Tadeusz Gajcy

Do potomnego

Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, jest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Do potomnego

Jestem jak ty zapewne: nisko, 

a jeszcze niżej źdźbło i kret. 

Niebo różową idzie kreską 

i na papierze zgina brew; 

krzesło pode mną, dachu jęzor 

spływa ceglasty, dłonie czyni 

podobne nocy. Są godziny, 

że martwe palce cicho leżą 

jak gdyby śpiąc, uwierzyć trzeba, 

że obraz ten to na powietrzu 

odbicie ptaka albo drzewa 

i tylko cień spłowiały z wierzchu 

przemawia za mnie. Oto świat, 

w którym struchlałym krokiem mierzę 

ziemię kulistą ponoć. Maszt 

gwiaździsty nocą skrzypi rzewnie 

i w górze jest jak czujne zwierzę, 

co martwym okiem liczy czas. 

Niewiele wiem jak ty zapewne: 

rzeka przepływa miastem moim, 

a nad nią z brązu postać stoi 

i domy z prawej, domy z lewej, 

w których o twarzach nam podobnych 

w pościelach leżą, oczy mrużą 

ludzie znużeni jak obłoki 

w sen zapatrzeni niby w lustro. 

Lecz inny dzień: zgiełkliwą mową 

pchają lot ptaka, jeśli czasem 

odważy się i skrzydłem bosym 

dotknie tej ziemi. Wciąż miarowo 

noszą swe ręce zaciśnięte 

przy ciałach sennych i nad głową 

nie widząc planet nieforemnych 

depcą rośliny bardzo piękne, 

odmienne kształtem od fal ziemi. 

Niewiele rzeczy martwych znam: 

w mieście jest ogród barwnych lamp, 

świergoce trąbka, tramwaj syczy 

i w salach pełnych świateł różnych 

pieni się jadło tajemnicze 

i błyska metal głośnych muzyk. 

Są światy dwa i znasz je także: 

wystarczy rzęsą oczy przykryć, 

a widać tło błękitne, gwiazdę 

wysoko nad nim, ruch zieleni 

nad tajemniczym ptaków krzykiem. 

Więc ciałem rosnąc jak korzeniem 

przystajesz nad krawędzią jawy 

i ruszasz wargą jakbyś śpiewał, 

a milczysz przecież, serce ważysz 

miłości pełne i zdziwienia. 

Jak łatwo w świecie tym ogarnąć 

potrafię ciebie, słowo słyszę, 

jak słyszysz ty, gdy ciemną wargą 

spływa wysokie i ogniste. 

Bez nieba jest królestwo drugie, 

które wydało mnie i głos. 

Naftowe wieże srebrnym łukiem 

błyskają tutaj, fabryk łańcuch 

o wieżach sztywnych jak o palcach 

przeciera chmury. Niby kos 

na prostych torach pociąg gwiżdże 

i czesze senną, lekką grzywę 

na drutach silnych. Gdy popatrzę 

jak dym przewija się i pasma 

obłoków giną w trawach krótkich, 

to jest jak we śnie, gdy ręka ruchem 

niewiedzy pełnym obok szuka, 

kiedy za oknem jak ampułka 

świeci latarnia. Ciemne brwi 

uchodzą wtedy jak jaskółka 

i ciało ciągle nieruchome 

jest jak ciosany nocą płomień 

w złudzeniu tym. 

Jedna jest ziemia, która niesie 

ciebie i mnie, i jedna młodość; 

w niej nauczony lęku — pięści 

wznosiłem krnąbrne ponad głową 

i w szczęk żelaza zasłuchany 

mijałem dzień po dniu jak krzyże 

jak ty — podniesiesz na mnie kamień 

lub rzucisz z wzgardą ziemi grudę. 

Kochałem tak jak ty zapewne, 

ale mi serca dano skąpo 

na miłość moją niepotrzebną, 

bowiem stawały nad epoką, 

której imiona dajesz teraz 

olbrzymia śmierć i przerażenie. 

Nie żebym uląkł się lub płakał, 

nie żebym czekał już skazany 

na trwałość kruchą — szukam w gwiazdach 

zarysu twego. Między nami 

jak dłonie dwie złączone są 

pamięci nasze i miłości, 

a jeden tylko wspólny dom, 

który nade mną w tobie rośnie. 

Piszę — jak grabarz dół wybiera 

na ciała bezruch, dłoni rozpacz 

i słowo małe staje nieraz 

jak krzyż lub wieniec. Jeśli zostać 

dane mu będzie — ręka twoja 

otworzy je i sercem spełni, 

a czas, co młodość ku jesieni 

przechyla twardo — twarz wywoła 

kamienną już i nocną wiecznie. 

I teraz noc. Dalekie niebo 

jaskrawe krzyczy niby paw. 

Wysoka świeca jak ołówek 

na stole moim. Ojca twarz 

w żałobnej ramie... Szeptem mówię 

a wiem, że głos mój silny nazbyt 

wysoko idzie. Uśmiech gwiazdy 

miłości pełen i ironii 

niedbałym cierniem wokół skroni, 

i cisza, w której śpiących oddech 

nasila się, fujarką ciecze, 

źrenicom zwartym każe odejść 

na krawędź rzeczy nieczłowieczej. 

Kiedy spłowieje chmury brzeg 

zahuczą dzwonki i weselne 

młyny potoczą koła swe, 

błazen zapieje, skrzypce pełne 

melodii będą. Śpiew i gwizd 

poniesie człowiek w przestrzeń znaną 

i swej ojczyzny wierny syn 

rozkoszy sennej odda ciało. 

A blisko — mur omszały chroni 

spokoju tych, co dłoni wierząc 

i miłość mierząc ostrzem broni 

upadli w piasek twarzą szczerą. 

Szyderczy krzyż imiona proste 

ocienia chętnie; jeszcze słychać 

bojowy marsz i bliski pocisk, 

co grobem był im i kołyską. 

Szeroki obłok drogą sunie, 

szczękają osie, bagnet wąski 

jak obłamany cierń gałązki 

nad ramionami drży i błyska 

i pieśń radosna w gęstej łunie 

ma gniazdo trudne i nazwisko. 

Ten czas, ta noc, ta ziemia czarna 

potrafi zwodzić, serca grono 

zaciskać mocno jak ty wargę, 

która znów słowo da potomne. 

Jesteś jak ja zapewne: czas 

opływa lekko ciało twoje 

jak rybę szybką; oczy masz 

pojone światłem, co koronę 

wijąc nad ziemią twą przemija. 

Może jak ja w swej dłoni chwilę 

dymiącą pieścisz, w pierś kierujesz 

człowieka, który mową dziwną 

na krzyżach także imię pisze. 

I może ty znów nad ojczyzną 

posępny szlak pocisku widzisz 

i drzewa kształty jak szubienic 

skrzypią ci groźnie, ostro lśnią, 

a serce dzwoni jak zły pieniądz, 

gdy patrzysz chmurnie poprzez noc. 

A wtedy kochać ci wypadnie 

niewielki obszar, gdzie piramid 

malutkie grudki leżą na dnie, 

a z wierzchu zwiędły kwiat lub kamień. 

A wtedy — mierząc sercem skąpym 

swój krok i słowo już daremne 

podasz jak laur dłonie obie 

i kochać będziesz razem ze mną. 

Cokolwiek pieszczą dłonie nasze 

niewierne jest: czy liść czy woda 

przecieka poprzez palce; twarz się 

odsuwa bliska w cienie gęste 

i tak odsuwa się nam młodość 

i radość prosta, że jesteśmy. 

A wtedy tęsknić nam wypadnie 

i patrzeć w czas jak w księżyc wsteczny, 

gdzie płomień huczał, broni granie 

głuszyło szmer i brzóz i leszczyn, 

a wtedy chmur ponury krąg 

będzie nam dziwny, bo nieznany, 

gdy zamiast cienia lotnych maszyn 

objawi się pogodny gołąb 

i księżyc w trawach niby dłoń 

co niegdyś hełmem wieńczył czoło. 

Tak będzie tylko. Miasto, w którym 

do ciebie piszę — stoi ciemne, 

choć zwykłe słońce liże mury 

spryskane pismem krwi daremnej. 

Człowiek przechodzi tam niewielki 

i oczy zwraca żalem zbrojne, 

jak ja do ciebie poprzez wieki 

bezbronne słowo i opowieść. 

Oto na papier mój upada 

jak ćma lub niewiadomy komar 

brzęczenie stali. Ślepy granat 

usta położył na powietrzu 

i ten jest śpiew, co uczył wcześnie 

miłości mojej i pokory. 

I ta jest wiedza we mnie mocna 

i ten jest tylko chudy śpiew: 

fujarką był mi grom i pocisk 

i ogień barwił krzepko sen. 

I spełnić więcej się nie może, 

bo to już kres i płynność wieczna. 

Stalówki mojej sine ostrze 

jak serce trwanie me określa — 

i znowu noc. Powieka spada 

jak trumny wieko, pióro zaś 

wysmukłym krzyżem w palcach rośnie 

i ledwie błyska ciemna gwiazda 

jak odblask niklu albo kości. 

W tym kraju smutnym pełnym gwiazd 

samotne trwanie, młodość chrobra 

i sen pod pługiem, co jak orła 

złamane skrzydło idzie nisko. 

Dalekie niebo się nachyla 

i ufnie błyska lot motyla 

lecz człowiek ręce nie jak skrzydła, 

a broń śmiertelną z sobą dźwiga. 

I nigdy ust nie zmieni w skrzypce, 

a oczu w światło. Ogień czysty 

na bark męczeństwo, serca trwogę 

przyjmuje w siebie. Własny portret 

wśród chmur spalonych siarką widzi. 

I wtedy spada jękiem miedzi 

mozolne słowo, warga puchnie 

jak mnie, choć znowu szeptem tylko 

do ciebie mówię. 

I wiem, że chyląc głowę trudną 

nad liter bruzdą — widzisz jeszcze 

mój obraz: idę przez powietrze, 

a za mną miasto moje idzie. 

Niebiosa górą, echo trąb 

i mocny oddech tych, co śpią 

podwójnym trwaniem: pierwsze chroni 

omszały mur za stosem broni, 

a drugie — pościel biała spiętrza. 

Ten czas, ta noc i ja bez miejsca 

nad tobą ważą się i uczą: 

ostatni sen, a boleść pierwsza 

i słona miłość nad ojczyzną. 

I znowu noc i ziemia jedna 

powiąże nas. Na stole moim 

warkoczem jasnym cichnie świeca 

i dom nade mną cicho stoi, 

a z głębi czarnej, jakby z mieszka 

wychodzą światy. Starczy oczom 

powieki małej, aby tło 

powstało jasne, gwiazdy szpon 

i nierozumny krzyk stworzenia. 

Niewiele wiem jak ty zapewne: 

idziemy razem patrząc czujnie: 

ty — na gwiaździstym, prostym niebie 

szukasz płomienia i mnie w łunie, 

ja — odwrócony — serce pełne 

miłości smutnej niosę jak 

żołnierz mogiłę pod swym hełmem 

niesie przez czas. 

Książka, którą czytasz, pochodzi z biblioteki fundacji Wolne Lektury. Naszą misją jest wspieranie dzieciaków w dostępie do lektur szkolnych oraz zachęcanie ich do czytania. Miło Cię poznać!

Przyjaciele Wolnych Lektur otrzymują dostęp do prapremier wcześniej niż inni. Zadeklaruj stałą wpłatę i dołącz do Towarzystwa Przyjaciół Wolnych Lektur: wolnelektury.pl/pomagam/

Podoba Ci się to, co robimy? Wesprzyj Wolne Lektury drobną wpłatą:wolnelektury.pl/pomagam/

Informacje o nowościach w naszej bibliotece w Twojej skrzynce mailowej? Nic prostszego, zapisz się do newslettera. Kliknij, by pozostawić swój adres e-mail: wolnelektury.pl/newsletter/zapisz-sie/

Przekaż 1,5% podatku na Wolne Lektury.
KRS: 0000070056
Nazwa organizacji: Fundacja Wolne Lektury
Każda wpłacona kwota zostanie przeznaczona na rozwój Wolnych Lektur.

Wesprzyj Wolne Lektury!

Wolne Lektury to projekt fundacji Wolne Lektury – organizacji pożytku publicznego działającej na rzecz wolności korzystania z dóbr kultury.

Co roku do domeny publicznej przechodzi twórczość kolejnych autorów. Dzięki Twojemu wsparciu będziemy je mogli udostępnić wszystkim bezpłatnie.

Jak możesz pomóc?

Logo 1%
Przekaż 1% podatku na rozwój Wolnych Lektur:
Fundacja Wolne Lektury
KRS 0000070056

Wspieraj Wolne Lektury i pomóż nam rozwijać bibliotekę.

Przekaż darowiznę na konto: szczegóły na stronie Fundacji.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3.
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych. Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur. Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

E-book można pobrać ze strony: http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/gajcy-do-potomnego

Tekst opracowany na podstawie: Z rodu Anhellich. Liryka pokolenia wojennego, oprac. S. Stabro, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1991.

Wydawca: Fundacja Nowoczesna Polska

Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Opracowanie redakcyjne i przypisy: Sylwia Budzyńska, Paulina Dubielecka, Wojciech Kotwica, Aleksandra Sekuła.

Okładka na podstawie: Tuncay, CC BY 2.0

Plik wygenerowany dnia 2024-04-11.