Bożena Keff

Nie jest gotowy

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Nie jest gotowy

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Opiekun

Lejb Goldin, tłumacz i literat 

piszący w jidysz; 

trzydzieści pięć lat. Teoretycznie 

świetny wiek. Jak pierwsze wzniesienie 

z którego już można ogarniać 

początki i zmierzchy.  

Ale praktycznie 

jest rok 1941, getto w Warszawie; kilkadziesiąt 

ogrodzonych ulic i kilkaset 

tysięcy ludzi 

chorych od tych ścian, bruków, szyldów, 

podwórek i schodów, od okien 

za którymi znów to wszystko widać. Na ulicach 

zapach potu 

oraz trupi odór.  

Niemniej jest piękny dzień późnego lata, 

bezchmurny, parny. Wieczorem 

spadnie niebieskawa mgła 

powietrze nabierze jakby wypukłości 

postacie ludzi zciągną się 

zciemnieją.  

Lubię jesień — napisał 

chory na głód i śmiertelnie głodny 

autor 

tej niedługiej historii. 

(Tak, ja też lubię. Nie dlatego jednak 

idę za nim — powiedzmy 30 sierpnia 1941 

od przedpołudnia prawie do wieczora — lecz dlatego 

że przepuszczając jego historię przez siebie 

muszę wreszcie uznać 

ostateczność, nierozwiązywalność 

tamtej rzeczywistości. 

I nie tylko tamtej.) 

Więc niedługie opowiadanie o wyjściu z domu 

(jedyne, co — dość słabo — 

trzyma go przy życiu) 

i o dalszym snuciu się ulicami. Wszystko 

tonem opiekuna żywych, 

półżywych, nieżywych. Nostalgiczny 

kpiący — możliwe, że jest jednym z Dzieci Życia które od zawsze wiedzą, że rodzice, przodkowie, pokolenia tylko transmitują istnienie. I że samo życie stanowi pierwotną wspólnotę żyjących 

kiedykolwiek. Do której 

należał, oczywiście, także 

mężczyzna, o którego ciało 

leżące w poprzek chodnika prawie się przewraca 

gdy handlarz starzyzną robi mu uwagi 

że chyba trudno nie zauważyć trupa 

i że dość już brudna i wyłachmaniona 

ta marynarka, czy musi ją bardziej zadeptać? Nie musi — 

rzecz jednak w tym, że czasem 

zapada 

w boczne rojenia 

w obrazy przeszłości 

nie ma tam jednak dróg ani podziemi 

prowadzących wstecz czasu lub do innej konstelacji faktów; 

och, wyłonić się na tamtej górskiej ścieżce ze dwa lata temu 

lub w jakiejś kafejce aż na końcu świata: 

kawa, lody, gazeta 

nad głową lekko trzepocze płócienna markiza 

w zielono-białe pasy — 

Cóż, trzeba się wynurzyć 

w tej samej przestrzeni 

kilkudziesięciu ogrodzonych ulic — 

*

Tęskni do miasta za murem 

mówi o nim namiętnie: moja miłość, moja druga matka 

w miejscu odcięcia nosi ranę rozłączenia. 

(Nie wiem, co mam myśleć. Miasto — czyli co? 

Czy tam jest ktokolwiek?) — Ach, rzeka — woła — 

zobaczyć jej brzeg, nasycić się! 

(Mieszkam jakieś półtora kilometra od tego Jordanu, 

jezdnia, park, kilka murów 

z rysunkami i napisami 

w tym „Żydzi do gazu”, znów jezdnia, tereny sportowe 

i już jest, płynie.) 

*

W garkuchni 

wisi gorąca para, zapach życia; jedzenie 

wchodzi pomiędzy rozmowy, okrzyki 

zciszone i głośniejsze (kto? kto umarł) 

brzęk łyżek, z pomiętej gazety 

wyłania się chleb 

(niegrubo ukrojona kromka, ale zjadłoby się 

choćby kawałeczek) 

ktoś wylizuje talerz, żeby nie przepadło 

ani jedno ziarno kaszy. Ciut nieuwagi i nieco szalbierstwa 

i dnia tego stanął przed nim drugi talerz zupy. 

Szczodry dzień 

bo jeszcze 

na ulicy Leszno, w bramie 

znalazł trochę tylko nadpsuty 

malutki ogórek. 

*

— ogórki, pomidory, chleb, herbata z cukrem 

wakacje ledwie zaprzeszłego lata; prawdziwa przestrzeń 

ściany zielonych drzew z gęstym szumem liści 

zamaszyste niebo, rzeka po horyzont, trzepoczące w wietrze 

rękawy — swobodne, bez Jude — 

*

Opaskę zdejmie za rok 

przed komorą gazową (o ile dojechał żywy) 

potem już nikt nigdy nie będzie wiedział 

które z tych nagich posplatanych ciał 

niebieskich od rozpuszczonych kryształków gazu 

było jego —  

*

Droga powrotna z kuchni 

jest o wiele dłuższa (do czego 

ma się spieszyć? Do tej nory 

z brudną pościelą, do książek 

których nie sposób czytać, do drzwi 

do okna?). 

Snuje się po ulicach, 

przystaje na chodnikach; powoli zapada zmierzch 

(z początku jak ledwie widoczna przesłona 

między dniem a nocą. Czasem, kiedy mnie zastaje 

w obcej otwartej przestrzeni 

przyspieszam do domu myśląc: włączyć światło, 

zasłonić okno, puścić muzykę).  

Jego nie niepokoi 

lubi powagę tej pory i ciemniejące powietrze. 

Powietrze ciemnieje 

gdy stoi w grupie ludzi 

patrzących 

w oświetlone okno szpitala: lampa, spokojny pośpiech, 

lekarka i pielęgniarki operują dziecko — 

Po co, mówi, dlaczego? 

Ale wie przecież 

po co i dlaczego 

— po to 

żeby w jakiś wieczór móc stać na ulicy 

patrząc na coś mniej czy podobnie poruszającego 

przyspieszać przed zmierzchem 

lub kontemplować ciemniejące niebo 

płynąć w nurcie przemian 

raz na jakiś czas popatrzeć z góry czy z boku 

obejmując innych i siebie 

okiem bystrym, 

nostalgicznym, kpiącym: 

— o, płynę 

19 października 1994

Opowiadanie, które tu służy za pierwowzór, prawdopodobnie Lejba Goldina, zwane Kronika jednej doby. znajduje się w książce Rury Sakowskiej Dwa etapy. Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów w oczach ofiar, z jidysz tłumaczył Jan Leński. Wrocław 1966 Tam też jedyne dostępne informacje o Lejbie Goldinie, którego do pewnego stopnia utożsamiam z bohaterem opowiadania, choć staram się wybierać to, co mogło być im wspólne. Zdania lub wyrażenia zaznaczone pismem pochyłym są cytatami.

Nie jest gotowy

Urodzona w 1914 roku,  

w niebogatej, emancypującej się, żydowskiej rodzinie,  

jaka bym była? Raz żarliwie w środku, raz z boku,  

niecierpliwa, ale dość uważna.  

Gdyby były pieniądze, uczyłabym się. Gdyby nie było, 

też bym próbowała. Być może zarabiałabym szyciem  

i chodziła do szkoły pielęgniarek — bo zawód trzeba mieć  

koniecznie. Pewnego dnia  

na pedałowej maszynie Singer  

zszywałabym sukienkę z lejącej się, pełnej ruchu żorżety  

i dojechawszy — niekoniecznie równo — do końca szwu  

spojrzałabym w okno: błękitna zatoka  

między dachami i wypływające białe obłoki —  

i czułabym 

coś chętnego do zmiany,  

do przepływania. Cokolwiek bym zresztą robiła  

i tak bym wiedziała, że świat nie jest 

nie 

świat nie jest 

gotowy.  

Na pewno chciałabym wiedzieć; czytałabym  

socjalistów, Marksa i mnóstwo powieści. Z samouczka uczyłabym się francuskiego. Niezbyt bym 

wiedziała 

gdzie leży mój talent 

ale czułabym jak pieni się, buzuje. 

*

Tamtego wieczoru  

wychodząc z narzeczonym z kina  

jeszcze przenikałam z obrazu w obraz, przyciskając rękę  

do własnego serca  

w samym środku gęstych cudzych uczuć,  

na innych ulicach, wśród mgły przesączonej światłem —  

— Aż stanął przede mną  

martwy tunel tego z nim wieczoru — i wszystkich  

następnych. Za oknem kawiarni miejski skwer; latarnie  

podświetlające sklepienie czerwonawych liści nad aleją: pięknie 

byłoby nią odejść w Inne Możliwości.  

Grzebiąc w szarlotce  

Powiedziałam, że nie chcę już się z nim spotykać.  

Miał, owszem, jakieś miejsce dla mnie —  

czy dla kogokolwiek — stałe i na swój sposób nawet za poważne,  

przy domu i dzieciach. A ja bym chciała miłości,  

szczególnej Uwagi  

oraz Skłonności do Przemian. 

Przez kilka następnych wieczorów 

sztywniałam ze strachu  

że już zawsze 

zawsze i na wieki zostanę sama.  

*

Byłam sama, ale nie samotna,  

przeszłam właśnie z młodzieżowej sekcji 

Bundu (albo PPSu lub KZMP) 

do organizacji. Uwielbiałam wtedy słowo  

internacjonalizm 

mocne i pełne powietrza; jak poryw Erosa 

do najdalszych granic, czułość podobieństw  

i magnetyzm różnic  

Nie czułam się polska, na pewno,  

i żydowska tylko warunkowo,  

raczej z obrzeży, prędzej z negatywów jednego i drugiego,  

wewnętrzny ruch  

i tęsknota na zewnątrz  

Dyskutowaliśmy czy wraz z wyzyskiem i niewiedzą  

wygasną uprzedzenia, czy rasizm i antysemityzm 

znikną same z siebie, czy ciemnota 

to tylko ciemnota czy jeszcze  

coś więcej? Chodziliśmy na wycieczki  

z plecakami, biały kamyk kopnięty wysoko  

spadał do szybkiego zimnego strumienia,  

dwa razy w tygodniu grałam w siatkówkę, krzycząc piszcząc;  

— to wszystko pozwalało lubić teraźniejszość 

którą jednak raczej nazywałam jutro  

wobec czego mogłam lekceważyć ciemne dzisiaj  

mówiąc o nim wczoraj.  

*

W 1936 w lipcu 

każdego dnia rano  

kupowałam gazetę — z powodu wojny w Hiszpanii.  

„Oby tych żydków czerwonych — powiedział facet 

w opiętym garniturze — zgnietli jak wszy”  

i odszedł słoneczną ulicą 

nad jego głową korony drzew  

i szpalery otwartych okien 

a ja w pierwszej pustej bramie  

kucnęłam, twarz zasłoniłam gazetą i zapłakałam  

jak niczyje dziecko,  

a jednocześnie zaczęły wyrastać mi szpony  

i w gardle czułam ogień, którym mogłam zionąć..  

*

Gdybym się bardzo starała (a starałabym się) 

dostałabym się do Hiszpanii. Granicę przejechałam  

autobusem, półżywa ze strachu. Po przeszkoleniu  

wylądowałam u socjalistów, w oddziale UGT.  

Tak czy inaczej 

tutaj moja Oczywistość Wewnętrzna spotkała 

zewnętrzne tak świata; w szklistym powietrzu 

pomiędzy pasmami gór, na rozległych 

kamienistych równinach gdy pociąg skręca i z przednich 

wagonów machają do nas, w tylnych. Nawet w okopie gdzie od wilgoci boli mnie żołądek ale  

tak, si, ja, oui 

kiedy we dwoje we dwie my w trójkę siedzimy  

na wielkim nagrzanym głazie  

Czy chciałabym strzelać? Całą noc myślałam czy  

strzelać, i tak, mówię, tak, chcę broń, będę zabijać,  

skoro i mnie mogą, to jest sprawiedliwie. Strzelać;  

odsyłać upiora w niebyt —  

skoro inaczej się nie da 

Z końcem wiosny zaczęto  

zabierać kobietom broń; formowano Armię,  

wprowadzano bardziej wypróbowany porządek;  

na upalny front w Aragonii 

pojechałam już jako pielęgniarka, bez broni —  

i tam mnie trafiono 

na początku września. Kiedy mnie postrzelono 

obejrzałam się gdzie stoję 

ja 

ta nie trafiona. Nie było jej.  

Cóż,  

nasz oddział przestał istnieć w sierpniu,  

i już nie było tych, których ja najbardziej... 

W miasteczku nad morzem, na północ od Walencji 

najpierw mnie wyleczono potem ja  

leczyłam innych — ni żywa ni martwa,  

chodząc po plaży w zimowym białym słońcu  

jak w bąblu nocnego powietrza. Już zbliżał się koniec;  

i w różnych wariantach śnił mi się sen: Republika w czapeczce frygijskiej, ta z lwem,  

jest głuchoniema jak pies magazyniera z naszego szpitala 

ze smutku wyje w środku, i nikt tego 

nie słyszy.  

*

Buczenie statku, który mglistym rankiem 

odbijał od brzegu głuchej Europy,  

para mojego oddechu nad zimową wodą 

— żegnaj hieno matko 

*

Wyjeżdżałabym jako żona lekarza z Bostonu —  

pracowaliśmy razem nad morzem; miał legalne istnienie 

paszport i dom;  

dzięki niemu uwoziłam życie,  

które niedawno ocknęło się we mnie ze strachu 

przed rozkładaniem się w kamienistej ziemi;  

umierać — nie dokonawszy niczego, tak mało wiedząc  

Ten czas, to teraz w moich oczach ciemnieje tężeje  

pod lśniącą ruchliwą powierzchnią zdarzeń i dat 

trwa nieruchawy mezozoik, era wielkich gadów  

a może epoka wampirów; piją krew ale nie ożyją,  

oświecone dzieci — nie wierzyliśmy w nie  

lecz nie uciekniemy.  

*

W Stanach kilka pierwszych lat spędziłam  

jak nie w swojej skórze, powoli się ucząc kraju i języka,  

byłam żoną doktora i byłam mu wdzięczna 

ale polubiłam go kiedy się rozstaliśmy,  

po wojnie.  

*

Ten kraj, taki zauroczony sobą, a jednak  

rzetelny, podobał mi się, powinowactwa z wyboru  

były tu dostępniejsze, możliwości bliższe,  

drażniła mnie tutejsza kobiecość i męskość, krępowały mnie  

przywileje mojej skóry  

choć nie poczuwałam się do tej  

białości.  

Pracowałam w sklepie 

z aparatami fotograficznymi, potem  

w kinie u moich przyjaciół: w kasie i na sali 

i nauczyłam się obsługiwać projektor.  

Ten film uwielbiałam, jak wszyscy: ta scena, kiedy on mówi do niej  

nie dając po sobie poznać: I am not fighting for anything anymore 

except myself.  

Nie, nie, coś poza samą sobą także. Zawsze po lewej stronie  

ale już nie z wyznania, a tylko z przekonań; nienawidziłam  

McCarthy’ego, południa, republikanów, pań domu z życia 

i z reklam,  

teraz jednak bardziej intymnie ze sobą,  

z podwiniętymi nogami, zaczytana 

dopóki na kartki nie spadła kropla lodów pistacjowych,  

ta ich zieleń taka nieprawdziwa, taka naturalna 

Zdjęcia robiłam coraz lepsze,  

W czerwonym świetle ciemni  

patrzyłam  

jak na papierze pojawia się powoli obraz 

utrwalony wczoraj, rok temu i osiem lat temu  

i patrzymy na siebie, to znaczy ja patrzę dziś na to dawniej  

które już nie patrzy, ale je widać  

od strony aktualnej, po której ja stoję  

(do czasu — )  

W jakiś jesienny wieczór, kiedy przełamuje się dzień  

i noc, i fala rozlewa się w brunatno złotym świetle 

na ciemniejącym piasku czasu  

on wziął mój aparat  

i 18 kwietnia 1958, wieczorem  

pstryknął: stoję przed drzwiami domu i właśnie 

przekręcam klucz w zamku, w czerwonej wełnianej  

kurtce z postawionym kołnierzem,  

i patrzę w obiektyw,  

a potem otworzyłabym drzwi  

i weszliśmy do środka.  

*

A gdybym została w Polsce? Nie udało by się  

dostać do Hiszpanii albo bałabym się za bardzo;  

coraz bardziej bym czuła jak tu duszno, i że dotyczy mnie  

tyle nienawiści i tyle pogardy, że to musi uszkodzić ci duszę,  

ci korporanci, żyletkarze, księża wężowym jadem  

plujący z ambon,  

i ci Żydzi z małych miasteczek, ortodoksi,  

poza czasem i poza przestrzenią, te moje babcie i dziadkowie wobec których jestem zniecierpliwiona i nie najgrzeczniejsza,  

„proszę, jaka ona mądra”, mówiła by babcia 

z politowaniem.  

I co bym robiła? Kogo bym poznała, z kim się przyjaźniła, jakie 

plany układała? Czy zakochałabym się w Dorce z domu na rogu,  

czy raczej w jej bracie,  

a może zbierałabym się do Palestyny  

lub do Belgii,  

nie wiem 

W 1942 lub w 43 zagazowano by mnie albo zastrzelono  

nad rowem gdzieś w lesie 

lub może bym przeżyła jakimś cudem —  

— jakkolwiek by było 

i tak bym wiedziała 

że świat nie jest 

nie 

świat nie jest 

gotowy —  

1996

Samochód Helgi

Mój charakter pisma jest jak samochód Helgi 

— najpierw nie wiem dlaczego 

lecz fraza w sercu to właśnie powtarza; 

wnętrze jej samochodu jest jasne, słoneczne, 

pełne powietrza płynie ponad drogą, gdziekolwiek ona 

tam także jej opel, 

przebijają się przez przestrzenie 

gdyż dusza jest ruchliwa, bystra i ciekawa 

skora do śmiechu; czasem jednak — tak sobie wyobrażam 

w bezruchu kontempluje mętne krople, sierocy świat 

głupi 

i zmierzch pełen śmierci. 

Empfindlichkeit¹ — tak się to nazywa, co ma 

w wyrazistych oczach i ustach, w twarzy dziecka, 

kobiety i chłopca; co cię dopuszcza blisko 

lecz nie jest 

tak bliskie światu 

jakby kto głupi myślał. 

Wilgotna jezdnia sunie w smugach świateł 

i papier szeleści —  

1995–1997

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Nadchodzę już

Celna uroda 

celnie dotykająca; 

zielonkawe, jak światło po wodzie, refleksy 

uważnych spojrzeń, 

ćwiartka świeżego ogórka 

nurzana w miseczce z sosem, a potem 

chrupanie, 

czarny pies w wyskoku po patyk, w śrubie w powietrzu 

i nasze głosy wołające brawo! brawo! 

i stopy w miękkich pantoflach 

koloru kobaltowego zmierzchu 

zaprzeszłość właśnie skończonych oddechów 

w ich ciągle teraźniejszym łańcuchu, a jednak 

zaprzeszłość; 

głuchy dźwięk dzwonka 

nad zapyloną drogą: 

nadchodzę już 

nadchodzę! 

Nieskończoność

Nieskończoność, którą wielbię od dziecka, 

Nieskończoność dodawanych bez końca odcinków, ekstatyczna; 

świat do świata i kolejne światy! 

Nieskończoność jak ogień w pochodni Statuy Wolności, 

to samo światło ponad morzami najróżniejszych czasów.  

— Abstrakcja z niezliczonych konkretów 

wieczność z niepoliczalnych śmierci 

gęsto, jeden przy drugim, ciasno, obok siebie 

trupy kotów gołębi psów ludzi jaszczurek — 

Gdy będę staruszką, rozstaniemy się, moja kochana 

ty swoją drogą 

ale ja 

na lewo — 

Sutra diamentowa (Jablonex)

Forma jest pustką 

a pustka jest formą 

są jednak pustki mniej lub bardziej błyszczące 

i formy wklęsłe, ale też wypukłe.  

Forma jest pustką 

a pustka jest formą 

ale tu stoi pustka 

w formie szaroniebieskiej kanapy, którą kupiłam w Ikei, 

obok niej czeka moja filiżanka z herbatą i otwarta książka 

w której rozlazła blondynka ratuje 

zwięzłą szatynkę od śmiertelnej klęski —  

Forma jest pustką 

a pustka jest formą 

gdy nie ma już oddechu ust wzroku słuchu 

powietrza głosu światła ani dźwięku 

wiedy się nie pocieszysz  

Ale póki jest — 

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Cienie

Cienie, cienie chmur sunące po trawie, 

długie cienie późnym popołudniem, 

cień spod ziemi, 

głuchy cień 

nieistnienia przed życiem, niemy cień nieistnienia 

po życiu, szepczący cień nieistnienia teraz; 

wszystko się wycofuje, wszystko się samo sobą zasłania, 

nie da się stanąć w świetle —  

Między psem a wilkiem

Dopóki widzę przed sobą resztkę światła 

jeszcze nie ma strachu. Zjeżdżam na dół drogą, 

mijam panią krowę. Za rzeką gorące tunele 

późnego zachodu wśród wystygłych chmur: 

rewolucyjna czerwień, cesarska żółć, feministyczny 

wrzos; więc dzień nadal należy do nas, 

dwunożni. Ale za zakrętem 

gasną resztki światła, znikają lekkie cienie szprych 

mojego roweru. Szara szarość, gruba i skondensowana, 

osacza mnie jak mech nagle wyrosły z powietrza. Bicyklu, 

uciekajmy; stopa naciska pedał, solidny 

ustępliwy opór, mój oddech, 

twoje mruczenie dynama, podskakujące 

nikłe światło lampki. Prędzej, 

świat staje się zbyt jednolity, zewnętrzny i taki 

przepastny. Pełen aluzji, 

których treść tłucze się już w sercu i w żołądku. 

W domu mój czarny pies nastawiwszy uszu 

czeka w drzwiach między pokojem a gankiem, 

patrzy ze światła w ciemność. Gdzieś w przepastnej czerni 

staje wilk, wygląda 

z ciemności w ciemność — 

A ja pędzę, pędzę 

środkiem — 

Co mam w kieszeni

Szminkę ochronną, cztery wizytówki 

różnych radio taxi (ostatnim razem, kiedy przejeżdżam przez plac 

w lustrzanych ścianach wieżowca czerwone lawy zachodu 

jak tygrysi skok 

ale nikt chyba nie widzi, a ja 

myślę o mroku tego mieszkania na Pradze 

gdzie mnie już nie kochają), trzy wizytówki przychodni lekarskich, 

karnet na basen (nieznane dziewczynki 

stają na dnie na rękach, potem piszczą i czkają ze śmiechu, 

a ja z nimi), długopis, 

mały ołówek automatyczny, gumkę, stary bilet do kina 

(— To niebo jakby nas osłaniało — on mówi 

kiedy próbują się kochać na brzegu pustyni; czerwonawa 

ziemia, błękitny klosz nieba. — A co jest za nim? — 

ona pyta. — Nic — odpowiada — tylko 

noc. I pustka), dalej Nerwendraże, przeciwbólowy Saridon (och, błoga 

chwila, kiedy się rozwiera ta zardzewiała paszczęka i znowu 

miękko wpadasz w swoje ciało), jakiś strzępek papieru, 

tak, ten adres. Turek, 21 lat, dożywocie, 

prosi, żeby do niego napisać. Lubi kino. (Tak, lubi, 

ale jak mam wydobyć głos? Co mam niby pisać, 

jak się pisze, o czym, takie listy? Czy mam mu napisać 

„Perspektywa twojego życia przeraża mnie, bardzo ci współczuję” 

czy też opisywać swoje, ale od jakiej strony 

— no nie mam, nie mam pojęcia) — 

Czwarta panna Brönte

Kiedy wracam z plaży do tego domu na wzgórzu 

gdzie wynajmuję pokój, więc kiedy 

idę lasem pod górę, tak mnie niepokoi szybkość 

z jaką wszystko ciemnieje, że przyspieszam, żeby ją wyprzedzić 

i wtedy też ona  

czwarta panna Brönte (czwarta z tych piszących) 

coraz szybciej wspina się na wrzosowisko; tak gwałtownie 

się ściemnia, serce jej się tłucze z obawy 

że ją wchłonie ta równomiernie kładąca się szarość, zatopi bez śladu 

w garści trzyma brzeg mokrej od rosy sukni i płóciennej halki — 

aż staje przed domem z jasnego kamienia, w oknach zbawcze światło 

nie wie, że tam mieszka młody wydawca z Yorkshire; 

O, tak, on mówi, wydam, wszystko wydam; ona się przy nim czuje 

jakby się wydostała z gmatwaniny kosmicznych i ludzkich 

przypadków, on — jak odnaleziony; 

spędzają trzy oniemiałe dni, a potem latami 

żyją w radosnym zdziwieniu; 

Drzewa zamknęły za nimi gałęzie i zostali w lesie 

mieszkają w szałasie z psem, który nie szczeka, żeby nie zakłócać ciszy 

gdy dwa nasłuchiwania słyszą się nawzajem; przyjaciółko, mówi, 

w dzień i w nocy płyń pod płonącym żaglem; przyjacielu, powiada, 

w dzień i w nocy oczekuj mnie, płynę — 

W wiele lat później od dawna samotna panna Brönte 

autorka powieści oraz poematów 

zza okna restauracji, w której je pizzę z pieczarkami 

obserwuje ulicę Londynu; tyle powozów, spieszą gdzieś posłańcy 

uwija się gazeciarz, blask gazowych latarni 

miękko odbija od matowego półmroku wieczoru, na piętrach 

okna przyćmione jak chińskie lampiony, jeszcze wyżej 

niebo — zaskakująco jasne ponad mrokami ulicy; odwieczna 

pora niepokoju oswojona w mieście — 

a jednak od razu dostrzega go, widzi 

jak się wyłania spomiędzy żywych, z powietrza, z ruchu: 

całkowicie nieobecny, jakby z najgłębszego 

bezwładu tego świata, z dna; nie było nic wspólnego między nim 

a tym dniem z jego wczesnojesienną pogodą 

z zacisznymi bladożółtymi sferami tworzonymi przez światło i liście 

i sucho-gorzkim, odrobinę mglistym zapachem 

nic wspólnego z nocą, kiedy się jej śni; 

— Dla ciebie przebyłem oceany czasu — powiedziałby 

z uwagą patrząc ponad kobaltowym szkłem okularów 

które filtrują światło żywych; Tristan, duch wspólnika; 

o, jakie ubóstwo, jaka nędza, nie jest nawet upiorem 

niczego nie przebył, nie ma go, nie może 

nie jest panem swojego nieistnienia 

odwrotnie odwrotnie; 

i kiedy drzewa zamknęły za nią gałęzie i została w lesie 

bez latarń, które dają blask dojścia tej porze odejścia, 

panna Brönte rzuciła się przed siebie, biegła i biegła drąc suknię 

okrzaki; tak szybko się ściemnia i serce jej się tłucze 

ta równo kładąca się ciemność wchłonie ją, zatopi — 

aż dobiegła do murowanego domu, zbawcze światło w oknie 

nie wie, że tam mieszka dobra kobieta, podobnie jak ona pisarka 

pani Eliza Orzeszko. 

Drzwi się za nimi zamknęły i spędziły trzy wspaniałe dni 

panna Brönte opowiedziała starszej (to znaczy: młodszej) pisarce 

że nie rozumie, dlaczego stan idealny także ulega 

entropii, logika uczy inaczej, a potem rodzą się upiory (albo tylko duchy) 

które się jednak kocha. — To wszystko z nadmiaru — powiada pani Eliza. 

— Raczej z niedomiaru — mówi panna Brönte — z niedostatku wyobraźni 

stwórcy, natury albo ewolucji niedostosowanych w ogóle 

do umysłu człowieka. 

W swoim towarzystwie odnajdują spokój 

i pewne duchowo-zmysłowe doznania, o których napiszą za sto lat 

mniej więcej. Obie tworzą, wieczorami wychodzą nad rzekę patrzeć 

jak za jej trzecim zakrętem ginie słońce, dla obu ojczyste. 

— Chcę zostać — 

mówi panna Brönte. — Chcę być z tobą, Elizo. — Niestety, przyjaciółko 

— powiada pani Orzeszko i gładzi jej ciemne loki (czy mówiłam, 

że ma ciemne loki? ) — to słońce, na które patrzymy 

zaszło jakieś sto lat temu i ja także jestem już miniona. 

Cóż tu pomoże rozpacz, wobec faktów 

można sobie rozpaczać; idzie jednak o to, że ona 

nie rozumie w ogóle, jak jest możliwa przeszłość, w zasadzie nie wierzy 

w istnienie ludzi żyjących dawniej niż przed narodzeniem 

jej własnych rodziców, dalej pustka — 

nie w sensie faktów, bo to 

da się pojąć, ale aktualności, trwania; bo jak jest możliwy 

16 sierpnia sprzed stu lat, nie sam dzień, ale jego 

aktualność? Tamten wschód słońca, światło na kołdrze Elizy 

jej woda w misce, ucisk jej gorsetu i świeżo wyprasowana bielizna 

pachnąca gorącym metalem żelazka, popołudniowy ból 

głowy, przyjemność pisania, ciągnięcia liter 

po gładkim papierze, taki ruch ręki przy w, a taki przy e, 

a nie fakt polegający na tym, co jest zapisane; 

jak to jest możliwe gdzie to jest jak znika — 

— Czy jestem upiorem — pyta panna Brönte — czy sama nawiedzam 

przestrzenie własnej wieczności, jak duch; 

ciągle przebywam oceany czasu 

ale z nich się nie można przedostać 

na jakiś ląd — 

*

Z okna pokoju widzę teraz morze, oddycha spokojnie 

nad nim całe miasto obłoków: granaty grafity wrzosy róże żółcie 

i wielka pręga słońca po wodzie; 

jest 17 sierpnia 2010, na imię mam Marta 

i aktualnie jest jeszcze niedziela — 

wrzesień 1998

Podziękowania dla Josepha Bediera, autora Tristana i Izoldy, oraz dla Francisa Forda Coppoli, reżysera filmu Dracula wg Brama Stokera.

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Pierwszy domowy wiersz

Zmienna pogoda, mokra, liście przesycone wilgocią; 

deszcz, opar w powietrzu, a zaraz potem 

napada słońce — ale to światło blade 

i ostre, niestabilne, wredne; 

wtedy jestem zła i wpółprzytomna 

nie zdążam się przystosować, ciśnienie niskie, szum we łbie; 

wtedy mam nastrój depresyjny 

albo destrukcyjny 

i mówię mu: 

albo śpisz, albo jęczysz! 

Drugi domowy wiersz

Dobra, tylko już nie pisz, już przestań 

stawiać te zakręcone introwertyczne litery 

co tak skrybiesz i drapiesz, uchodząc na tych 

ciasno pozapełnianych dziesiątkach stron, tam 

gdzie nie mam żadnej kontroli 

ani nawet marnej reprezentacji, zdaje się, odpływając 

cholera wie gdzie, gdzie cholera wie 

jakie jest moje miejsce; już nie pisz 

już ja popiszę.  

1997

Trzeci domowy wiersz

Rany, ile ty masz na sobie: 

sweter i czapkę i skarpety z szorstkiej owczej wełny; 

i tak siedzi przy komputerze, do tego 

ma włączony piecyk, 

a to dopiero jest 15 września! 

15 września 1998

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

O, kotek

Jakoś tam jestem zazdrosna, zazdrosna a jednocześnie 

skrajnie niezazdrosna 

chciałabym zobaczyć to wszystko 

co mogłoby mu się zdarzyć, gdybym to nie była ja 

gdyby mnie nie spotkał, gdyby inaczej się potoczyło 

co wtedy: jakie osoby jakie tematy jakie słowa gdzie 

jakie kolory jakie ubrania jakie wnętrza 

na boga jakie wersje tego życia 

które od lat już budzi się przy mnie 

i mówi raczej mile zaskoczone: 

o, kotek 

listopad 1998

Pomiędzy

Tak stoi i stoi gapiąc się w okno 

na ten plac gasnący w listopadowym zmierzchu; 

nic nie widzi, wiem to, sama pamiętam ten widok, kiedy go nie widać 

to szumiące ruchome tło wydarzeń, których nie ma 

ale dzięki temu ruchowi wydaje się, że bardziej mogłyby być; 

tak stoi i stoi i czas się w nim zatapia 

jak w rozlewisku afrykańskiej rzeki o zachodzie słońca 

brodzą w niej ptaki, stają, patrzą, mija wieczność, a one stoją; 

i tak patrzy-nie-patrzy, przekraczając jak zawsze 

swoim niezbyt jednoznacznym sposobem istnienia 

granicę pomiędzy jest a da się pomyśleć, pomiędzy 

męskim a żeńskim, pomiędzy w środku i na zewnątrz, 

pomiędzy tęsknię a mam; pomiędzy 

pomiędzy 

listopad 1998

Dziewczynka kra kra z zapałkami

Nie ma jeszcze czwartej, a niebo takie ciemne 

tysiące ptaków odlatuje na noc; ponad szumem i światłami miasta 

chamskie gołe kra kra! Gołe niegdysiejsze śniegi 

w samym sercu teraźniejszości. I gdzie tu się ukryć 

skoro pod wielkim sklepem znów siedzi dziewczynka i jedną 

jedyną zapałką 

oświetla mrok. Chce widzieć, gdzie jest 

a gdzie wiecznie przewiecznie będzie nie istniała. Jak ten 

najszybszy z grupki Homo erectus, który wtedy w dolinie 

pierwszy dopadł padliny, jak monsigniore, jak ona sama, kiedy już 

ani młoda genialna z rękami w kieszeniach 

jak w środę, ani jak w sobotę: przestraszona niemłoda niemrawa.  

Nic w ogóle. Znowu urodziny 

kolejnego życzliwego boga. Z mądrości natury wynikał 

zimny śnieg. Jakiś pan szanowny 

rzucił jej do spódnicy nową paczkę zapałek. — Masz 

śmiertelna dziewczynko — powiedział. — Baw się.  

Szukaj, aż się doszukasz. He he.  

Cóż, znów zapaliła zapałkę i było jej raźniej 

w towarzystwie popiołu; popiołu, zawodzeń i błota.  

Tyle pociechy z jednej 

zapałki! Lecz w końcu była dzieckiem 

z wyobraźnią. I miała swoje doświadczenia; 36 lat, powiedzmy, czy 56?  

Ta postać istnienia nie imponowała jej, lecz cóż z tego wynika. Nicóż.  

Więc wstała, trzymając nad głową zapaloną zapałkę 

jak jakaś statua wolności 

bo co mogła zrobić — 

styczeń-luty 1999

Przypisy:

1. Empfindlichkeit, czyli, jak powiada mój słownik niemiecko-angielski, sensibility, czyli, jak mówi słownik angielsko-francuski, sensibilité. [przypis autorski]

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest udostępniony na licencji Licencja Wolnej Sztuki 1.3
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/keff-nie-jest-gotowy-cykl

Tekst opracowany na podstawie: Bożena Keff, Nie jest gotowy, OPEN Wydawnictwo Naukowe i Literackie, Warszawa 2000.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Paulina Choromańska, Aleksandra Kopeć, Paweł Kozioł, Jan Szejko.

Okładka na podstawie: dion gillard@Flickr, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-10.