Bożena Keff

Razem, osobno

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Razem, osobno

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Wieczór Ewy Patło

Ewa Patło wychodzi z pracy o piętnastej trzydzieści,  

w uliczce 

mija starszego pana, który 

w ceratowej torbie 

niesie psa z siwą mordą. 

Ewa wchodzi na rondo 

staje jak na obrotowej scenie 

między mijającymi tramwajami i autobusami, 

przechodzącymi ludźmi 

Zaraz po zachodzie słońca 

szosą osiemset osiem mknie 

John Best. Jego 

czterdziestocylindrowy srebrzysty Sakwojaż 

z elektronicznym wtryskiem paliwa 

jest wymoszczony szczelnie jak unoszące się gniazdo 

muzyką płynącą z ośmiu głośników. John 

włącza telewizor i zerkając na ekran widzi: 

Abelokain, leżąc w wysokiej trawie, 

zagłusza dogłębne poczucie rozdwojenia 

rozkoszując się odzyskanym Rajem 

nad którym 

nie powiewa żadna, żadna flaga. 

Tymczasem 

Ewa Patło wychodzi z konferencji prasowej 

(za nią jej genialny agent 

z psem w ceratowej torbie). Dała tam 

do zrozumienia 

że jest fundatorką i pierwszą wyznawczynią 

nowej religioideofilozofii: 

Wsiem! Wsiem! Wsiem! Przynajmniej 

na dziesięć lat. Agent i jego pies 

udaremniają kilkaset zamachów na jej życie. 

Wywożą ją na Antarktydę, ale wrogowie 

zdalnie podłączają do lodów grzejnik. Z potopu 

ratuje ją John Best, jak zawsze nonszalancki 

i bezdennie smutny. 

Tego wieczoru 

zamknęli się w ciasnej odrapanej łazience jakiegoś 

mieszkania. 

Słuchaj, prosi Ewa Patło, moglibyśmy żyć inaczej, 

nie dać się! Ja 

już się dałem, odpowiada jej przyjaciel 

niedoszły kochanek 

zwany dotąd Johnem Best. 

Kiedy Ewa Patło weszła do jego mieszkania 

(rzadko zamieszkiwanego) znalazła go 

zwiniętego na materacu. Spodnie i sweter 

na podłodze, poduszka 

ciśnięta w kąt. On klęcząc opiera głowę o podłogę  

o ścianę 

— nie może. 

Wycie karetki, nad którą krąży zimne pozaplanetarne 

światło 

drzwi z pleksiglasu, szybka windy, okno 

sali szpitalnej 

coraz wyżej zachodzą 

samotnością. 

Od kilku lat nie żyje 

i coraz rzadziej Ewa Patło daje mu zajęcia, miesza go 

w zdarzenia 

które trwają 

lub które projektuje. Cóż, nie są już rówieśnikami. 

Ostatnio 

śnił się jej jako spojrzenie w oczy: 

były niebieskie, bez wymiaru, 

rozjaśniały się od napływającego światła 

aż zostało samo światło, sama dławiąca 

unosząca 

miłość. 

Późnym popołudniem, w domu 

słuchając muzyki 

wyciąga flamastry i papier. Robi rysunki bez planu 

wedle tego, co wypadnie. 

Na pierwszym: 

mała Ewa Patło siedzi na krześle przed lustrem. Matka 

czesząc ją rzecze: 

O dziecko, jakże jesteś 

podobne do wszystkiego, 

lecz najbardziej 

do babki ojca twego. 

Na drugim: 

olbrzymia Ewa Patło 

w kolorach jak pięścią w zęby. Demon 

siedzący na nosku jej buta 

patrząc w górę widzi 

dwa wzgórza piersi, podbródek i rozwiane włosy. Ewa 

pali cygaro 

i strząsając popiół w morze, powiada: 

Jest we mnie o wiele więcej Ewy Patło 

niż czegokolwiek, co istnieje 

i ciągle więcej możliwości 

niż Ewy Patło. 

Na trzecim: 

na scenie połyskującej jak niebieski płomień spirytusu 

Ewa, dzieweczka w białej sukni, którą targa wiatr 

szepcze do swego dziecięcego buta: 

Nigdzie; w całym wszechświecie 

nie ma 

drugiej Ewy Patło ani nic podobnego. 

Co za osamotnienie! Nikt mnie nie poprzedza 

i nikt nie jest w stanie przedłużyć. Co począć? 

— Począć dziecię — 

szepcze babka jej ojca, siedząca 

na widowni. 

Na czwartym: 

Ewa Patło, sama i dorosła, usiłuje włożyć 

swój dziecięcy bucik, który powiada: 

O, bez przesady, jesteśmy 

do wszystkiego podobni, do niczego 

nie jesteśmy podobni. Ta równowaga/ trzyma się na skrajnościach. 

O ósmej ja przychodzę do Ewy Patło. Tego wieczoru 

wydaje mi się, że jest taka 

substancjalna, zawierająca się w sobie, że 

przylega do życia szczelnie, bo spaja ją z nim 

ta właśnie warstwa fikcji, w której żyje. 

— Mnie? Z życiem?! — mówi Ewa Patło, a ja 

przymierzam jej sukienki, swetry i buty 

ale zwłaszcza buty są 

w szczególny sposób 

nie moje.  

Leżąc w łóżku 

Ewa Patło widzi za oknem 

zielony biegający neon i pasek nieba 

jest w tym coś z ozdobnej kraty więzienia, czując ją 

chciałoby się spakować walizki i ruszyć. I chciałaby 

w obronie swojej słabości 

użyć całej ludzkiej siły. I nie wie, co robić 

żeby naprawdę dotknąć swego życia, 

być i poznawać. Można by też, 

myśli, 

wyruszyć w tę praktyczniejszą 

bo niedotykalną, podobno pełną i szczęśliwą przestrzeń 

gdzie nic nie jest rzeczą; 

ale jaka w końcu możliwość odwróci od niej 

to, że jest jedna, osobna, jednokrotna — 

tylko to jedno: jednokrotna 

jest przedziwne i wymaga odwagi, skupienia, pomocy; 

och, pomyślała 

nagle siadając na łóżku, co ze mną będzie! 

Ktoś mógłby wiedzieć 

choćby tyle, że tego wieczoru 

miała na sobie ciemnoróżowy sweter. Ja to wiedziałam. 

1974

Miejsce do przesuwania

Tę planetę opuściła jej własna 

lub włożona w nią 

spoistość. Oko 

patrzące z dołu dzieli. Oko 

patrzące z góry 

zamknięte teraz. W powiece 

odbija się wszystko zmienne i reszta. Także ten człowiek 

siedzący na ulicy, tyłem do świata, zanurzony w gazecie; 

w powietrzu 

tłuczone szkło, muszelki, drób pieczony, miał 

przedmiotów i zwierząt, papiery — 

dlaczego nie dlaczego tak. Łza 

nie nadpływa, 

jej drobnokościste pokrewieństwo z ziemskim czasem 

zostało zawieszone. 

Coraz częściej 

przychodzi do ciebie ktoś 

kto już nic — nienawidzić ani kochać. Kto 

otwiera sobie 

czerwoną, ostrą podróż bez ziemi 

do ziemi. Wytłumacz sobie, że to ciągła 

przejściowa historia. Bywa, że spoistość 

wraca do planety, odmyka się 

oko patrzące z góry i wierzysz 

że płynie blask. Wisi łza 

która nadpływa wypełnić miejsce łzy 

ale 

nie spływa 

1974

Zanim to złączysz

Ręka prowadzi kancelarię, 

usta — towary spożywcze i poligon, 

brew, kiedy o niej myślę, otwarta 

jak słowo to; 

tego dnia o świcie brew, ręka i usta 

idą po pasie startowym. Nad nimi 

puste lekkie białko i ukryte planety. Dobiega 

warczenie silników. Na tym bezludziu 

brew zakłada uniwersalny dom towarowy. Przestronne 

sale 

poszerzane szumem wentylatorów, wąskie czerwone 

korytarze, fioletowe 

owalne przymierzalnie. Reka przyjmuje 

damskie i męskie monety 

do zapłacenia toalety 

Na długo 

przed końcem pierwszych zakupów 

transportery 

otaczają dom towarowy. Jak na tysiącach taśm filmowych 

sylwetki zeskakujących z samochodów. Wojska 

zajmują pozycje w ciszy 

gorączka pruje powietrze. Usta 

wydają komendę. Wybuchają pierwsze pociski 

i pierwsza całość: 

ranny 

porzucony przy szosie. 

Na chwile jakby wepchnięty do aparatu Roentgena, 

składany 

z ciężkich, przejrzystych klisz. Planety 

poza zasięgiem, ale on 

może ich dotknąć. Miłość. 

Odwraca się na brzuch, czołem czuje 

gorący, topiący się asfalt, pod którym musuje szumi 

niebo tamtej strony. 

Szklanka stojąca na stole 

traci równowagę, 

leci, roztrzaskuje się; wzbija się i opada woda. 

Otwiera oczy, unosi głowę — zanim zobaczy to, co 

dookoła 

całość ulatując 

wita go żegna go operowym wysokim sopranem: 

O, nie 

nie dostaniesz mnie 

nie! 

1975

Snajper

(Poemat bez dedykacji)

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

1.

Rano twoje mieszkanie jest gładkie i przewiane na wylot 

jak trupia czaszka. Okna bez zasłon, białe ściany, czarne 

kaloryfery 

na skrzynce od mleka nóż — 

jego czubek drażni suche powietrze. Miasto 

jest agresywne i bezwładne. Tłok w autobusach, 

na ulicach 

pustawo. Kawiarnie, kina, teatry 

o tej porze 

wykluczone. Fabryki 

nadal 

chcą jednej setnej tego, czym jesteśmy 

i prawie wszystkich sił. 

Kiedy wychodzisz do pracy, jest szarawa. Stoisz chwilę 

przed lustrem 

jako oficer c. k. armii: trochę tej śmierciopodobnej ironii, 

dystans, a jednak, co tu gadać: guziki, szabla, czako 

za którym stoi cesarstwo! I te oczy — piękne 

w których wszystko 

odbija się zrozumiane. Kiedy o tobie myślę 

wydaje mi się 

że siedzimy oparci o siebie plecami: blisko, rozlegle; 

patrzymy w przeciwne strony. Idziesz najdłuższą ulicą miasta; 

nad tobą 

wampirzy pazur skończoności. Piętrowo 

zbudowany świat 

który 

trzeba trzymać w garści 

więc trzymasz 

i on też 

nie puszcza. 

2.

Byliśmy na piwie, ty, ja 

i jeszcze kilka osób; w lustrze nad barem 

odbijała się zatłoczona ulica (godziny szczytu), 

każdy (młody) przechodzień jest możliwością 

jak otwarty, nieznany tunel. Pojawia się, jest, znika; 

przeczuwam, widzę, tracę — to wszystko działa 

jak środek pobudzający. — Do czego? — pyta ta dziewczyna. 

— Do czego? — powtarzasz — nie wiem, chciałbym zagrać 

Stawrogina. — Kochany — i nachyla się do ciebie trochę — 

ty za bardzo musujesz, szczęka kwadratowa, owszem, 

ale podgardle Erosa. Będziesz miał to, co ludzie mają; 

i wypijesz, ale za swoje, 

i czego jej oczy nie widzą, tego sercu nie żal, 

i choć lepszy, ale masz gorzej! Sam sobie 

wypłacisz 

a synka nazwiesz Nicolas! 

Z domu zadzwonił do niej. 

— Teraz właśnie cię kocham — powiedziała 

tak jakoś grzecznie, że miałoby się ochotę 

przejść w twardych butach po szkle, niech pryska, 

trzeszczy, pęka. Och, uwyraźnić się, odbić! 

Od czego? Od kogo! Poustawiał szachy 

żeby zagrać ze sobą 

myśląc jednocześnie: nie warto, 

nie ma demona, nie ma mocy 

z którą można by zagrać o wszystko, 

jestem sam. 

Sam 

samotnie idąc pod górę 

osuwającego się lodowca. 

Byle się ruszało. Wziął proszek od bólu głowy, 

zaparzył sobie kawy, włączył radio, 

chórek śpiewał: 

Jego rachunki są jakby nie jego 

chociaż się zgadzają 

cele które ma na muszce 

zostaną strącone 

wypłaci sobie sprawiedliwie 

ale niemożliwie 

ale niemożliwie. 

3.

Kiedyś, opowiadałeś, poszedłeś 

odwiedzić dziecko sąsiadki, które 

nie jest w porządku z głową. Matka 

dziewczynki 

czekała na ciebie, czytając w kuchni książkę. Mała 

była w brzydkich granatowych spodniach 

i szarym sweterku. Przyniosłeś jej 

książkę z obrazkami, wzięła ją 

i schowała do łóżka, pod kołdrę. Bawiliście się 

budując wieżę z klocków. Wspaniale; 

jest dzika i bezbronna 

jak goły nerw wypuszczony w świat. Pije ciebie, 

tonie — ale nie przepada. Żyje w nieukojonym 

i bezkarnym strachu, zapada we wszystko 

ale zostaje w sobie. Jest doskonała, skończona 

na zewnątrz niej 

jest dalej ona, a w niej 

dalej świat. 

— Może pan 

zostanie jeszcze? — pyta jej matka, kiedy mała 

leży już w łóżku. Stoi w drzwiach kuchni, za nią 

odrzucająca, zmartwiała 

przestrzeń mieszkania. I tak co wieczór 

ciągle, 

bez zmiany. 

4.

Śniło ci się 

że siedzisz na blacie długiego stołu 

w jakiejś kuchni 

w starej czynszowej kamienicy. Na zewnątrz 

i wewnątrz 

to samo 

ciemne, przygnębiające światło. Jest zmierzch, 

okno wychodzi na podwórze-studnię. Niżej, 

w przeciwległej części domu, 

ktoś stary (nie widać: kobieta czy mężczyzna) 

siedząc przy parapecie 

pije łyżeczką herbatę. Wyżej 

niebieskie światło telewizora w pustym ciemnym 

pokoju. 

Naprzeciw 

w drzwiach między kuchnią a nieoświetlonym korytarzem 

rozmawiają, oparte o framugi drzwi, starsza kobieta 

i młoda Cyganka w różowej połyskującej 

spódnicy. Ale za nimi 

nie ma korytarza. Widzisz to nagle: 

tam nic nie ma. Wszystko jednowymiarowe: 

ten dom, podwórze, ludzie. 

I czujesz, jakby ktoś obcy, spoza snu 

zaznaczył gwoździem to miejsce, w którym jesteś. To ukłucie 

przebija tak mocno 

że twoje życie 

stanęło w tobie, dławiąc. 

Z jakimiś zanikającymi strzępkami myśli, obrazów: 

matka, 

ojciec, ona i tamta, i znajomi, jakiś lęk 

jakaś zapomniana satysfakcja — 

to wszystko z gorzkim smakiem, w gorączce, 

w zdrętwiałym ciele 

trzeba się ruszyć spieszyć działać — ale 

nie poruszyło cię. Jest źle i czujesz 

płytką rozpacz 

w której nie sposób się zanurzyć, przebić 

stwardniałej powierzchni. 

Ani płakać, ani zawyć. I pojmujesz nagle 

że to już 

wieczność 

że to już 

po śmierci. 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

5.

Zabłysnął niebieski ekran telewizora — co widzę?! 

Na dachu 

wieżowca 

pod chłodnym rozpędzonym niebem 

leży snajper. Zamknięty 

w wewnętrznym kręgu 

skupienia i ciszy. W wizjerze 

układa się przestrzeń, obraz nachodzi na rzeczy, oddech 

uspokaja ciało. Organiczny 

karabin Superego Lux jest świetliście bliski, 

od czarnej oksydowanej lufy 

przez ciemne wnętrze do chłodnej, przylegającej kolby 

— i tam 

gdzie twój palec leży leciutko zagięty 

we wklęśnięciu spustu; wszystko 

gotowe. A on 

kładzie głowę w zagięciu łokcia, zamyka oczy; lepiej by było teraz 

być młodym, umierającym dowódcą: 

spieczone wargi, skrwawione bandaże; 

otoczony milczeniem żołnierzy, wśród ostatnich strzałów, 

rozwiewającego się dymu 

szuka spojrzeniem swojego zastępcy, silnego jak byk, 

wrażliwego jak nawiedzone dziecko. 

— Więc ostatecznie, 

czy chcesz — pytam go — 

żebym ten fragmentaryczny, być może, poemat 

dedykowała tobie? 

— Nie — 

powiedziałeś — tylko 

bez dedykacji.  

1975–1980

Blues pod tytułem „Snajper”

Byłam na ostatnim piętrze, ty byłeś na dole, mój 

przyjaciel ze mną był, 

siedzieliśmy na podłodze, on mi opowiadał sny 

Bardzo szczelnie było nam. 

Ty do windy wchodzisz już. 

Ja czytam o kimś, kto słucha, on był w kuchni, robił coś. 

Rozmawialiśmy dokładnie, choć się nie rozlegał głos. 

Wszystko było jakby szerzej i wysoko, ale tu. 

Ty do góry jedziesz już. 

On miał długie jasne włosy, a kiedy szedł spać, 

to zdejmował okulary i mi do herbaty kładł. — Co widzicie? 

— pytam je. 

— Łódź podwodna jest na dnie, a teraz podnosi się. 

Ty do góry jedziesz już. 

Ja na brzegu łóżka siedzę, on na drugim brzegu śpi. 

Nie chcę sama być jak pies, czasem strasznie cieszę się. 

On mi odpowiada: wiem. 

Ty do góry jedziesz już.  

On na brzegu łóżka siedzi, ja na drugim brzegu śpię. 

Nie chcę sam być tak jak pies, czasem strasznie źle mi jest. 

Ja mu odpowiadam: wiem. 

Ty do góry jedziesz już. 

Ty do góry jedziesz, lecz 

raczej nie zastaniesz mnie. 

Ostatniego piętra brak, 

drżyjmy, bo coś jest 

nie tak. 

1973

Domek Dzyń

Kropla 

zapełnia przestrzeń. 

To samo: podróż i korzeń. 

Oddech unosi słowo 

i sztuczne jest prawdziwe. I ja tutaj. Cokolwiek zechcę, 

mogę: 

żyj, umrzyj, zadzwoń!  

Dzyń!  

1978

Dom spania

Śpię, 

mieszkam w sobie. Trzoda 

pilnuje się sama, 

nie zapomina o mnie. Gdzieś, na zanikającej krawędzi 

jakaś idea schodzi szlakiem 

trawionej kromki chleba, przebija jeszcze 

rytm niedawnej rozmowy, topnieje 

resztka strachu w przykurczonym mięśniu. I cokolwiek jest, 

jest oddzielone, 

ale przenika mnie. Świat się usunął, 

ja się usunęłam; 

w tej rozrzedzonej, odradzającej przestrzeni 

próbuje głosu kiełkujący chór. 

Nie słyszę go. Śpię, 

żyję 

swobodnie.  

1978

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Dom zgodności

Wieczorem, 

wracając metrem do pożyczonego mieszkania, 

jadąc pod ziemią nieznanego miasta 

detronizowałam się 

i gdzieś zatracała się moja i tak nieoswojona 

historia. Wiśniowa przetarta torebka 

kobiety śpiącej na przeciwległej ławeczce, rząd lamp 

pod sufitem wagonu, metalowe uchwyty drzwi, 

skały za oknem 

układały się w spełniony plan świata. Spełniony, 

straszny. W mieszkaniu 

przejrzałam książki — 

niektóre w tutejszym języku, inne 

w moim, który też 

przestał mnie dotyczyć. Dałam jeść kocicy 

i jej pięciu małym. Sześć kotów 

jadło cztery ryby. Stojąc pośrodku tej kuchni, 

potem w pokoju przy oknie, 

patrząc z natężeniem w ciemne podwórze, poczułam 

jakiś rozległy niepokój 

od tej przestrzeni, którą rozrzedzałam sobą i 

żeby ją zgarnąć 

umyłam sobie swoje zęby 

i ścieląc łóżko podłożyłam sobie pod głowę 

swój sweter. Gasząc światło 

włączyłam radio. Przy zacisznym blasku skali 

zasypiałam czujnie pod samą powierzchnią 

aż przebiły ją 

czarne gigantyczne skały 

Rosnące bez końca 

w kosmicznej rozszerzającej się z siebie przestrzeni; 

patrzyłam gdzieś z dołu 

na pasma ciemnogranatowych przestworzy 

ciągnące 

między szczytami skał. Pancerne, podklejone jakby 

migoczącą warstwą 

rozmów śpiewu muzyczki 

— i strącając kota na podłogę 

usiadłam 

patrząc, ślepiąc w ten ciemny bóg wie jaki pokój, 

w tę dokładną co do milimetra makietę 

szaleństwa; 

osobności 

która doprowadziła do tego 

spojrzenia — 

1980

Dom pracy twórczej

Tego popołudnia 

wychodząc z domu do ogrodu 

poczułam: widok tej przestrzeni 

napina i szarpie mój nerw błędny 

jak nylonową żyłkę. Obraz przylega do rzeczy. I nie jest 

inaczej. Z kuchni polowej 

stojącej przy domu 

wzięłam 

kawałek chleba. Kucharka, nie przerywając czytania gazety, 

nalała w mój kubek herbaty 

i jakby wyrównała tą strużką 

mój płytki, zmięty oddech. Zza domu dochodził łomot 

rzucanych na ziemię 

skrzyń z jedzeniem, padały paczki 

papierów, banknotów, odzieży. Wyżwirowaną drogą 

schodziłam ze wzgórza w dolinę ogrodu 

idąc równolegle 

z czerwonym stygnącym słońcem. Na dole 

w sadzawce 

wypełnionej napiętym, ciemnym kwadratem wody, 

bez szmeru brodziła para. Kobieta i mężczyzna koło 

sześćdziesiątki. 

Nad nimi 

słonawy opar budowli 

wzniesionej 

przez jeden 

z ataków czasu. Pogryzając chleb 

zeszłam na skarpę ogrodu. Na asfaltowej ścieżce 

mój znajomy rysował portret 

swojej nogi w wysokim skórzanym bucie 

i przytulone do niej 

dziecko. Odłożył kredę i spojrzał na mnie 

z uśmiechem, który poruszył mnie 

i ogrodził. Stromymi schodami 

zbiegłam 

w najgęstsze zarośla, na sam dół 

gdzie zsypują śmieci. Od domu, górą, 

szedł głos śpiewaczki: bijące fale energii 

cofając się leciutko, jak wdech, wybiegały, 

prowadziły, wiodły. Za ostatnimi krzewami, pod murem 

odsłoniłam 

rozwaloną altankę: na podłodze 

dwa złączone ciała 

pracowały 

spazmatycznie, głęboko, 

tężejącym ruchem, którego rozlewiskiem 

były włosy, ramiona, plecy. Sami, skupieni tam, 

wewnątrz, gdzie te drobne już, jakby niecielesne skurcze 

wyświetlają to właśnie miejsce 

rozdęte 

do zatchnięcia, do implozji. Rozsunęli się, 

a ja puściłam gałęzie 

i wracając 

przez ciemny ogród 

trzymałam palec na tętnicy szyi 

licząc uderzenia 

które dzieliły ten śpiew, 

rozciągnięty teraz 

jak nie kończąca się prosta. Trwający 

po tym uderzeniu w bębenek 

które go skończyło. Pies kucharki 

stanął na wysypisku 

i zadarł mordę. Przestałam liczyć 

i też spojrzałam w górę: 

nad nami 

potężne, gwiaździste, czarne niebo. Patrzyliśmy 

w Czas 

wobec którego 

mogło nas już albo jeszcze nie być. Jesteśmy 

i wracaliśmy razem: łeb psa 

przy moim kolanie, moje kolano 

tuż przy jego łbie. 

luty 1981

Rita, Gombrowicz i citroën w Vance, 1966

Tamtej nocy, kiedy kończyłam się kochać 

wyświetlił się ten obraz, melancholijny 

orgazm: Gombrowicz oparty o samochód. Za nim 

nad nim, jakby upozowana na dachu samochodu, 

młoda, uśmiechnięta Rita. Zasypiałam wtedy 

rozciągnięta nad sobą jak drętwy uśmiech. Nie ma 

wyjść i wściekle nie ma 

i ciężko. Niedługo potem 

znalazłam to zdjęcie: stoją jak wyłożeni przy drodze 

a nikt 

nie ma tam dostępu. Jak czasem sama do siebie 

kiedy widzę 

że życie biegnie tą swobodną, 

ostateczną linią losu, kiedy wiem 

że jestem — a nie pojmuję jak — i jak 

to możliwe. Kiedy wtulona, wbita, wprasowana w coś w kogoś 

i tak: tu się zaczynam 

tam się kończę. 

O, kurnik! 

Otchłań! Gombrowicz 

oparty tyłkiem o maskę samochodu, w marynarce, w szaliku 

z niepokojem czy napięciem w twarzy, jakoś pochylony 

do ziemi patrzy 

poza granice zdjęcia. W otwartych drzwiach samochodu 

Rita ulatuje 

oparta łokciami o dach 

w jasnej bluzce, uśmiechnięta prosto w obiektyw —  

Jasne, cholerny trupie

Jasne, kocham cię, 

cholerny trupie — tak mi się powiedziało kiedyś 

kiedy wychodziłam z domu, świeża, dzień lekki 

i słoneczny, 

i skąd to „jasne”? Czy pytał mnie wtedy? Odpowiadam 

co jakiś czas, ciągle od 15 lat, 

choć nie wiem, jak właściwie miałabym mu wyznawać: 

wypluć gumę do żucia, przykleić do obcasa, zsunąć 

kowbojski kapelusz 

i ciepło, rzeczowo powiedzieć: kocham cię, na początek 

mam 20 dolarów; czy dopić truciznę i ciągnąc za sobą 

tren ciężkiej 

sutej sukni 

paść na dywan u jego stóp, łowiąc 

ostatni 

boski błysk jego eleganckich trzewików; 

czy szarpnąć za łokieć w tangu i z przechyłu zionąć 

mu w twarz: 

chcę pana pragnę pana; 

czy skoczyć za nim z mostu i spadając śpiewać: 

kocham cię! kocham kocham — 

Może był tą połówką, której brak tak boli, może 

to nie on i nie ja 

a tylko możliwość, trop, pokrewieństwo, 

bo i ja i on 

niby byliśmy osobno albo razem z innymi, ale każde 

samo 

z tym pragnieniem despoty, prostaczka, dandysa 

mieć niemożliwe, niech koi koniecznością, zmieniać świat 

swym spojrzeniem! Dostać ten diament! Więc on 

eksplodował z niepokoju i z poczucia pustki, 

choć był szalejącą, rozrastającą się dżunglą, 

a ja i dziś myślę: Co? Mam tak stać i wyznawać miłość 

i okazywać żal i gubić się w domysłach i snuć refleksje?! 

Tak 

się poddać, tak się dać wpasować w jakieś opowiastki, 

tak — powiedziałabym — zdradzić, choć oboje 

woleliśmy pojęcie zdrady niż wierności. — O, nie! Niech będzie 

że to jakby oddźwięk, nawiedzenie, 

niech nie wiem, kto pierwszy uderzy w ten tam-tam 

żywa czy trup. Nieważne. Jedna strona hipotezy nie żyje 

lub tylko jedna żyje 

już nie gadać nie gadać już 

kochać  

1985

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Solo Berkeley (solipsystycznie)

Czekałam na niego 

w dolinie kamieniołomu nad morzem. Za mną 

białe promieniujące skały, niżej 

kamienisty, krzewiasty brzeg — na cały horyzont 

słońce i świecąca woda. Nie 

nadchodził. 

Spacerowałam jak po estradzie: równo, biało, blask 

z góry i spod stóp. Sprawdziłam zegarek: chodził. To 

cykanie 

wydało mi się odcięte od własnej oczywistości. Nie lokowało się 

na tym pełnym widoków bezludziu. Jakby 

coraz ciaśniejszym. Jakby 

zwykły bieg życia 

był poza zasięgiem — oplątywała mnie 

paniczna, drętwa samotność. Nie widziane 

nie widzi. Nie słyszane 

głuchnie. Spojrzałam na zbocze — oślepiło mnie. 

Nie widzę go — nie istnieje. Zamknęłam oczy: 

za moimi plecami jakiś punkt 

rozrastał się w gigantyczną otchłań. Odwieczna 

wszystkość 

wchłaniająca sens, obecność, znaczenie. 

Te skały, brzeg, morze — to jej wglądówka dla mnie. 

Negatyw. 

To, co mi chce pokazać. Serce 

roznosiło mnie na kawałki. Otworzyłam oczy. Schodził 

zboczem! 

Ostrożnie, skupiony, zeskakiwał z ostatnich bloków 

na estradkę. Zobaczył mnie, kiwnął ręką. Ja też 

kiwnęłam. Jakie świetne stworzenie! Jakie 

podobne do mnie: głowa, ręce, nogi. Okulary 

przeciwsłoneczne. Ja też mam takie. 

Dotknęłam ich. Wszystko 

przycichło, jakby tyłem wpełzało 

na swoje miejsce. Złapałam oddech 

i poszliśmy razem, przed siebie. Ale właściwie 

to poszliśmy 

przodem — 

1984

Solo Berkeley (drugie)

Czekałam w jego mieszkaniu: kuchnia 

z balkonowym oknem, uchylone drzwi do pokoju, cień. 

Z blatu stołu wzrok zszedł na deski podłogi 

i niżej, za okno, na chodnik. Gęste drzewa, ławki. 

Na niebie czerwonawe słońce i mgławy, przejrzysty  

księżyc. 

Zaparzyłam herbaty, 

nalałam do szklanki, której nie umył po sobie. Piłam. 

Piłam, robiło się ciemno i chłodno. Zamknęłam okno. 

Kuchnia 

zwarła się: ściany objęły zlew, stół, duży 

ciemny kredens. Granatowy prostokąt szyby 

odbijał to wszystko 

a ja, patrząc w ten zaciemniony, pomniejszony 

obraz 

nieruchomiałam — żeby go nie mącić. Zatracająca się gdzieś 

kopia wnętrza kabiny. 

Pojazd rozsypany w przestrzeni. 

Pamiątka. Smutna 

jak blaszany dźwięk zawieszony nad pustą drogą. 

Ciągnące, 

straszne pragnienie przywołania kogoś, kto znał 

naszą cywilizację, czas, miejsca. Sens. Ach, bliskość, 

bliźnię — 

W pokoju zapaliłam lampę. Wszystkie rzeczy 

pojawiły się nie stykając się ze mną: 

— Czy wyrzekacie się jej? — Wyrzekamy. — Człowieku, 

opuść te stworzenia — 

Włączyłam telewizor i wlazłam 

na niepościelony tapczan. I jakbym tkwiła w próżni. 

Na ekranie 

frunęły 

wyniośle zarzucone włosy. Przegięte plecy, szarpnięcie tyłkiem klaśnięcie — 

odkopnięte mocno falbany sukni 

opadają powoli. Stopy drobno uderzające 

w podłogę. Przerwa: napięta i wysoka wieża. Przerwa: 

jęk — pchnięcie — jęk — 

— Hiszpańska tancerka — 

powiedziałam głośno. Nie zrozumiałam 

co mówię. Z Andaluzji — pomyślałam. Z musującą od niepokoju drętwotą 

napisałam w myślach: Co ja robię? Co — 

zdejmujesz ze świata warstwy 

sens, los, ciągłość, ruch; wszystko 

do gołej kości 

własnej czaszki. Której też nie uwierzysz. Osiągasz 

zero wyobraźni. Zamknij 

uroczne oczy. Zamknęłam. Naciągnęłam kołdrę, 

było mi zimno. Wtedy trzasnęły drzwi. Przyszedł.  

Zlazłam 

z tapczanu, otarłam spocone dłonie o spódnicę, 

zajrzałam do kuchni: pił swojo-moją herbatę 

na stojąco, z torbą w ręku. W szybie odbijała się kabina 

kuchni z nim i ze mną, z głębi pokoju  

promieniował 

obraz tancerki. Odwrócił się i powiedział 

coś: 

ratuj 

albo 

ratunek. 

Nosferatu, wampir

Wracałam do domu w nocy. Ciągle pod górę 

starym, rozmytym wąwozem 

między dwoma lasami. Nagle ściemniało. Chmury 

sięgnęły ziemi, szarpnął wiatr. Z pierwszą błyskawicą 

uderzyła mnie 

głęboka, dziecięca trwoga. I zaraz 

zobaczyłam światło: żółto-mdławe. W najwyższym 

oknie domu 

który musi stać za najbliższymi drzewami. I jakby 

z tym światłem szło spojrzenie. Więc jest — 

więc jesteśmy! 

Szarpnęłam drzwiami. Na dole 

nikogo. Weszłam 

ciemnymi schodami na górę: oparty plecami o okno 

stał on — Nosferatu, wampir. Ta właśnie twarz 

kredowa 

jakby przerżnięta blizną — ale gładka. 

W ogromnym pokoju 

stół i dwa krzesła. Płonął ogień. I ta oczywistość: 

aureola 

koronująca 

czas, miejsce, osoby. 

— Przyszłam — powiedziałam — tą drogą 

która miała prowadzić — 

— Witaj w naszym domostwie — przerwał 

i jakby się uśmiechnął. 

— W domostwie? — powtórzyłam nie słysząc się 

zatopiona w tych sinych oczodołach, gładkiej czaszce 

ach, te ruchy kanciastopłynne 

jakby nie miały prawa stykać się 

z ruchem czy nieruchomością rzeczy 

a jednak stykają się i działają. Przysunął 

kieliszki, białe wino, 

talerzyk malin. 

Siadłam 

naprzeciw niego. 

— Od dziecięcego osamotnienia — 

powiedziałam patrząc w niego — przechodzi się 

do neurozy wieczności. To znaczy: żeby żyć 

bezpiecznie 

trzeba gwarantować sobie 

sobą 

wszystko. 

Klatka z pustych białych ścian. Czarne 

okno. Tylko on 

przede mną. 

— Tak — powiedział — to podobne. Podobne. 

Pić krew ludzi, zdarzeń, rzeczy 

i nie moc ożyć. Pić 

żeby nie być upiorem. Pułapka — krzyknął cicho — 

pomyłka! 

I nagle 

zobaczyliśmy się 

jak wyłączeni, wycięci ze świata. I moje 

i jego spojrzenie 

przyniosły ze sobą wszystko, co miały 

i porzuciły wszystko. Objęły się. Niemożliwe: zdawało mi się 

że w moich oczach widzi swoje odbicie. Och, rozwalić 

tę samonapędzającą się udrękę. Wyzwolić. 

Przetarłam oczy. Westchnął. Siedzieliśmy 

naprzeciwko siebie. Zjadłam malinę. Drugą 

obracałam w palcach. 

— Ja też — zaczęłam 

jakimś grzęznącym szeptem — jakbym piła życie 

przez innych. Od siebie 

przez nich 

do siebie, to mi daje moją obecność. Ale ja — 

samodzielnie 

czy może samotnie — zostaję samotnie i 

zanikam... rozpadam... — i jakoś zupełnie 

schrypłam. Było mi zimno. Odwrócił 

głowę. Nad sztywnym, czarnym kołnierzykiem 

czaszka z napiętą skórą. Niespodziewanie 

wyciągnął rękę: 

otwarte sine palce z pazurami. Była 

twarda, lekka. Niech będzie jak jest — 

i ścisnęłam ją. Położył głowę 

na stole 

obok naszych rąk. Och, pomyślałam, dość, każde z nas 

wyje do tego, czym nie jest, czego 

nie zaznało. Tkwię w życiu 

jak w ciągu przypadków, pożądając 

tylko konieczności. Zawsze obecnej 

i zawsze nieosiągalnej. Tak się tłuc 

jak on 

w tej klekoczącej blaszance wieczności? I z całej siły 

ścisnęłam jego rękę. 

— Wyrzekam się — powiedział. Jego ręka w mojej 

zrobiła się cięższa, cieplejsza, 

pazury znikały. Wypełnione ciało 

wolno 

zsunęło się w moją stronę 

na blat! Zerwałam się 

przewracając talerz. Leżał do połowy na stole; 

bezwładny, ciężki. Miał ciemne kręcone włosy, 

widziałam zaróżowione ucho — żywy 

martwy człowiek! Więc cofnął się 

do swojej śmierci. 

Spróbował. Stałam nad nim 

z rękami przyciśniętymi do serca 

i czułam 

jak coś się we mnie rozszerza: pęknie, 

trzaśnie — i jest tam jakiś głos — i 

wyje, niewydobyty. Chyba 

nad ranem 

ocknęłam się. Wypiłam wino z jego kieliszka i oblizałam 

krawędź. Przed wyjściem sięgnęłam: podnieść jego głowę, 

zobaczyć twarz. Ale, pomyślałam, nie. To 

sprawdzi się samo.  

1981–1983

Jako inspirację powinnam wskazać, więc wskazuję, Draculę Brama Stokera, Nosferatu, symfonię grozy Murnaua, a głównie Nosferatu, wampira Wernera Herzoga, gdzie Nosferatu grał Klaus Kinsky.

O pocieszeniu, jakie daje poezja

Ludzie, 

czasami tu można cichutko zemrzeć, wyschnąć 

w tym głodnym bastionie obronno-nacierającym, w tej 

kraince 

poezji. W tym kunszcie tak ascetycznym 

gdzie można do woli 

używać słów: jak cegieł, jak karabinu maszynowego, 

jak ogni — sztucznych i prawdziwych, jak siebie, jak życia 

które 

ani wygrane ani przegrane 

płynie —  

A tu robótki: sklejanie całości 

na ślinę, na intelekt, na kulturę, wbrew 

kulturze (w ramach kultury); och, to popiskiwanie 

mocarne, erudycyjne, prywatne — ja sama 

jestem jego zdradzieckim sumieniem bez wiary, 

najchętniej 

używam słowa wszystko 

jakbym chciała to, co ono zawiera 

wystrzelić, wypluć — już! teraz! 

I marzę o gigantycznym widowisku 

jakiejś filmowej operze z baletem, z muzyką przez 

armatofony; 

świat światła sława miliardy widzów 

i doskonała wspólnota i rozumna, dokładna osobność 

a nie tak jak tutaj: 

relikwia 

rzemiosło cienkiego nerwu 

i cienkiego pędzelka 

które już ledwo zipie pod ciężarem 

własnej formy, świata, który przetrawia, głosu 

który się wypowiada w tych 

słupkach 

schodkach 

wersach. 

I myślę: dobrze, na razie 

jestem tutaj. I to na razie 

prawdziwe czy nie 

pociesza mnie najbardziej. 

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/keff-razem-osobno-cykl

Tekst opracowany na podstawie: Bożena Keff, Nie jest gotowy, OPEN Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2000.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: dion gillard@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.