pilatus³⁰⁸ i czarownik Symon³⁰⁹, 

Sokrates, co miał tęgi łeb, 

Poszli — ten mądry, a ten kiep!  

Rosynant³¹⁰ nawet razem z Bucefałem³¹¹, 

Abul-Abassa³¹² słoń z bogactwem całem, 

Osieł Baalamów³¹³, Bayarda koń³¹⁴ — 

Padły, gdy ich ta sięgła dłoń.  

Summa summarum³¹⁵, gdy z tyłu i z przodu 

Tyle zacnego poległo narodu 

I żadna z kronik wprzód czy w tył 

Nie piszę, by wyjątek był — 

Wnioskować z tego najlogiczniej mogę, 

Że wszyscy pójdziem kiedyś w ową drogę, 

Co, czytelniku, ani cię 

Nie minie, ni — co gorsza — mnie.  

Takim to właśnie porządkiem i ładem 

I Hieronimus za ojców szedł śladem, 

I jego śmierć przybyła zgnieść, 

Gdy lat czterdzieści miał, dni sześć. 

Dostał on kiedyś, trąbiąc dżdżystej nocy, 

Febry³¹⁶ i byłby pewno bez pomocy 

Niczyjej w tydzień jaki, zdrów, 

Chodził i nocą trąbił znów.  

Lecz na nieszczęście doktor pewien słynny 

Dał mu eliksir życia, czy też inny, 

I artis lege³¹⁷ wysłał go, 

Gdzie wymienieni wyżej są. 

Wielki się na to lament podniósł w mieście, 

Domów żałobą okryło się dwieście, 

Gdyż od dawnego czasu już 

Nie był w Schildburgu taki stróż.  

Przypisy:

1. tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

2. regestr — rejestr, spis. [przypis edytorski]

3. rad (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

4. Apollo (mit. gr.) — przewodnik dziewięciu muz, bóg sztuki, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci. [przypis edytorski]

5. luźny burlesk — określenie konstrukcji rytmicznej niemieckiego oryginału. [przypis edytorski]

6. Sachs, Hans (1494–1576) — niemiecki poeta z Norymbergi, syn rzemieślnika, zwolennik reformacji. [przypis edytorski]

7. praszczur — przodek. [przypis edytorski]

8. Baka, Józef (1707–1780) — jezuita, polski poeta późnego baroku; na temat wartości jego dorobku wciąż toczą się ożywione dyskusje. [przypis edytorski]

9. Chodowiecki, Daniel (1726–1801) — malarz i rysownik polsko-niemieckiego pochodzenia. [przypis edytorski]

10. fidybus — kilkakrotnie złożony kawałek papieru, stosowany do zapalania fajki. [przypis edytorski]

11. et cetera a. et caetera (łac.) — i tak dalej. [przypis edytorski]

12. kancista — zwolennik filozofii Immanuela Kanta. [przypis edytorski]

13. fant — przedmiot oddany w zastaw. [przypis edytorski]

14. dziesięć od sta — dziesięć procent. [przypis edytorski]

15. podagra — choroba pociągająca za sobą bóle stawów, zwł. wielkiego palca u nogi. [przypis edytorski]

16. Atlas (mit.gr.) — tytan podtrzymujący sklepienie niebieskie. [przypis edytorski]

17. progenitura (z łac.) — potomstwo. [przypis edytorski]

18. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

19. kaducznie — diabelnie. [przypis edytorski]

20. kum — ojciec chrzestny. [przypis edytorski]

21. fizys (daw.) — twarz. [przypis edytorski]

22. drzymać — dziś popr.: drzemać. [przypis edytorski]

23. ampułka — dzbanuszek, w którym w czasie mszy podaje się kapłanowi wino i wodę. [przypis edytorski]

24. trybularz — kadzielnica. [przypis edytorski]

25. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

26. in pleno (łac.) — w pełnym składzie. [przypis edytorski]

27. bene (łac.) — dobrze. [przypis edytorski]

28. nadobny (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

29. rozterka — tu w dawnym znaczeniu: spór, konflikt. [przypis edytorski]

30. staje — dawna miara odległości. [przypis edytorski]

31. preceptor — nauczyciel. [przypis edytorski]

32. mensa (łac.) — stół. [przypis edytorski]

33. wokabuły (z łac.) — słówka. [przypis edytorski]

34. verbum (łac.) — czasownik. [przypis edytorski]

35. koniugować — odmieniać przez osoby, czasy, tryby itp. [przypis edytorski]

36. koza — areszt (bądź przypominające go pomieszczenie w szkole). [przypis edytorski]

37. pensum — tu: zadanie domowe. [przypis edytorski]

38. harcap — warkocz przy peruce. [przypis edytorski]

39. incognito (łac.) — tu: bez ujawniania osoby sprawcy. [przypis edytorski]

40. prosto — po prostu. [przypis edytorski]

41. parać się — zajmować się czymś. [przypis edytorski]

42. pro (łac.) — za. [przypis edytorski]

43. contra (łac.) — przeciw. [przypis edytorski]

44. chiromancja — wróżenie z ręki. [przypis edytorski]

45. scheda — spadek. [przypis edytorski]

46. golec — biedak. [przypis edytorski]

47. Sybilla (mit. gr.) — wieszczka przepowiadająca przyszłość. [przypis edytorski]

48. kabała — tu ogólnie: wróżba. [przypis edytorski]

49. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

50. vale (łac.) — żegnaj. [przypis edytorski]

51. zwłóczyć — zwlekać. [przypis edytorski]

52. troki — rzemienie do przywiązywania bagażu. [przypis edytorski]

53. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

54. podjezdek — mały a. marny koń. [przypis edytorski]

55. strawne (daw.) — pieniądze przeznaczone na posiłek. [przypis edytorski]

56. studiosus (łac.) — student. [przypis edytorski]

57. ad parnassum grade — zniekszt. łac. gradus ad Parnassum, tj. krok na Parnas. [przypis edytorski]

58. kosterski (daw.) — typowy dla graczy w kości, hazardzistów. [przypis edytorski]

59. fryc — tu: nowicjusz. [przypis edytorski]

60. przynuka (daw, gw.) — zachęta. [przypis edytorski]

61. sak — worek, tu: trzos. [przypis edytorski]

62. matrykuła (daw.) — legitymacja studencka. [przypis edytorski]

63. stante pede (łac.) — natychmiast (dosł.: na jednej nodze). [przypis edytorski]

64. in primo (łac.) — po pierwsze. [przypis edytorski]

65. item (łac.) — również, także. [przypis edytorski]

66. jurysta (daw.) — prawnik. [przypis edytorski]

67. obu praw — tj. prawa świeckiego i kanonicznego. [przypis edytorski]

68. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

69. bursz — członek korporacji studenckiej. [przypis edytorski]

70. in floribus (łac.) — pośród kwiatów. [przypis edytorski]

71. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

72. zdzierżyć (daw.) — wytrzymać. [przypis edytorski]

73. Gaudeamus igitur (łac.) — cieszmy się więc (początek popularnej pieśni studenckiej). [przypis edytorski]

74. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]

75. pereat (łac.) — niech zginie. [przypis edytorski]

76. fuchs a. fuks— tu: początkujący student. [przypis edytorski]

77. łyk (pogardl.) — mieszczanin. [przypis edytorski]

78. lak — topliwa substancja stosowana do pieczętowania listów. [przypis edytorski]

79. folgować (daw.) — pozwalać sobie na coś. [przypis edytorski]

80. luidor (daw.) — złota moneta francuska. [przypis edytorski]

81. et altra (łac.) — i inne. [przypis edytorski]

82. summa summarum (łac.) — uwzględniając wszystko razem. [przypis edytorski]

83. burgund — wino z Burgundii. [przypis edytorski]

84. muszkat a. muszkatel — rodzaj słodkiego wina. [przypis edytorski]

85. ukontentować (daw.) — zadowolić. [przypis edytorski]

86. mitręga (daw.) — ciężka praca, trud. [przypis edytorski]

87. part — płótno parciane. [przypis edytorski]

88. balwierz (daw.) — fryzjer a. cyrulik. [przypis edytorski]

89. cząty (daw.) — czerwony złoty. [przypis edytorski]

90. sedenteria — prawdop. pseudonaukowe określenie biegunki, z łac. sedere, tj. siedzieć. [przypis edytorski]

91. łokciowy (daw.) — długi. [przypis edytorski]

92. ekspensować (daw.) — wydawać. [przypis edytorski]

93. dalipan — dalibóg (zwrot oznaczający: słowo daję, na pewno). [przypis edytorski]

94. in pleno (łac.) — w pełnym składzie. [przypis edytorski]

95. gościniec (daw.) — prezent, zwł. przywieziony z podróży. [przypis edytorski]

96. pro tempore (łac.) — tymczasowo. [przypis edytorski]

97. forbot (daw.) — frędzel. [przypis edytorski]

98. skrypta (daw.) — pisma. [przypis edytorski]

99. mantelzak — worek troczony z tyłu siodła, zwykle służący do przewożenia płaszcza. [przypis edytorski]

100. vale (łac.) — żegnaj. [przypis edytorski]

101. lektor — tu: czytelnik. [przypis edytorski]

102. sztylpy — wysokie, skórzane buty do jazdy konnej. [przypis edytorski]

103. przysuć (daw.) — przysypać. [przypis edytorski]

104. febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]

105. by (daw.) — tu: jak. [przypis edytorski]

106. westa (daw.) — kamizelka. [przypis edytorski]

107. kolet — obcisły, skórzany kaftan męski. [przypis edytorski]

108. marsowy (daw.) — groźny, wojowniczy. [przypis edytorski]

109. na stronę — na bok. [przypis edytorski]

110. kapciuch (daw.) — woreczek, w którym trzymany jest tytoń. [przypis edytorski]

111. szarawary — rodzaj szerokich, bufiastych spodni. [przypis edytorski]

112. kirasjer — żołnierz ciężkiej jazdy. [przypis edytorski]

113. copf — z niem. Zopf, tj. warkocz. [przypis edytorski]

114. kurancik — tu: piosenka bądź aria. [przypis edytorski]

115. przeperswadować — wytłumaczyć. [przypis edytorski]

116. fryc — tu: nowicjusz. [przypis edytorski]

117. comber — pieczeń z kością. [przypis edytorski]

118. mosanie (daw., pot.) — mości panie. [przypis edytorski]

119. Demostenes (384–322 p.n.e.) — mówca i polityk grecki, przeciwnik dominacji dynastii macedońskiej. [przypis edytorski]

120. optima forma (łac.) — najlepsza forma. [przypis edytorski]

121. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

122. na kuraż (daw.) — dla odwagi. [przypis edytorski]

123. Hektor — bohater Iliady Homera, syn Priama i Hekaby, króla Troi, brat Parysa i Helena, najdzielniejszy obrońca Troi. [przypis edytorski]

124. kruż — dzban. [przypis edytorski]

125. facjenda (daw., z łac.) — interes. [przypis edytorski]

126. postylla (daw.) — zbiór kazań (z łac. zwrotu nawiązującego do czytania z Pisma św. post illa verba, tj. po tych słowach). [przypis edytorski]

127. Adamów (daw.) — Adamowy, Adama. [przypis edytorski]

128. spektator (z łac.) — widz. [przypis edytorski]

129. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]

130. zbór — tu: zgromadzenie. [przypis edytorski]

131. coram populo (łac.) — w obliczu ludu. [przypis edytorski]

132. praw (daw.) — właściwy. [przypis edytorski]

133. Lectori [...] Salutem (łac.) — pozdowienia dla czytelnika. [przypis edytorski]

134. privatim (łac.) — prywatnie. [przypis edytorski]

135. ad rem (łac.) — do rzeczy. [przypis edytorski]

136. quid episcopus sit (łac.) — kim byłby biskup? [przypis edytorski]

137. secundum ordinem (łac.) — w dalszej kolejności. [przypis edytorski]

138. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]

139. manichejczyk — zwolennik manicheizmu, gnostyckiej doktryny popularne w III w. n.e., której wyznawcą był przez pewnien czas św. Augustyn. [przypis edytorski]

140. kacerz (z niem.) — heretyk. [przypis edytorski]

141. argumentum — tu: streszczenie. [przypis edytorski]

142. strofować — udzielać nagany. [przypis edytorski]

143. alteracja (daw.) — niepokój, wzburzenie. [przypis edytorski]

144. afekt (daw.) — uczucie. [przypis edytorski]

145. podagra — choroba pociągająca za sobą bóle stawów, zwł. wielkiego palca u nogi. [przypis edytorski]

146. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]

147. cząty (daw.) — czerwony złoty. [przypis edytorski]

148. et cetera a. et caetera (łac.) — i tak dalej. [przypis edytorski]

149. antenat — przodek. [przypis edytorski]

150. skrybent — tu: sekretarz. [przypis edytorski]

151. kondycja (daw.) — stan. [przypis edytorski]

152. statek — tu: stabilność. [przypis edytorski]

153. trawić (daw.) — zużywać. [przypis edytorski]

154. rejterada — odwrót, ucieczka. [przypis edytorski]

155. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]

156. burgund — wino z Burgundii. [przypis edytorski]

157. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

158. skrybent — tu: sekretarz. [przypis edytorski]

159. socjusz (z łac.) — towarzysz. [przypis edytorski]

160. ad patres (łac.) — do ojców. [przypis edytorski]

161. en bloc (fr.) — w całości. [przypis edytorski]

162. in persona (łac.) — osobiście. [przypis edytorski]

163. antecessor (łac.) — poprzednik. [przypis edytorski]

164. cherlak (daw.) — słabeusz. [przypis edytorski]

165. umizgi — zaloty. [przypis edytorski]

166. fiat (łac.) — niech się stanie. [przypis edytorski]

167. czeladź (daw.) — służba. [przypis edytorski]

168. ukontentować — zadowolić. [przypis edytorski]

169. przystojny (daw.) — tu: odpowiedni. [przypis edytorski]

170. akcydens — tu: dodatkowa premia. [przypis edytorski]

171. miarkować (daw.) — orientować się. [przypis edytorski]

172. regestr — rejestr, spis. [przypis edytorski]

173. pachciarski (daw.) — dotyczący dzierżawców. [przypis edytorski]

174. myto — tu ogólnie: opłata. [przypis edytorski]

175. felczer — osoba wykonująca proste zabiegu medyczne. [przypis edytorski]

176. responsować (z łac.) — odpowiadać na. [przypis edytorski]

177. praszczur — przodek. [przypis edytorski]

178. lustr (daw.) — blask. [przypis edytorski]

179. skrupić się (daw.) — (o karze, przekrości itp.) spaść na kogoś, skupić się na kimś. [przypis edytorski]

180. obrok — tu: wyżywienie. [przypis edytorski]

181. afekt (daw.) — uczucie. [przypis edytorski]

182. fryc (pogardl.) — Niemiec. [przypis edytorski]

183. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]

184. żabot — ozdoba ze zmarszczonego materiału, umieszczana zwykle na froncie koszuli. [przypis edytorski]

185. forbot (daw.) — frędzel. [przypis edytorski]

186. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

187. maślacz — rodzaj słodkiego wina węgierskiego. [przypis edytorski]

188. trafunek (daw.) — traf, przypadek. [przypis edytorski]

189. tercjarka — członkini stowarzyszenia świeckich powiązanego z jednym z katolickich zakonów. [przypis edytorski]

190. zrejterować — uciec. [przypis edytorski]

191. ratafia — nalewka owocowa na spirytusie. [przypis edytorski]

192. zyz — zezowaty. [przypis edytorski]

193. kuternoga — kulawy. [przypis edytorski]

194. dyszkant — wysoki i piskliwy głos. [przypis edytorski]

195. postylla (daw.) — zbiór kazań (z łac. zwrotu nawiązującego do czytania z Pisma św. post illa verba, tj. po tych słowach). [przypis edytorski]

196. mierzić (daw.) — brzydzić. [przypis edytorski]

197. Hekate (mit. rzym.) — bogini czarów; tu przen.: wiedźma. [przypis edytorski]

198. podwójną kredą — prawdop.: zawyżając ceny. [przypis edytorski]

199. ekspens (z łac.) — wydatek. [przypis edytorski]

200. tynf (daw.) — drobna moneta polska. [przypis edytorski]

201. prospekt (daw.) — widok. [przypis edytorski]

202. westa (daw.) — kamizelka. [przypis edytorski]

203. delia (daw.) — wierzchnie okrycie męskie, podbite futrem. [przypis edytorski]

204. cum krzakis, boris — z krzakami i borami (makaronizm). [przypis edytorski]

205. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]

206. traktament (daw.) — poczęstunek. [przypis edytorski]

207. kolatorstwo — status spadkobiercy fundatora kościoła, dający wpływ na obsadę stanowisk. [przypis edytorski]

208. kopa — 60 sztuk. [przypis edytorski]

209. deliberować (daw.) — rozważać. [przypis edytorski]

210. zoil — surowy, złośliwy krytyk. [przypis edytorski]

211. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

212. zmiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]

213. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

214. suplikacja — prośba, błaganie. [przypis edytorski]

215. kuna — żelazna obręcz na głowę lub rękę skazanego, przypinanego nią do słupa. [przypis edytorski]

216. primo (łac.) — po pierwsze. [przypis edytorski]

217. kapłon — wykastrowany kogut. [przypis edytorski]

218. pro secundo (łac.) — po drugie. [przypis edytorski]

219. tertio (łac.) — po trzecie. [przypis edytorski]

220. pro quarto (łac.) — po czwarte. [przypis edytorski]

221. pro quinto (łac.) — po piąte. [przypis edytorski]

222. pro sexto (łac.) — po szóste. [przypis edytorski]

223. kuna — żelazna obręcz na głowę lub rękę skazanego, przypinanego nią do słupa. [przypis edytorski]

224. igrać — bawić się. [przypis edytorski]

225. półdrabek (daw., gw.) — belka w drabinie, podtrzymująca szczeble. [przypis edytorski]

226. kańczug — rzemienny bicz na krótkim trzonku. [przypis edytorski]

227. kłonica — element konstrukcyjny wozu drabiniastego. [przypis edytorski]

228. ożóg — pogrzebacz. [przypis edytorski]

229. pludry (daw.) — rodzaj krótkich spodni. [przypis edytorski]

230. ożóg — pogrzebacz. [przypis edytorski]

231. turzyca — tu: sierść. [przypis edytorski]

232. kozera (daw.) — kolor atutowy w grach karcianych. [przypis edytorski]

233. tuz (daw.) — as w talii kart. [przypis edytorski]

234. paradyz — najwyższa galeria w teatrze. [przypis edytorski]

235. mizdrzyć się (pot.) — przymilać się do kogoś, zwł. w nieprzyjemny sposób. [przypis edytorski]

236. kaleta (daw.) — skórzany woreczek na pieniądze, mocowany do pasa. [przypis edytorski]

237. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]

238. apolog — dziś popr.: apologia. [przypis edytorski]

239. prawie (daw.) — prawdziwie, naprawdę. [przypis edytorski]

240. krotochwila (daw.) — żart. [przypis edytorski]

241. czerstwy (daw.) — zdrowy, silny. [przypis edytorski]

242. roztrucharz (daw.) — handlarz końmi. [przypis edytorski]

243. balwierz (daw.) — fryzjer a. cyrulik. [przypis edytorski]

244. szambelan — wysoki urzędnik dworski. [przypis edytorski]

245. polihistor — człowiek wszechstronnie wykształcony. [przypis edytorski]

246. kiep (daw.) — głupiec. [przypis edytorski]

247. kostera — gracz w kości, hazardzista. [przypis edytorski]

248. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]

249. Filon — konwencjonalne imię pasterza z sielanki. [przypis edytorski]

250. huzar — kawalerzysta z lekkiej jazdy. [przypis edytorski]

251. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

252. zapał — tu: zapalnik. [przypis edytorski]

253. kurek — element zamka broni palnej, odpowiedzialny za odpalenie naboju. [przypis edytorski]

254. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

255. ad patres (łac.) — do ojców. [przypis edytorski]

256. rejent (daw.) — notariusz. [przypis edytorski]

257. beneficjum — tu: stanowisko przynoszące zyski. [przypis edytorski]

258. gałka — głos (od ówczesnej metody głosowania tajnego z pomocą białych i czarnych gałek). [przypis edytorski]

259. pro publico bono (łac.) — dla dobra publicznego. [przypis edytorski]

260. Horacy — właśc. Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.), poeta rzymski, znany głównie jako autor czterech ksiąg pieśni. [przypis edytorski]

261. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

262. biret — sztywna czapka bez daszka, stosowana obecnie przez uczonych i prawników w sytuacjach oficjalnych. [przypis edytorski]

263. wielki wezyr — naczelny dowódca armii tureckiej. [przypis edytorski]

264. odaliska — niewolnica w haremie sułtana. [przypis edytorski]

265. Diogenes z Synopy ok. (413–323 p.n.e) — filozof grecki, przedstawiciel cynizmu. [przypis edytorski]

266. Böhme, Jakub (1575–1624) — mistyk i filozof religii, jego najważniejsze dzieło to Aurora. [przypis edytorski]

267. arystotelski — tu: mądry jak Arystoteles. [przypis edytorski]

268. Ezop — legendarny grecki autor bajek zwierzęcych. [przypis edytorski]

269. Endymion (mit. gr.) — syn bogini Selene, słynny z pięknego wyglądu. [przypis edytorski]

270. Helena — bohaterka Iliady Homera. najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty. Z jej powodu toczyła się wojna trojańska. Została porwana przez Parysa, który rozsądził między Herą, Ateną i Afrodytą na korzyść tej ostatniej, ogłaszając ją najpiękniejszą z bogiń. Ręka Heleny miała być jego nagrodą. [przypis edytorski]

271. Salomon (bibl.) — syn Dawida, słynny z mądrości król Izraela. [przypis edytorski]

272. Job a. Hiob (bibl.) — człowiek doświadczony przez Boga nieszczęściami w celu wypróbowania jego wiary, główny bohater Księgi Hioba. [przypis edytorski]

273. Sachs, Hans (1494–1576) — niemiecki poeta z Norymbergi, syn rzemieślnika, zwolennik reformacji. [przypis edytorski]

274. Marek Aureliusz (121–180) — cesarz rzymski, filozof, zwolennik stoicyzmu. [przypis edytorski]

275. Samson (bibl.) — siłacz i wojownik izraelski, walczący z Filistynami, usidlony przez kochankę Dalilę. [przypis edytorski]

276. Don Kiszot a. Don Kichote — błędny rycerz, bohater powieści Miguela de Cervantesa. [przypis edytorski]

277. Kartusz — niejasne. [przypis edytorski]

278. Hannibal Barkas (247–183 p.n.e) — kartagiński dowódca wojskowy, wsławiony serią ostatecznie przegranych wojen z Rzymem. [przypis edytorski]

279. nolens volens (łac.) — chcąc niechcąc. [przypis edytorski]

280. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

281. Kserkses (ok. 517–465 p.n.e) — władca Persji, wsławiony dwoma nieudanymi kampaniami przeciw Grecji. [przypis edytorski]

282. Putyfar (bibl.) — Egipcjanin, który kupił Józefa jako niewolnika. [przypis edytorski]

283. de Chantal (1572–1641) — zakonnica francuska, jedna z założycielek zakonu wizytek. [przypis edytorski]

284. Matuzal — właśc. Matuzalem, postać biblijna sławna z długiego życia. [przypis edytorski]

285. Kalwin, Jan (1509–1564) — teolog szwajcarski, twórca jednej z ważniejszych gałęzi protestantyzmu (zwanej kalwinizmem lub ewangelizmem reformowanym). [przypis edytorski]

286. Erazm z Rotterdamu — własc. Gerrit Gerritszoon, zm. 1536, filozof, filolog i pedagog, jeden z czołowych przedstawicieli renesansowego humanizmu. [przypis edytorski]

287. junkier — pruski właściciel ziemski. [przypis edytorski]

288. Albertus Magnus — Albert Wielki, zm. 1280, dominikanin, teolog i filozof scholastyczny. [przypis edytorski]

289. Hipokrates z Kos (ok. 460–ok. 370 p.n.e.) — lekarz grecki, jeden z pionierów medycyny naukowej. [przypis edytorski]

290. Cagliostro — właśc. Giuseppe Balsamo (1743–1795) włoski awanturnik, alchemik i okultysta. [przypis edytorski]

291. Galen — właśc. Claudius Galenus (ok. 130–200 n.e.), rzymski lekarz greckiego pochodzenia, postać ważna dla rozwoju naukowej medycyny. [przypis edytorski]

292. Nostradamus (1503–1566) — fr. lekarz, matematyk i astrolog, najbardziej znany jednak jako autor wierszowanych proroctw. [przypis edytorski]

293. Swedenborg (1688–1772) — szwedzki naukowiec i mistyk mający wizje Sądu Ostatecznego. [przypis edytorski]

294. Faust — postać literacka, naukowiec sprzedający diabłu duszę w zamian za wiedzę, bohater tytułowy dramatu J. W. Goethego. [przypis edytorski]

295. Orfeusz (mit. gr.) — śpiewak i poeta, który odważył się zejść do Hadesu, próbując uratować swą żonę, Eurydykę. [przypis edytorski]

296. Tacyt (ok. 55–120) — najwybitniejszy historyk rzymski, jego główne dzieła to Dzieje i Roczniki. [przypis edytorski]

297. Molier — właśc. Jean Baptiste Poquelin (1622–1673), aktor i najwybitniejszy komediopisarz francuski. [przypis edytorski]

298. Apelles (ok. 370–ok. 300 p.n.e) — najsłynniejszy malarz starożytnej Grecji, nadworny portecista Filipa Macedońskiego i Aleksandra Wielkiego. [przypis edytorski]

299. Fidiasz (ok. 490–ok. 430 p.n.e.) — rzeźbiarz grecki. [przypis edytorski]

300. Olimp — góra w Grecji, tradycyjnie uważana za siedzibę bogów. [przypis edytorski]

301. Tamerlanus — właśc. Timur Chromy (1336–1405), wódz mongolski, twórca imperium i założyciel dynastii Timurydów. [przypis edytorski]

302. kusztyk (daw.) — kulawy. [przypis edytorski]

303. Penelopa — opisywana w Odeysei Homera żona Odyseusza, znana z wierności. [przypis edytorski]

304. Dido — Dydona, założycielka i pierwsza królowa Kartaginy wg Eneidy Wergiliusza. [przypis edytorski]

305. Ksantypa — legendarna żona Sokratesa, której przypisywano złośliwość i brzydotę. [przypis edytorski]

306. Demokryt z Abdery (ok. 460 p.n.e.–ok. 370 p.n.e.) — filozof grecki, jako pierwszy wprowadził hipotezę istnienia atomów. [przypis edytorski]

307. Tymon — prawdop. bohater sztuki Williama Shakespeare’a Tymon Ateńczyk, który był jednak mizantropem, nie hipochondrykiem. [przypis edytorski]

308. Pilatus — Piłat. [przypis edytorski]

309. Symon — Szymon Mag, wg Dziejów Apostolskich usiłował kupić dar udzielania Ducha św., od czego pochodzi współczesne pojęcie symonii (kupczenia godnościami kościelnymi). [przypis edytorski]

310. Rosynant — koń Don Kichota. [przypis edytorski]

311. Bucefał — koń Aleksandra Wielkiego. [przypis edytorski]

312. Abul-Abassa — słoń podarowany Karolowi Wielkiemu przez kalifa Harun-al Raszida. [przypis edytorski]

313. Osieł Baalamów (bibl.) — oślica Balaama przemówiła do swego właściciela, by nakłonić go do spełnienia woli Bożej. [przypis edytorski]

314. Bayarda koń — Bayard był legendarnym koniem, zmieniającym rozmiar, gdy przyszło mu dźwigać więcej jeźdźców. [przypis edytorski]

315. summa summarum (łac.) — uwzględniając wszystko razem. [przypis edytorski]

316. febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]

317. artis lege a. częściej lege artis (łac.) — zgodnie z regułami sztuki. [przypis edytorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kortum-jobsjada

Tekst opracowany na podstawie: Kortum, Jobsjada, tłum. Maria Konopnicka, nakł. Czytelnik, 1964.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Pauliny Ołtusek. Wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Eine Publikation im Rahmen des Projektes Wolne Lektury. Die digitale Reproduktion wurde von der Stiftung Fundacja Nowoczesna Polska anhand eines Exemplars aus der Sammlung von Paulina Ołtusek ausgeführt. Herausgegeben mit finanzieller Unterstützung der Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Paweł Kozioł, Dorota Orzechowska.

Okładka na podstawie: Tasteful Lighting, Orin Zebest@Flickr, CC BY 2.0

ISBN-978-83-288-3397-5

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.